Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 345 5173231 5004586 2026-07-30T13:16:32Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ +1 5173231 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''16 мая''' ('''16 траўня''') — сто трыццаць шосты (сто трыццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Gorodok-verenitsyn.JPG|thumb|Мемарыяльная дошка «Тарас на Парнасе»]] * [[1532]]: [[Томас Мор]] пакідае пасаду лорд-канцлера [[Англія|Англіі]]. * [[1636]]: У [[Бельск]]у ўніяты ўчынілі пагром праваслаўных храмаў. * [[1674]]: [[Ян Сабескі]] абраны каралём польскім і вялікім князем літоўскім. * [[1686]]: Паміж [[Расія]]й і [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] падпісаны «вечны мір», Расія атрымала Смаленшчыну, Чарнігаўшчыну і [[Кіеў]]. * [[1804]]: [[Напалеон I]] абвешчаны імператарам. * [[1889]]: Упершыню апублікавана паэма «[[Тарас на Парнасе]]» (у газеце «[[Мінскі лісток (1886)|Минский листок]]»). * [[1916]]: Падпісана [[пагадненне Сайкса — Піко]] паміж урадамі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Расійская імперыя|Расіі]] аб размежаванні сфер інтарэсаў на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. * [[1986]]: У [[Гродна]] адкрыты [[Дом-музей Максіма Багдановіча]]. * [[1994]]: Адбылася прэм’ера фільма «[[Тры колеры: Чырвоны]]» рэжысёра [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[1999]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)|Палітычная акцыя]] па выбарах [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Беларусі]]. * [[2005]]: Парламент [[Кувейт]]а прыняў закон, згодна з якім жанчыны атрымалі поўныя выбарчыя правы. * [[2007]]: [[Нікаля Сарказі]] прыведзены да прысягі як [[Прэзідэнт Францыі]]. * [[2019]]: [[Гібель Яўгена Патаповіча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] выклікала пераслед [[цыганы|цыганоў]]. * [[2020]]: У [[Францыя|Францыі]] арыштаваны [[Фелісьен Кабуга]], адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Olga_Korbut_on_a_Stamp_of_Azerbaijan_386.jpg|thumb|left|Вольга Корбут]] * [[1718]]: [[Марыя Гаэтана Аньезі]], італьянскі матэматык * [[1755]]: [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]], вялікалітоўскі дзяржаўны і рэлігійны дзеяч * [[1782]]: [[Джон Сел Котмен]], англійскі мастак * [[1817]]: [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалай Кастамараў]], расійскі гісторык (пам. 19.4.1885) * [[1831]]: [[Дэвід Эдвард Х'юз]], англійскі і амерыканскі вынаходнік (пам. 22.1.1900) * [[1846]]: [[Генры Джон Эльвез]], брытанскі батанік, энтамолаг * [[1887]]: [[Ігар Севяранін]], рускі паэт (пам. 20.12.1941) * [[1905]]: [[Генры Фонда]], амерыканскі акцёр [[тэатр]]а і [[кіно]] * [[1911]]: [[Васіль Вітка]], класік беларускай дзіцячай літаратуры (пам. 5.7.1996) * [[1915]]: [[Марыа Манічэлі]], італьянскі кінарэжысёр * [[1918]]: [[Хуан Рульфа]], мексіканскі [[пісьменнік]] (пам. 7.1.1986) * [[1953]]: [[Пірс Броснан]], ірландскі [[акцёр]] * [[1955]]: [[Вольга Валянцінаўна Корбут|Вольга Корбут]], гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка * [[1957]]: [[Юрый Шаўчук]], расійскі [[паэт]] і рок-музыкант * [[1965]]: [[Родзіка Дунка]], румынская гімнастка * [[1970]]: [[Габрыэла Сабаціні]], аргенцінская тэнісістка * [[1972]]: [[Анджэй Дуда]], Прэзідэнт Польшчы з 2015 года * [[1977]]: [[Эміліяна Тарыні]], ісландская спявачка * [[1986]]: [[Меган Фокс]], амерыканская кінаактрыса * [[1995]]: [[Халімату Айіндэ]], нігерыйская футбалістка == Памерлі == [[Файл:VI Mehmet Vahidettin.jpg|thumb|left|150px|Мехмед VI]] * [[1657]]: [[Андрэй Баболя]], рэлігійны дзеяч, [[Каталіцызм|каталіцкі]] місіянер (нар. 30.11.1591) * [[1703]]: [[Шарль Перо]], французскі пісьменнік-казачнік (нар. 12.1.1628) * [[1830]]: [[Жан Батыст Жазеф Фур'е]], французскі матэматык і фізік * [[1832]]: [[Казімір П'ер Пер'е]], французскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1910]]: [[Анры Эдмон Крос]], французскі мастак * [[1926]]: [[Мехмед VI]], апошні султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (нар. 2.2.1861) * [[1932]]: [[Альбер Лондр]], французскі журналіст і пісьменнік * [[1942]]: [[Браніслаў Маліноўскі]], англійскі этнограф і сацыёлаг * [[1973]]: [[Альберт Пэрыс Гютэрсла]], аўстрыйскі мастак і пісьменнік * [[1979]]: [[Яўсей Канчар]], беларускі палітычны дзеяч, гісторык, публіцыст, вучоны ў галіне эканамічнай геаграфіі (нар. 20.9(2.10).1882) * [[1984]]: [[Ірвін Шоу]], амерыканскі пісьменнік, драматург, сцэнарыст * [[1995]]: [[Лола Флорэс]], іспанская спявачка і танцорка [[фламенка]] * [[2017]]: [[Арва Кукумягі]], эстонскі кінаакцёр == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|516]] </noinclude> [[Катэгорыя:16 мая| ]] 2bli5hijqffwgm2v5l2t42glzlgnqi8 0 425 5173545 5159850 2026-07-31T06:59:40Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5173545 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''19 верасня''' — дзвесце шэсцьдзесят другі (дзвесце шэсцьдзесят трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|thumb|120px|[[Герб «Пагоня»]].]] * [[855]]: [[Лотар I]] падзяліў [[Сярэдняе каралеўства|Сярэдняе Каралеўства]] паміж сваімі сынамі. * [[1356]]: Англічане ў [[Бітва пры Пуацье|бітве пры Пуацье]] разбілі французаў. * [[1431]]: Вялікі князь літоўскі [[Свідрыгайла]] падпісаў у Хрыстмемелі абаронча-наступальны дагавор з вялікім магістрам [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. * [[1730]]: Адбылася каранацыя [[Жыровіцкі абраз Маці Божай|Жыровіцкага абраза Маці Божай]] папскімі каронамі. * [[1794]]: [[Расійская імперыя|Расійскія]] войскі на чале з [[Аляксандр Сувораў|А. Суворавым]] разбілі пад [[Брэст]]ам атрады [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * [[1870]]: Пачалася [[Аблога Парыжа (1870)|Аблога Парыжа]]. * [[1939]]: [[РСЧА|Чырвоная Армія]] заняла [[Вільня|Вільню]]. Нямецкія войскі блакіравалі [[Варшава|Варшаву]]. * [[1952]] Пачаў дзейнічаць [[Мінскі тралейбус]]: першая лінія звязала [[Мінск-Пасажырскі#Мінскі чыгуначны вакзал|пасажырскі вакзал]] з [[Плошча Перамогі (Мінск)|Круглай плошчай]]. * [[1991]]: Вярхоўны Савет [[БССР]] зацвердзіў назву беларускай дзяржавы — [[Рэспубліка Беларусь]] і яе дзяржаўныя сімвалы [[бел-чырвона-белы сцяг]] і [[Пагоня|герб Пагоня]]. * [[2002]]: Пачалася [[Першая Івуарыйская вайна]]. * [[2014]]: У [[Віцебск]]у адкрылася Ганаровае консульства [[Славакія|Славакіі]]. * [[2023]]: [[Азербайджан]] пачаў [[Сутыкненні ў Карабаху (2023)|ваенную аперацыю]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]]. == Нарадзіліся == * [[86]]: [[Антанін Пій]], рымскі дзяржаўны дзеяч, імператар Рыма ў 138—161 (пам. 7.4.161) * [[931]]: [[Му-цзун (дынастыя Ляа)|Му-цзун]], кітайскі імператар * [[1551]]: [[Генрых III Валуа]], герцаг анжуйскі, кароль польскі і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1574), кароль Францыі з 1575 (пам. 2.9.1589) * [[1772]]: [[Вісентэ Лопес Партанья]], іспанскі мастак * [[1797]]: [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януар Сухадольскі]], беларускі жывапісец-баталіст (пам. 20.3.1875) * [[1813]]: [[Крысціян Генрых Фрыдрых Петэрс]], амерыкана-германскі астраном * [[1835]]: [[Ітан Хічкак]], амерыканскі дзяржаўны дзеяч * [[1848]]: [[Эдвард Матэй Ромер]], расійскі [[мастак]] (пам. 1900) * [[1905]]: [[Акілес Ярвінен]], фінскі лёгкаатлет * [[1908]]: [[Міка Тоймі Валтары]], фінскі [[пісьменнік]] (пам. 26.9.1979) * [[1911]]: [[Уільям Голдынг]], англійскі пісьменнік (пам. 19.6.1993) * [[1931]]: [[Марта Месараш]], венгерскі кінарэжысёр * [[1934]]: [[Герхард фон Грэфеніц]], нямецкі мастак * [[1936]]: [[Эл Ортэр]], амерыканскі лёгкаатлет, 4-разовы алімпійскі чэмпіён * [[1948]]: [[Міхаіл Васільевіч Цімофці|Міхаіл Цімофці]], малдаўскі [[рэжысёр]], [[акцёр]], музыкант * [[1949]]: [[Твігі]], брытанская мадэль і актрыса * [[1951]]: [[Мары-Анн Шазель]], французская актрыса * [[1958]]: [[Ігар Мікалаевіч Цішын|Ігар Цішын]], беларускі мастак, жыве і працуе ў [[Бельгія|Бельгіі]] * [[1960]]: [[Аксана Стэфанаўна Забужка]], украінская пісьменніца * [[2000]]: [[Якаб Інгебрыгтсен]], нарвежскі лёгкаатлет == Памерлі == * [[1123]]: [[Агуда]], заснавальнік і першы імператар дынастыі [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]] у Кітаі * [[1710]]: [[Оле Крыстэнсен Ромер]], дацкі [[астраном]] * [[1935]]: [[Канстанцін Цыялкоўскі]], рускі навуковец, тэарэтык касманаўтыкі * [[1938]]: [[Браніслаў Туронак]], беларускі грамадскі дзеяч * [[1965]]: [[Ліянель Тэрай]], французскі альпініст * [[1995]]: [[Рудольф Паерлс]], англійскі фізік-тэарэтык * [[2004]]: [[Рыгор Рэлес]], яўрэйскі пісьменнік і паэт * [[2005]]: [[Алесь Лабанок]], беларускі акцёр * [[2022]]: [[Валерый Уладзіміравіч Палякоў]], расійскі касманаўт == Святкуюць == * {{Сцяг Чылі}} [[Чылі]]: Дзень Арміі <!--* {{Сцяг Беларусі (1991-1995)}} Беларусь: Дзень Дзяржаўнага сцяга і герба адзначаецца ў другую нядзелю мая--> <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|919]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 верасня| ]] s0og8uqh5zc0mp2t5f7qs9kzhiwfzxx 0 610 5173232 5110056 2026-07-30T13:17:02Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5173232 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''26 лістапада''' — трыста трыццаты (трыста трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[579]]: [[Пелагій II (Папа Рымскі)|Пелагій II]] стаў [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] * [[1812]]: Пачалася пераправа [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] праз [[Бярэзіна|Бярэзіну]] * [[1917]]: Утварэнне [[Аблвыкамзах|Абласнога выканаўчага Камітэта Саветаў дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту]] * [[1939]]: Здарыўся [[Майнільскі інцыдэнт]], ён стаў [[Casus belli|фармальнай нагодай]] для пачатку [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]]. * [[1943]]: Ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў вызвалены горад [[Гомель]]. * [[1988]]: [[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1-я цырымонія]] прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася ў [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]]. * [[2003]]: Адбыўся апошні палёт авіялайнера «[[Aérospatiale-BAC Concorde|Concorde]]». * [[2005]]: На [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|Дзіцячым конкурсе «Еўрабачанне»]] перамагла беларуска [[Ксенія Сітнік]] з песняй «''Мы вместе''». == Нарадзіліся == * [[1805]]: [[Яўстафій Янушкевіч]], кнігавыдавец, публіцыст, адзін з кіраўнікоў [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]] (пам. [[1874]]) * [[1817]]: [[Шарль Адольф Вюрц]], французскі [[хімік]] (пам. [[12.5]].[[1884]]) * [[1837]]: [[Міхаіл Эльвіра Андрыёлі]], мастак, ілюстратар, удзельнік [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864 гадоў]] * [[1857]]: [[Фердынанд дэ Сасюр]], [[Швейцарыя|швейцарскі]] лінгвіст * [[1864]]: [[Агюст Шарлуа]], французская астраном * [[1876]]: [[Барт ван дэр Лек]], галандскі мастак * [[1880]]: [[Абдэль Азіз ібн Сауд]], 1-ы кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] * [[1883]]: [[Міхай Бабіч]], [[Венгрыя|венгерскі]] паэт (пам. 4.8.[[1941]]) * [[1891]]: [[Ян Станкевіч]], беларускі мовазнавец, гісторык, палітычны дзеяч (пам. [[16.7]].[[1976]]) * [[1896]]: [[Мануэль Адрыя]], прэзідэнт Перу * [[1907]]: [[Міхась Скрыпка]], беларускі пісьменнік-сатырык, драматург (пам. [[1991]]) * [[1918]]: [[Патрысіа Эйлвін]], 33-і прэзідэнт Чылі * [[1918]]: [[Уладзімір Шахавец]], беларускі перакладчык і [[пісьменнік]] (пам. 8.6.1991) * [[1919]]: [[Анры Відаль]], французскі акцёр * [[1925]]: [[Леанарда Крэманіні]], італьянскі мастак * [[1930]]: [[Уладзімір Караткевіч]], беларускі пісьменнік (пам. [[25.7]].[[1984]]) * [[1934]]: [[Валянцін Рабцэвіч]], беларускі [[археолаг]] і нумізмат (пам. [[29.5]].[[2008]]) * [[1939]]: [[Ціна Цёрнер]], амерыканская спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца * [[1940]]: [[Энрыка Бамбіеры]], італьянскі матэматык * [[1948]]: [[Элізабет Блэкбёрн]], амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) * [[1964]]: [[Фрэні Шнайдэр]], швейцарская гарналыжніца * [[2000]]: [[Ламеха Гірма]], эфіёпскі лёгкаатлет == Памерлі == * [[1246]]: [[Герхард фон Мальберг]], вялікі магістр тэўтонскі * [[1855]]: [[Адам Міцкевіч]], польскі [[паэт]], публіцыст, асветнік (нар. [[24 снежня|24.12]].[[1798]]) * [[1864]]: [[Тэадор Нарбут]], беларускі, польскі і літоўскі [[гісторык]] (нар. [[8 лістапада|8.11]].[[1784]]) * [[1922]]: [[Генры Джон Эльвез]], брытанскі батанік, энтамолаг * [[1926]]: [[Джон Браўнінг]], вынаходнік ручной [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]], амерыканец па паходжанні, працаваў у [[Бельгія|Бельгіі]] (нар. [[21.1]].[[1855]]) * [[1941]]: [[Леа Гестэл]], нідэрландскі жывапісец * [[1980]]: [[Рэйчэл Робертс]], брытанская актрыса (нар. [[20.9]].[[1927]]) * [[2004]]: [[Філіп дэ Брака]], французскі кінарэжысёр * [[2018]]: [[Томас Мальданада]], аргенцінскі мастак і дызайнер * [[2021]]: [[Майкл Фішэр]], брытанскі фізік == Святкуюць == * {{IND}}: Дзень Канстытуцыі * {{MNG}}: Дзень Рэспублікі * {{USA}}: [[Дзень падзякі]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л26]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 лістапада| ]] o8154y4385d73to1jjcqw0xqilfx1xv 0 1063 5173379 5162462 2026-07-30T20:35:50Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5173379 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на сакавік}}</noinclude> '''5 сакавіка''' — 65-ы (66-ы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1279]]: Перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] на чале з [[Трайдзень|Трайдзенем]] над ордэнскім войскам у [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. * [[1496]]: Мараплавец [[Джон Кабат]] атрымаў каралеўскі патэнт з правам плавання для адкрыцця новых зямель пад англійскім сцягам з [[Брысталь|Брысталя]]. * [[1562]]: Магістр [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] Готхард Кетлер у Рыжскім замку перадаў [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] пячатку Ордэна і ключы ад [[Рыга|Рыгі]], прызнаючы свае ўладанні часткай [[ВКЛ]]. * [[1770]]: Забойства брытанскімі салдатамі некалькіх жыхароў амерыканскіх калоній («[[Бостанская разня]]»). * [[1907]]: Пачатак працы 2-ой Думы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1918]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Петраград]]а ў [[Масква|Маскву]]. * [[1940]]: Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняло рашэнне аб расстрэле ваеннапалонных польскіх афіцэраў, якія знаходзіліся ў савецкіх турмах (гл. [[Катынскі расстрэл]]). * [[1946]]: [[Уінстан Чэрчыль]] у сваёй прамове называе мяжу з Усходнім блокам [[Жалезная заслона|«Жалезнай заслонай»]]. * [[1992]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Грэцыя]]й і [[Беларуска-малайзійскія адносіны|Малайзіяй]]. * [[1998]]: [[НАСА]] абвясціла, што [[КА Клементайн|КА «Клементайн»]] знайшоў на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]] дастаткова [[Вада|вады]], каб заснаваць калонію. == Нарадзіліся == * [[1133]]: [[Генрых II Плантагенет]], кароль [[Англія|Англіі]] (пам. 6.7.1189) * [[1326]]: [[Людовік Венгерскі]], кароль венгерскі з 1342, кароль польскі з 1370 (пам. 11.9.1382) * [[1575]]: [[Уільям Оўтрэд]], англійскі [[матэматык]] (пам. 30.6.1660) * [[1777]]: [[Юзаф Маралёўскі]], беларускі паэт і педагог (пам. 12.8.1845) * [[1871]]: [[Роза Люксембург]], нямецкая рэвалюцыянерка (пам. 15.1.1919) * [[1896]]: [[Кандрат Крапіва]], беларускі навуковец і [[пісьменнік]] (пам. 1991) * [[1898]]: [[Чжоу Эньлай]], кітайскі дыпламат * [[1910]]: [[Аўген Калубовіч|Аўген Калубовіч (Каханоўскі)]], беларускі гісторык, палітычны дзеяч, настаўнік (пам. 25.5.1987) * [[1910]]: [[Эніа Флаяна]], італьянскі пісмьеннік, драматург * [[1915]]: [[Ларан Шварц]], французскі матэматык * [[1922]]: [[П'ер Паала Пазаліні]], італьянскі пісьменнік, драматург, [[рэжысёр]] (пам. 2.11.1975) * [[1936]]: [[Канаан Банана]], 1-ы прэзідэнт Зімбабвэ * [[1953]]: [[Мішэль Дэварэ]], французскі фізік * [[1970]]: [[Джон Фрусчантэ]], амерыканскі гітарыст, прадзюсар * [[2000]]: [[Беатрыс Чэбет]], кенійская лёгкаатлет == Памерлі == * [[254]]: [[Луцый I (Папа Рымскі)]] * [[1535]]: [[Ларэнца Коста]], італьянскі жывапісец * [[1605]]: [[Клімент VIII|Клімент VIII, Папа Рымскі]] (нар. 24.2.1536) * [[1863]]: [[Мары Эленрыдэр]], нямецкая мастачка * [[1865]]: [[Генрых Вільгельм Шот]], аўстрыйскі батанік * [[1953]]: [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф'еў|Сяргей Пракоф'еў]], рускі [[кампазітар]] (нар. 11(23).4.1891) * 1953: [[Іосіф Сталін]], кіраўнік [[СССР]] (нар. 1879) * [[1966]]: [[Ганна Ахматава]], руская [[паэт]]эса (нар. 23.6.1889) * [[1985]]: [[Тодар Куніцкі]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 14.5.1899) * [[2000]]: [[Мікола Ермаловіч]], беларускі публіцыст, крытык, літаратуразнавец (нар. 29.4.1921) * [[2013]]: [[Валянцін Пятровіч Грыцкевіч]], беларускі ўрач, грамадскі дзеяч (нар. 30.3.1933) * [[2013]]: [[Уга Чавес]], прэзідэнт [[Венесуэла|Венесуэлы]] (нар. 28.7.1954) * [[2026]]: [[Яніс Стрэйчс]], латвійскі акцёр і рэжысёр == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|305]] </noinclude> [[Катэгорыя:5 сакавіка| ]] mzicavfs9wljva51lfpztf10d155h7u 5173383 5173379 2026-07-30T20:40:01Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5173383 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на сакавік}}</noinclude> '''5 сакавіка''' — 65-ы (66-ы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1046]]: [[Насір Хасроў]] пакінуў [[Нішапур]] і выправіўся ў сямігадовае падарожжа. * [[1279]]: Перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] на чале з [[Трайдзень|Трайдзенем]] над ордэнскім войскам у [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. * [[1496]]: Мараплавец [[Джон Кабат]] атрымаў каралеўскі патэнт з правам плавання для адкрыцця новых зямель пад англійскім сцягам з [[Брысталь|Брысталя]]. * [[1562]]: Магістр [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] Готхард Кетлер у Рыжскім замку перадаў [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] пячатку Ордэна і ключы ад [[Рыга|Рыгі]], прызнаючы свае ўладанні часткай [[ВКЛ]]. * [[1770]]: Забойства брытанскімі салдатамі некалькіх жыхароў амерыканскіх калоній («[[Бостанская разня]]»). * [[1907]]: Пачатак працы 2-ой Думы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1918]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Петраград]]а ў [[Масква|Маскву]]. * [[1940]]: Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняло рашэнне аб расстрэле ваеннапалонных польскіх афіцэраў, якія знаходзіліся ў савецкіх турмах (гл. [[Катынскі расстрэл]]). * [[1946]]: [[Уінстан Чэрчыль]] у сваёй прамове называе мяжу з Усходнім блокам [[Жалезная заслона|«Жалезнай заслонай»]]. * [[1992]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Грэцыя]]й і [[Беларуска-малайзійскія адносіны|Малайзіяй]]. * [[1998]]: [[НАСА]] абвясціла, што [[КА Клементайн|КА «Клементайн»]] знайшоў на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]] дастаткова [[Вада|вады]], каб заснаваць калонію. == Нарадзіліся == * [[1133]]: [[Генрых II Плантагенет]], кароль [[Англія|Англіі]] (пам. 6.7.1189) * [[1326]]: [[Людовік Венгерскі]], кароль венгерскі з 1342, кароль польскі з 1370 (пам. 11.9.1382) * [[1575]]: [[Уільям Оўтрэд]], англійскі [[матэматык]] (пам. 30.6.1660) * [[1777]]: [[Юзаф Маралёўскі]], беларускі паэт і педагог (пам. 12.8.1845) * [[1871]]: [[Роза Люксембург]], нямецкая рэвалюцыянерка (пам. 15.1.1919) * [[1896]]: [[Кандрат Крапіва]], беларускі навуковец і [[пісьменнік]] (пам. 1991) * [[1898]]: [[Чжоу Эньлай]], кітайскі дыпламат * [[1910]]: [[Аўген Калубовіч|Аўген Калубовіч (Каханоўскі)]], беларускі гісторык, палітычны дзеяч, настаўнік (пам. 25.5.1987) * [[1910]]: [[Эніа Флаяна]], італьянскі пісмьеннік, драматург * [[1915]]: [[Ларан Шварц]], французскі матэматык * [[1922]]: [[П'ер Паала Пазаліні]], італьянскі пісьменнік, драматург, [[рэжысёр]] (пам. 2.11.1975) * [[1936]]: [[Канаан Банана]], 1-ы прэзідэнт Зімбабвэ * [[1953]]: [[Мішэль Дэварэ]], французскі фізік * [[1970]]: [[Джон Фрусчантэ]], амерыканскі гітарыст, прадзюсар * [[2000]]: [[Беатрыс Чэбет]], кенійская лёгкаатлет == Памерлі == * [[254]]: [[Луцый I (Папа Рымскі)]] * [[1535]]: [[Ларэнца Коста]], італьянскі жывапісец * [[1605]]: [[Клімент VIII|Клімент VIII, Папа Рымскі]] (нар. 24.2.1536) * [[1863]]: [[Мары Эленрыдэр]], нямецкая мастачка * [[1865]]: [[Генрых Вільгельм Шот]], аўстрыйскі батанік * [[1953]]: [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф'еў|Сяргей Пракоф'еў]], рускі [[кампазітар]] (нар. 11(23).4.1891) * 1953: [[Іосіф Сталін]], кіраўнік [[СССР]] (нар. 1879) * [[1966]]: [[Ганна Ахматава]], руская [[паэт]]эса (нар. 23.6.1889) * [[1985]]: [[Тодар Куніцкі]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 14.5.1899) * [[2000]]: [[Мікола Ермаловіч]], беларускі публіцыст, крытык, літаратуразнавец (нар. 29.4.1921) * [[2013]]: [[Валянцін Пятровіч Грыцкевіч]], беларускі ўрач, грамадскі дзеяч (нар. 30.3.1933) * [[2013]]: [[Уга Чавес]], прэзідэнт [[Венесуэла|Венесуэлы]] (нар. 28.7.1954) * [[2026]]: [[Яніс Стрэйчс]], латвійскі акцёр і рэжысёр == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|305]] </noinclude> [[Катэгорыя:5 сакавіка| ]] 2crcqq1k67731x7uhr3u4rpc62jij99 0 1066 5173544 5160382 2026-07-31T06:58:52Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5173544 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''5 чэрвеня''' — сто пяцьдзясят шосты (сто пяцьдзясят сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:FedericoII.jpg|thumb|left|150px|Неапалітанскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха II]] * [[1224]]: заснаваны [[Неапалітанскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха II]] * [[1849]]: [[Данія]] абвешчана канстытуцыйнай манархіяй. * [[1862]]: Падпісаны [[Сайгонскі дагавор]], які завяршыў першы этап ваеннага канфлікту паміж [[В'етнам]]ам і [[Францыя]]й. * [[1919]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар «[[Беларускае жыццё (1919)|Беларускага жыцця]]» пад рэдакцыяй [[Ф. Аляхновіч]]а. * [[1923]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар газеты «[[Вольны сцяг (1923)|Вольны сцяг]]», органа [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя|Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі]], закрытай польскімі ўладамі — апошні нумар выйшаў [[14.10]].[[1923]]. * [[1947]]: У [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] дзяржсакратар [[ЗША]] [[Джордж Маршал]] выступіў з праграмай аднаўлення і развіцця [[Еўропа|Еўропы]]. * [[1948]]: У Заходняй Германіі адбыўся з’езд, на якім была заснавана [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] за мяжой. * [[1952]]: Здзейсніў першы палёт [[верталёт]] Мі-6 — першы ў [[СССР]] серыйны транспартны верталёт з [[Газатурбінная ўстаноўка|газатурбінным]] рухавіком. * [[1965]]: Заснавана [[Беларуска-амерыканскае аб'яднанне]] ў [[Нью-Ёрк]]у. * [[1967]]: Пачалася [[Шасцідзённая вайна]] [[Егіпет|Егіпта]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] супраць [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[1972]]: Распачалася [[Стакгольмская канферэнцыя ААН]], якая адзначыла паваротны момант у развіцці міжнароднай экалагічнай палітыкі. * [[1975]]: Пасля мадэрнізацыі адкрыўся [[Суэцкі канал]]. * [[2006]]: [[Сербія]] абвясціла незалежнасць, дзяржаўнае ўтварэнне [[Сербія і Чарнагорыя]] ліквідавана. * [[2012]]: У [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] створаны [[Кітайска-Беларускі індустрыяльны парк]]. * [[2017]]: [[Саудаўская Аравія]], [[Егіпет]], [[Бахрэйн]] і [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] абвясцілі аб разрыве дыпламатычных адносін з [[Катар]]ам. == Нарадзіліся == [[Файл:Federico García Lorca. Huerta de San Vicente, Granada.jpg|thumb|left|120px|Федэрыка Гарсія-Лорка]] * [[1819]]: [[Джон Кух Адамс]], брытанскі матэматык і астраном * [[1854]]: [[Іегуда Пэн]], яўрэйскі мастак-жывапісец, педагог (пам. [[1937]]) * [[1862]]: [[Альвар Гульстранд]], шведскі афтальмолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1911) * [[1870]]: [[Зыгмунт Лазінскі]], біскуп, беларускі каталіцкі рэлігійны дзеяч * [[1883]]: [[Джон Мейнард Кейнс]], англійскі эканаміст, журналіст, інвестар (пам. [[21.4]].[[1946]]) * [[1887]]: [[Рут Бенедыкт]], амерыканскі антраполаг * [[1898]]: [[Федэрыка Гарсія-Лорка]], іспанскі паэт * [[1907]]: [[Рудольф Паерлс]], англійскі фізік-тэарэтык * [[1937]]: [[Валянцін Паўлавіч Занковіч|Валянцін Занковіч]], скульптар і архітэктар * [[1938]]: [[Карын Бальцэр]], нямецкая бар'ерыстка, алімпійская чэмпіёнка * [[1942]]: [[Вячаслаў Рагойша]], беларускі літаратуразнавец і перакладчык * [[1947]]: [[Лоры Андэрсан]], амерыканская спявачка * [[1947]]: [[Эрмана Кавацоні]], італьянскі пісьменнік * [[1957]]: [[Ігар Арленавіч Кашкурэвіч]], беларускі мастак * [[1969]]: [[Андрэй Яўгенавіч Рыбакоў|Андрэй Рыбакоў]], беларускі гісторык * [[1971]]: [[Марк Уолберг]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[Файл:Carl Maria von Weber.jpg|thumb|120px|Карл Марыя фон Вебер]] * [[1316]]: [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік X, кароль Францыі]] * [[1816]]: [[Джавані Паізіела]], італьянскі кампазітар * [[1826]]: [[Карл Марыя фон Вебер]], нямецкі кампазітар * [[1880]]: [[Карл Фрыдрых Лесінг]], нямецкі мастак * [[1886]]: [[Левелін Фрэдэрык Уільям Джуіт]], англійскі мастак * [[1887]]: [[Ханс фон Марэ]], нямецкі мастак * [[1900]]: [[Стывен Крэйн]], амерыканскі паэт * [[1975]]: [[Паўль Керэс]], эстонскі шахматыст * [[2004]]: [[Рональд Рэйган]], 40-ы прэзідэнт ЗША * [[2012]]: [[Рэй Брэдберы]], амерыканскі пісьменнік-фантаст == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Сейшэльскіх Астравоў}} [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскія астравы]]: Дзень вызвалення * [[Праваслаўная царква]]: Дзень ушанавання апякункі Беларусі — святой [[Еўфрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|605]] </noinclude> [[Катэгорыя:5 чэрвеня| ]] t9psp3me24wd5po0ievku764iqds5vn 0 1753 5173709 4829109 2026-07-31T10:14:28Z Autumndancer 168015 5173709 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віёла}} {{Футбаліст |імя = Віёла |поўнае імя = Паўлу Сержыу Роза |выява = |апісанне выявы = |дата нараджэння = 1.1.1969 |месца нараджэння = {{месца нараджэння|Сан-Паўлу|у Сан-Паўлу}}, [[Бразілія]] |грамадзянства = {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Бразілія]] |рост = 178 |вага = 82 |пазіцыя = [[нападаючы (футбол)|нападаючы]] |цяперашні клуб = {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Брускі|Брускі]] |клубы = {{Футбольная кар’ера |1988—1989|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Карынтыянс]]|71 (14) |1990|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Сан-Жазэ (футбольны клуб, Сан-Жазэ-дус-Кампус)|Сан-Жазэ]]|10 (1) |1991|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Алімпія Сан-Паўлу|Алімпія (Сан-Паўлу)]]|15 (1) |1992—1995|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Карынтыянс]]|73 (35) |1995—1996|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Валенсія|Валенсія]]|30 (10) |1996—1997|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Палмейрас]]|36 (14) |1998—1999|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Сантус|Сантус]]|28 (20) |1999—2000|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Васка да Гама|Васка да Гама]]|31 (6) |2001|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Сантус|Сантус]]|24 (12) |2002—2003|{{Сцяг Турцыі|20px}} [[Газіянтэпспор]]|46 (18) |2004|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Гуарані Кампінас|Гуарані (Кампінас)]]|25 (10) |2005|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Баія|Баія]]|8 (4) |2005|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Фламенгу]]|? (-) |2006|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Жувентус Сан-Паўлу|Жувентус (Сан-Паўлу)]]|? (-) |2007|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Уберландыя|Уберландыя]]|? (-) |2008|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Дукі-ды-Кашыяс|Дукі-ды-Кашыяс]]|1 (1) |2008|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Ангра-дус-Рэйс|Ангра-дус-Рэйс]]|? (-) |2008—2010|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Рэзенды|Рэзенды]]|3 (1) |2010—н.ч.|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[ФК Брускі|Брускі]]|7 (6)}} |нацыянальная зборная = {{Футбольная кар’ера|1993—1995|{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|10 (3)}} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты Свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|ЗША 1994]]}} }} '''Віё́ла''' ({{lang-pt|Viola}}), поўнае імя '''Па́ўлу Се́ржыу Ро́за'''{{практычная транскрыпцыя|pt}} ({{lang-pt|Paulo Sergio Rosa}}; {{ДН|1|1|1969}}) — вядомы бразільскі [[Футбол|футбаліст]], нападнік. Ігрок [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]]. Чэмпіён свету [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006. == Спасылкі == * [http://www.sambafoot.com/en/players/415_Viola.html Профіль на Самбафут] * [http://futpedia.globo.com/jogadores/viola Профіль у Футпедыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100330031210/http://futpedia.globo.com/jogadores/viola |date=30 сакавіка 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Бразілія на КА 1993}} {{Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1994}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Карынтыянс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Валенсія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Палмейрас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сантус]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Васка да Гама]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Газіянтэпспор]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гуарані Кампінас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фламенгу]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Жувентус Сан-Паўлу]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Уберландыя]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дукі-ды-Кашыяс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэзенды]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Брускі]] i8963gapn2ceh5rudfd55xcbarxe8p5 0 2054 5173713 5143832 2026-07-31T10:18:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173713 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Карскі}} {{Навуковец}} '''Яўхім Фёдаравіч Ка́рскі''' ({{ВДП}}) — філолаг-славіст, заснавальнік беларускага навуковага мовазнаўства і літаратуразнаўства, этнограф, фалькларыст, палеограф. Акадэмік Пецярбургскай АН (1916, член-карэспандэнт 1901), правадзейны член [[Інбелкульт]]а (1922), Чэшскай АН (1929). == Біяграфія == Нарадзіўся ў праваслаўнай сям’і са збяднелай шляхты настаўніка Ф. Карскага і дачкі праваслаўнага [[дыякан]]а М. Навіцкай. Спачатку насіў прозвішча маці<ref>Янковяк, М. Прафесар Яўхім Карскі — рэктар Імператарскага Варшаўскага універсітэта / Міраслаў Янковяк // ARCHE. — 2010. — № 4. — С. 300 [На падставе размовы аўтара з В. Карпелюком — дырэктарам музея Я. Карскага пры 1-й Гродзенскай гімназіі імя Я. Купалы].</ref>. Па нацыянальнасці бацькі былі беларусамі, што відаць з пазнейшай зацемкі самога Карскага пра тое, што ён «прыродны беларус». Гадаваўся Я. Карскі ў вельмі вялікай сям’і — 8 дзяцей<ref>Тумаш, В. Яўхім Карскі: жыцьцё, навуковая спадчына, пагляды (1861—1931) // Тумаш, В. Выбраныя працы / Вітаўт Тумаш. — Мн.: [б. в.], 2002. — 246 с. — С. 143. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны агляд», Серыя Досьледы). — ISBN 978-5272-09-2.</ref>. Пачатковую адукацыю Я. Карскі атрымаў у Ятранскай народнай школе ў [[Бярозавец|Беразаўцу]], сярэднюю — у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], дзе вучыўся 10 гадоў і скончыў яе ў 1881 годзе. У 1881—1885 гадах вучыўся ў [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут|Нежынскім гісторыка-філалагічным інстытуце]] імя князя Безбародкі, дзе рыхтавалі настаўнікаў для гімназій. У інстытуце пад кіраўніцтвам прафесара [[Раман Фёдаравіч Брант|Р. Ф. Бранта]] напісаў сваю першую кнігу, прысвечаную гукавому ладу і марфалогіі беларускай мовы — «Обзор звуков и форм белорусской речи». Пасля заканчэння інстытута Я. Карскі да 1893 года выкладаў рускую мову і літаратуру, а таксама царкоўнаславянскую мову ў [[Віленскае рэальнае вучылішча|Віленскім рэальным вучылішчы]]<ref>Карский, Е. Ф. Белорусы: в 3 т. Т. 1 / Е. Ф. Карский; Уступ. артыкул М. Г. Булахава, прадм. да першага тома і камент. В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна. — Мн.: БелЭн, 2006. — 656 с.: 2 карт. — С. 9. — (Помнікі гістарычнай думкі Беларусі). — ISBN 985-11-0360-8.</ref>. Працаваў сакратаром (1885-89) і выбарным членам гаспадарчага камітэта гімназіі (1890-92). Паспяхова здаў магістарскі экзамен (17.9.1891). 23 кастрычніка 1893 абараніў магістарскую дысертацыю «Да гісторыі гукаў і форм беларускай гаворкі»; савет [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]] прысудзіў Я. Карскаму вучоную ступень [[магістр]]а рускай мовы і славеснасці за даследаванні беларускай мовы — першая ў гісторыі дысертацыя па беларускім мовазнаўстве. З 2 студзеня 1893 выкладаў [[руская мова|рускую мову]] ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]. Пазней таксама выкладаў славянскую палеаграфію, рускую дыялекталогію, граматыку царкоўнаславянскай мовы. 26 чэрвеня 1894 абраны на пасаду экстраардынарнага прафесара Варшаўскага ўніверсітэта і загадчыка кафедры рускай і царкоўнаславянскай мовы і гісторыі рускай літаратуры. 14 лютага 1897 стаў ардынарным прафесарам. З 1902 дэкан гісторыка-філалагічнага факультэта, у 1905-10 рэктар Варшаўскага ўніверсітэта, двойчы пераабраны на пасаду (1905, 1908). Паводле непацверджаных звестак, падаў у адстаўку ў знак пратэсту супраць палітыкі міністра Касо. У 1915-16 працаваў у [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], выкладаў у [[Растоўскі ўніверсітэт|Растоўскім універсітэце]] (былы Варшаўскі ўніверсітэт). У 1905-17 рэдактар «Русского филологического вестника». 3 1917 года ў [[Мінск]]у, удзельнік беларускага нацыянальнага руху, дэлегат і ганаровы старшыня [[Першы ўсебеларускі з'езд|Першага ўсебеларускага з’езда]]. Ледзьве пазбег арышту пры разгоне з’езду, з’ехаў у [[Петраград]]. З-за эканамічнай разрухі ў Петраградзе вярнуўся ў Мінск. Прызначаны настаўнікам на [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1918)]], якія ўзначальваў [[Я. Лёсік]]ам і потым былі ператвораны ў [[Мінскі беларускі педагагічны інстытут]], дзе прафесарам стаў Я. Карскі. У маі 1919 Народны камісарыят асветы Літоўска-Беларускай ССР адхіліў Я. Карскага ад пасады прафесара Мінскага педінстытута, ён быў арыштаваны надзвычайнай камісіяй ЧК, але ненадоўга.<ref>Пратоколы паседжанняў агульнага сходу расійскай акадэміі навук 5.5.1919, § 141.</ref> Я. Карскі займаў пасаду старшыні арганізацыйнай камісіі па адкрыцці ў Мінску [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], удзельнічаў у распрацоўцы статута [[Інбелкульт]]а. Летам 1921<ref name="паводле YanuTsvir 2001">паводле [YanuTsvir 2001]</ref>{{efn|Іначай, 1919, лета, паводле [RublSkal 2006].}} назаўсёды пераехаў у Петраград, «каб ніколі больш не ўбачыць Бацькаўшчыны».<ref>[RublSkal 2006]</ref> Адзін з арганізатараў акадэмічнай навукі. Член праўлення і прэзідыума АН, дырэктар Музея антрапалогіі і этнаграфіі, супрацоўнік універсітэцкага Навукова-даследчага інстытута, рэдактар «Известий Отделения русского языка и словесности» Расійскай АН. У 1922 стаў поўным членам Інстытуту беларускай культуры. Падараваў сваю бібліятэку новастворанаму Беларускаму дзяржаўнаму ўніверсітэту. Удзельнічаў у Першым міжнародным кангрэсе славянскіх географаў і этнографаў (Прага, 1924). У 1926 г. наведаў з навуковай камандзіроўкай [[Польшча|Польшчу]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], [[Югаславія|Югаславію]]. Навуковая справаздача з камандзіроўкі была высока ацэнена АН СССР, але палітычны неканфармізм справаздачы стаў дадатковай падставай для далейшых палітычных наступстваў. У снежні 1926 г. адмовіўся прэтэндаваць на прапанаваную яму пасаду віцэ-прэзідэнта АН СССР. З 1927 г. стаў цэллю распачатай вострай палітычнай крытыкі, у газетах «[[Звязда (1917)|Звязда]]» (Менск) і «Правда» (Масква). Яго членства ў АН СССР пастаўлена пад пытанне (13.4.1927). Спрабаваў абараніць сябе ў друку, але не атрымаў газетнай плошчы, хоць і карыстаўся пэўнай палітычнай падтрымкай вярхоў. У верасні 1930 г.<ref name="паводле YanuTsvir 2001"/>{{efn|Або ў 1929, паводле [RublSkal 2006].}} быў раптоўна зняты з пасады дырэктара Музея антрапалогіі і этнаграфіі. Аўтар артыкулаў па гісторыі беларускай літаратуры і культуры ў беларускім перыядычным друку. Супрацоўнічаў з беларускім фалькларыстамі і этнографамі [[П. Шэйн]]ам, [[М. Нікіфароўскі]]м, [[Еўдакім Раманаў|Е. Раманавым]], падтрымліваў першыя беларускія выдавецтвы, «[[Наша ніва (1906)|Нашу ніву]]», [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] студэнтаў Пецярбургскага ўніверсітэта. Перапісваўся з [[Я. Купала]]м, [[Я. Колас]]ам, [[М. Гарэцкі]]м, [[С. Некрашэвіч]]ам, [[І. Замоцін]]ым, [[Я. Хлябцэвіч]]ам, [[М. Шчакаціхін]]ым. Мужам дачкі Я. Карскага Наталлі быў [[Віктар Іванавіч Баркоўскі|В. І. Баркоўскі]]. [[Файл:Магіла Яўхіма Карскага на Смаленскіх могілках.jpg|thumb|Магіла Яўхіма Карскага на [[Смаленскія праваслаўныя могілкі|Смаленскіх могілках]] у Пецярбургу]] Пахаваны на [[Смаленскія праваслаўныя могілкі|Смаленскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе. == Навуковая дзейнасць == Яўхім Карскі — аўтар больш як 1000<ref>Беларуская мова : энцыклапедыя. — Мінск, 1994. — С. 256.</ref> прац па [[славістыка|славістыцы]], [[беларусістыка|беларусістыцы]] і [[русістыка|русістыцы]], у т.л. даследаванняў па гісторыі беларускай мовы, дыялекталогіі, фальклоры, этнаграфіі, гісторыі беларускай літаратуры і інш. Сваё першае філалагічнае даследаванне (артыкул) апублікаваў у «Рускім філалагічным весніку» (1883). Падштурхнуты адсутнасцю навуковай распрацоўкі [[Беларуская мова|беларускай мовы]], выдаў у 1885 першую значную навуковую працу «Агляд гукаў і форм беларускай гаворкі» (публікацыя насіла дату 1886). У [[1888]] апублікаваў «Граматыку старой царкоўнаславянскай мовы ў параўнанні з рускай мовай». Граматыка перавыдавалася 19 разоў, да самага кастрычніка [[1917]]. Падрыхтаваў «Праграму для збору асаблівасцей беларускіх гаворак» (1897 і 1916). Вывучаў мясцовыя беларускія гаворкі па помніках пісьменнасці і па этнаграфічных камандзіроўках, асабліва па [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]], [[Віленшчына|Віленшчыне]], [[Міншчына|Міншчыне]]. У запісах фальклорных твораў («Беларускія песні с. [[Беразавец (Карэліцкі раён)|Беразавец]] Навагрудскага пав. Мінскай губ.»,1884-85; «Беларускія песні в. [[Навасёлкі-Затрокскія]] Віленскай губ. Трокскага пав.», 1889) дакладна перадаў асаблівасці мясцовых гаворак. Аўтар даследаванняў па гісторыі рускай і ўкраінскай моў, славянскай палеаграфіі («Славянская кірылаўская палеаграфія», 1928, факсімільнае выд. 1979). Выдаваў старажытныя помнікі гісторыі і літаратуры («Лаўрэнцьеўскі летапіс», «Руская праўда»). [[Файл:Карский. Белорусы. Т. I. Введение в изучение языка и народной словесности.jpg|міні|злева|Тытульны аркуш першага тома «Беларусаў»]] [[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|Карта беларускіх гаворак (1903)]] Адна з найбольш значных прац Я. Карскага «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1-3, 1903-22, у 7 вып.; перавыд. вып. 1-3. М., 1955-56) вышэйшае дасягненне еўрапейскай славістыкі канца ХІХ — пач. ХХ ст., фактычна энцыклапедыя беларусазнаўства.<ref>Г. Кісялёў, В. Скалабан (ЭГБ 1997)</ref> На аснове глыбокага, комплекснага параўнальна-гістарычнага абагульнення фактычнага матэрыялу навукова абгрунтаваў нацыянальную самабытнасць [[беларусы|беларусаў]] як самастойнага славянскага народа, які стварыў сваю багатую і арыгінальную культуру, мае старажытныя традыцыі. У т. 1 «Уводзіны да вывучэння мовы і народнай славеснасці» (Варшава, 1903, Вільня, 1904) даследаваў паходжанне беларускага народа. <blockquote>Въ настоящее время простой народъ въ Бѣлоруссіи не знаетъ этого названія. На вопросъ: кто ты? простолюдинъ отвѣчаетъ — русскій, а если онъ католикъ, то называетъ себя либо католикомъ, либо полякомъ; иногда свою родину назоветъ Литвой, а то и просто скажетъ, что онъ «тутэйшій» (tutejszy) — здѣшній, конечно противополагая себя лицу, говорящему по-великорусски, какъ пришлому въ западномъ краѣ. ''Е. Ѳ. Карскій''. — Бѣлоруссы. Т. I, гл. V., с. 116.</blockquote> Прарадзімай славян Я. Карскі лічыў [[Палессе]] (басейн [[Прыпяць|Прыпяці]], верхняга Нёмана і ніжняй Бярэзіны), вызначыў час фарміравання беларускай народнасці (ХII-XV ст.), сцвярджаў, што ў аснову беларускай народнасці ляглі плямёны [[дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[крывічы|крывічоў]], прыйшоў да вываду, што беларусы былі аўтахтонамі на сваіх землях. Акрэсліў этнічныя межы беларускага народа, даў этнаграфічную карту Беларусі пач. ХХ ст., асвятліў важнейшыя этапы гісторыі беларускай мовы, яе спецыфічныя асаблівасці і ўзаемасувязі з рускай, украінскай, польскай, літоўскай і іншымі мовамі, вызначыў асноўны фонд рукапісаў і помнікаў пісьменства беларускага паходжання. У т. 2 «Мова беларускага племені» (вып. 1-3, 1908-12) абгрунтаваў вучэнне пра гукавы і граматычны лад старабеларускай і сучаснай беларускай мовы ў яе народна-дыялектнай і літаратурнай формах. Т. 3 «Нарысы славеснасці беларускага племені» складаецца з 3 выпускаў. У вып. 1 «Народная паэзія» (1916) асветлена гісторыя развіцця беларускага фальклору, ахарактарызаваны асноўныя жанры і віды народнай паэзіі беларусаў; даследаваны культурны стан плямён, якія склалі аснову беларускай народнасці, паказаны іх сямейныя і грамадскія ўзаемаадносіны, апісаны жыллё, ежа, заняткі, побыт, светапогляд, рэлігійныя вераванні, мова, міфалогія, выказаны думкі пра ўзнікненне народнай паэзіі і яе асаблівасці ў старажытнасці; у цеснай сувязі з паказам асаблівасцей абрадаў і звычаяў разгледжаны разнастайныя фальклорныя жанры — [[замовы]], [[абрадавыя песні|абрадавыя]] і бытавыя песні, прыпеўкі, прыказкі і прымаўкі, [[загадка|загадкі]], [[Беларускія казкі|казкі]]; прасочаны сляды гераічнага эпасу, паказана сувязь беларускага фальклору з фальклорам рускага і ўкраінскага народаў. У вып. 2 «Старая заходняруская пісьменнасць» (1921) прааналізаваны помнікі старажытнай беларускай літаратуры XIV—XVIII ст., найбольш поўна паказана літаратурна-мастацкая спадчына беларускага народа, раскрыты культурна-гістарычныя перадумовы зараджэння пісьменнасці на старабеларускай мове, даследавана як перакладная, так і арыгінальная літаратура. Выд. 3 «Мастацкая літаратура на народнай мове» (1922) прысвечаны беларускай літаратуры ХІХ — пач. ХХ ст., звязанай з беларускім адраджэннем новага перыяду. Каля 1919-20 Я. Карскі часткова (каля 20 %) надрукаваў «Беларусаў» па-беларуску ў газетах «Звон» і «Беларусь». У сваіх даследаваннях Я. Карскі паспяхова развіваў прынцыпы культурна-гістарычнай школы, зрабіў значны ўклад у многія галіны гістарычных ведаў, у т.л. у спецыяльныя гістарычныя навукі — крыніцазнаўства, палеаграфію, археаграфію. Навуковая спадчына Я. Карскага не страціла і сёння сваёй значнасці, яна з’яўляецца асновай для далейшай распрацоўкі беларусазнаўства. == Прызнанне == * Лаўрэат Ламаносаўскай прэміі (1901) * Член-карэспандэнт Імператарскай Акадэміі навук (1901) * Акадэмік Пецярбургскай (1916) і Чэшскай (1926) акадэмій навук. * Ганаровы член Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі. == Працы == * Обзор звуков и форм белорусской речи. — Москва, 1886. — Известия Историко-филологического Института в Нежине, том X.{{efn|У выпадку старых публікацый, сапраўдная дата можа адрознівацца ад той, што пазначана на вокладцы}} * Грамматика древнего церковнославянского языка сравнительно с русским (курс средних учебных заведений). — Вильна, 1888—1900, Варшава, 1901—1916, Сергиев Посад, 1917. * К истории звуков и форм белорусской речи. — Варшава, 1893. — Магистерская диссертация. * К вопросу о разработке старого западнорусского наречия. — Вильна, 1893. * Что такое древнее западнорусское наречие?. — Труды Девятого археологического съезда в Вильне, 1893. * О языке так называемых литовских летописей. — Варшава, 1894. * Особенности письма и языка Мстиславова Евангелия. — Русск. Филолог. Вестн., 1895. * Образцы славянского кирилловского письма с Х по XVIII век. — Варшава, 1901. * Очерк славянской кирилловской палеографии. — Варшава, 1901. * Славянская кирилловская палеография. [S.l.], 1928. :: перавыдадзена ў: Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. M., 1979. === «Беларусы» === {{асноўны артыкул|Беларусы (Карскі)}} * Белорусы. Т. I. Введение в изучение языка и народной словесности. — Варшава, 1903. :: Перавыдадзена: Белорусы. Т. I. Введение в изучение языка и народной словесности. — Вильна, 1904. * Белорусы. Т. II. Язык белорусского племени. В. 1. — [S.l.], 1908. * Белорусы. Т. II. Язык белорусского племени. 2. Исторический очерк словообразования и словоизменения в белорусском наречии. — [S.l.], 1911. * Белорусы. Т. II. Язык белорусского племени. 3. Очерки синтаксиса белорусского наречия. Дополнения и поправки. — [S.l.], 1912. * Белорусы. Т. III. Очерки словесности белорусского племени. 1. Народная поэзия. — Москва, 1916. * Белорусы. Т. III. Очерки словесности белорусского племени. 2. Старая западнорусская литература. — Петроград, 1921. * Белорусы. Т. III. Очерки словесности белорусского племени. 3. Художественная литература на народном наречии. — [S.l.], 1922. :: Перавыдадзена цалкам: Белорусы: Т. 1 — 3. — Москва, 1955—1956. == Ацэнкі == Фундаментальная сямітомная праца Я. Карскага «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» лічыцца ''«энцыклапедыяй беларускага мовазнаўства, унікальнай па ахопу і глыбіні матэрыялу»'' ([[М. С. Дзяржавін]])<ref>[Bulakh 2006] с. 10</ref>, ''«непараўнальнай паводле вычарпальнасці з кожным іншым даследаваннем славянскіх народаў»'' (Ляпуноў)<ref>[Bulakh 1981] с. 31</ref>. Гэтая праца ўпершыню навукова абвергла канцэпцыю моўнай ідэнтычнасці [[руская мова|рускай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай моў]], упершыню навукова пацвердзіла існаванне і адметнасць уласна беларускай нацыі, паказала свету багацце беларускай традыцыйнай культуры. Гэтая праца ''«адкрыла вочы беларусам, дазволіла ім убачыць сябе сапраўднай нацыяй»'',<ref>[YanuTsvir 2001] с. 19</ref>, паставіла беларусаў у пач. 20 ст. ''«нечакана на чале ўсіх славянскіх народаў у навуковых ведах пра сваю мову»'' (гісторык [[В. Тумаш]]).<ref>[KUC 2006] с. 23</ref> Я. Карскі апісваўся сучаснікамі як асоба надзвычайнай працаздольнасці, акуратнасці, арганізаванасці, асабістай стрыманасці, навуковец высокай добрасумленнасці. Яго ўнёсак у славістыку, асабліва ў яе беларускую частку, быў надзвычай вялікім. Першыя значныя перагляды поглядаў Карскага на развіццё царкоўнаславянскай мовы і рускай мовы былі прапанаваны значна пазней,<!--1970-я?--> [[В. В. Вінаградаў|В. В. Вінаградавым]]. Погляды Карскага на беларускія этнічныя гісторыю і тэрыторыю пераглядаліся [[В. К. Бандарчык]]ам (каля 1998—1999). Значныя дапаўненні да выкладзенай Карскім гісторыі [[вусны фальклор|вуснага фальклору]] былі зроблены [[А. С. Фядосік]]ам (каля 1998) і інш. == Узнагароды == За заслугі ў педагагічнай і навуковай дзейнасці атрымаў чын [[Правадзейны стацкі саветнік|правадзейнага стацкага саветніка]]. Узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнамі Св. Станіслава]] 3-й ст. (1889) і 2-й ст. (1899), [[Ордэн Святой Ганны|Св. Анны]] 3-й ст. (1895) і 2-й ст. (1903), [[Ордэн Святога Уладзіміра|Св. Уладзіміра]] 4-й ст. (1911), рознымі медалямі. Атрымаў вялікі залаты медаль Рускага геаграфічнага таварыства (1894), 2 залатыя медалі імя Бацюшкава Расійскай Акадэміі навук (1898, 1902), малы прыз імя Ламаносава Расійскай Акадэміі навук (1901), акадэмічны прыз імя Бацюшкава (1910), акадэмічны прыз імя Ахматава (1913). == Ушанаванне памяці == * У 1964 годзе ў сярэдняй школе ў [[Лаша|Лашы]] адкрыты мемарыяльны музей Карскага. * Імя Карскага нададзена [[Гродзенская абласная навуковая бібліятэка імя Я. Ф. Карскага|Гродзенскай абласной бібліятэцы]] ([[Гродна]], вуліца Карбышава, 17)<ref>{{Cite web|url=https://grodnolib.by/|title=Дзяржаўная ўстанова культуры «Гродзенская абласная навуковая бібліятэка імя Я. Ф. Карскага»|access-date=25 кастрычніка 2025|archive-date=25 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251025121315/https://grodnolib.by/|url-status=dead}}</ref>. * Імем Карскага названы вуліцы ў [[Мінск]]у, [[Гродна|Гродне]]. * Імя акадэміка Я. Ф. Карскага нададзена гімназіі № 1 у [[Гродна|Гродне]]<ref>{{Cite web|url=https://gymn1.oktobrgrodno.gov.by/|title=ГУО "Гимназия № 1 имени академика Е.Ф. Карского г. Гродно"|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714084359/https://gymn1.oktobrgrodno.gov.by/|archive-date=14 ліпеня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref>. * Імем Акадэміка Карскага называны прыпыначны пункт пры адпаведнай вуліцы ў Мінску<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=R925o0142251|title=Решение Минского городского исполнительного комитета от 9 октября 2025 года № 4072 "О наименовании и переименовании остановочных пунктов транспорта общего пользования в городе Минске"|website=pravo.by}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [Bulakh 1981] Булахов М. Г. Евфимий Федорович Карский: Жизнь, научн. и обществ. деятельность / Под ред. В. И. Борковского. — Мн. : Изд-во БГУ, 1981. * [YanuTsvir 2001] Янушкевіч Я., Цвірка К. Яўхім Карскі і яго «Беларусы» // Карскі Я. Беларусы / Я. Карскі; Уклад. і камент. С. Гараніна і Л. Ляўшун; Навук. рэд. А. Мальдзіс; Прадмо. Я. Янушкевіча і К. Цвіркі. — Мн. : Беларускі кнігазбор, 2001. — (Беларускі кнігазбор; сер. II. Гісторыка-літаратурныя помнікі). ISBN 985-6638-26-7. * [KUC 2006] Курцова, Унучак, Чаквін. Прадмова да першага тома працы Я. Ф. Карскага «Беларусы» // Карский, Е. Ф. Белорусы: 3 т. Т. 1 / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|І. У. Чаквіна]]. — Мн. : БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0360-8 (Т.1), ISBN 985-11-0359-4. * [RublSkal 2006] Рублевская Людмила, Скалабан Виталь. Околонаучный спор. Злополучная командировка профессора Карского // Беларусь сегодня, #12 (22422), 20.01.2006 — [http://sb.by/article.php?articleID=49432]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911234855/http://pda.sb.by/post/49432 |date=}} * [Rulex 2006] [Н. Т.?] Карский [1890s-1900s?] // Большой русский биографический словарь. — Электронная репринтная версия. — [http://www.rulex.ru/01110673.htm]. * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/karski.html КАРСКІ Яўхім Фёдаравіч] * [http://pawet.net/library/o_philology/150/%D0%A2%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D0%92i%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82._%D0%AF%D1%9E%D1%85%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D1%96.html Тумаш Вiтаўт. Яўхім Карскі: жыцьцё, навуковая спадчына, пагляды (1861—1931) // Вiтаўт Тумаш. Выбраныя працы. Мінск, 2002. С. 139—236. ] // на [[pawet.net]] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карскі Яўхім Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] 7eaavbm25pdc6rftguyfeuc30lzydoh 0 2711 5173269 5114838 2026-07-30T14:01:44Z JerzyKundrat 174 /* Экзалінгвонімы мінулага */ вікіфікацыя 5173269 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя = Старабеларуская мова |саманазва = руский языкъ<ref>А. И. Журавский. [http://www.philology.ru/linguistics3/zhuravsky-78.htm Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание.] — М., 1978. — С. 185—191</ref><ref>Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев. — 2-е изд., испр. — М.: Аспект-Пресс, 2000. С. 106</ref><ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/brama/prastora/prastora_01.htm Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160408150110/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/brama/prastora/prastora_01.htm |date=8 красавіка 2016 }} // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.</ref><ref>Лариса Пуцилева (Болонский университет). Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti … [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [http://www.fupress.com/Archivio/pdf%5C2753.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110711055512/http://www.fupress.com/Archivio/pdf%5C2753.pdf |date=11 ліпеня 2011 }} С. 202</ref><ref>Ольга Лазоркина. [http://evolutio.info/index.php?option=com_content&task=view&id=1380&Itemid=215 Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в.] // Журнал международного права и международных отношений 2008 — № 1</ref>, русский языкъ<ref>''Ж. Некрашевич-Короткая''. [http://www.philol.msu.ru/~slavphil/books/21_10_2003.pdf Лингвонимы восточнославянского культурного региона (исторический обзор)] // Исследование славянских языков и литератур в высшей школе: достижения и перспективы: Информационные материалы и тезисы докладов международной научной конференции / Под ред. В. П. Гудкова, А. Г. Машковой, С. С. Скорвида. — М., 2003. — С. 150 — 317 с.</ref><ref>Начальный этап формирования русского национального языка. — Ленинград — 1962. — С. 221</ref><ref>Паводле прац украінскага філолага П. Плюшча, украінскія пісьменнікі 16—17 стст. называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» ці «языком русским»</ref>, простая мова<ref name=sjviazhynski3>{{артыкул|аўтар=Свяжынскі У.|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|арыгінал=|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/metriciana/01/04.htm#_ftnref1|аўтар выдання=|выданне=METRICIANA: даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2001|выпуск=1|том=|нумар=3|старонкі=|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305192131/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/metriciana/01/04.htm#_ftnref1|archivedate=5 сакавіка 2016}}</ref> |краіны = [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Галічына]] ([[Польшча]]), [[Малдаўскае княства|Малдавія]], [[Гетманшчына]] |рэгіёны = |афіцыйная мова = [[Вялікае Княства Літоўскае]] |рэгулюючая арганізацыя = |колькасць носьбітаў = |рэйтынг = |статус = |вымерла = * З 1696 года афіцыйна страціла статус мовы справаводства. |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] :[[Славянскія мовы|Славянская група]] ::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] :::[[Старажытнаруская мова]] |пісьменнасць = [[кірыліца]] |Код па ISO 639-1 = |Код па ISO 639-2(B) = |Код па ISO 639-2(T) = }} [[Файл:Статут ВКЛ 1588 - русский езыкь.svg|міні|250px|Фраза «рꙋскиⸯ єзыкь» са Статута ВКЛ 1588 года.]] '''Старабеларуская мова''' ({{Script/Slavonic|рус(ь)кий ѧзыкъ}}, {{Script/Slavonic|рус(ь)ка мова}}<ref name=":0">''Ruthenia (Lithuania-Rus)'' in Europe: A Literary History, 1348—1418. Edited by David Wallace. Oxford University Press, 2016, Volume 2, pp. 420—439. — P. 424. / This new secular culture was associated with democratization of the language of writing, which formed as a result of interaction between local spoken (Belarusian-Ukrainian) dialects and literary models of Church Slavonic and Polish. To distinguish this language from the bookish Church Slavonic on one hand and from the vernacular language of northern and north-eastern Rus on the other, it is referred to as Ruthenian (''lingua Ruthenorum''), or — using its self-identifying name — ‘ruska mova’.</ref><ref name="автоссылка88">''Смирнова Е. А.'' [http://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/111877/0-791904.pdf «Проста мова» как лингвистический феномен (реконструкция глагольной системы на материале Евангелия Тяпинского).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210828203149/http://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/111877/0-791904.pdf |date=28 жніўня 2021 }} — С. 2</ref>, {{Script/Slavonic|проста мова}}{{sfn|Успенский Б.|2002|с=394—400}}{{sfn|Мозер М.|2002}}<ref name="ivanov" /><ref name="автоссылка88" />, {{lang-be|старабеларуская мова}}, {{lang-uk|староукраїнська мова}}, {{lang-pl|język ruski}}, {{lang-la|lingua ruthenica, lingwa lietowia<ref>у Хроніцы Канстанцкага сабора [[Ульрых фон Рыхенталь|Ульрыха фон Рыхенталя]], XV век.</ref>}}, {{lang-en|Ruthenian language}}, {{lang-de|Ruthenische Sprache}}, {{lang-fr|ruthène}}) — [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянская]] [[літаратурная мова|мова]], шырока распаўсюджаная на славянскіх землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] да канца XVII ст., захоўвалася ва ўжытку да пачатку XIX ст.<ref name="fn1">Паводле паведамлення Пыпіна, працытаванага ў «Гісторыі Беларусі» Доўнар-Запольскага. Меліся на ўвазе фрагменты (польскай лацініцай), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя афіцыйныя дакументы Расійскай Імперыі пачатку XIX ст., калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г.д.</ref> Магчыма, у XV—XVI стст. ужывалася і на некаторых землях Вялікага Княства Маскоўскага<ref name="fn2">У Северскай зямлі. Я. Станкевіч.</ref>. Склалася на аснове ўзаемадзеяння тагачаснай царкоўнаславянскай літаратурнай мовы і народных усходнеславянскіх дыялектаў Вялікага Княства Літоўскага. Пачаткам яе адметнага існавання лічыцца XIV ст. За межамі Беларусі сустракаюцца варыянты: «''заходнеруская мова''»<ref name="ivanov">''Иванов Вяч. Вс.'' [https://web.archive.org/web/20150318221708/http://kogni.narod.ru/gediminas.htm Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского] // Славянское языкознание. XIII международный съезд славистов. Любляна, 2003 г. Доклады российской делегации. М., Индрик, 2003.</ref><ref name="vern">''Вернадский Г. В.'' [http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv461.htm Россия в средние века. — Гл. VI. Западная Русь в XVI веке.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080628220925/http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv461.htm |date=28 чэрвеня 2008 }}</ref> (у Расіі), «''рутэнская мова''»<ref>[https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004593/images/index.html?id=00004593&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=6 ''Müller L., Schramm G., de Vincenz A.'' Vorschläge für eine einheitliche Terminologie des alten Ostslaventums // Russia Mediaevalis. — Band 7 (1992). — Heft 1. — S. 5−8 (6).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929212351/https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004593/images/index.html?id=00004593&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=6 |date=29 верасня 2020 }}{{ref-de}}</ref><ref>[https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004596/images/index.html?id=00004596&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=9 ''Gonneau P., Sorlin I., Vodoff V.'' Propositions pour une terminologie en langue française du passé des slaves orientaux // Russia Mediaevalis. — Band 9 (1997). — Heft 1. — S. 5−12 (9).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929212850/https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00004596/images/index.html?id=00004596&groesser=&fip=eayaqrsqrsenfsdrsdaseayaqrsfsdr&no=3&seite=9 |date=29 верасня 2020 }}{{ref-fr}}</ref> (у Заходняй Еўропе), «''стараўкраінская мова''» (ва Украіне), «''русінская мова''» (у Літве). {{сюды|Тэрмін}} == Тэрмін == {{сюды|Наменклатура}}Гістарычна ёсць шматлікія назвы і азначэнні для гэтай мовы: <!--The language in question is sometimes also called «'''Old Ukrainian'''» (Ukrainian ''starovkrajinska mova'') or «West Russian» (Russian ''zapadnorusskij jazyk''). As Ruthenian was always in a kind of [[diglossia|diglossic]] opposition to [[Church Slavonic language|Church Slavonic]], it was and still is often called ''prosta(ja) mova'' ([[Cyrillic alphabet|Cyrillic]] ''проста(я) мова'', literally 'simple language'). DIGLOSIYA IS NOT CORRECT TERM, BILINGUISM IS [Budzko 2003]--> === Арыгінальныя назвы у пісьмовых крыніцах Вялікага Княства Літоўскага === * ''рус(ь)ка мова'' або ''руски (я)езыкъ''<ref name=":0" /><ref name="автоссылка88" /> * ''проста мова, просты руски я(е)зык''; * ''литовский язык'': [[Лаўрэнцій Зізаній]] (канец XVI ст.), [[Памва Бярында]] (1653), [[Конрад Геснер]] (сярэдзіна XVI ст.), [[Антоній Від]] (сярэдзіна XVI ст., гл. [[карта Віда-Ляцкага]]), [[Даніэль Крман]] (пачатак XVIII ст.) і іншыя.<ref>''Запрудскі, С.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/Запрудскі_Назвы%20бел%20мовы_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124005249/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf |date=24 студзеня 2022 }} / С. Запрудскі // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе/ пад агул. Рэд. М. Р. Прыгодзіча. — Мінск: БДУ, 2013. — С. 81—111.</ref> * ''проста молва'' (варыянт саманазвы мовы, сустраканы, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча XVI ст.); === Экзалінгвонімы мінулага === * ''беларуская мова ([[Руская мова|руск.]]: белорусский язык,'' ''белорусское письмо'') — у Маскоўскай дзяржаве XVI—XVII стст.<ref>Гл. Салаўёў С. М., Гісторыя Расіі, том 10, глава 2.</ref>; таксама ў [[Юрый Крыжаніч|Юрыя Крыжаніча]]. Азначэнне ''белорусский язык'' (''белорусское письмо'') у дачыненні як мовы ХІХ ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расійскіх даследчыкаў ХІХ ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімірава, і паслужыла як аснова для азначэння Яўхіма Карскага. * ''[[літоўская мова (экзалінгвонім беларускай мовы)|літоўская мова]]'' ([[Руская мова|руск.]]: ''литовский язык'') — у Маскоўскай дзяржаве XVI—XVII стст.<ref>[https://app.box.com/s/60660477314bf7bc9bb3]</ref> * ''заходнеруская мова ([[Руская мова|руск.]]: ''западнорусский язык'') — з XIX ст. найбольш пашыраная назва ў Расіі; * ''літоўска-руская мова ([[Руская мова|руск.]]: ''литовско-руская'' ({{lang-ru|литовско-русский}}) — расійскія даследчыкі 19 ст. Кепен, архіпіскап Філарэт, Сахараў, Каратаеў. * ''літоўска-славянская мова'' ({{lang-ru|литово-славянский}} язык) — расійскі даследчык ХІХ ст. Бараноўскі.<ref name="fn19">Працыт. ва Улащик Н. Введение в белорусско-литовское летописание. — М., 1985.</ref> * ''руска-польская мова'' — Штрытэр, польскія даследчык [[Самуіл Багуміл Ліндэ]], пісьменнік Вішнеўскі. Азначэнне выкарыстана і пры азначэнні мовы перакладу Бібліі Скарынам. * ''(Старая) заходнеруская (мова або гаворка)'' ({{lang-ru|(древний) западнорусский язык (наречие)}}) — сустракаецца пераважна ў тых даследчыкаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю протарускай стадыі развіцця, асабліва з канца ХІХ ст. — [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]]. == Сучасная назва == Азначэнне «старабеларуская» было ўведзена Яўхімам Карскім (1893) на грунце яе роднаснай блізкасці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст. Заходнееўрапейская філалагічная наменклатура і гістарыяграфія, асабліва польская і літоўская, звычайна вызначаюць літаратурную «рус(ь)ку мову» Вялікага Княства Літоўскага агульным тэрмінам «русінская мова» (Ruthenian, Old Ruthenian). Аднак пытанне ''[[дэнамінацыя|дэнамінацыі]]'' дзяржаўнай, афіцыйнай і дзелавой мовы ВКЛ застаецца неразвязаным мовазнаўцамі і ў 2000-х гг. Ёсць такія ''намінацыі'', як: * «''канцылярская мова ВКЛ''» (паводле Станга), што абмежавана канцылярскімі і афіцыйнымі дакументамі, якія складаліся ў ВКЛ, і не датычыць ''усёй'' старабеларускай пісьменнасці; Даследаванні славіста [[Хрысціян Станг|Хрысціяна Станга]] (1935) выявілі некалькі тыпаў мовы афіцыйнай пісьменнасці ў ВКЛ<ref name="fn26">Падаецца паводле цыт. у (Жураўскі 1978).</ref>: ** У XIV — пачатку XV ст. — паўднёва-валынскі, паўночна-валынскі, полацка-віцебска-смаленскі тыпы. ** На сярэдзіну XV ст. («перыяд караля Казіміра» [''sic'']) — паўднёва-беларускі і паўночна-валынскі тыпы, з перавагай беларускага тыпу, і таксама з маргінальнай наяўнасцю паўднёва-валынскага тыпу. ** На пачатку XVI ст. афіцыйная мова (як і наогул літаратурная мова) дасягае сваёй больш устойлівай, унармаванай формы і на сярэдзіну XVI ст. афіцыйная мова ўжо тоесна літаратурнай старабеларускай, і блізкароднасна беларускім дыялектам тагачаснага віленскага рэгіёна; полацкі тып, на той час, зліваецца з асноўнай нормай, паўднёвыя тыпы знікаюць цалкам.<ref name="fnzh-78" /> * «''простая мова''» (паводле [[Барыс Андрэевіч Успенскі|Барыса Успенскага]]), што можа адносіцца і да мясцовых дыялектаў некаторых паўночна-заходніх беларускіх гаворак; * «''руська мова''», што вельмі недакладна, асабліва з-за таго, што ў пераважнай большасці беларускіх помнікаў лексема «рускій» пішацца без мяккага знака, адлюстроўваючы фанетычны працэс, скончаны за XII—XIII ст. Апроч таго, тэрмін «''рускі''» вельмі неадназначны ў яго выкарыстанні ў помніках, і можа таксама адносіцца да такога тэксту, які «наогул усходнеславянскі» або «праваслаўнага толку» або «пісаны кірыліцай» або, нарэшце, старабеларускі. Неадназначнасць выкарыстання тэрміну ўскосна пацвярджаецца існаваннем тэрміна «''простая руская мова''» (напрыклад, у «Духоўных гаворках святога айца Макарыя», Вільна, 1627, стар. 9.); * «''старабеларуская літаратурная мова''», што на 2000-я гг. агульнапрынята, але і актыўна аспрэчваецца некаторымі небеларускімі мовазнаўчымі школамі.<ref name="fn27">(Будзько 2003), С.167.</ref> Гэтыя неадназначнасці ў помніках пісьменнасці далі падставы для працяглых спрэчак адносна беларуска-ўкраінскага размежавання літаратурных помнікаў таго перыяду, якія азначаныя як пісаныя «''простай мовай''». Адным з шырокавядомых<ref name="fn28">Хоць і спрэчных з боку аргументацыі. (Будзько 2003), С.167.</ref> прыкладаў такой палемікі з’яўляецца праца ўкраінскага даследчыка {{Нп5|Іван Іванавіч Агіенка|Івана Агіенкі|uk|Іларіон (Огієнко)}} (1935). == Узнікненне == {{сюды|Узнікненне}}Пасля распаду протаславянскай мовы каля сярэдзіны 1 тысячагоддзя і ўзнікнення ўсходнеславянскіх племянных дыялектаў асноўнай падзеяй у іх развіцці пасля X ст. стала хрышчэнне і ўстанаўленне [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] як мовы афіцыйнай, духоўнай і літаратурнай. У далейшым на землях усходнеславянскага засялення адбываліся два галоўныя працэсы. Першым было развіццё духоўнай літаратуры па-царкоўнаславянску, другім было развіццё свецкай пісьменнасці на [[кірыліца|кірыліцы]] (разам з афіцыйнай і дзелавой — {{таксама}}: [[агульная ўсходнеславянская мова|канцэпцыя агульнай усходнеславянскай мовы і яе крытыка]]). {{сюды|Развіццё}} == Развіццё == Узнікненне старабеларускай ''літаратурнай'' мовы як ''асобнага [[Ідыёма|ідыёму]]'' і пачатак яе ''дакументаванага'' развіцця ў такой якасці адносяцца, звычайна, да 14 ст. Далейшае развіццё адбывалася ў 15 ст. і вяршыня развіцця была дасягнутая ў 16 ст.<ref name="fn11">Паводле прац Карскага, Станкевіча, Жураўскага і інш.</ref> У 2-й палове 16 — 1-й палове 17 ст. былі зроблены спробы кадыфікацыі, з якіх найбольш значнымі прызнаюцца<ref name="fn12">Паводле (Яскевіч 2001).</ref> граматыка і буквар [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]] (1574, 1578), граматыка [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596) і граматыка Івана Ужэвіча (1645); прыналежнасць да старабеларускай ці стараўкраінскай мовы аспрэчваецца адпаведнымі нацыянальнымі навуковымі школамі). Характэрна беларускія фанетычныя ўплывы адзначаюцца ў мясцовых царкоўнаславянскіх помніках яшчэ ў сяр. 11 ст.<ref name="fn13">(Станкевіч 1954), С.48,49.</ref>, а самым раннім помнікам пісьменнасці, дзе выразна відаць рысы старабеларускай мовы, лічацца «Смаленскія граматы» (1229)<ref name="fnzh-93">(Жураўскі 1993).</ref>. Складанне старабеларускай мовы адбывалася пад моцным уплывам старой царкоўнаславянскай літаратурнай традыцыі і асноўвалася на мясцовых усходнеславянскіх дыялектах<ref name="fn15">Якія раней азначаліся як «заходняя галіна сярэднерускіх дыялектаў», напр., Карскім.</ref>, з асноўным уплывам, пачаткова, з боку гаворак полацка-смаленскага рэгіёна, пазней — [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]], потым — гаворак віленскага рэгіёна<ref name="fn16">Змяшчэнне цэнтру ўплыву адбылося, не ў апошнюю чаргу, з прычыны разбуральных войнаў на ўсходніх землях ВКЛ на працягу 16 ст. (Станкевіч 1939).</ref> Адначасова з тым, што мова ''літаратурная'' паступова зрабілася, да пэўнай ступені, штучнай, мова ''гутарковая'' захоўвала адносную чысціню, і літаратурная мова няспынна чэрпала моўныя рэсурсы з гутарковай<ref name="fn17">(Карскі 1893, 1903).</ref> Моцным фактарам у развіцці старабеларускай мовы пасля канца 14 ст. стала [[паланізацыя]] верхніх, потым і сярэдніх класаў на землях ВКЛ, якая дасягнула значнай ступені ўжо ў сяр. 15 ст.<ref name="fn18">(Доўнар 1926), частка 5, раздзел 7.</ref> У слоўніку літаратурнай мовы былі прыкметнымі лацінскі і германскі ўплывы. У 1-й пал. 17 ст., пасля поспехаў паланізацыі на беларускіх землях і перамяшчэння цэнтра праваслаўнага друку ў Кіеў, адзначаецца пэўны ўкраінскі ўплыў. Фанетыка і марфалогія старабеларускай мовы стабілізаваліся ў 16 ст., разам з характэрна-беларускімі фанетычнымі рысамі, што не існавалі раней, найбольш прыкметныя сярод якіх: «аканне» (развілося каля 14 ст.), «нескладовае у» (каля пач. 13 ст.). Асобныя старабеларускія адметнасці ў марфалогіі развіліся ўжо ў 14—15 ст.<ref name="fnk-03">(Карскі 1903).</ref> Сінтаксіс і лексіка працягвалі мяняцца, у тым ліку і пасля 16 ст., прычым ''літаратурная'' мова была пад моцным уплывам польскай мовы, асабліва ў 16—17 ст. Лічыцца, што ''гутарковая'' мова была адноснай свабоднай ад такога ўплыву, і пачала адрознівацца ў сінтаксісе і асабліва ў [[Лексіка|лексіцы]].<ref name="fnk-03"/> == Уздым і заняпад == У 14 ст. старабеларуская мова ўжо была шырока распаўсюджанай мовай у [[ВКЛ]], на якой размаўлялі<!--удакладніць!--> і пісалі ўсе пласты грамадства, у тым ліку неславянская частка арыстакратыі, на якой складаліся ўсе віды свецкіх і дзяржаўных дакументаў<ref name="fn20">Адзначана ў (Доўнар 1926), частка 3, раздзел 3. Некаторыя значнейшыя помнікі перыяду, на думку Жураўскага (Жураўскі 1993): дагавор Мсціслава Давыдавіча, князя смаленскага з Рыгай і Гоцкім берагам (6 дакументаў), грамата князя Гердэня (1264), граматы Ізяслава, князя полацкага (каля 1265), граматы Якава, епіскапа полацкага (каля 1300), грамата жыхароў Рыгі</ref>. У 15—16 ст., часткова ў 17 ст., старабеларуская мова ў ВКЛ была пераважнай мовай дзяржаўных, дыпламатычных, дзелавых і прыватных дакументаў, дакументаў гарадскога, земскага, замкавага справаводства, дакументацыі магдэбургій, магістратаў, попісаў ([[інвентар]]оў) і рэвізій маёмасці, спісаў войска і г.д., ''нават'' на этнічна літоўскіх землях ВКЛ<ref name="fnzh-93">(Жураўскі 1993).</ref>. Па-старабеларуску была складзена ''большая частка'' дакументаў 15—16 ст. [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]] ({{таксама}}: [[#Афіцыйная мова|Дэнамінацыя афіцыйнай мовы]]); на гэтай мове складаліся афіцыйныя лісты каралеўскіх канцылярый у Кракаве і Варшаве, накіраваныя ў ВКЛ<ref name="fnzh-93"/>, статуты ВКЛ. На старабеларускай мове выйшла першая газета ВКЛ — «[[Навіны грозные а жалостлівые...]]» Старабеларуская мова высока ацэньвалася і за мяжой<ref name="fnzh-93"/>. Старабеларуская мова стала 3-й славянскай, пасля [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай]], на якой пачалося кнігадрукаванне. Першая кніга па-старабеларуску была надрукавана Скарынам у Празе (1517). Пазней у 16 ст. фактычны цэнтр старабеларускага кнігадрукавання змяшчаўся ў Вільні. Старабеларуская мова была мовай белетрыстыкі, публіцыстыкі, мемуараў, рэлігійнай палемікі, гамілетыкі, агіяграфіі і г.д., на яе перакладаліся заходнееўрапейскія рыцарскія раманы, гістарычныя хронікі і апокрыфы.<ref name="fnzh-93"/> Пасля палітычных змен, што адбываліся ў ВКЛ з канца 14 ст. і на працягу 15 ст., назначылася тэндэнцыя да заняпаду старабеларускай культуры на карысць польскай, і такі заняпад мацнеў на працягу 16—17 ст. Асабліва неспрыяльным становішча стала ў апошняй чвэрці 16 ст., калі ў Рэчы Паспалітай набрала сілу контррэфармацыя, бо пратэстанты і праваслаўныя складалі на той час асноўную частку беларускамоўнага насельніцтва. Між іншым, інквізіцыя Рэчы Паспалітай уключыла шмат выданняў на старабеларускай мове ў свой «Кодэкс забароненых кніг» (вып. з 1603)<ref name="fn21">(Галенчанка 1988).</ref>. Паланізацыя выклікала адпор буйных беларускіх дзяржаўных ([[Леў Іванавіч Сапега|Леў Сапега]]) і некаторых рэлігійных ([[Васіль Цяпінскі]]) дзеячаў. Пачынаючыся з публіцыстыкі (напрыклад, у прадмове [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскага]] (1570)), абарона правоў беларускай мовы пераходзіла ў практыку дзяржаўнага будавання (спрэчкі аб мове [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуту 1588 г.]], вынік якіх агучаны ў славутай [[Леў Іванавіч Сапега|Сапегавай]] прадмове да Статута 1588 г.) і зафіксаваны ў выбары мовы Статутаў. Значнай перамогай гэтай палітычнай лініі было замацаванне ў адмысловым артыкуле Статута старабеларускай мовы як адзінай дазволенай мовы афіцыйных дакументаў, што быў унесены ў Статут 1566 года, і паўтораны ў Статуце 1588 года, і нават у польскім перавыданні Статута (1614)<ref name="fn22">Сучасная інтэрпрэтацыя слова ''руски'', хоць і не выклікае пярэчанняў у беларускім мовазнаўстве, але аспрэчваецца ў гістарыяграфіі. {{далей}}: [[#Афіцыйная мова|Праблема дэнамінацыі афіцыйнай мовы ВКЛ]].</ref>. {{таксама|*}}: [[Залаты век беларускай гісторыі]]. З цягам часу, калі ўсё большая колькасць вышэйшага, а потым і сярэдняга класа пераходзіла ў польскую культуру, і на польскую мову, выкарыстанне старабеларускай мовы скарачалася. Пад сяр. 17 ст. адзіным значным выдаўцом па-старабеларуску заставалася праваслаўная царква. Аднак, у той час нават мова тэкстаў, пісаных у праваслаўным асяроддзі, стала, у спробе прыцягнуць увагу чытача, моцна паланізаванай, і пачала моцна адрознівацца не толькі ад гутарковай мовы, але і ад ранейшай старабеларускай літаратурнай традыцыі. Прыкметна, што ад 1626 ''ўся'' праваслаўная анты-уніяцкая палеміка друкавалася па-польску. К 2-й чвэрці 17 ст., старабеларуская літаратурная мова ўвабрала вялікую колькасць польскіх моўных элементаў, адарвалася ад сваёй народнай асновы, і стала моцна штучнай і нават не цалкам прыдатнай да жыццёвага выкарыстання. Літаратурная мова перыяду<!--of [[Piotr Mogila]]?-->, асабліва пасля пераносу цэнтра праваслаўнага кнігадрукавання ў Кіеў (1610-я гг.), ужо не можа лічыцца сапраўды старабеларускай.<ref name="fnk-03"/> У 1696 годзе, Генеральная канфедэрацыя саслоўяў забараніла выкарыстанне старабеларускай мовы ва ўсіх ''новых''<ref name=nov1696>Дачыненне забароны толькі да новых дакументаў падкрэслена Грыцкевічам. Альманах «Адраджэнне»…</ref> афіцыйных дакументах, замяняючы яе ў гэтай ролі польскай мовай. Сучасная [[беларуская мова|беларуская літаратурная мова]] і [[украінская мова|ўкраінская літаратурная мова]] былі створаны ў XIX ст. на аснове гутарковай мовы сялянства, якія існавалі на этнічных беларускіх і ўкраінскіх землях у форме розных дыялектаў. <gallery widths="150" heights="200"> Выява:Azbuka 1574 by Ivan Fyodorov v3.png|Азбука з кнігі [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]]. 1574 год Выява:Букварь Зизаний.jpg|Азбука ў буквары [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]]. Вільня, 1596 год Выява:Font printing Mamonichey.jpg|Шрыфт [[друкарня Мамонічаў|тыпаграфіі Мамонічаў]]. Каля 1600 года Выява:Kuteino Bukvar.jpg|Тытульны ліст буквара [[Спірыдон Собаль|Спірыдона Собаля]]. [[Куцеінская друкарня]], 1631 год </gallery> === Духоўная літаратура === З’яўленне старабеларускіх адметнасцей у духоўнай літаратуры па-царкоўнаславянску адносіцца да 15 ст., а некаторыя аўтары заўважаюць беларускія фанетычныя адметнасці ў тэкстах 11 ст.<ref name="fn23">(Станкевіч 1954).</ref>. Значнейшымі прыкладамі такой літаратуры былі «Чэцця» (перапісаная «паповічам Бярозкам з Навагрудка», 1489), збор старазапаветных кніг, перакладзены на старабеларускую са старажытнаяўрэйскай мовы ў канцы XV ст., псалтыр у XVI ст. і інш.<ref name="fn24">(Анічэнка, Жураўскі 1988), (Будзько 2003).</ref>. Скарына, захоўваючы царкоўнаславянскую аснову ў сваіх кнігах, увёў так шмат старабеларускай лексікі, што мова яго кніг пачала значна адрознівацца ад царкоўнаславянскай<ref name="fn25">(Карскі 1893).</ref>. Далейшыя спробы скарачэння разрыву між мовай духоўнай літаратуры і гутарковай былі зроблены Будным і Цяпінскім. Выданне Запаветаў у перакладзе Цяпінскага азначыла фактычную замену царкоўнаславянскай мовы на старабеларускую ў ролі мовы духоўнай літаратуры.<ref name="fnk-03"/> === Афіцыйная мова === {{сюды|Афіцыйная мова}} Праблема класіфікацыі афіцыйнай, канцылярскай мовы і яе адмен у ВКЛ з’яўляецца спецыфічнай. Наогул, між мовазнаўцамі, што вывучаюць сярэдневяковую ўсходнеславянскую пісьменнасць, існуе фундаментальная нязгода наконт таго, ці лічыць тагачасную афіцыйную пісьменнасць праявай адпаведнай літаратурнай мовы. У выпадку старабеларускай мовы, Карскі ў 1900-х гг. (пазней, Ф. П. Філін у 1970-х гг., Л. М. Шакун у 1960-х гг.) давялі дастатковую ступень тоеснасці між старабеларускай літаратурнай мовай і мовай афіцыйных дакументаў ВКЛ. Але іншыя даследчыкі (С. Кутшэба (1914), Й. Якубоўскі (1912), А. Мартэль (1938), І. І. Лапо (1936)) аспрэчылі думку Карскага — або падкрэсліваючы значнасць царкоўнаславянскага кампанента ў мове афіцыйнай пісьменнасці ВКЛ, або выстаўляючы тэзіс пра тое, што такая мова была проста царкоўнаславянскай.<ref name="fnzh-78">(Жураўскі 1978).</ref> Распаўсюджанне такіх поглядаў звычайна прыпісваецца недастатковаму веданню іншаземнымі даследчыкамі жывой беларускай мовы, перакрыццём сфер ужывання сярэдневяковай царкоўнаславянскай і старабеларускай моў, падобнымі графічнымі сістэмамі, блізкасцю гэтых моў у граматыцы і лексіцы.<ref name="fnzh-78"/> == Агульная характарыстыка == Устойлівыя, агульнапрынятыя кадыфікаваныя нормы (арфаграфіі, фанетыкі, марфалогіі, словаўтварэння) ў старабеларускай літаратурнай мове не існавалі, а толькі фарміраваліся; у адным тэксце маглі спалучацца як архаічныя, так і жывыя моўныя рысы, так і інавацыі. Існавалі шматлікія фармальныя [[дублет]]ы — фанетычныя, марфалагічныя, арфаграфічныя. Так, рознымі спосабамі маглі перадавацца на пісьме, напрыклад, [[Зычны гук Г выбухны|выбухны [г]]] — праз спалучэнні 'гг', 'кг', [[афрыката]] [дж] — [[дыграф]]амі 'дч', 'дж'; магло перадавацца або не перадавацца [[аканне]], [[зацвярдзенне]] [[шыпячы]]х, 'р', 'ц', пераход 'л', 'в' у 'ў' (нескладовае) і інш. Таму нормай у старажытнабеларускай літаратурнай мове звычайна лічаць найбольш частае, стабільнае ўжыванне той ці іншай граматычнай формы, спалучэння і інш.<ref name=bubn>Пд. Бубновіч.</ref> === Фанетыка === Да адметных фанетычных з’яў старабеларускай мовы адносяцца аканне, яканне, дзеканне і цеканне, адлюстраваныя ''спарадычна''; рэдукацыя ''ъ'' і ''ь'' у гукі ''ы'', ''и'' (''молоды, злы, би, пи'' і інш.); чаргаванні ''ро, ло, ле'' -> ''ры, лы, ли'' ў становішчы паміж зычнымі (''кровъ — крыви, глотка — глытати, блескъ — блишати'' і г.д.); [[Прыстаўны гук|прыстаўны]] и перад збегам зычных, першы з якіх санорны (''иржа, имгла'' і інш.), выпадзенне и ў пачатку слоў (''мети'' з ''имети'' і інш.); пераход ''е'' -> ''о'' (''прышолъ, чотыры'' і інш.); афрыката ''дж'', перададзеная або непасрэдна, або апасродкавана (''ездживалъ, розъежчал'' і інш.); фрыкатыўны ''г'', у адрозненні ад выбухнога, што перадаваўся спалучэннямі ''кг, гк, гг''; падаўжэнне зычных (''вяселле'' і інш.); зацвярдзелыя ''р, ж, ш, ч'' (''прамо, божэ, иншыхъ, чыи'' і інш.); пераход ''в, у, л'' -> ''ў'', перададзенае праз ''в'' (''вжо, прышовъ'' і інш.); прыстаўныя зычныя ''в, г'' (''восень, гусеница'' і г.д.); зацвярдзелыя губныя на канцы слова (''семъ, сыпъ'' і г.д.) і інш. Варта зазначыць, што ўсе гэтыя асаблівасці характэрныя для сучаснай (новай) літаратурнай беларускай мовы, і толькі часткова — для ўкраінскай.<ref name=kamp>Паводле: {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}}.</ref> === Марфалогія === З марфалагічных рыс старабеларускай мовы трэба адзначыць скланенне назоўнікаў тыпу ''боль, тень, жаль, насыпъ'' і г.д. на ўзор мужчынскага роду, ужыванне канчаткаў ''-у (-ю)'' ў родным склоне адзіночнага ліку ў назоўнікаў мужчынскага роду (''народу, броду'' і інш.); канчатак -ы ў назоўніках мужчынскага і ніякага роду (адз. лік, наз. склон) (''городы, болоты'' і інш.). У рускай мове ў падобных выпадках захаваўся парны лік (''два города, два яблока'' і г.д.); адлюстраванне найвышэйшай [[ступені параўнання]] ў прыметніках праз суфікс ''-ейш'' (''мягчейший'' і г.д.); формы дзеясловаў тыпу ''стерегчи, несе, ляж, киньмо'' і г.д.; клічны склон; наяўнасць службовых часціц ''хай, але, або, каб'' і г.д.<ref name=kamp/> === Сінтаксіс === З сінтаксічных з’яў трэба адзначыць такія асаблівасці ўласна беларускай мовы як шырокае ўжыванне поўных форм прыметнікаў у функцыі выказніка; спалучэнне лічэбнікаў ''два, тры, чатыры'' з назоўнікамі (адз. лік) ў форме роднага склону (''тры столы'' і г.д.); ужыванне сінтаксічных канструкцый тыпу ''лепшъ за его, вышелъ от всихъ, пошолъ до дому, сталося ему'' і інш.; выкарыстанне ўласна беларускіх злучнікаў ''што, нібы, калі, як'' і інш..<ref name=kamp/> === Лексіка === Слоўнікавы склад старабеларускай мовы надзвычай стракаты, у ім выдзяляецца найперш пласт спрадвечна беларускай лексікі (''маці, сонца, брат, тры, новы'' і г.д.), агульнаславянскія (''я, чалавек, дзед, зіма'' і інш.); агульнаўсходнеславянскія (''сабака, куст, сорак, сям’я'' і інш.), уласна беларускія (''волат, вежа, сейбіт, араты'' і інш.), а таксама шматлікія пазычанні, у большасці праз пасярэдніцтва польскай мовы або проста з польскай мовы.<ref name=kamp/> === Фразеалогія === Да асаблівасцей старабеларускай мовы можна далучыць узнікненне ўстойлівых выразаў ([[фразеалагізм]]аў), частка з якіх захавалася з часоў агульнаславянскай мовы (напр. ''соль земли''), а частка з’яўляецца ўласна беларускімі прыдумкамі (''як свинья в болоте, ходити по людях'' і г.д.)<ref name=kamp/> === Узаемадзеянні з іншымі мовамі === У пісьмовай старабеларускай мове існавалі шматлікія лексічныя пазычанні, найперш з польскай, таксама з нямецкай, лацінскай, чэшскай, радзей — з літоўскай і цюркскіх моў. Пазычаныя словы існавалі ва ўсіх сферах функцыянавання літаратурнай мовы, і ва ўсіх стылях<ref>У беларускім мовазнаўстве няма адзінай класіфікацыі пазычанняў. Адной з прапаноў з’яўляецца класіфікацыя [[А. М. Булыка|А. М. Булыкі]], якая вылучае 14 лексічна-семантычных разрадаў: грамадска-палітычная лексіка; юрыдычная лексіка; канцылярская лексіка; ваенная лексіка; сацыяльна-эканамічная лексіка; прафесійна-вытворчая лексіка; бытавая лексіка; лексіка, якая характарызуе чалавека ў фізічных, псіхалагічных, інтэлектуальных адносінах; лексіка, якая характарызуе прыроду ў бытавым і навуковым асвятленні; лексіка, звязаная з лічэннем і вымярэннем; лексіка, якая характарызуе навуку, культуру, мастацтва; рэлігійная лексіка; шматфункцыянальная лексіка; агульная лексіка. Пд. (Булыка 1980), як працыт. у Бубновіч.</ref> [[Фанетычная адаптацыя]] пазычанняў літаратурнай мовай адбывалася не цалкам паслядоўна, у літаратурнай мове некаторыя з іх былі засвоены часткова, і захавалі гукі, не характэрныя, у прынцыпе, для беларускай мовы. Так, у старажытнабеларускай літаратурнай мове пад уздзеяннем пазычанняў з грэчаскай праз царкоўнаславянскую з’явіўся гук [ф]. У большасці выпадкаў ён захаваўся, але часта ён, як і ў сучасных народных гаворках, замяняўся блізкімі да яго ў акустычных адносінах [п], [х], [хв]: ''фляша'' — ''пляша'', ''кафель'' — ''кахель'', ''фурман'' — ''хурман'', ''фальварак'' — ''хвальварак''. Часам утвараліся словы з фанетычнымі варыянтамі: ''кафтанъ'' — ''каптанъ'' — ''кахтанъ''. Словы з выбуховым [ґ] у выніку фанетычнай адаптацыі ў вымаўленні збліжаліся з словамі з фрыкатыўным [г]; раней гэтыя два гукі ў пісьмовых помніках размяжоўваліся: фрыкатыўны [г] перадаваўся літарай 'г', выбухны [ґ] — 'гг', 'кг' або спецыяльнай графемай. Часам у пазычаных словах фрыкатыўны [г] апускаўся: ''лоика'', ''траедия''<ref>(Булыка 1980), С.213, як працыт. у Бубновіч, С.27.</ref>. Замяняліся і іншыя нехарактэрныя для беларускай мовы гукі, напрыклад, [е,], [о,] (у паланізмах) — на [а] і [у]: ''вязенье'', ''прудки'' (prе, dki). Асаблівасцю многіх пазычанняў была наяўнасць у іх цвёрдых зубных зычных перад [[пярэдні гук|пярэднім]] галосным [і], што азначалася на пісьме літарай 'ы' пасля адпаведнага зычнага: ''визытовати'', ''дыктовати'', ''дысцыплина'', ''констытуцыя'', ''традыцыя'' і інш. Але такое вымаўленне не стала агульнай заканамернасцю старажытнабеларускай мовы; гэтыя словы пачалі прыстасоўвацца да арфаэпічных нормаў жывой народнай мовы: ''индыкъ — индикъ, инквизыция — инквизиция, инкурсыя — инкурсия'' і інш. У пісьмовых помніках ранняга перыяду пераважаюць формы з цвёрдымі зубнымі, у позніх — з мяккімі зубнымі (наяўнасць варыянтаў з цвёрдымі зычнымі сведчыць, што пасярэдніцай у пазычанні была польская мова).<ref>Бубновіч, С.28.</ref> У 2-й пал. 16 ст. для іншамоўных слоў характэрнае і цвёрдае вымаўленне перад [э]: ''апэляцыя, гэрбъ, сэймъ, сэкта''. Многія пазычанні зазналі фанетычныя працэсы прыватнага характару, так у словах з двума гукамі [р] адбывалася рэгрэсіўная дыстантная асіміляцыя, у выніку якой першы гук [р] пераходзіў у [л]: ''барверъ — балверъ, перкгримъ —пелкгримъ, секретаръ — секлетаръ''. Мелі месца [[метатэза]]: ''тумултъ — тулмутъ, манастыръ — намастыръ, тарелка — талерка, мураль — муляръ, кальцнеръ — канцлеръ'' і інш., таксама [[фанетычнае спрашчэнне|спрашчэнне]]: ''вспонялый — спанялый, обфитость — офитость'', радзей — [[фанетычная ўстаўка|устаўка]]: ''каноникъ — кановникъ, пробощъ — проборщъ''<ref>Булыка, С.215, як працыт. у Бубновіч, С.28.</ref>. Напісанне (і вымаўленне) падвоеных зычных у пазычаннях саступала месца спрошчаным, адзіночным варыянтам; варыянты маглі і суіснаваць. <!--==Выкарыстанне== Актыўна ўжывалася ва ўсіх сферах грамадскага жыцця ВКЛ у [[XIV стагоддзе|XIV]]-[[XVI стагоддзе|XVII ст]]. На гэтай мове [[Скарына Францыск|Францыск Скарына]] [[Друк|надрукаваў]] першыя ўсходнеславянскія кнігі. Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] старабеларуская мова паступова выціскаецца з актыўнага ўжытку [[Польская мова|польскай мовай]]. == Алфавіт == Выкарыстоўвалася традыцыйная на той час [[кірыліца]]. == Граматыкі == У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на свет з’явіліся першыя граматыкі стараславянскай мовы, у якіх [[метамова]]й выкладання матэрыялу была старабеларуская: «Грамматіки славенския правилноє Сvнтаґма» [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]] ([[1619]]), ананімны скарочаны варыянт гэтай граматыкі «Грамматики или письменница языка Словенского» ([[1638]]), «Лексіконъ славеноросскій и именъ тлъкованїє» Памвы Бярынды ([[1627]]) і інш. Першай граматыкай самой старабеларускай мовы была «Грамматика словенская» [[Іван Ужэвіч|Івана Ужэвіча]] ([[1643]], [[1645]]). == Сувязь з сучаснымі беларускай і ўкраінскай мовамі == Старабеларуская мова з’яўляецца папярэдніцай сучасных [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]] моў. Тым не менш, гэтыя мовы згубілі сувязь з пісьмовай традыцыяй старабеларускай мовы і аднавіліся на базе народных [[Дыялект|дыялектаў]].--> == Прыклады == {{Вікікрыніцы|Category:Старабеларуская}} Прыклад тэксту на старабеларускай мове — першы абзац звароту падканцлера ВКЛ [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] да [[Жыгімонт III Ваза|Жыгмонта III Вазы]] з нагоды прыняцця [[Статут ВКЛ|Статуту ВКЛ]], [[1 снежня]] [[1588]] года, [[Брэст]]: {{Listen | filename = Прысвячэнне ІІІ Статута ВКЛ Жыгімонту - пачатак.wav | title = Аўдыяверсія тэксту | description = Рэканструкцыя магчымага прачытання тэксту голасам. }} <blockquote>«''Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему […] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть.''»</blockquote> == Сучаснасць == Лексічныя, марфалагічныя і іншыя элементы старабеларускай мовы ў сваіх творах выкарыстоўваюць асобныя беларускія літаратары: [[Міхась Баярын]] у паэтычным зборніку «Шалёны вертаградар», [[Сяргей Балахонаў]] у апавяданні «Паляванне на пачварнага парсюка». == Гл. таксама == * [[Вялікая хроніка]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * (Анічэнка, Жураўскі 1988) Анічэнка У. В., Жураўскі А. І. Беларуская лексіка ў выданнях Ф. Скарыны // Францыск Скарына і яго час. Энцыклапед. даведнік. — Мн. : БелЭн, 1988. ISBN 5-85700-003-3. * (Бубновіч 2000) Бубновіч І. І. Засваенне іншамоўных слоў беларускаю літаратурнаю моваю: Дапам. для студэнтаў філал. спецыяльнасцей выш. навуч. устаноў/Пад рэд. [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко|П. У. Сцяцко]]. — Гродна: [[ГрДУ]], 2000. — 107 с. ISBN 985-417-165-5. * (Булыка 1980) [[А. М. Булыка|Булыка А. М.]] Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV—XVIII ст. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — 256 с. * (Галенчанка 1988) Галенчанка Г. Я. Кнігадрукаванне ў Польшчы // Францыск Скарына і яго час. Энцыклапед. даведнік. — Мн. : БелЭн, 1988. ISBN 5-85700-003-3. * ''[[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Запрудскі, С.]]'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/Запрудскі_Назвы%20бел%20мовы_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124005249/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf |date=24 студзеня 2022 }} / С. Запрудскі // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе/ пад агул. Рэд. М. Р. Прыгодзіча. — Мінск: БДУ, 2013. — С. 81—111. [http://be.convdocs.org/docs/index-204.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220708194817/https://be.convdocs.org/docs/index-204.html |date=8 ліпеня 2022 }} * (Карскі 1893) Карский Е. Ф. [https://pawet.net/library/o_philology/013/%D1%87%D1%82%D0%BE_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B5_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D0%B5.html Что такое древнее западнорусское наречие?] // «Труды Девятого археологического съезда в Вильне, 1893», под ред. графини Уваровой и С. С. Слуцкого, т. II — М., 1897. — с. 62 — 70. In edition: Карский Е. Ф. Белорусы: 3 т. Т. 1 / Е. Ф. Карский / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна. — Мн. : БелЭн, 2006. — с. 495—504. ISBN 985-11-0360-8 (T.1), ISBN 985-11-0359-4. * (Карскі 1903) Карский, Е. Ф. Белорусы: 3 т. Т. 1 / Уступны артыкул М. Г. Булахава, прадмова да першага тома і каментарыі В. М. Курцовай, А. У. Унучака, І. У. Чаквіна. ; [Карскій. Бѣлоруссы. Т. I — Вильна, 1903] — Мн. : БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0360-8 (Т.1), ISBN 985-11-0359-4. * (Станкевіч 1927) Ян Станкевіч. Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правапісу (агульны агляд) [1927] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.223—235. * (Станкевіч 1930) Ян Станкевіч. Месца беларускага языка сярод іншых славянскіх языкоў і час яго ўзьніку [Вільня, 1930] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.223—235. * (Станкевіч 1939) Ян Станкевіч. Гісторыя беларускага языка [Вільня, 1939] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.1. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 552 с. ISBN 985-6599-45-8 (т.1) С.373—375. * (Станкевіч 1954) Доля мовы беларускае (яе вонкашная гісторыя) у розныя перыяды гісторыі Беларусі [Нью-Йорк, 1954] // Станкевіч Я. Збор твораў у двух тамах. Т.2. — Мн. : Энцыклапедыкс, 2002. — 586 с. ISBN 985-6599-46-6 (т.2). С.48—60. * (Яскевіч 2001) Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн. : Беларуская навука, 2001. ISBN 985-08-0451-3. * (Жураўскі 1978) А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка // Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191. * (Жураўскі 1993) Жураўскі А. І. Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. — Мн.: БелЭн, 1993. * ''Півторак, Г. П.'' [http://osvita-plaza.in.ua/publ/490-1-0-61567 Староукраїнська літературна мова] / Г. П. Півторак // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — Київ : Наук. думка, 2012. — Т. 9 : Прил — С. — С. 829. * {{артыкул|аўтар=Мозер М.|загаловак=Что такое «простая мова»?|выданне=«Studia Slavica Hung»|нумар=47/3−4|месца=Будапешт|год=2002|с=221−260|ref=Мозер М.|спасылка=http://homepage.univie.ac.at/michael.moser/Lesesaal/Moser/MoserProsta_mova.pdf|nodot=1}} * {{кніга|аўтар=Успенский Б. А.|загаловак=История русского литературного языка (XI-XVII века)|месца=Москва|выдавецтва=Аспект-Пресс|год=2002|старонак=558|ref=Успенский Б.|адказны=|выданне=3-е|старонкі=|isbn=5-7567-0146-X|isbn2=|спасылка=https://app.box.com/s/60660477314bf7bc9bb3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ruthenian language}} * [http://starbel.narod.ru/ Старабеларускія першакрыніцы — вялікая калекцыя аўтэнтычных старажытных беларускіх тэкстаў] * [http://slounik.org/starbiel Старабеларускі лексікон — слоўнік у якім сабраная ўнікальная старабеларуская лексіка] * [http://starbel.narod.ru/metr1/metr1_gal.htm Уладзімір СВЯЖЫНСКІ. Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091204074613/http://starbel.narod.ru/metr1/metr1_gal.htm |date=4 снежня 2009 }} * [http://starbel.narod.ru/metr2/sviazynski.rar Уладзімір СВЯЖЫНСКІ. Аб статусе беларускай і ўкраінскай моў у часы Вялікага Княства Літоўскага.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120210113545/http://starbel.narod.ru/metr2/sviazynski.rar |date=10 лютага 2012 }} * [http://www.philology.ru/linguistics3/zhuravsky-78.htm А. И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка (Восточнославянское и общее языкознание. — М., 1978. — С. 185—191)] * [http://knihi.com/mova/kosau.html Прыклад беларускай пісьмовай мовы XVII ст.] * [http://zoltandr.googlepages.com/Diss1984.pdf Золтан Андраш Западнорусско-великорусские языковые контакты в области лексики в XV в.] * ''Русанівський, В. М.'' [http://litopys.org.ua/ukrmova/um102.htm СТАРОУКРАЇНСЬКА ЛІТЕРАТУРНА МОВА] // litopys.org.ua {{Беларуская мова}} {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Старабеларуская мова| ]] ql8aej18aqeucx8op0wx2jkp9t7csua 0 3038 5173286 5172684 2026-07-30T14:44:33Z M.L.Bot 261 5173286 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Юпітэр}} {{Планета |тып = планета |назва = Юпітэр [[File:Jupiter symbol (bold).svg|24px|♃]] |сімвал = Jupiter symbol.svg |выява = Jupiter_OPAL_2024.png |шырыня = 250px |подпіс = Фатаграфія Юпітэра, зробленая ў студзені 2024 года з тэлескопа «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]» |выява2 = |шырыня2 = |подпіс2 = |іншыя назвы = |адкрыццё-ref = |першаадкрывальнік = |месца адкрыцця = |дата адкрыцця = |спосаб адкрыцця = |арбіта-ref = |эпоха = |перыгелій = 740&nbsp;520&nbsp;000 км<br />(4,949066 а.&nbsp;а.)<ref name="jupiter-info" /> |афелій = 816&nbsp;620&nbsp;000 км<br />(5,457659 а.&nbsp;а.)<ref name="jupiter-info">{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title=Jupiter Fact Sheet|author=Dr. David R. Williams|date=2007|publisher=NASA|lang=en|access-date=2010-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204072622/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|archive-date=4 снежня 2011}}</ref> |перыастр = |апаастр = |апсіда = |перыапсіда = |апаапсіда = |вялікая паўвось = 778&nbsp;570&nbsp;000 км<br />(5,203363 а.&nbsp;а.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html|title=Jupiter — NASA|description=Юпітэр на сайце НАСА|lang=en|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCbDy7A?url=http://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> |радыус арбіты = |эксцэнтрысітэт = 0,0489<ref name="jupiter-info" /> |сідэрычны перыяд = 4332,589 дзён (11,86 гадоў)<ref name="jupiter-info" /> |сінадычны перыяд = 398,88 дзён<ref name="jupiter-info" /> |арбітальная хуткасць = 13,07 км/с (сярэдняя)<ref name="jupiter-info" /> |анамалія = |нахіл = 1,03° (адносна экліптыкі)<br />6,09° (адносна сонечнага экватара) |вуглавое перамяшчэнне = |даўгата ўзыходнага вузла = 100,55615°<ref name="jupiter-info" /> |даўгата перыастра = |час перыастра = |аргумент перыцэнтра = 275,66° |палавінная амплітуда = |чый спадарожнік = |спадарожнікі = 65 |фізічныя характарыстыкі-ref = |памеры = |сціск = 0,06487<ref name="jupiter-info" /> |экватарыяльны радыус = 71&nbsp;492 ± 4 км<ref name="jupiter-info" /> |палярны радыус = 66&nbsp;854 ± 10 км<ref name="jupiter-info" /> |сярэдні радыус = |акружнасць вялікага круга = |плошча паверхні = 6,21796{{e|10}} км² |аб'ём = 1,43128{{e|15}} км³ |маса = 1,8986{{e|27}} кг |шчыльнасць = 1,326 г/см³<ref name="jupiter-info" /> |паскарэнне свабоднага падзення= 24,79 м/с² |першая касмічная хуткасць = |другая касмічная хуткасць = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info" /> |хуткасць вярчэння = 12,6 км/с або 45&nbsp;300 км/гадз |перыяд вярчэння = 9,925 гадзін <ref name="jupiter-info" /> |нахіл восі = 3,13° |прамое ўзыходжанне = 17 гадзін 52 хвіліны 14 секунд<br />268,057° |схіленне = 64,496° |палярная нябесная шырата = |палярная нябесная даўгата = |альбеда = 0,343 ([[Альбеда Бонда|Бонд]])<ref name="jupiter-info" /><br />0,52 ([[Геаметрычнае альбеда|геам. альбеда]])<ref name="jupiter-info" /> |спектральны клас = |бачная зорная велічыня = |абсалютная зорная велічыня = |вуглавы дыяметр = |тэмпература на паверхні = |тэмпература 1 імя = |тэмпература 1 мінімум = |тэмпература 1 сярэдняя = |тэмпература 1 максімум = |тэмпература 2 імя = |тэмпература 2 мінімум = |тэмпература 2 сярэдняя = |тэмпература 2 максімум = |атмасфера-ref = |атмасферны ціск = |шкала вышыні = 27 км |склад атмасферы = <table class="transparent"> <tr><td> 89,8±2,0 %</td><td>[[Вадарод]] (H₂) </td></tr><tr><td> 10,2±2,0 %</td><td>[[Гелій]] </td></tr><tr><td> ~0,3 %</td><td>[[Метан]] (CH₄) </td></tr><tr><td> ~0,026 %</td><td>[[Амоній]] (NH₄⁺) </td></tr><tr><td> ~0,003 %</td><td>[[Дэйтэрыд вадароду]] (HD) </td></tr><tr><td> 0,0006 %</td><td>[[Этан]] (CH₃—CH₃) </td></tr><tr><td> 0,0004 %</td><td>[[Вада]] </td></tr><tr><td> '''Льды''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[Амоній]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Вада]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[Гідрасульфід амонія]] (NH₄SH) </td></tr></table> }} '''Юпі́тэр''', народная назва '''Во́ўчае Во́ка'''<ref>Болсун А. І., Рапановіч Я. Н. Слоўнік фізічных і астранамічных тэрмінаў. Мн., 1979.</ref> — найвялікшая [[планета]] ў [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]], [[газавы гігант]], 5-я планета паводле адлегласці ад [[Сонца]]. Планета была вядомая людзям з глыбокай старажытнасці, што знайшло сваё адлюстраванне ў [[Міфалогія|міфалогіі]] і рэлігійных вераваннях розных культур: [[Месапатамія|месапатамскай]], [[вавілон]]скай, [[Старажытная Грэцыя|грэчаскай]] і іншых. Сучасная назва Юпітэра паходзіць ад імя старажытнарымскага [[Юпітэр (міфалогія)|вярхоўнага бога-грамавержца]]. Шэраг атмасферных з’яў на Юпітэры: [[шторм]]ы, [[Маланка|маланкі]], [[Палярнае ззянне|палярныя ззянні]], — маюць маштабы, якія на парадкі перавышаюць зямныя. Характэрным утварэннем у атмасферы з’яўляецца [[Вялікая чырвоная пляма]] — гіганцкі шторм, вядомы з XVII стагоддзя. Юпітэр мае, па меншай меры, 67 спадарожнікаў, самыя вялікія з якіх — [[Іо (спадарожнік)|Іо]], [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]], [[Ганімед (спадарожнік)|Ганімед]] і [[Каліста (спадарожнік)|Каліста]] — былі адкрыты [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілеем]] у 1610 годзе. Даследаванні Юпітэра праводзяцца пры дапамозе наземных і арбітальных тэлескопаў; з 1970-х гадоў да планеты было адпраўлена 8 міжпланетных апаратаў [[НАСА]]: «Піянеры», «Вояджэр», «Галілеа» і іншыя. Падчас вялікіх супрацьстаянняў (адно з якіх адбывалася ў верасні 2010 года) Юпітэр быў бачны няўзброеным вокам як адзін з самых яркіх аб’ектаў на начным небасхіле пасля [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] і [[Венера (планета)|Венеры]]. Дыск і спадарожнікі Юпітэра з’яўляюцца папулярнымі аб’ектамі назірання для астраномаў-аматараў, якія зрабілі шэраг адкрыццяў (напрыклад, [[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы Шумейкераў — Леві]], якая сутыкнулася з Юпітэрам у 1994 годзе, або знікнення Паўднёвага экватарыяльнага пояса Юпітэра ў 2010 годзе). == Назва і гісторыя вывучэння == [[Файл:Jupiter and Juno - Hendrik Goltzius.jpg|thumb|left|[[Юпітэр, міфалогія|Юпітэр]] і [[Юнона]]. Аўтар — [[Хендрык Гольцыус]] (1558—1617)]] У Месапатамскай культуры планета называлася Мулу-бабар ({{lang-akk|kakkabu peṣû}}), гэта значыць «белая зорка»<ref>{{кніга|аўтар=Куртик Г. Е.|загаловак=Звёздное небо Древней Месопотамии|месца={{СПб}}|выдавецтва=Алетейя|год=2007|старонкі=350}}</ref>. Вавілоняне ўпершыню распрацавалі тэорыю для тлумачэння бачнага руху Юпітэра<ref>{{кніга|аўтар=Ван-дер-Варден Б.|загаловак=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1991|старонкі=263—275}}</ref> і звязалі планету з богам [[Мардук]]ом<ref>{{кніга|аўтар=Ван-дер-Варден Б.|загаловак=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1991|старонкі=195}}</ref>. Падрабязнае апісанне 12-гадовага цыкла руху Юпітэра было дадзена кітайскімі астраномамі, якія называлі планету Суй-сін («Зорка года»)<ref>{{кніга|аўтар=Сыма Цянь|загаловак=Исторические записки («Ши цзи»). В 9 т|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1986|том=4|старонкі=121—125}}</ref>. [[Інкі]] называлі Юпітэр {{lang-qu|Pirwa}} — «свіран, склад»<ref>Exsul immeritus blas valera populo suo e historia et rudimenta linguae piruanorum. Indios, gesuiti e spagnoli in due documenti segreti sul Perù del XVII secolo. A cura di L. Laurencich Minelli. Bologna, 2007</ref>, што можа сведчыць аб назіранні інкамі галілеевых спадарожнікаў (пар. {{lang-qu|Qullqa}} «[[Плеяды (зорнае скопішча)|Плеяды]]», літар. «Склад»). Грэкі называлі яго {{lang-grc2|Φαέθων}} — «зіхатлівы, бліскучы», а таксама {{lang-grc2|Διὸς ὁ ἀστήρ}} — «зорка Зеўса». Рымляне далі гэтай планеце назву ў гонар свайго бога [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэра]]<ref name="astro-websib" />. У пачатку XVII стагоддзя [[Галілеа Галілей]] вывучаў Юпітэр з дапамогай вынайдзенага ім [[тэлескоп]]а і адкрыў [[Галілеевы спадарожнікі|чатыры найбуйнейшыя спадарожнікі]] планеты. У 1660-х гадах [[Джавані Касіні]] назіраў плямы і палосы на «паверхні» гіганта. У 1671 г., назіраючы за зацьменнямі спадарожнікаў Юпітэра, дацкі астраном [[Оле Ромер]] выявіў, што сапраўднае становішча спадарожнікаў не супадае з вылічанымі параметрамі, прычым велічыня адхілення залежала ад адлегласці да Зямлі. На падставе гэтых назіранняў Ромер зрабіў выснову аб канечнасці [[Хуткасць святла|хуткасці святла]] і ўстанавіў яе велічыню — 215 000 км/с<ref>{{cite web|url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901|title=Парижская обсерватория и проблема определения долгот (часть 2)|publisher=Astrolab|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD7XOlb?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> (сучаснае значэнне — 299 792,458 км/с)<ref>{{cite web|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html|title=Скорость света — Физическая энциклопедия|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD82lTd?url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. З другой паловы XX стагоддзя актыўна праводзяцца даследаванні Юпітэра як з дапамогай наземных тэлескопаў (у тым ліку і радыётэлескопаў)<ref>{{cite web|url=http://www.prao.ru/History/history_2.html|title=Пущинская радиоастрономическая обсерватория|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD8QWph?url=http://www.prao.ru/History/history_2.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://radiojove.gsfc.nasa.gov/|title=NASA's RadioJOVE Project: Home Page|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD9n1KO?url=http://radiojove.gsfc.nasa.gov/|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, так і з дапамогай [[Касмічны апарат|касмічных апаратаў]] — тэлескопа «Хабл» і шэрагу зондаў<ref name="astro-websib" /><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света" />. == Назіранні і іх асаблівасці == === Аптычны дыяпазон === [[Файл:Thermal emission of Jupiter.jpg|міні|злева|Тэмпературная эмісія Юпітэра. Атрымана з тэлескопа [[Тэлескоп IRTF|IRTF]], Абсерваторыя Мауна-Кеа, [[Гаваі]], 5 красавіка 2007 г.]] У інфрачырвонай вобласці спектра ляжаць лініі малекул H₂ і He, а таксама лініі мноства іншых элементаў<ref name="hut">{{артыкул|аўтар=Hunt, G. E.|загаловак=The atmospheres of the outer planets|спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H|мова=en|месца=London, England|выдавецтва=University College|год=1983}}</ref>. Колькасць першых двух нясе інфармацыю аб паходжанні планеты, а колькасны і якасны склад астатніх — аб яе ўнутранай эвалюцыі. З аднаго боку, малекулы [[вадарод]]у і [[Гелій|гелію]] не маюць [[Дыпольны момант|дыпольнага моманту]], а значыць, абсарбцыйныя лініі гэтых элементаў непрыкметныя да таго моманту, пакуль паглынанне за кошт ударнай іанізацыі не стане пераважаць. З другога боку, гэтыя лініі ўтвараюцца ў самых верхніх слаях атмасферы і не нясуць інфармацыі пра больш глыбокія слаі. Таму самыя надзейныя дадзеныя пра колькасць гелію і вадароду на Юпітэры атрыманы са спускальнага апарата «[[КА Галілеа|Галілеа]]»<ref name="hut"/>. Што да астатніх элементаў, то пры іх аналізе і інтэрпрэтацыі таксама ўзнікаюць цяжкасці. Пакуль што нельга з усёй упэўненасцю сказаць, якія працэсы адбываюцца ў [[Атмасфера Юпітэра|атмасферы Юпітэра]] і наколькі моцна яны ўплываюць на хімічны склад — як ва ўнутраных абласцях, так і ў знешніх слаях. Гэта стварае пэўныя цяжкасці пры больш дэталёвай інтэрпрэтацыі спектра. Аднак лічыцца, што ўсе працэсы, якія могуць тым ці іншым чынам уплываць на колькасць элементаў, лакальныя і моцна абмежаваныя, так што яны не здольныя глабальна змяніць размеркавання рэчыва<ref name="planetreview"/>. Таксама Юпітэр выпраменьвае (у асноўным у [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвонай]] вобласці спектра) на 60 % больш энергіі, чым атрымлівае ад [[Сонца]]<ref name="astro-websib">{{cite web|url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter|title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6GpuvZAWD?url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter|archive-date=23 мая 2013|url-status=live}}</ref><ref name="астрономия-юпитер">{{cite web|url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|description=Астрономия и физика на ладони|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCbRRBl?url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref name="elkins-tanton">{{cite book |first=Linda T.|last=Elkins-Tanton|year=2006 |title=Jupiter and Saturn|url=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|publisher=Chelsea House |location=New York|isbn=0-8160-5196-8}}</ref>. За кошт працэсаў, якія прыводзяць да выпрацоўкі гэтай энергіі, Юпітэр памяншаецца прыблізна на 2 см у год<ref name="guillot04">{{cite book |editor1=Bagenal, F. |editor2=Dowling, T.E. |editor3=McKinnon, W.B. |author=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |year=2004 |title=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |chapter-url=http://web.gps.caltech.edu/faculty/stevenson/pdfs/guillot_etal%2704.pdf |chapter=Chapter 3: The Interior of Jupiter |publisher=[[Cambridge University]] Press |isbn=0521818087 |access-date=23 красавіка 2014 |archive-date=25 чэрвеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625093439/http://web.gps.caltech.edu/faculty/stevenson/pdfs/guillot_etal%2704.pdf |url-status=dead }}</ref>. На думку П. Бадэнхеймера (1974), калі планета толькі ўтварылася, яна была ў 2 разы большаю, і яе тэмпература была значна вышэйшаю, чым цяпер<ref>{{cite journal | last=Bodenheimer | first=P. | title=Calculations of the early evolution of Jupiter | journal=Icarus | year=1974 | pages=319—325 | volume=23 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B | access-date = 2007-02-01 | doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |issn=0019-1035}}</ref>. === Гама-дыяпазон === [[Файл:Jupiter xray ill.jpg|міні|злева|400px|Выпраменьванне Юпітэра ў гама-дыяпазоне паводле дадзеных «Чандра»]] Выпраменьванне Юпітэра ў [[Гама-выпраменьванне|гама]]-дыяпазоне звязана з [[Палярнае ззянне|палярным ззяннем]], а таксама з выпраменьваннем дыска<ref name="x-rayobservation">[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B X-rays from solar system objects]</ref>. Упершыню зарэгістравана ў 1979 годзе касмічнай лабараторыяй імя [[Эйнштэйн]]а. На Зямлі вобласці палярных ззянняў у рэнтгене і ультрафіялеце практычна супадаюць, аднак на Юпітэры гэта не так. Вобласць рэнтгенаўскіх палярных ззянняў размешчана значна бліжэй да полюса, чым ультрафіялетавых. Раннія назіранні выявілі пульсацыю выпраменьвання з перыядам у 40 хвілін, аднак у больш позніх назіраннях гэтая залежнасць праяўляецца значна горш. Чакалася, што рэнтгенаўскі спектр [[палярнае ззянне|палярных ззянняў]] на Юпітэры падобны з ​​рэнтгенаўскім спектрам камет, аднак, як паказалі назіранні на Chandra, гэта не так. Спектр складаецца з эмісійных ліній з пікамі ў кіслародных ліній паблізу 650 [[эВ]], у OVIII ліній пры 653 эВ і 774 эВ, а таксама ў OVII на 561 эВ і 666 эВ. Існуюць таксама лініі выпраменьвання пры больш нізкіх [[энергія]]х у спектральнай вобласці ад 250 да 350 эВ, магчыма, яны належаць [[Сера|серы]] або [[вуглярод]]у<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref>. Гама-выпраменьванне, не звязанае з палярным ззяннем, упершыню было выяўлена пры назіраннях на ROSAT ў 1997 годзе. Спектр падобны на спектр палярных ззянняў, аднак у раёне 0,7-0,8 кэВ<ref name="x-rayobservation"/>. Асаблівасці спектра добра апісваюцца мадэллю каранальнай плазмы з тэмпературай 0,4-0,5 кэВ з сонечнай металічнасцю, з даданнем эмісійных ліній Mg¹⁰⁺ і Si¹²⁺. Існаванне апошніх, магчыма, звязана з сонечнай актыўнасцю ў кастрычніку — лістападзе 2003 года<ref name="x-rayobservation"/>. Назіранні касмічнай абсерваторыі [[XMM-Newton]] паказалі, што выпраменьванне дыска ў гама-дыяпазоне — гэта адлюстраванае сонечнае рэнтгенаўскае выпраменьванне. У адрозненне ад палярных ззянняў, ніякай перыядычнасці змены [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|інтэнсіўнасці]] выпраменьвання на маштабах ад 10 да 100 мін выяўлена не было. === Радыёназіранні === [[Файл:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|міні|злева|Радыёвыява Юпітэра: яркія вобласці (белыя) — радыёвыпраменьванне [[Радыяцыйны пояс|радыяцыйных паясоў]].]] Юпітэр — самая магутная (пасля Сонца) крыніца выпраменьвання Сонечнай сістэмы ў дэцыметровым-метровым дыяпазонах даўжынь хваль. Радыёвыпраменьванне мае спарадычны характар ​​і ў максімуме ўсплёску дасягае 106 [[янскі, адзінка вымярэння|янскіх]]<ref name="heritage"/>. Усплёскі адбываюцца ў дыяпазоне частот ад 5 да 43 [[МГц]] (часцей за ўсё каля 18 Мгц), у сярэднім іх шырыня складае прыкладна 1 Мгц. Працягласць усплёску невялікая: ад 0,1 да 1 с (часам да 15 с). Выпраменьванне моцна палярызаванае, асабліва па крузе, ступень палярызацыі дасягае 100 %. Назіраецца мадуляцыя выпраменьвання блізкім спадарожнікам Юпітэра [[Іо (спадарожнік)|Іо]], які верціцца ўнутры [[Магнітасфера Юпітэра|магнітасферы]]: імавернасць з’яўлення ўсплёску большая, калі Іо знаходзіцца паблізу [[Элангацыя (астраномія)|элангацыі]] адносна Юпітэра. Монахраматычны характар ​​выпраменьвання кажа аб вылучанай частаце, хутчэй за ўсё, [[гірачастата|гірачастаце]]. Высокая яркасная тэмпература (часам дасягае 10¹⁵ K) патрабуе прыцягнення калектыўных эфектаў (тыпу [[мазер]])<ref name="heritage"/>. Радыёвыпраменьванне Юпітэра ў міліметровым-кароткасантыметровым дыяпазонах мае чыста цеплавы характар​​, хоць яркасная тэмпература некалькі вышэйшая за раўнаважную, што, верагодна, абумоўлена патокам цяпла з нетраў. Пачынаючы з хваль ~ 9 см T_b (яркасная тэмпература) ўзрастае — з’яўляецца нецеплавы складнік, звязаны з сінхронным выпраменьваннем рэлятывісцкіх часціц з сярэдняй энергіяй ~ 30 МэВ у магнітным полі Юпітэра; на хвалі 70 см T_b дасягае значэння ~ 5{{e|4}} K. Крыніца выпраменьвання размешчаная па абодва бакі планеты ў выглядзе дзвюх працяглых лопасцей, што паказвае на магнітасфернае паходжанне выпраменьвання<ref name="heritage">{{cite web |url = http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |title = Конспект лекций по радиоастрономии. Глава 4 |publisher = «HERITAGE — астрономия, астрономическое образование с сохранением традиций» |access-date = 2010-10-15 |archive-url = https://www.webcitation.org/60qCd9qO3?url=http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |archive-date = 10 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Michel, F. C. |загаловак=The astrophysics of Jupiter |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M|мова=en|месца=Houston, Tex.|выдавецтва=Rice University |год=Dec 1979}}</ref>. === Вылічэнне гравітацыйнага патэнцыялу === З назіранняў руху натуральных спадарожнікаў, а таксама з аналізу [[Траекторыя|траекторый]] [[Касмічны апарат|касмічных апаратаў]] можна аднавіць [[гравітацыйнае поле]] планеты. У сваю чаргу, поле залежыць ад [[Маса|масы]] планеты, яе экватарыяльнага [[радыус]]а і [[Момант інерцыі|моманту інерцыі]]. У агульным выглядзе гравітацыйны патэнцыял можна прадставіць у выглядзе [[мнагачлены Лежандра|мнагачленаў Лежандра]] вышэйшых парадкаў<ref name="planetreview">{{артыкул|аўтар=Tristan Guillot, Daniel Gautier.|загаловак=Giant Planets|спасылка=http://arxiv.org/abs/0912.2019|мова=en|год=10 Dec 2009}}</ref>: {| class="standard" align="right" !J_n |J₂ |J₄ |J₆ |- !Значэнне |1.4697{{e|−2}} |−5.84{{e|−4}} |0.31{{e|−4}} |} <math>V_{ext}(r, \theta)=- \frac{GM}{r}\left(1-\sum_{i=1}^{\infty}\left(\frac{R_{eq}}{r}\right)^iJ_iP_i(cos\theta) \right), </math> : дзе G — гравітацыйная пастаянная, M — маса планеты, r — адлегласць па-за планетай, R_eq — экватарыяльны радыус, P_i — мнагачлен Лежандра i-га парадку, J_i — каэфіцыент раскладання i-га парадку. Пры пралёце апаратаў [[Піянер-10]], [[Піянер-11]], [[Вояджэр-1]], [[Вояджэр-2]], [[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]] і [[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]] для вылічэння гравітацыйнага патэнцыялу выкарыстоўваліся: вымярэнне [[Эфект Доплера|эфекту Доплера]] апаратаў (для адсочвання іх хуткасці), выява, якая перадавалася апаратамі для вызначэння іх месцазнаходжання адносна Юпітэра і яго спадарожнікаў, {{нп3|радыёінтэрфераметрыя са звышдоўгімі базамі||ru|Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами}}<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001DPS....33.1101J The Gravity Field of the Jovian System and the Orbits of the Regular Jovian Sate]</ref>. Для Вояджэра-1 і Піянера-11 прыйшлося ўлічваць і гравітацыйны ўплыў [[Вялікая чырвоная пляма|Вялікай чырвонай плямы]]<ref name="gravityfield">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1985AJ.....90..364C Gravity field of the Jovian system from Pioneer and Voyager tracking data]</ref>. Акрамя таго, пры апрацоўцы дадзеных даводзіцца пастуляваць вернасць тэорыі аб руху галілеевых спадарожнікаў вакол цэнтра Юпітэра. Для дакладных вылічэнняў вялікай праблемай з’яўляецца таксама ўлік паскарэння, якое мае [[Эфект «Піянера»|негравітацыйны]] характар<ref name="gravityfield"/>. Па характары гравітацыйнага поля таксама можна меркаваць аб унутранай будове планеты<ref name="theorygigantplanets1"> {{артыкул |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ARA%26A..40..103H |аўтар= Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Lunine, J. I. |загаловак=Theory of Giant Planets |старонкі=112-115 }}</ref>. == Юпітэр сярод планет Сонечнай сістэмы == === Маса === <imagemap> Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|справа|350px|Маса Юпітэра ў 2,47 раза пераўзыходзіць масу астатніх планет Сонечнай сістэмы<ref>Исходные данные по массам планет: [[:Файл:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]</ref>. rect 282 22 610 52 [[Сонечная сістэма]] rect 567 163 737 182 [[Планета Юпітэр]] rect 567 187 737 209 [[Планета Сатурн]] rect 567 215 726 238 [[Планета Нептун]] rect 569 243 706 263 [[Планета Уран|Уран]] rect 567 269 720 292 [[Планета Зямля|Зямля]] rect 568 296 732 320 [[Планета Венера]] rect 567 322 708 346 [[Планета Марс]] rect 566 348 747 372 [[Планета Меркурый]] desc bottom-left </imagemap> Юпітэр — найбольшая планета [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]], газавы гігант. Яго экватарыяльны радыус роўны 71,4 тыс. км<ref name="астро-азбука" />, што ў 11,2 разы перавышае радыус [[Зямля (планета)|Зямлі]]<ref name="jupiter-info" />. Юпітэр — адзіная планета, у якой [[цэнтр мас]] з [[Сонца]]м знаходзіцца па-за Сонцам і знаходзіцца ад яго прыкладна на 7 % сонечнага радыуса. Маса Юпітэра ў 2,47 разы<ref>{{cite web|url=http://parsek.com.ua/yupiter/|title=Юпитер|publisher=Parsek.com.ua|lang=ru|access-date=2011-02-19|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCdhDtD?url=http://parsek.com.ua/yupiter/|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> перавышае сумарную масу ўсіх астатніх планет Сонечнай сістэмы, разам узятых<ref name="astrogalaxy.ru" />, у 317,8 разоў — масу Зямлі<ref name="jupiter-info" /> і прыкладна ў 1000 разоў меншая за масу Сонца<ref name="астро-азбука" />. Шчыльнасць (1326 кг/м³) прыкладна роўная шчыльнасці Сонца і ў 4,16 разоў саступае шчыльнасці Зямлі (5515 кг/м³)<ref name="jupiter-info" />. Пры гэтым сіла цяжару на яго паверхні, за якую звычайна прымаюць верхні пласт аблокаў, больш чым у 2,4 разы пераўзыходзіць зямную: цела, якое мае масу, напрыклад, 100 кг<ref name="allplanets">{{cite web|url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|title=Планетные системы. Юпитер|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCf9adF?url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, будзе важыць столькі ж, колькі важыць цела масай 240 кг<ref name="nasa-jupiter" /> на паверхні Зямлі. Гэта адпавядае [[Паскарэнне свабоднага падзення|паскарэнню свабоднага падзення]] 24,79 м/с² на Юпітэры пры тым, што гэты лік складае 9,80 м/с² для Зямлі<ref name="jupiter-info" />. Большасць з вядомых на цяперашні час [[экзапланета|экзапланет]] параўнальныя па масе і памерах з Юпітэрам, таму яго маса (M_J) і радыус (R_J) шырока выкарыстоўваюцца ў якасці зручных адзінак вымярэння для ўказання іх параметраў<ref>Георгий Бурба «[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ Оазисы экзопланет]». // Журнал «Вокруг света» № 9 (2792), Сентябрь 2006</ref>. === Арбіта і вярчэнне === <div style="float: left; margin: 10px;"> {| class="wikitable" align="left" |+'''Вялікія супрацьстаянні Юпітэра<br />с 1951 по 2070 год''' |- !Год||Дата||Адлегласць, а. а. |- |1951||2 кастрычніка||3,94 |- |1963||8 кастрычніка||3,95 |- |1975||13 кастрычніка||3,95 |- |1987||18 кастрычніка||3,96 |- |1999||23 кастрычніка||3,96 |- |2010||21 кастрычніка||3,95 |- |2022||26 кастрычніка||3,95 |- |2034 ||1 кастрычніка||3,95 |- |2046||6 кастрычніка||3,95 |- |2058||11 кастрычніка||3,95 |- |2070||16 кастрычніка||3,95 |} </div> Пры назіраннях з [[Зямля (планета)|Зямлі]] падчас супрацьстаяння Юпітэр можа дасягаць [[бачная зорная велічыня|бачнай зорнай велічыні]] ў −2,94^m і, такім чынам, становіцца трэцім па яркасці аб’ектам на начным небе пасля [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] і [[Венера (планета)|Венеры]]. Пры найбольшым аддаленні бачная велічыня падае да −1,61^m. Адлегласць паміж Юпітэрам і Зямлёй змяняецца ў межах ад 588 да 967 млн км<ref>[http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html Jupiter’s Statistics]</ref>. Супрацьстаянні Юпітэра адбываюцца з перыядам раз у 13 месяцаў. У 2010 годзе супрацьстаянне планеты-гіганта прыйшлося на 21 кастрычніка. Раз у 12 гадоў адбываюцца вялікія супрацьстаянні Юпітэра, калі планета знаходзіцца каля перыгелія сваёй арбіты. У гэты час яго вуглавы памер для назіральніка з Зямлі дасягае 50 [[вуглавая секунда|вуглавых секунд]], а бляск — ярчэйшы за −2,9^m <ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1237912 |title=Астрономический календарь на 2010 год |description=Из серии Астробиблиотека от АстроКА и журнала «Небосвод» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCgWgJH?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1237912 |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Сярэдняя адлегласць паміж Юпітэрам і Сонцам складае 778,57 км (5,2 [[Астранамічная адзінка|а. а.]]), а перыяд абароту складае 11,86 года<ref name="астро-азбука">{{артыкул|аўтар=Азбука Звёздного неба.|загаловак=Юпитер|спасылка=http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter|мова=ru|аўтар выданне=При создании сайта использованы материалы из книги Данлоп С. «Азбука звёздного неба» 1990 г.|тып=артыкул|выдавецтва=www.astro-azbuka.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130204807/http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter|archive-date=30 студзеня 2020}}</ref><ref name="галактика">{{cite web |url=http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |title=Галактика. Ближний и дальний космос. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCh54jb?url=http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Паколькі [[эксцэнтрысітэт]] арбіты Юпітэра 0,0488, то рознасць адлегласці да Сонца ў [[Перыгелій|перыгеліі]] і [[Афелій|афеліі]] складае 76 млн км. Асноўны ўклад у адхіленні руху Юпітэра ўносіць [[Сатурн (планета)|Сатурн]]. Першага роду адхіленне — векавое, дзейнічае на маштабе ~ 70 тысяч гадоў, змяняючы эксцэнтрысітэт арбіты Юпітэра ад 0,2 да 0,06, а нахіл арбіты ад ~ 1° — 2°. Адхіленне другога роду — рэзананснае з суадносінамі, блізкімі да 2:5 (з дакладнасцю да 5 знакаў пасля коскі — 2:4,96666<ref>{{кніга|аўтар=Roy, A. E. & Ovenden, M. W. |загаловак=On the occurrence of commensurable mean motions in the solar system |спасылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html |выдавецтва=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |том=114 |серыя=SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS) |allpages=232}}{{ref-en}}</ref><ref name="динамика">{{кніга|аўтар=Мюррей К., Дермотт С. |загаловак=Динамика Солнечной системы|выдавецтва=Физматлит |год=2010 |старонак=588 |isbn=987-5-9221-1121-8 |тыраж=500}}</ref>). Экватарыяльная плоскасць планеты блізкая да плоскасці яе арбіты ([[нахіл восі вярчэння]] складае 3,13° супраць 23,45° для Зямлі<ref name="jupiter-info" />), таму на Юпітэры не бывае змены [[Поры года|пор года]]<ref name="galspace">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46.html |title=Юпитер — грозный гигант |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qChX8JO?url=http://galspace.spb.ru/index46.html |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref><ref name="сп">{{cite web |url=http://space.rin.ru/articles/html/129.html |title=Строение планеты |description=space.rin.ru |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCiPVZu?url=http://space.rin.ru/articles/html/129.html |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Юпітэр верціцца вакол сваёй восі хутчэй, чым любая іншая планета [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]<ref>[http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html Книга рекордов Гиннесса — космос и космические полёты.]</ref>. Перыяд кручэння каля экватара — 9 г. 50 хв. 30 сек., а на сярэдніх шыротах — 9 г. 55 хв. 40 сек<ref name="БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article127827.html Юпитер в Большой Советской Энциклопедии]</ref>. З-за хуткага вярчэння экватарыяльны радыус Юпітэра (71492 км) большы за палярны (66854 км) на 6,49 %; такім чынам, сплюшчанасць планеты складае (1:51,4)<ref name="jupiter-info" />. == Унутраная будова == {{Гл. таксама|Атмасфера Юпітэра}} === Хімічны склад === <div style="float: left; margin: 10px;"> {|class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=4 | Распаўсюджанасць элементаў у суадносінах з вадародам<br />на Юпітэры і Сонцы<ref name="Atreya2003"/> |- |Элемент||Сонца||Юпітэр/Сонца |- | [[Гелій|He]]/[[Вадарод|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02 |- | [[Неон|Ne]]/H || 1,23{{e|−4}} || 0,10 ± 0,01 |- | [[Аргон|Ar]]/H || 3,62{{e|−6}} || 2,5 ± 0,5 |- | [[Крыптон|Kr]]/H || 1,61{{e|−9}} || 2,7 ± 0,5 |- | [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68{{e|−10}} || 2,6 ± 0,5 |- | [[Вуглярод|C]]/H || 3,62{{e|−4}} || 2,9 ± 0,5 |- | [[Азот|N]]/H || 1,12{{e|−4}} | 3,6 ± 0,5 (8 бар) 3,2 ± 1,4 (9—12 бар) |- | [[Кісларод|O]]/H || 8,51{{e|−4}} | 0,033 ± 0,015 (12 бар) 0,19—0,58 (19 бар) |- | [[Фосфар|P]] /H || 3,73{{e|−7}} || 0,82 |- | [[Сера|S]]/H || 1,62{{e|−45}} || 2,5 ± 0,15 |} </div> Хімічны склад унутраных слаёў Юпітэра немагчыма вызначыць сучаснымі метадамі назіранняў, аднак пра багацце элементаў у знешніх слаях атмасферы вядома з адносна высокай дакладнасцю, бо яны непасрэдна даследаваліся спускальным апаратам «[[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]]», які быў спушчаны ў атмасферу 7 снежня 1995 г.<ref>{{cite web |url = http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |title = Jonathan's Space Report, No. 267 |first = Jonathan |last = McDowell |publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date = 8 декабря 1995 |archive-url = https://www.webcitation.org/60qCksDp1?url=http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archive-date = 10 жніўня 2011 |access-date = 23 красавіка 2014 |url-status = dead }}</ref>. Два асноўныя кампаненты атмасферы Юпітэра — малекулярны вадарод і гелій<ref name="Atreya2003"> {{cite journal |last=Atreya |first=S.K. |author2=Mahaffy, P.R. |author3=Niemann, H.B. |display-authors=etal |title=Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |year=2003 |journal=Planetary and Space Sciences |volume=51 |pages=105-112 |doi=10.1016/S0032-0633(02)00144-7 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A}}</ref>. Атмасфера змяшчае таксама нямала простых злучэнняў, напрыклад, ваду, [[метан]] (CH₄), [[серавадарод]] (H₂S), [[аміяк]] (NH₃) і фасфін (PH₃)<ref name="Atreya2003"/>. Іх колькасць у глыбокай (ніжэй за 10 бар) [[Трапасфера|трапасферы]] сведчыць, што атмасфера Юпітэра багатая вугляродам, азотам, серай і, магчыма, кіслародам у 2-4 разы больш за Сонца<ref name="Atreya2003"/>. Іншыя хімічныя злучэнні, [[арсін]] (AsH₃) і [[герман, хімічнае злучэнне|герман]] (GeH₄), прысутнічаюць, але ў нязначных колькасцях. Канцэнтрацыя інертных газаў, [[аргон]]у, [[крыптон]]у і [[ксенон]]у, перавышае іх колькасць на Сонцы (гл. табліцу), а канцэнтрацыя [[неон]]у прыкметна меншая. Прысутнічае нязначная колькасць простых [[вуглевадароды|вуглевадародаў]]: [[этан]]у, [[ацэтылен]]у і [[дыацэтылен]]у, якія ўтвараюцца пад уздзеяннем сонечнай ультрафіялетавай радыяцыі і зараджаных часціц, якія прыбываюць з [[Магнітасфера Юпітэра|магнітасферы Юпітэра]]. [[Дыяксід вугляроду]], [[монааксід вугляроду]] і вада ў верхняй частцы атмасферы, як мяркуюць, сваёй прысутнасцю абавязаны сутыкненням з атмасферай Юпітэра камет, такіх, напрыклад, як [[камета Шумейкераў — Леві 9]]. Вада не можа прыбываць з трапасферы, таму што [[трапапаўза]], якая дзейнічае як халодная пастка, эфектыўна перашкаджае падняццю вады да ўзроўню [[Стратасфера|стратасферы]]<ref name="Atreya2003"/>. Чырванаватыя варыяцыі колеру Юпітэра можна растлумачыць наяўнасцю злучэнняў [[фосфар]]у ([[чырвоны фосфар]]<ref name="kirill i mef jup" />), серы, вугляроду<ref name="скулс-келдыш" /> і, магчыма, арганікі, якая ўзнікае дзякуючы электрычным разрадам у атмасферы<ref name="kirill i mef jup">{{cite web|url=http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=691138|title=ЮПИТЕР (планета)|publisher=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2012-04-20|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/67FJIAXIL?url=http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=691138|archive-date=27 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. У эксперыменце, які быў праведзены Карлам Саганам і даволі трывіяльна сімулюе ніжнія пласты атмасферы, у асяроддзі карычняватых {{нп3|таліны|талінаў|ru|Толины}} быў знойдзены 4-[[араматычнасць|кольцавы]] {{нп3|хрызен||ru|Хризен}}, a пераважаюць у дадзенай сумесі {{нп3|поліцыклічныя араматычныя вуглевадароды||ru|Полициклические ароматические углеводороды}} з чатырма і больш бензольнымі кольцамі, радзей з меншай колькасцю кольцаў<ref>{{артыкул|аўтар=[[Карл Саган|Sagan, C.]] et al.|загаловак=Polycyclic aromatic hydrocarbons in the atmospheres of Titan and Jupiter |спасылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf|мова=en|выданне=The Astrophysical Journal|тып=рец. науч. журнал|год=1993|том=414|нумар=1|старонкі=[http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1993ApJ...414..399S 399—405] |doi=10.1086/173086|bibcode=1993ApJ...414..399S|issn=0004-637X}}.</ref>. Паколькі колер можа моцна вар’іравацца, мяркуецца, што хімічны склад атмасферы таксама розны ў розных месцах. Напрыклад, маюцца «сухія» і «мокрыя» вобласці з розным утрыманнем вадзяной пары. === Структура === [[Файл:Jupiter interior.png|right|300px|thumb|Мадэль унутранай структуры Юпітэра: пад аблокамі — сумесь вадароду і гелію таўшчынёй каля 21 тыс. км з плаўным пераходам ад газападобнай да вадкай фазы, затым — пласт вадкага і металічнага вадароду глыбінёй 30-50 тыс. км. Унутры можа знаходзіцца цвёрдае ядро дыяметрам каля 20 тыс. км<ref name="galspace" />.]] На дадзены момант найбольшае прызнанне атрымала наступная мадэль унутранай будовы Юпітэра: # Атмасфера. Яе дзеляць на тры слаі<ref name="скулс-келдыш">{{cite web | url = http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm | title = Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт | access-date = 2010-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm | archive-date = 23 чэрвеня 2009 | url-status = dead }}</ref>: ## знешні слой, які складаецца з вадароду; ## сярэдні слой, які складаецца з вадароду (90 %) і гелію (10 %); ## ніжні слой, які складаецца з вадароду, гелію і прымешак аміяку, гідрасульфіда амонія і вады, якія ўтвараюць тры пласты аблокаў<ref name="скулс-келдыш" />: ### уверсе — воблакі са зледзянелага аміяку (NH₃). Яго тэмпература складае каля −145&nbsp;°C, ціск — каля 1 атм<ref name="nasa-jupiter" />; ### ніжэй — воблакі крышталёў гідрасульфіду амонію (NH₄HS); ### у самым нізе — вадзяны лёд і, магчыма, вадкая вада (імаверна, у выглядзе драбнюткіх кропель). Ціск у гэтым пласце складае каля 1 атм, тэмпература прыкладна −130&nbsp;°C (143 [[Кельвін (адзінка вымярэння)|К]]). Ніжэй, пад гэтым узроўнем, планета непразрыстая<ref name="скулс-келдыш" />. # Пласт металічнага вадароду. Тэмпература гэтага пласта змяняецца ад 6300 да 21 000 К, а ціск ад 200 да 4000 гПа. # Каменнае ядро. Пабудова гэтай мадэлі заснавана на сінтэзе наглядальных дадзеных, прымяненні законаў тэрмадынамікі і экстрапаляцыі лабараторных дадзеных аб рэчыве, што знаходзіцца пад высокім ціскам і пры высокай тэмпературы. Асноўныя дапушчэнні, пакладзеныя ў яе аснову: # Юпітэр знаходзіцца ў гідрадынамічнай раўнавазе. # Юпітэр знаходзіцца ў [[Тэрмадынамічная раўнавага|тэрмадынамічнай раўнавазе]]. Калі да гэтых палажэнняў дадаць законы захавання [[Закон захавання масы|масы]] і [[Закон захавання энергіі|энергіі]], атрымаецца сістэма асноўных ураўненняў. У рамках гэтай простай трохслаёвай мадэлі выразнай мяжы паміж асноўнымі пластамі не існуе, аднак і вобласці [[Фазавы пераход|фазавых пераходаў]] невялікія. Такім чынам, можна зрабіць дапушчэнне, што амаль усе працэсы лакалізаваныя, і гэта дазваляе кожны пласт разглядаць асобна. ==== Атмасфера ==== [[Файл:Structure of Jovian atmosphere-rus.svg|left|thumb|325px|Структура атмасферы Юпітэра.]] Тэмпература ў атмасферы расце неманатонна. У ёй, як і на Зямлі, можна вылучыць [[экзасфера|экзасферу]], [[Тэрмасфера|тэрмасферу]], [[Стратасфера|стратасферу]], [[Трапапаўза|трапапаўзу]], [[Трапасфера|трапасферу]]<ref name="Ingersoll"/>. У самых верхніх слаях тэмпература вялікая; па меры прасоўвання ўглыб ціск расце, а тэмпература падае да трапапаўзы; пачынаючы з трапапаўзы, і тэмпература, і ціск растуць па меры прасоўвання ўглыб. У адрозненне ад Зямлі, на Юпітэры няма [[Мезасфера|мезасферы]] і адпаведнай ёй [[мезапаўза|мезапаўзы]]<ref name="Ingersoll">{{cite encyclopedia |last=Ingersoll |first=A.P. |author2=Dowling, T.E. |author3=Gierasch, P.J. |display-authors=etal |title=Dynamics of Jupiter's Atmosphere |year=2004 |editor1=Bagenal, F. |editor2=Dowling, T.E. |editor3=McKinnon, W.B. |encyclopedia=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81808-7 |url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |ref=Ingersoll }}</ref>. У тэрмасферы Юпітэра адбываецца шмат цікавых працэсаў: менавіта тут планета губляе выпраменьваннем значную частку свайго цяпла, менавіта тут утвараюцца [[Палярнае ззянне|палярныя ззянні]] і фарміруецца [[іанасфера]]. За яе верхнюю мяжу ўзяты ўзровень ціску ў 1 нбар. Назіраная тэмпература тэрмасферы 800—1000 К, і на цяперашні час гэты фактычны матэрыял не атрымаў тлумачэння ў рамках сучасных мадэлей, бо ў іх тэмпература не павінна быць вышэйшай, чым прыкладна 400 К<ref name="Miller">{{cite journal |last=Miller |first=Steve |author2=Aylword, Alan |author3=Milliword, George |title=Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling |journal=Space Sci.Rev. |volume=116|pages=319-343|year=2005| doi=10.1007/s11214-005-1960-4 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M}}</ref>. Астуджэнне Юпітэра — таксама нетрывіяльны працэс: трохатамны іон вадароду (H₃⁺), акрамя Юпітэра, знойдзены толькі на Зямлі, выклікае моцную эмісію ў сярэдняй інфрачырвонай частцы спектра на даўжынях хваль паміж 3 і 5 мкм<ref name="Miller"/><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf|format=PDF|title=Jupiter’s Thermosphere and Ionosphere|first=R.V.|last=Yelle|author2=Miller, S.|encyclopedia=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere|publisher=Cambridge University Press|editor1=Bagenal, F.|editor2=Dowling, T.E.|editor3=McKinnon, W.B.|year=2004|access-date=23 красавіка 2014|archive-date=4 сакавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304203905/http://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf|url-status=dead}}</ref>. Згодна з непасрэднымі вымярэннямі спускальнага апарата, верхні ўзровень непразрыстых аблокаў характарызаваўся ціскам у 1 атмасферу і тэмпературай −107&nbsp;°C; на глыбіні 146 км — 22 атмасферы, 153&nbsp;°C<ref>[http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm Arrival at Jupiter and the Probe Mission] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141116005928/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm |date=16 лістапада 2014 }} на сайце НАСА</ref>. Таксама «Галілеа» выявіў «цёплыя плямы» ўздоўж экватара. Відаць, у гэтых месцах пласт знешніх аблокаў тонкі і можна бачыць больш цёплыя ўнутраныя вобласці. Пад аблокамі знаходзіцца пласт глыбінёй 7-25 тыс. км, у якім вадарод паступова змяняе свой ​​стан ад газу да вадкасці з павелічэннем ціску і тэмпературы (да 6000&nbsp;°C). Выразнай мяжы, якая аддзяляе газападобны вадарод ад вадкага, відаць, не існуе<ref name="shvedun">{{cite web|url=http://www.shvedun.ru/jupiter-3.htm|title=Планета Юпитер, Магнитосфера Юпитера. Наблюдения Юпитера|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qClaiYO?url=http://www.shvedun.ru/jupiter-3.htm|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html|title=Учёные создали новую модель строения Юпитера|date=26 ноября 2008|description=Новости. Новости дня на сайте «Подробности»|access-date=2010-10-05}}</ref>. Гэта можа выглядаць прыкладна як бесперапыннае кіпенне глабальнага вадароднага акіяна<ref name="астро-азбука" />. ==== Пласт металічнага вадароду ==== Металічны вадарод узнікае пры вялікіх [[ціск]]ах (каля мільёна атмасфер) і высокіх тэмпературах, калі кінетычная энергія электронаў перавышае патэнцыял іанізацыі вадароду. У выніку [[пратон]]ы і [[электрон]]ы ў ім існуюць паасобку, таму металічны вадарод з’яўляецца добрым [[электраправаднік|правадніком]] [[Электрычнасць|электрычнасці]]<ref name="строение юпитера" /><ref name="солсис">{{cite web |url=http://www.solsys.ru/yupiter.htm |title=Юпитер и его спутники |description=Планеты Солнечной системы — Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCmSTLC?url=http://www.solsys.ru/yupiter.htm |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Меркаваная таўшчыня пласта металічнага вадароду — 42-46 тыс. км<ref name="строение юпитера">{{cite news|url=http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html|title=Внутреннее строение Юпитера. Часть 2|description=Космос: фотографии, открытия, новости астрономии|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="астро-ньюс">{{cite news |url=http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |title=Уточняется модель формирования ядра Юпитера |publisher=Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305140915/http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |archive-date=5 сакавіка 2005 |url-status=dead }}</ref>. Магутныя электратокі, якія ўзнікаюць у гэтым пласце, спараджаюць гіганцкае [[Магнітнае поле планет|магнітнае поле]] Юпітэра<ref name="астрономия-юпитер" /><ref name="астро-азбука" />. У 2008 годзе Рэймандам Джынлазам з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта]] ў Берклі і Ларсам Стыксрудам з [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэцкага каледжа]] была створана мадэль будовы Юпітэра і [[Сатурн (планета)|Сатурна]], згодна з якой у іх нетрах знаходзіцца таксама металічны [[гелій]], які ўтварае своеасаблівы [[сплаў]] з металічным вадародам<ref>{{cite news |url=http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |title=Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date=7 августа 2008 |publisher=Мембрана.ру |access-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219073823/http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |archive-date=19 снежня 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |title=Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date=7 августа 2008 |publisher=Lenta.ru |access-date=2010-09-25}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 |title=Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date=7 августа 2008 |work=Ближний и дальний космос |publisher=Галактика |access-date=2010-09-25}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.tut.by/world/114493.html |title=Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date=7 августа 2008 |work=Новости |publisher=Tut.by |access-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081212184434/http://news.tut.by/world/114493.html |archive-date=12 снежня 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Could Jupiter and Saturn Contain Liquid Metal Helium? |спасылка=http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=4 |выдавецтва=OPT Telescopes}}{{ref-en}}</ref>. ==== Ядро ==== З дапамогай вымераных [[Момант інерцыі|момантаў інерцыі]] планеты можна ацаніць памер і масу яе ядра. На дадзены момант лічыцца, што маса ядра — 10 мас Зямлі, а памер — 1,5 яе дыяметра<ref name="astro-websib" /><ref name="galspace" /><ref>{{cite web|url=http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html|title=Внутреннее строение Юпитера. Часть 2.|date=7 декабря 2008|publisher=Космоньюс.ру|description=Все о космосе: статьи, фотографии, новости астрономии|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCnf2Bo?url=http://www.kosmonews.ru/yupiter/100-vnutrennee-stroenie-yupitera-chast-2.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Юпітэр выдзяляе істотна больш энергіі, чым атрымлівае ад Сонца. Даследчыкі мяркуюць, што Юпітэр валодае значным запасам цеплавой энергіі, які ўтварыўся ў працэсе сціскання матэрыі пры фарміраванні планеты<ref name="строение юпитера" />. Ранейшыя мадэлі ўнутранай будовы Юпітэра, спрабуючы тлумачыць залішнюю энергію, што выдзяляецца планетай, дапускалі магчымасць [[Радыеактыўны распад|радыеактыўнага распаду]] ў яе нетрах або вызваленне энергіі пры сцісканні планеты пад дзеяннем сіл прыцягнення<ref name="строение юпитера" />. ==== Міжпластавыя працэсы ==== Лакалізаваць усе працэсы ўнутры незалежных слаёў немагчыма: неабходна тлумачыць недахоп хімічных элементаў у атмасферы, залішняе выпраменьванне і г. д. Адрозненне ва ўтрыманні гелію ў знешніх і ўнутраных пластах тлумачаць тым, што гелій кандэнсуецца ў атмасферы і ў выглядзе кропель трапляе ў больш глыбокія вобласці. Дадзеная з’ява нагадвае зямны [[дождж]], але толькі не з вады, а з гелію. Нядаўна было паказана, што ў гэтых кроплях можа растварацца [[неон]]. Тым самым тлумачыцца і недахоп неону<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010PhRvL.104l1101W Sequestration of Noble Gases in Giant Planet Interiors] // Physical Review Letters, vol. 104, Issue 12, id. 121101, 03/2010</ref>. === Атмасферныя з’явы і феномены === ==== Рух атмасферы ==== [[Файл:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|thumb|left|Анімацыя вярчэння Юпітэра, створаная па фатаграфіях з «[[Вояджэр-1|Вояджэра-1]]», 1979 г.]] Хуткасць вятроў на Юпітэры можа перавышаць 600 км/гадз. У адрозненне ад Зямлі, дзе цыркуляцыя [[Атмасфера Зямлі|атмасферы]] адбываецца за кошт розніцы сонечнага нагрэву ў экватарыяльных і палярных абласцях, на Юпітэры ўздзеянне [[Сонечная радыяцыя|сонечнай радыяцыі]] на тэмпературную цыркуляцыю нязначнае; галоўнымі рухаючымі сіламі з’яўляюцца патокі цяпла, якія ідуць з цэнтра планеты, і энергія, якая выдзяляецца пры хуткім руху Юпітэра вакол сваёй восі<ref name="атмосфера">{{cite web |url=http://space-horizon.ru/articles/20 |title=Атмосфера Юпитера |description=На сайте «Космический горизонт» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCohbU3?url=http://space-horizon.ru/articles/20 |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Яшчэ па наземных назіраннях астраномы падзялілі паясы і зоны ў атмасферы Юпітэра на экватарыяльныя, трапічныя, умераныя і палярныя. Нагрэтыя масы газаў, што ўзнімаюцца з глыбінь атмасферы, у зонах пад дзеяннем [[Сіла Карыёліса|карыёлісавай сілы]] выцягваюцца ўздоўж паралелей планеты, прычым супрацьлеглыя краі зон рухаюцца насустрач адзін аднаму. На межах зон і паясоў (вобласці сыходных патокаў) існуе моцная [[турбулентнасць]]<ref name="скулс-келдыш" /><ref name="атмосфера" />. На поўнач ад экватара патокі ў зонах, накіраваных на поўнач, адхіляюцца карыёлісавымі сіламі на [[Усход|ўсход]], а накіраваныя на поўдзень — на [[захад]]. У паўднёвым паўшар’і — адпаведна, наадварот<ref name="атмосфера" /> Падобную структуру на Зямлі маюць [[пасат]]ы. ==== Палосы ==== [[Файл:Jupiter on 2009-07-23 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|250px|міні|справа|Юпітэр у ліпені 2009]] [[Файл:Jupiter on 2010-06-07 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|250px|міні|справа|Юпітэр у чэрвені 2010]] Характэрнай асаблівасцю аблічча Юпітэра з’яўляюцца яго палосы. Існуе шэраг версій, якія тлумачаць іх паходжанне. Так, паводле адной з версій, палосы ўзнікалі ў выніку [[Канвекцыя|канвекцыі]] ў атмасферы планеты-гіганта за кошт падагрэву і, як вынік, узняцця адных слаёў і астуджэння і апускання ўніз іншых. Вясной 2010 года<ref name="полосы"> {{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |title=Астрономы объяснили полосы на Юпитере |date=11 мая 2010 |publisher=Lenta.ru |access-date=2010-10-07 |lang=ru |author=Lenta.ru}}</ref> навукоўцамі была прапанавана гіпотэза, згодна з якой палосы на Юпітэры з’явіліся ў выніку ўздзеяння яго [[Спадарожнікі Юпітэра|спадарожнікаў]]<ref name="полосы" /><ref name="stripes">{{артыкул|загаловак=How Jupiter Got Its Stripes |спасылка=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html |мова=en |выданне=ScienceNow |год=10 May 2010}}</ref>. Мяркуецца, што пад уплывам прыцягнення спадарожнікаў на Юпітэры ўтварыліся своеасаблівыя «слупы» рэчыва, якія ў выніку кручэння і сфарміравалі палосы<ref name="полосы" /><ref name="stripes" />. Канвектыўныя патокі, якія выносяць унутранае цяпло да паверхні, праяўляюцца ў выглядзе светлых зон і цёмных паясоў. У вобласці светлых зон адзначаецца павышаны ціск, які адпавядае ўзыходным патокам. Аблокі, якія ўтвараюць зоны, размяшчаюцца на вышэйшым узроўні (прыкладна на 20 км), а іх светлая афарбоўка тлумачыцца, мабыць, павышанай канцэнтрацыяй ярка-белых крышталёў [[аміяк]]у. Цёмныя аблокі паясоў, якія размяшчаюцца ніжэй, складаюцца, як мяркуецца, з чырвона-карычневых крышталёў гідрасульфіду [[амоній|амонію]] і маюць вышэйшую [[Тэмпература|тэмпературу]]. Гэтыя структуры з’яўляюцца абласцямі сыходных патокаў. Зоны і паясы маюць розную хуткасць руху ў кірунку кручэння Юпітэра. Перыяд абароту вагаецца на некалькі хвілін у залежнасці ад [[Шырата|шыраты]]<ref name="astro-websib" />. Гэта прыводзіць да існавання ўстойлівых занальных плыней або [[Вецер|вятроў]], якія пастаянна дзьмуць паралельна [[экватар]]у ў адным кірунку. Хуткасці ў гэтай глабальнай сістэме дасягаюць ад 50 да 150 м/с і вышэй<ref name="атмосфера" />. На межах паясоў і зон назіраецца моцная [[турбулентнасць]], якая прыводзіць да ўтварэння шматлікіх віхравых структур<ref name="атмосфера" /><ref name="левитан">{{кніга|аўтар=Е. П. Левитан. |загаловак=Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений |выданне=9-е изд |месца={{М.}}|выдавецтва=Просвещение |год=2004 |isbn=5-09-013370-0}}</ref>. Найбольш вядомым такім утварэннем з’яўляецца [[Вялікая чырвоная пляма]], якая назіраецца на паверхні Юпітэра на працягу апошніх 300 гадоў. Віхор падымае на паверхню аблокаў нагрэтыя масы газу з парамі малых кампанентаў. Крышталі аміячнага [[снег]]у, раствораў і злучэнняў [[аміяк]]у ў выглядзе снегу і кропель, звычайнага вадзянога снегу і лёду паступова апускаюцца ў атмасферы, пакуль не дасягаюць узроўняў, на якіх тэмпература дастатковая высокая, і выпараюцца. Пасля чаго рэчыва ў газападобным стане зноў вяртаецца ў хмарны пласт<ref name="атмосфера" />. Летам 2007 [[тэлескоп «Хабл»]] засведчыў рэзкія змены ў атмасферы Юпітэра. Асобныя зоны ў атмасферы на поўнач і поўдзень ад экватара ператварыліся ў паясы, а паясы — у зоны. Пры гэтым змяніліся не толькі формы атмасферных утварэнняў, але і іх колер<ref>{{cite web |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |title = «Хаббл» зафиксировал, как Юпитер меняет свои полосы |description = «Hubble Catches Jupiter Changing Its Stripes» на сайте НАСА |access-date = 2010-10-05 |archive-url = https://www.webcitation.org/60qCpNedv?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |archive-date = 10 жніўня 2011 |url-status = live }}{{ref-en}}</ref>. 9 мая 2010 года астраном-аматар Энтані Уэслі ({{lang-en|Anthony Wesley}}) выявіў, што на выяве планеты раптам знікла адно з самых прыкметных і самых стабільных у часе ўтварэнняў — Паўднёвы экватарыяльны пояс. Менавіта на шыраце Паўднёвага экватарыяльнага пояса размешчана Вялікая чырвоная пляма, што «абмываецца» ім. Прычынай раптоўнага знікнення Паўднёвага экватарыяльнага пояса Юпітэра лічыцца з’яўленне над ім пласта больш светлых аблокаў, пад якімі і хаваецца паласа цёмных аблокаў<ref name="jpl_belt_loss">{{cite web | url = http://www.infuture.ru/article/3261 | title = Загадочное исчезновение южного пояса Юпитера | work = infuture.ru | lang = ru }}</ref>. Паводле дадзеных даследаванняў, праведзеных тэлескопам «Хабл», быў зроблены вывад, што пояс не знік цалкам, а проста схаваўся пад пластом аблокаў, якія складаюцца з аміяку<ref>{{cite news |url=http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |title=Телескоп «Хаббл» разобрался, куда «пропал» пояс Юпитера |date=16 июня 2010 |publisher=РИА Новости |description=Лента новостей |access-date=2010-09-25}}</ref>. Размяшчэнне палос, іх шырыні, хуткасці кручэння, турбулентнасць і яркасць перыядычна змяняюцца<ref>Мороз В. И. Физика планет. — М.: Наука, 1967. — 496 с.</ref><ref>Тейфель В. Г. Атмосфера планеты Юпитер. — М.: Наука, 1969. — 183 с.</ref><ref>Бронштэн В. А., Седякина А. Н., Стрельцова З. А. Исследования планеты Юпитер. — М.: Наука, 1967. — С. 27.</ref><ref>Focas J. H. [https://adsabs.harvard.edu/pdf/1963LIACo..11..535F Preliminary results concerning the atmospheric activity of Jupiter and Saturn] // Mem. Soc. Roy. Sci. Liege. 1963. '''7'''. P. 535.</ref>. У кожнай паласе развіваецца свой ​​цыкл з перыядам парадку 3-6 гадоў. Назіраюцца і глабальныя ваганні з перыядам 11-13 гадоў. Колькасны эксперымент<ref>Williams G. P. Planetary circulation: 2. The Jovian quasi-geostrophic regime // J. Atmos. Sci. 1979. '''36'''. P. 932—968.</ref> паказвае падабенства гэтай зменлівасці да т. зв. {{нп3|цыкл індэкса|цыкла індэкса|ru|Цикл индекса}}, з’явы, назіранай на Зямлі<ref>Кригель А. М. О подобии между медленными колебаниями в атмосферах планет и циклом солнечной активности // Вестник Ленинградского гос. университета. Сер. 7. 1988. Вып. 3 (№ 21). С. 122—125.</ref>. ==== Вялікая чырвоная пляма ==== {{Асноўны артыкул|Вялікая чырвоная пляма}} [[Файл:Jupiter from Voyager 1.jpg|thumb|250px|Вялікая чырвоная пляма ў штучных колерах (фота «[[Вояджэр-1|Вояджэра-1]]»), 1979 г.]] [[Файл:Jupiter's Great Red Spot - GPN-2003-000003.jpg|thumb|left|250px|[[Вялікая чырвоная пляма]] Юпітэра, 1 сакавіка 1979 г. (фота «[[Вояджэр-1|Вояджэра-1]]»).]] Вялікая чырвоная пляма — авальнае ўтварэнне зменлівых памераў, размешчанае ў паўднёвай трапічнай зоне. Было адкрыта [[Роберт Гук|Робертам Гукам]] ў 1664<ref name="astrogalaxy.ru">{{cite web|url=http://www.astrogalaxy.ru/053.html|title=Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Юпитер.|author=ООО «ФИЗИКОН»|date=2004|publisher=Astrogalaxy.ru|lang=ru|access-date=2010-10-03|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCrY1BE?url=http://www.astrogalaxy.ru/053.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У цяперашні час яно мае памеры 15×30 тыс. км (дыяметр [[Зямля (планета)|Зямлі]] ~ 12,7 тыс. км), а 100 гадоў таму назіральнікі адзначалі ў 2 разы большыя памеры. Часам яно бывае не вельмі выразна бачным. Вялікая чырвоная пляма — гэта ўнікальны доўгаіснуючы гіганцкі [[Ураган|ўраган]]<ref name="атмосфера" />, рэчыва ў якім круціцца супраць гадзіннікавай стрэлкі і здзяйсняе поўны абарот за 6 зямных сутак. Дзякуючы даследаванням, праведзеным у канцы 2000 года зондам «[[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]]», было высветлена, што Вялікая чырвоная пляма звязана з сыходнымі патокамі (вертыкальная цыркуляцыя атмасферных мас); аблокі тут вышэйшыя, а тэмпература ніжэйшая, чым у астатніх абласцях. Колер аблокаў залежыць ад вышыні: сінія структуры — самыя верхнія, пад імі ляжаць карычневыя, затым белыя. Чырвоныя структуры — самыя нізкія<ref name="astro-websib" />. Хуткасць кручэння Вялікай чырвонай плямы складае 360 км/гадз<ref name="nasa-jupiter" />. Яе сярэдняя тэмпература складае −163&nbsp;°C, прычым паміж ускраінай і цэнтральнымі часткамі плямы назіраецца розніца ў тэмпературы парадку 3-4 градусаў<ref name="пятно-на-ленте">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |title=Астрономы заглянули внутрь Большого красного пятна Юпитера |date=17 марта 2010 |publisher=Lenta.ru |access-date=2010-10-07}}</ref><ref name="наса о пятне">{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |title=See Spot on Jupiter. See Spot Glow. |date=March 16, 2010 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCsZElB?url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086 |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Гэтае адрозненне, як мяркуецца, з’яўляецца прычынаю таго, што атмасферныя газы ў цэнтры плямы круцяцца па гадзіннікавай стрэлцы, тады як на ўскраінах — супраць<ref name="пятно-на-ленте" /><ref name="наса о пятне" />. Таксама выказана здагадка аб узаемасувязі тэмпературы, ціску, руху і колеру Чырвонай плямы, хоць як іменна яна ажыццяўляецца, навукоўцы пакуль не могуць сказаць<ref name="наса о пятне" />. Час ад часу на Юпітэры назіраюцца сутыкненні вялікіх цыкланічных сістэм. Адно з іх адбылося ў 1975 годзе, у выніку чаго чырвоны колер Плямы пабляк на некалькі гадоў. У канцы лютага 2002 года яшчэ адзін гіганцкі віхор — Белы авал — пачаў тармазіцца Вялікай чырвоным плямай, і сутыкненне працягвалася цэлы месяц<ref name="Вокруг Света">{{артыкул|аўтар=Людмила Князева. |загаловак=Пятый элемент |спасылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ |мова=ru |выданне=Журнал «Вокруг Света» |тып=артыкул|выдавецтва=«Вокруг Света» |год=2002 |выпуск=2742 |нумар=7}}</ref>. Аднак яно не нанесла сур’ёзнай шкоды абодвум віхрам, бо адбылося па датычнай<ref>{{cite news |url=http://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm |title=Два красных пятна Юпитера движутся навстречу друг другу |publisher=Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |archive-date=25 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025103454/https://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны колер Вялікай чырвонай плямы з’яўляецца загадкай. Адной з магчымых прычын могуць быць хімічныя злучэнні, якія змяшчаюць [[фосфар]]<ref name="galspace" />. Колеры і механізмы, якія ствараюць выгляд усёй атмасферы Юпітэра, да гэтага часу яшчэ мала зразумелыя і могуць быць растлумачаны толькі пры прамых вымярэннях яе параметраў. У 1938 годзе было зафіксавана фарміраванне і развіццё трох вялікіх белых авалаў паблізу 30° паўднёвай шыраты. Гэты працэс суправаджаўся адначасовым фарміраваннем яшчэ некалькіх маленькіх белых авалаў-віхраў. Гэта пацвярджае, што Вялікая чырвоная пляма з’яўляецца самым магутным з віхраў Юпітэра. Гістарычныя запісы не выяўляюць падобных доўга існуючых сістэм у сярэдніх паўночных шыротах планеты. Назіраліся вялікія цёмныя авалы паблізу 15° паўночнай шыраты, але, мабыць, неабходныя ўмовы для ўзнікнення віхраў і наступнага іх ператварэння ва ўстойлівыя сістэмы, падобныя чырвонай пляме, існуюць толькі ў Паўднёвым паўшар’і<ref name="Вокруг Света" />. ==== Малая чырвоная пляма ==== [[Файл:Jupiter 3rd spot.jpg|200px|thumb|Вялікая чырвоная пляма і «Малая чырвоная пляма» ў маі 2008 на фатаграфіі, зробленай тэлескопам «[[Тэлескоп «Хабл»|Хабл]]»]] Што ж тычыцца трох вышэйзгаданых белых віхраў-авалаў, то два з іх аб’ядналіся ў 1998 годзе, а ў 2000 годзе новы віхор зліўся з апошнім, трэцім авалам<ref name="ADS">{{артыкул|аўтар=A. F. Cheng, A. A. Simon-Miller, H. A. Weaver, K. H. Baines, G. S. Orton, P. A. Yanamandra-Fisher, O. Mousis, E. Pantin, L. Vanzi, L. N. Fletcher, J. R. Spencer, S. A. Stern, J. T. Clarke, M. J. Mutchler, and K. S. Noll. |загаловак=Changing Characteristics of Jupiter's Little Red Spot |спасылка=http://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf |мова=en |выданне=The Astronomical Journal, 135:2446—2452 |год=2008 June}}</ref>. У канцы 2005 года віхор (Авал BA, {{lang-en|Oval BA}}) пачаў мяняць свой ​​колер, набыўшы ў рэшце рэшт чырвоную афарбоўку, за што атрымаў новую назву — Малая чырвоная пляма<ref name="ADS" />. У ліпені 2006 года Малая чырвоная пляма даткнулася да свайго старэйшага «сабрата» — Вялікай чырвонай плямы. Тым не менш, гэта не аказала якога-небудзь істотнага ўплыву на абодва віхры — сутыкненне адбылося па датычнай<ref name="ADS" /><ref name="элементы">{{cite news|url=http://elementy.ru/news/430278 |title=Новости науки: Красные пятна Юпитера потёрлись друг о друга боками |publisher=Элементы. Новости |access-date=2010-10-05}}</ref>. Сутыкненне было прадказана яшчэ ў першай палове 2006 года<ref name="элементы" /><ref>{{cite news |url=http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |title=Красные пятна Юпитера мчатся друг на друга |publisher=CNews |access-date=2010-10-05 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103200112/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006%2F06%2F13%2F203486 |archive-date=3 лістапада 2011 |url-status=dead }}</ref>. ==== Маланкі ==== [[Файл:JupiterStorm.jpg|thumb|left|396px|Маланкі (яркія ўспышкі на ніжнім квадраце), звязаныя са штормам на Юпітэры.]] У цэнтры віхру ціск аказваецца вышэйшым, чым у навакольным раёне, а самі ўраганы акружаны ўзбурэннямі з нізкім ціскам. Паводле здымкаў, зробленых касмічнымі зондамі «Вояджэр-1» і «Вояджэр-2», было ўстаноўлена, што ў цэнтры такіх віхраў назіраюцца ўспышкі [[Маланка|маланак]] каласальных памераў, працягласцю ў тысячы кіламетраў<ref name="атмосфера" />. Магутнасць маланак на тры парадкі перавышае зямныя<ref name="Beasley_2002">{{cite web |author = Dolores Beasley, Steve Roy, Megan Watzke. |date = February 27, 2002 |url = http://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |title = Jupiter Hot Spot Makes Trouble For Theory |publisher = Chandra Press Room |access-date = 2010-09-20 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60qCt1uIM?url=http://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |archive-date = 10 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. ==== Гарачыя цені ад спадарожнікаў ==== Яшчэ адною незразумелаю з’явай можна назваць «гарачыя цені». Паводле дадзеных радыёвымярэнняў, праведзеных у 1960-х гадах, у месцах, куды на Юпітэр падаюць цені ад яго спадарожнікаў, тэмпература прыкметна павышаецца, а не паніжаецца, як можна было б чакаць<ref>[http://www.sciencemag.org/content/153/3742/1418.extract R.L.Widley. Hot shadows on Jupiter. Science, 16 September 1966: Vol. 153 no. 3742 pp. 1418—1419]</ref>. == Магнітнае поле і магнітасфера == {{main|Магнітасфера Юпітэра}} [[Файл:Jovian magnetosphere vs solar wind.svg|thumb|300px|right|Схема магнітнага поля Юпітэра]] Першая прыкмета любога [[Магнітнае поле планет|магнітнага поля]] — радыё- і [[рэнтгенаўскае выпраменьванне]]. Аб будове магнітнага поля можна меркаваць з дапамогай мадэлей працэсаў, якія адбываюцца. Так было ўстаноўлена, што магнітнае поле Юпітэра мае не толькі дыпольны складнік, але і квадрупольны, актупольны і іншыя гармонікі вышэйшых парадкаў. Мяркуецца, што магнітнае поле ствараецца дынама-машынай, падобнай на зямную. Але ў адрозненне ад Зямлі, правадніком токаў на Юпітэры служыць пласт металічнага гелію<ref>{{cite journal |last=Russell |first=C.T. |title= Planetary Magnetospheres |journal=Reports on Progress in Physiscs |volume=56 |pages=687-732 |year=1993 |url=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf |format=pdf |doi= 10.1088/0034-4885/56/6/001}}</ref>. Вось магнітнага поля нахіленая да восі кручэння 10,2 ± 0,6°, амаль як і на Зямлі, аднак паўночны магнітны полюс размешчаны побач з паўднёвым геаграфічным, а паўднёвы магнітны — з паўночным геаграфічным<ref>{{артыкул |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AREPS..20..289B |загаловак=Giant planet magnetospheres |аўтар=Bagenal, Fran. |выданне=STI }} </ref>. Напружанасць поля на ўзроўні бачнай паверхні аблокаў роўная 14 [[Эрстэд, адзінка вымярэння|Э]] каля паўночнага полюса і 10,7 Э каля паўднёвага. Яго палярнасць адваротная палярнасці зямнога магнітнага поля<ref name="astro-websib" /><ref name="ярослав экспресс">{{cite news|url=http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409|title=Юпитер — планета или будущая звезда?|publisher=Ярослав Экспресс|access-date=2010-10-05|archive-date=8 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908042108/http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409|url-status=dead}}</ref>. Форма магнітнага поля ў Юпітэра моцна сплюшчаная і нагадвае дыск, у адрозненне ад кроплепадобнай у Зямлі. [[Цэнтрабежная сіла]], якая дзейнічае на раскручаную плазму з аднаго боку, і цеплавы ціск гарачай плазмы з другога расцягваюць сілавыя лініі, утвараючы на адлегласці 20 R_J структуру, якая нагадвае тонкі блін, таксама вядомую як магнітадыск. Ён мае тонкую токавую структуру паблізу магнітнага экватара<ref>{{cite journal |last=Russell |first=C.T. |title= The dynamics of planetary magnetospheres |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |pages=1005-1030 |year=2001 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R |doi= 10.1016/S0032-0633(01)00017-4}}</ref>. Вакол Юпітэра, як і вакол большасці планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]], існуе [[Магнітасфера Юпітэра|магнітасфера]] — вобласць, у якой паводзіны зараджаных часціц, [[Плазма|плазмы]], вызначаюцца магнітным полем. Для Юпітэра крыніцамі такіх часціц з’яўляюцца [[сонечны вецер]] і спадарожнік [[Іо (спадарожнік)|Іо]]. Вулканічны попел, які выкідаецца вулканамі Іо, іанізуецца пад дзеяннем сонечнага ультрафіялету. Так утвараюцца іоны серы і кіслароду: S⁺, O⁺, S²⁺ і O²⁺. Гэтыя часціцы пакідаюць атмасферу спадарожніка, аднак застаюцца на арбіце вакол яго, утвараючы [[Тор (геаметрыя)|тор]]. Гэты тор быў адкрыты апаратам «Вояджэр-1», ён ляжыць у плоскасці экватара Юпітэра і мае радыус у 1 R_J ў папярочным сячэнні і радыус ад цэнтра (у дадзеным выпадку ад цэнтра Юпітэра) да ўтваральнай паверхні ў 5,9 R_J<ref>{{артыкул |аўтар=Robert A. Brown. |загаловак=The Jupiter Hot Plasma Torus: Observed Electron Temperature and Energy Flows |спасылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1981ApJ...244.1072B&db_key=AST&link_type=ARTICLE |мова=en |выданне=The Astrophysical Journal |месца=Arizona |выдавецтва=The American Astronomical Society |год=1981 |выпуск=244 |старонкі=1072—1080 |doi=10.1086/158777}}</ref>. Менавіта ён вызначае дынаміку магнітасферы Юпітэра. [[Файл:PIA04433 Jupiter Torus Diagram.png|thumb|left|300px|Магнітасфера Юпітэра. Захопленыя магнітным полем іоны сонечнага ветру на схеме паказаны чырвоным колерам, пояс нейтральнага вулканічнага газу [[Іо (спадарожнік)|Іо]] — зялёным, пояс нейтральнага газу [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропы]] — сінім. ENA — нейтральныя атамы. Паводле дадзеных зонда «[[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]]», атрыманых у пачатку 2001]] Набягаючы сонечны вецер ураўнаважваецца ціскам магнітнага поля на адлегласці ў 50-100 радыусаў планеты, без уплыву Іо гэта адлегласць была б не большая за 42 R_J. На начным баку працягваецца за арбіту Сатурна<ref name="shvedun" />, дасягаючы ў даўжыню 650 млн км і больш<ref name="nasa-jupiter" /><ref name="astrogalaxy.ru" /><ref name="астрономия для любителя">{{cite web |url=http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html |title=Строение Юпитера |description=Астрономия для любителя |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407205822/http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html |archive-date=7 красавіка 2010 |url-status=dead }}</ref>. Паскораныя ў магнітасферы Юпітэра электроны дасягаюць Зямлі. Калі б магнітасферу Юпітэра можна было бачыць з паверхні Зямлі, то яе вуглавыя памеры перавышалі б памеры Месяца<ref name="ярослав экспресс" />. === Радыяцыйныя паясы === Юпітэр мае магутныя радыяцыйныя паясы<ref name="belt">{{cite news |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm|title=Jupiter Radiation Belts Harsher Than Expected|date=29 March 2001|publisher=ScienceDaily|description=Science News|lang=en |access-date=2010-09-22}}</ref>. Пры збліжэнні з Юпітэрам «[[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]]» атрымаў дозу радыяцыі, якая ў 25 разоў перавышае смяротную дозу для чалавека. Выпраменьванне радыяцыйнага пояса Юпітэра ў радыёдыяпазоне ўпершыню было выяўлена ў 1955 годзе. [[Радыёвыпраменьванне]] носіць сінхронны характар​​. [[Электрон]]ы ў радыяцыйных паясах валодаюць велізарнай [[энергія]]й, якая складае каля 20 [[МэВ]]<ref>{{cite news |url=http://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |title=Ultra-relativistic electrons in Jupiter's radiation belts |last=S. J. Bolton, M. Janssen, R. Thorne, and etc. |date=28 February 2002 |publisher=Nature |description=Letters to Nature |lang=en |access-date=2010-09-22}}</ref>, пры гэтым зонд «Касіні» выявіў, што шчыльнасць электронаў у радыяцыйных паясах Юпітэра ніжэйшая, чым чакалася. Паток электронаў у радыяцыйных паясах Юпітэра можа быць вельмі небяспечны для касмічных апаратаў, бо апаратура пад уздзеяннем радыяцыі можа выйсці са строю<ref name="belt" />. Наогул, радыёвыпраменьванне Юпітэра не з’яўляецца строга аднародным і сталым — як па часе, так і па частаце. Сярэдняя частата такога выпраменьвання, паводле дадзеных даследаванняў, складае каля 20 МГц, а ўвесь дыяпазон частот — ад 5-10 да 39,5 Мгц<ref>{{cite web|url=http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/|title=Information about Planetary Radio Emissions and the RadioJOVE Jupiter Radio Telescope|publisher=Jupiter Radio Astronomy|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20030321085606/http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/|archive-date=21 сакавіка 2003|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>. Юпітэр акружаны [[іанасфера]]й працягласцю 3000 км. === Палярныя ззянні на Юпітэры === [[Файл:Jupiter.Aurora.HST.mod.ru.svg|thumb|350 px|Структура палярных ззянняў на Юпітэры: паказана асноўнае кольца, палярнае выпраменьванне і плямы, якія ўзніклі як вынік узаемадзеяння з натуральнымі спадарожнікамі Юпітэра.]] На Юпітэры назіраюцца яркія ўстойлівыя ззянні вакол абодвух палюсоў. У адрозненне ад палярных ззянняў на Зямлі, якія паяўляюцца ў перыяды павышанай [[сонечная актыўнасць|сонечнай актыўнасці]], палярныя ззянні Юпітэра з’яўляюцца пастаяннымі, хоць іх інтэнсіўнасць мяняецца з дня ў дзень. Яны складаюцца з трох галоўных кампанентаў: асноўная і найбольш яркая вобласць параўнальна невялікая (менш за 1000 км у шырыню), размешчаная прыкладна ў 16° ад магнітных палюсоў<ref name="=Auroralemissions">{{cite journal |last=Bhardwaj |first=A. |title=Auroral emissions of the giant planets |year=2000 |journal=Reviews of Geophysics |volume=38 |issue=3 |pages=295-353 |url=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf |doi=10.1029/1998RG000046 |format=pdf |last2=Gladstone |first2=G.R. |access-date=24 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf |archive-date=28 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>; гарачыя плямы — сляды магнітных сілавых ліній, якія злучаюць іанасферы спадарожнікаў з іанасферай Юпітэра, і вобласці кароткачасовых выкідаў, размешчаныя ўсярэдзіне асноўнага кальца. Выкіды палярных ззянняў былі выяўленыя амаль ва ўсіх частках электрамагнітнага спектра, ад радыёхваль да [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенаўскіх]] прамянёў (да 3 кэВ), аднак яны найбольш яркія ў сярэднім інфрачырвоным дыяпазоне (даўжыня хвалі 3-4 [[Мікрон|мкм]] і 7-14 мкм) і глыбокай ультрафіялетавай вобласці спектра (даўжыня хвалі 80-180 [[Нанаметр|нм]]). Становішча асноўных палярных кольцаў устойлівае, як і іх форма. Аднак іх выпраменьванне моцна мадулюецца ціскам сонечнага ветру — чым мацнейшы вецер, тым слабейшыя палярныя ззянні. Устойлівасць ззянняў падтрымліваецца вялікім прытокам электронаў, што паскараюцца за кошт рознасці патэнцыялаў паміж іанасферай і магнітадыскам<ref>{{cite journal |last=Blanc |first=M. |author2=Kallenbach, R. |author3=Erkaev, N.V. |title=Solar System magnetospheres |year=2005 |volume=116 |pages=227-298 |doi=10.1007/s11214-005-1958-y| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B |journal = Space Science Reviews}}</ref>. Гэтыя электроны спараджае ток, які падтрымлівае сінхроннасць кручэння ў магнітадыску. Энергія гэтых электронаў 10 — 100 кэВ; пранікаючы глыбока ўнутр атмасферы, яны іанізуюць і ўзбуджаюць малекулярны [[вадарод]], выклікаючы [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ўльтрафіялетавае выпраменьванне]]. Акрамя таго, яны разаграваюць іанасферу, чым тлумачыцца моцнае [[інфрачырвонае выпраменьванне]] палярных ззянняў і частковы нагрэў [[Тэрмасфера|тэрмасферы]]<ref name="=Auroralemissions"/>. Гарачыя плямы звязаны з трыма [[Галілеевы спадарожнікі|галілеевымі спадарожнікамі]]: [[Іо (спадарожнік)|Іо]], [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]] і [[Ганімед (спадарожнік)|Ганімед]]. Яны ўзнікаюць з-за таго, што плазма запавольваецца паблізу спадарожнікаў. Самыя яркія плямы належаць Іо, бо гэты спадарожнік з’яўляецца асноўным пастаўшчыком плазмы, плямы Еўропы і Ганімеда значна слабейшыя. Яркія плямы ўнутры асноўных кольцаў, якія з’яўляюцца час ад часу, як лічыцца, звязаныя з узаемадзеяннем магнітасферы і сонечнага ветру<ref name="=Auroralemissions"/>. === Вялікая рэнтгенаўская пляма === [[Файл:Jupiter Aurora.jpg|thumb|right|250px|Камбінаванае фота Юпітэра ў тэлескопа «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]» і з рэнтгенаўскага тэлескопа «[[Чандра, тэлескоп|Чандра]]» — люты 2007 г.]] {{main|Вялікая рэнтгенаўская пляма}} Арбітальным тэлескопам «Чандра» у снежні 2000 года на полюсах Юпітэра (галоўным чынам, на паўночным полюсе) выяўлена крыніца пульсуючага [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенаўскага выпраменьвання]], названая [[Вялікая рэнтгенаўская пляма|Вялікай рэнтгенаўскай плямай]]. Прычыны гэтага выпраменьвання пакуль загадка<ref name="Beasley_2002"/><ref name="сияющий гигант">{{cite news |url=http://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |title=Сияющий гигант: Юпитер в свете |date=4 апреля 2007 |publisher=Популярная Механика |access-date=2010-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103172200/http://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |archive-date=3 лістапада 2011 |url-status=dead }}</ref>. == Мадэлі фарміравання і эвалюцыі == === Гіпотэзы аб узнікненні і фарміраванні Юпітэра === Значны ўклад ва ўяўленні аб фарміраванні і эвалюцыі зорак уносяць назіранні экзапланет. Так, з іх дапамогай былі ўстаноўлены рысы, агульныя для ўсіх планет, падобных да Юпітэра: * Яны ўтвараюцца яшчэ да моманту рассейвання [[Протапланетны дыск|протапланетнага дыска]]. * Значную ролю ў фарміраванні адыгрывае [[акрэцыя]]. * Узбагачэнне цяжкімі хімічнымі элементамі за кошт планетазімалей. Існуюць дзве асноўныя гіпотэзы, якія тлумачаць працэсы ўзнікнення і фарміравання Юпітэра. Паводле першай гіпотэзы, якая атрымала назву гіпотэзы «кантракцыі», адноснае падабенства хімічнага складу Юпітэра і [[Сонца]] (вялікая доля вадароду і гелію) тлумачыцца тым, што ў працэсе ўтварэння планет на ранніх стадыях развіцця [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] ў газапылавым дыску ўтварыліся масіўныя «згушчэнні», з якіх утварыліся планеты, г. зн. Сонца і планеты фарміраваліся падобным чынам<ref name="формирование планет">{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCticXG?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Праўда, гэтая гіпотэза не тлумачыць усё ж такі наяўныя адрозненні ў хімічным складзе планет: [[Сатурн (планета)|Сатурн]], напрыклад, утрымлівае больш цяжкіх хімічных элементаў, чым Юпітэр, а той, у сваю чаргу, больш, чым Сонца<ref name="формирование планет" />. Планеты ж зямной групы вельмі моцна адрозніваюцца па сваім хімічным складзе ад планет-гігантаў. Другая гіпотэза (гіпотэза «акрэцыі») кажа, што працэс утварэння Юпітэра, а таксама Сатурна, адбываўся ў два этапы. Спачатку на працягу некалькіх дзясяткаў мільёнаў гадоў<ref name="формирование планет" /> фарміраваліся цвёрдыя шчыльныя целы, накшталт планет зямной групы. Затым пачаўся другі этап, калі на працягу некалькіх соцень тысяч гадоў адбывалася акрэцыя газу з першаснага протапланетнага воблака на гэтыя целы, якія дасягнулі да таго моманту масы ў некалькі мас Зямлі. Яшчэ на першым этапе з вобласці Юпітэра і Сатурна частка газу рассеялася, што прывяло да некаторых адрозненняў у хімічным складзе гэтых планет і Сонца. На другім этапе тэмпература знешніх слаёў Юпітэра і Сатурна дасягала 5000&nbsp;°C і 2000&nbsp;°C адпаведна<ref name="формирование планет" />. [[Уран (планета)|Уран]] жа і [[Нептун (планета)|Нептун]] дасягнулі крытычнай масы, неабходнай для пачатку акрэцыі, значна пазней, што паўплывала як на іх масы, так і на хімічны склад<ref name="формирование планет" />. У 2004 годзе Катарынай Лодэрс з [[Універсітэт Вашынгтона|Універсітэта Вашынгтона]] была прапанавана гіпотэза, паводле якой ядро Юпітэра складаецца ў асноўным з нейкага клейкага арганічнага рэчыва, што, у сваю чаргу, у значнай ступені паўплывала на захоп ядром рэчыва з навакольнай вобласці прасторы. Каменна-смаляное ядро, якое ўтварылася ў выніку, сілай свайго прыцягнення «захапіла» газ з сонечнай туманнасці, утварыўшы сучасны Юпітэр<ref name="астро-ньюс" /><ref>{{cite news |url=http://www.ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |title=Предложена новая модель строения ядра Юпитера |date=16 декабря 2004 года |publisher=Федеральное космическое агентство «Научный центр оперативного мониторинга Земли» |access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308234849/http://ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |archive-date=8 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Гэтая ідэя ўпісваецца ў другую гіпотэзу аб узнікненні Юпітэра шляхам акрэцыі. === Юпітэр як «няўдалая зорка» === [[Файл:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|thumb|200px|Параўнальныя памеры Юпітэра і Зямлі.]] Тэарэтычныя мадэлі паказваюць, што калі б маса Юпітэра была нашмат большая за яго рэальную масу, то гэта прывяло б да сціскання планеты. Невялікія змены масы не выклікалі б колькі-небудзь значных змен радыуса. Аднак калі б маса Юпітэра перавышала яго рэальную масу ў чатыры разы, шчыльнасць планеты ўзрасла б да такой ступені, што пад дзеяннем узрослай [[Гравітацыя|гравітацыі]] памеры планеты моцна зменшыліся б. Такім чынам, як відаць, Юпітэр мае максімальны дыяметр, які магла б мець планета з падобнай будовай і гісторыяй. З далейшым павелічэннем масы сцісканне працягвалася б да таго часу, пакуль у працэсе [[фарміраванне зоркі|фарміравання зоркі]] Юпітэр не стаў бы [[Карычневы карлік|карычневым карлікам]] з масай, якая б пераўзыходзіла яго цяперашнюю прыкладна ў 50 разоў<ref name="tristan286">{{cite journal |last = Guillot|first = Tristan |title=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |journal=Science|year=1999|volume=286|issue=5437 |pages=72—77|access-date=2007-08-28 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563}}</ref><ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпітэр на Астра-Уорлд |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCfkk7x?url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archive-date=10 жніўня 2011 |lang=ru |url-status=live }}</ref>. Гэта дае астраномам падставы лічыць Юпітэр «няўдалай зоркай», хоць незразумела, ці падобныя працэсы фарміравання такіх планет, як Юпітэр, з тымі, што прыводзяць да фарміравання двайных зорных сістэм. Для таго, каб стаць зоркай, Юпітэру трэба было б быць у 75 разоў масіўнейшым: самы маленькі з вядомых [[Чырвоны карлік|чырвоных карлікаў]] усяго толькі на 30 % большы ў дыяметры<ref>{{cite journal |author = Burrows, A.; Hubbard, W. B.; Saumon, D.; Lunine, J. I. |title=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models |journal=Astrophysical Journal|year=1993|volume=406 |issue=1|pages=158—71 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B |access-date=2007-08-28 |doi = 10.1086/172427 }} </ref><ref>{{cite news |first=Didier |last=Queloz |title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars |publisher=European Southern Observatory |date=November 19, 2002 |url=http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html |access-date=2007-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103234953/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html |archive-date=3 студзеня 2007 |url-status=dead }}</ref>. === Гіпотэзы аб існаванні жыцця ў атмасферы Юпітэра === У цяперашні час наяўнасць жыцця на Юпітэры здаецца малаверагоднай: нізкая канцэнтрацыя [[Вада|вады]] ў [[Атмасфера Юпітэра|атмасферы]], адсутнасць цвёрдай паверхні і г. д. Аднак яшчэ ў 1970-х гадах амерыканскі астраном [[Карл Саган]] гаварыў пра магчымасць існавання ў верхніх пластах атмасферы Юпітэра жыцця на аснове [[аміяк]]у<ref>{{cite web |url=http://daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |title=Life on Jupiter |publisher=daviddarling.info |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCkhOnD?url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Варта адзначыць, што нават на невялікай глыбіні ў атмасферы тэмпература і шчыльнасць дастаткова высокія<ref name="nasa-jupiter" />, і магчымасць, па меншай меры, хімічнай эвалюцыі выключаць нельга, бо хуткасць і імавернасць праходжання хімічных рэакцый спрыяюць гэтаму. Аднак магчымае існаванне на Юпітэры і водна-вуглевадароднага жыцця: у пласце атмасферы, у якім ёсць [[воблакі]] з вадзянога пару, тэмпература і ціск таксама вельмі спрыяльныя. Карл Саган сумесна з Э. Э. Солпітэрам, зрабіўшы вылічэнні ў рамках законаў хіміі і фізікі, апісалі тры ўяўныя формы жыцця, якія могуць існаваць у атмасферы Юпітэра<ref>''Карл Саган''. Космос: Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб: Амфора, 2008. — С. 58-61. ISBN 978-5-367-00829-6</ref>: * '''Сінкеры''' ({{lang-en|sinker}} — «грузіла») — малюсенькія арганізмы, якія размнажаюцца вельмі хутка. Яны даюць вялікую колькасць нашчадкаў. Гэта дазваляе выжыць частцы з іх пры наяўнасці небяспечных канвектыўных патокаў, здольных панесці сінкераў у гарачыя ніжнія пласты атмасферы. * '''Флоатэры''' ({{lang-en|floater}} — «паплавок») — гіганцкія (велічынёй з зямны горад) арганізмы, падобныя да [[Паветраны шарык|паветраных шароў]]. Флоатэр адпампоўвае з паветранага мяшка [[гелій]] і пакідае [[вадарод]], што дазваляе яму трымацца ў верхніх пластах атмасферы. Ён можа харчавацца арганічнымі малекуламі або выпрацоўваць іх самастойна, як зямныя [[расліна|расліны]]. * '''Хантэр''' ({{lang-en|hunter}} — «паляўнічы») — драпежныя арганізмы, якія палююць на флоатэраў. === Будучыня Юпітэра і яго спадарожнікаў === Вядома, што [[Сонца]] ў выніку паступовага вычэрпвання свайго [[Тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзернага]] паліва павялічвае сваю свяцільнасць прыкладна на 11 % кожныя 1,1 млрд гадоў<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца|author=Леонид Попов|publisher=Membrana.ru|access-date=2013-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzB4nY5v?url=http://www.membrana.ru/particle/775|archive-date=9 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>, і ў выніку гэтага яго калязоркавая заселеная зона перамесціцца за межы сучаснай зямной арбіты, пакуль не дасягне сістэмы Юпітэра. Павелічэнне яркасці Сонца ў гэты перыяд разагрэе спадарожнікі Юпітэра, дазволіўшы вызваліцца на іх паверхню вадкай вадзе<ref>{{cite web|url=http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html|title=Sun, the solar system's only star|author=Marc Delehanty|publisher=Astronomy Today|access-date=2013-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzB6PIQW?url=http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html|archive-date=9 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref>, а значыць, створыць умовы для падтрымання жыцця. Праз 7,59 мільярда гадоў Сонца стане [[Чырвоны гігант|чырвоным гігантам]]<ref name="Schroder2008">{{cite journal|author= K. P. Schroder, Robert Connon Smith|title= Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=386 |pages=155–163 | year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref>. Мадэль паказвае, што адлегласць паміж Сонцам і газавым гігантам скароціцца з 765 да 500 млн км. У такіх умовах Юпітэр пяройдзе ў новы клас планет, так званых «гарачых Юпітэраў»<ref>{{cite web|url=http://arxiv.org/abs/1207.2770|title=Jupiter will become a hot Jupiter: Consequences of Post-Main-Sequence Stellar Evolution on Gas Giant Planets|author=David S. Spiegel, Nikku Madhusudhan|date=11 июля 2012 г.|publisher=Astrophysics|lang=en|access-date=2013-03-02}}</ref>. Тэмпература на яго паверхні дасягне 1000 К<ref name="lenta">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/|title=Астрономы предсказали судьбу Юпитера|publisher=Лента.Ру|access-date=2013-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/6EzB6ytix?url=http://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/|archive-date=9 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref>, што выкліча цёмна-чырвонае свячэнне планеты<ref name="lenta"/>. Спадарожнікі стануць непрыдатнымі для падтрымання жыцця і будуць прадстаўляць сабой высушаныя распаленыя пустыні. == Спадарожнікі і кольцы == {{Асноўны артыкул|Спадарожнікі Юпітэра}} [[Файл:Jupiter.moons1.jpg|300px|міні|злева|Галілеевыя спадарожнікі]] [[Файл:Jupitermoon.jpg|300px|міні|справа|[[Іо (спадарожнік)|Іо]], [[Ганімед (спадарожнік)|Ганімед]], [[Каліста (спадарожнік)|Каліста]] і [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]]]] Паводле дадзеных на студзень 2012 года, у Юпітэра вядома 67 [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікаў]] — найбольшае значэнне сярод планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]<ref>{{cite news|url=http://www.kipnews.org/2012/01/30/two-new-moons-of-jupiter/|title=Two new moons of Jupiter|date=30 January 2012|publisher=Kipnews|lang=en|access-date=2012-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730044407/http://www.kipnews.org/2012/01/30/two-new-moons-of-jupiter/|archive-date=30 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле ацэнак, спадарожнікаў можа быць не менш за сотню<ref name="солсис" />. Спадарожнікі маюць у асноўным імёны розных міфічных персанажаў, так ці інакш звязаных з [[Зеўс]]ам-[[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэрам]]<ref>{{cite web|url=http://nineplanets.org/jupiter.html|title=Jupiter|publisher=Nineplanets.org|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCuuW2q?url=http://nineplanets.org/jupiter.html|archive-date=10 жніўня 2011|lang=en|url-status=live}}</ref>. Спадарожнікі падзяляюць на дзве вялікія групы — унутраныя (8 спадарожнікаў, галілеевыя і негалілеевыя ўнутраныя спадарожнікі) і знешнія (55 спадарожнікаў, таксама падпадзяляюцца на дзве групы) — такім чынам, усяго атрымліваецца 4 «разнавіднасці»<ref name="астрономия сегодня">{{cite web |url=http://extraordinary.net.ru/?p=103 |title=Спутники Юпитера |publisher=Астрономия сегодня |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCv8sFA?url=http://extraordinary.net.ru/?p=103 |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Чатыры самыя вялікія спадарожнікі — [[Іо (спадарожнік)|Іо]], [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]], [[Ганімед (спадарожнік)|Ганімед]] і [[Каліста (спадарожнік)|Каліста]] — былі адкрытыя яшчэ ў 1610 годзе [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілеем]]<ref name="astro-websib" /><ref name="шведун-спутники">{{cite web |url=http://www.shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |title=Спутники Юпитера. Галилеевы спутники — Ио, Европа, Ганимед и Каллисто. Внутренние и внешние спутники Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCuFnot?url=http://www.shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |title=Телерадиостудия Роскосмоса |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCvj8sb?url=http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Адкрыццё спадарожнікаў Юпітэра паслужыла першым сур’ёзным фактычным довадам на карысць [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай сістэмы]] [[Мікалай Капернік|Каперніка]]<ref name="астрономия сегодня" /><ref>{{кніга|аўтар=Биленкин Д. А. |загаловак=Путь мысли |выданне=Научно-худ. лит-ра |месца={{М.}} |выдавецтва=Дет. лит. |год=1982 |старонкі=С. 190—191}}</ref>. === Еўропа === Найбольш цікавая Еўропа са сваім глабальным акіянам. Нельга выключаць, што ў акіяне можа існаваць жыццё. Спецыяльныя даследаванні паказалі, што акіян распасціраецца ўглыб на 90 км, яго аб’ём пераўзыходзіць аб’ём зямнога [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]<ref name="первый-взгляд">{{cite web |url=http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |title=Первый взгляд на Юпитер |publisher=Познавательный сайт «Другая Земля» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCwLWY5?url=http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. Паверхня Еўропы спярэшчаная разломамі і расколінамі, якія ўзніклі ў ледзяным панцыры спадарожніка<ref name="первый-взгляд" />. Выказвалася меркаванне, што крыніцай цяпла для Еўропы служыць менавіта сам акіян, а не ядро спадарожніка. Існаванне падлёднага акіяна магчыма таксама на [[Каліста (спадарожнік)|Каліста]] і [[Ганімед (спадарожнік)|Ганімедзе]]<ref name="Вокруг Света" />. Мяркуючы, што за 1-2 млрд гадоў [[кісларод]] мог пракрасціся ў падлёдны акіян, навукоўцы тэарэтычна дапускаюць наяўнасць жыцця на спадарожніку<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |title=На Европе нашли незамерзающую активность |author=Лента.Ру |date=05.10.2010 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05}}</ref><ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |title=Спутник Юпитера признали годным для рыбалки |author=Лента.Ру |date=28.05.2010 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05}}</ref>. У акіяне Еўропы ўтрымліваецца дастаткова кіслароду, каб падтрымліваць існаванне не толькі аднаклетачных форм жыцця, але і больш буйных<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |title=В океанах спутника Юпитера нашли много кислорода |author=Лента.Ру |date=09.10.2009 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07}}</ref>. Гэты спадарожнік займае другое месца па магчымасці ўзнікнення жыцця пасля [[Энцэлад (спадарожнік Сатурна)|Энцэлада]]<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/|title=Составлен рейтинг пригодных для обитания мест Солнечной системы |author=Лента. Ру |date=09.10.2009 |publisher=Лента. Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07}}</ref>. === Іо === [[Файл:JupiterandIo.jpg|thumb|left|200px|Праходжанне спадарожніка [[Іо (спадарожнік)|Іо]] перад Юпітэрам, 24 ліпеня 1996 г., тэлескоп «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]».]] [[Файл:Tvashtarvideo.gif|thumb|left|200px|Вулканічная актыўнасць [[Іо (спадарожнік)|Іо]], КА «[[Новыя гарызонты]]», 1 сакавіка 2007 г.]] [[Іо (спадарожнік)|Іо]] цікавы наяўнасцю магутных дзеючых [[вулкан]]аў; паверхня спадарожніка залітая прадуктамі вулканічнай актыўнасці<ref name="Galileo">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index113.html |title=Результат исследований КА «Галилео» на орбите Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCxbPqn?url=http://galspace.spb.ru/index113.html |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref><ref name="химия_и_жизнь">{{артыкул |аўтар=Силкин, Б. И. |загаловак=Странный мир Ио |спасылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip |выданне=Журнал «Химия и жизнь» |год=1982 |выпуск=№ 4 |старонкі=С. 57—59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323140131/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip |archive-date=23 сакавіка 2012 }}</ref>. На фотаздымках, зробленых касмічнымі зондамі, відаць, што паверхня Іо мае ярка-жоўтую афарбоўку з плямамі карычневага, чырвонага і цёмна-жоўтага колераў. Гэтыя плямы — вынік вывяржэнняў вулканаў Іо, якія складаюцца пераважна з [[Сера|серы]] і яе злучэнняў; колер вывяржэнняў залежыць ад іх [[Тэмпература|тэмпературы]]<ref name="химия_и_жизнь" />. === Ганімед і Каліста === Ганімед з’яўляецца самым вялікім спадарожнікам не толькі Юпітэра, але і наогул у Сонечнай сістэме сярод усіх [[Спадарожнікі планет|спадарожнікаў планет]]<ref name="солсис" />. Ганімед і Каліста пакрытыя шматлікімі кратарамі, на Каліста многія з іх акружаны расколінамі<ref name="солсис" />. Таксама на Каліста, як мяркуецца, пад паверхняй таксама ёсць акіян; на гэта ўскосна паказвае магнітнае поле Каліста, якое можа быць спароджана электрычнымі токамі ў салёнай вадзе ўнутры спадарожніка. Таксама на карысць гэтай гіпотэзы сведчыць тое, што магнітнае поле ў Каліста змяняецца ў залежнасці ад яго арыентацыі на магнітнае поле Юпітэра, гэта значыць, што пад паверхняй дадзенага спадарожніка існуе высокаправодная вадкасць<ref>{{cite web |url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |title=Каллисто |publisher=Государственный астрономический институт им. П. К. Штернберга (ГАИШ) |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCy9RtG?url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |title=Каллисто |publisher=Планетные системы |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCyR1l7?url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |archive-date=10 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. === Асаблівасці галілеевых спадарожнікаў === [[Файл:Galileanasnom.PNG|міні|справа]] Усе буйныя спадарожнікі Юпітэра круцяцца сінхронна і заўсёды павернутыя да Юпітэра адным і тым жа бокам у выніку ўплыву магутных [[прыліўныя сілы|прыліўных сіл]] планеты-гіганта. Пры гэтым Еўропа, Іо і Ганімед знаходзяцца адзін з адным у [[Арбітальны рэзананс|арбітальным рэзанансе]] 4:2:1<ref name="allplanets" /><ref name="солсис" />. Да таго ж, сярод спадарожнікаў Юпітэра існуе заканамернасць: чым далей спадарожнік ад планеты, тым меншая яго шчыльнасць (у Іо — 3,53 г/см³, Еўропы — 2,99 г/см³, Ганімеда — 1,94 г/см³, Каліста — 1,83 г/см³)<ref name="съеденные спутники">{{артыкул|загаловак=Съеденные спутники, или упавшие звезды |спасылка=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ |выданне=Журнал «Вокруг света»}}</ref>. Гэта залежыць ад колькасці вады на спадарожніку: на Іо яе практычна няма, на Еўропе — 8 % , на Ганімедзе і Каліста — да паловы іх масы<ref name="съеденные спутники" /><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |title=Ганимед |description=Информация о спутнике Юпитера Ганимеде на астрономическом сайте freescince.narod.ru |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCylmBI?url=http://freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |archive-date=10 жніўня 2011 |lang=ru |url-status=live }}</ref>. === Малыя спадарожнікі Юпітэра === Астатнія спадарожнікі нашмат меншыя і прадстаўляюць сабой скалістыя целы няправільнай формы. Сярод іх ёсць і такія, якія круцяцца ў адваротны бок. З ліку малых спадарожнікаў Юпітэра значную цікавасць у навукоўцаў выклікае [[Амальтэя (спадарожнік)|Амальтэя]]: як мяркуецца, унутры яе існуе сістэма пустот, якія ўзніклі ў выніку катастрофы, што адбылася ў далёкім мінулым — з-за метэарытнай бамбардзіроўкі Амальтэя распалася на часткі, якія затым зноў сабраліся пад дзеяннем узаемнай гравітацыі, але так і не сталі адзіным маналітным целам<ref>{{cite news|url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.16861.html|title=Спутник Юпитера Амальтея после катастрофы превратился в груду камней|date=12 декабря 2002|publisher=Новостной сайт Грани.ру|access-date=2010-10-05}}</ref>. [[Метыда (спадарожнік)|Метыда]] і [[Адрастэя (спадарожнік)|Адрастэя]] — найбліжэйшыя да Юпітэра спадарожнікі з дыяметрамі прыкладна 40 і 20 км адпаведна. Яны рухаюцца па краі галоўнага кольца Юпітэра па арбіце радыусам 128 тысяч км, робяць абарот вакол Юпітэра за 7 гадзін і з’яўляюцца пры гэтым самымі хуткімі спадарожнікамі Юпітэра<ref>[http://galspace.spb.ru/index47-3.html Гигант Юпитер. Спутники Юпитера]</ref>. Агульны дыяметр усёй сістэмы спадарожнікаў Юпітэра складае 24 млн км<ref name="астрономия сегодня" />. Акрамя таго, мяркуецца, што ў мінулым спадарожнікаў у Юпітэра было яшчэ больш, але некаторыя з іх ўпалі на планету пад уздзеяннем яе магутнай гравітацыі<ref name="шведун-спутники" />. === Спадарожнікі з адваротным кручэннем вакол Юпітэра === Спадарожнікі Юпітэра, чые назвы заканчваюцца на «э» — [[Кармэ (спадарожнік)|Кармэ]], [[Сінопэ (спадарожнік)|Сінопэ]], [[Ананке (спадарожнік)|Ананкэ]], [[Пасіфэ (спадарожнік)|Пасіфэ]] і іншыя (гл. [[група Ананкэ]], [[група Кармэ]], [[група Пасіфэ]]) — абарочваюцца вакол планеты ў адваротным кірунку (рэтраградны рух) і, паводле меркаванняў вучоных, утварыліся не разам з Юпітэрам, а былі захопленыя ім пазней. Аналагічнай уласцівасцю валодае спадарожнік [[Планета Нептун|Нептуна]] [[Трытон (спадарожнік)|Трытон]]<ref>{{cite web|url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959|title=Вращение Солнечной системы|publisher=Astrolab.ru|lang=ru|access-date=2010-10-16|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCzF5Ee?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. === Часовыя спадарожнікі Юпітэра === Некаторыя каметы прадстаўляюць сабой часовыя спадарожнікі Юпітэра. Так, у прыватнасці, камета Кусіды — Мурамацу ў перыяд з 1949 па 1961 гг. была спадарожнікам Юпітэра, здзейсніўшы за гэты час вакол планеты два абароты<ref name="временные луны">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/|title=Астрономы нашли сбежавшую от Юпитера луну|date=14 сентября 2009 |publisher=Lenta.ru|access-date=2010-10-07}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Jupiter Captured Comet as Temporary Moon|спасылка=http://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ |мова=en |выданне=Universe Today|год=September 13, 2009}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |title=Комета 12 лет была луной Юпитера |date=15 сентября 2009 |publisher=Мембрана.ру |access-date=2010-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131175643/http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |archive-date=31 студзеня 2010 |url-status=dead }}</ref>. Акрамя гэтага аб’екта, вядомыя яшчэ як мінімум 4 часовыя спадарожнікі планеты-гіганта<ref name="временные луны" />. === Кольцы Юпітэра === У Юпітэра ёсць слабыя [[Кольцы Юпітэра|кольцы]], выяўленыя ў час праходжання «[[Вояджэр-1|Вояджэра-1]]» міма Юпітэра ў 1979 годзе<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index46-1.html|title=Гигант Юпитер. Космические характеристики|description=Исследование Солнечной системы. Астрономия и планеты|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCzwelw?url=http://galspace.spb.ru/index46-1.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Наяўнасць кольцаў дапускаў яшчэ ў 1960 годзе савецкі астраном Сяргей Усехсвяцкі<ref name="левитан" /><ref>{{артыкул|аўтар=Всехсвятский С.К.|загаловак=Кольцо комет и метеоритов вокруг Юпитера|выданне=Природа|год=1960|нумар=9|старонкі=87—88}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=В небесах — Юпитер. Царь планет и его семья|спасылка=http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm|выданне=Вокруг света. Журнал виртуальных путешествий|archive-date=5 студзеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105120247/http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm}}</ref>: на аснове даследавання далёкіх пунктаў арбіт некаторых камет Усехсвяцкі заключыў, што гэтыя каметы могуць вылятаць з кальца Юпітэра, і выказаў здагадку, што кольцы ўтварыліся ў выніку вулканічнай дзейнасці спадарожнікаў Юпітэра (вулканы на Іо адкрыты праз два дзесяцігоддзі)<ref name="Cesevich">{{кніга|аўтар=Цесевич В.П.|загаловак=Что и как наблюдать на небе|год=1984|выдавецтва=Наука|старонак=304|месца={{М.}}|выданне=6-е изд}}</ref>. Кольцы аптычна тонкія, аптычная таўшчыня іх ~ 10⁻⁶, а альбеда часціц усяго 1,5 %. Аднак назіраць іх усё ж магчыма: пры фазавых вуглах, блізкіх да 180 градусаў (погляд «супраць святла»), яркасць кольцаў узрастае прыкладна ў 100 разоў, а цёмны начны бок Юпітэра не пакідае засвятлення. Усяго кольцаў тры: адно галоўнае, «павуціннае» і гало. [[Файл:Кольца Юпитера - Rings of Jupiter.jpg|thumb|left|280px|Фатаграфія кольцаў Юпітэра. Зробленая «Галілеа» ў прамым рассеяным святле.]] Галоўнае кольца распасціраецца ад 122 500 да 129 230 км ад цэнтра Юпітэра. Унутры галоўнае кольца пераходзіць у тараідальнае гало, а са знешняга боку кантактуе з павуцінным. Назіранае прамое рассейванне выпраменьвання ў аптычным дыяпазоне характэрна для пылавых часціц мікроннага памеру. Аднак пыл у наваколлі Юпітэра падвяргаецца магутным негравітацыйным адхіленням, з-за гэтага час жыцця пылінак 10^3±1 гадоў. Гэта азначае, што павінна быць крыніца гэтых пылінак. На ролю падобных крыніц падыходзяць два малыя спадарожнікі, якія ляжаць унутры галоўнага кальца, — [[Метыда (спадарожнік)|Метыда]] і [[Адрастэя (спадарожнік)|Адрастэя]]. Сутыкаючыся з [[метэароід]]амі, яны спараджаюць рой мікрачасцінак, якія распаўсюджваюцца па арбіце вакол Юпітэра. Назіранні павуціннага кольца выявілі два асобныя паясы рэчыва, якія пачынаюцца на арбітах [[Фіва (спадарожнік)|Фівы]] і [[Амальтэя (спадарожнік)|Амальтэі]]. Структура гэтых паясоў нагадвае будову задыякальных пылавых комплексаў<ref name="динамика" />. === Траянскія астэроіды === {{Асноўны артыкул|Траянскія астэроіды}} Траянскія астэроіды — група астэроідаў, размешчаных у раёне [[Пункты Лагранжа|пунктаў Лагранжа]] L₄ і L₅ Юпітэра. Астэроіды знаходзяцца з Юпітэрам у рэзанансе 1:1 і рухаюцца разам з ім па арбіце вакол Сонца<ref>{{артыкул|аўтар=Marzari, F.; Scholl, H.; Murray C.; Lagerkvist C.|загаловак=Origin and Evolution of Trojan Asteroids|спасылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf|мова=en|месца=Tucson, Arizona|выдавецтва=University of Arizona Press|год=2002|старонкі=725—738}}</ref>. Пры гэтым існуе традыцыя называць аб’екты, размешчаныя каля пункта L₄, імёнамі грэчаскіх герояў, а каля L₅ — траянскіх. Усяго на чэрвень 2010 адкрыта 1583 такія аб’екты<ref>{{cite web|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html|title=List of Jupiter Trojans|description=IAU Minor Planet Center|lang=en|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD0ZB1U?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Існуе дзве тэорыі, якія тлумачаць паходжанне траянцаў. Першая сцвярджае, што яны ўзніклі на канчатковым этапе фарміравання Юпітэра (разглядаецца варыянт з акрэцыяй). Разам з рэчывам былі захопленыя планетазімалі, на якія таксама ішла акрэцыя, а паколькі механізм быў эфектыўным, то палова з іх апынулася ў гравітацыйнай пастцы. Недахопы гэтай тэорыі: колькасць аб’ектаў, якія ўзніклі такім чынам, на чатыры парадкі большая за назіраную, і яны маюць значна большы нахіл арбіты<ref>{{артыкул|аўтар=F. Marzari, H. Scholl, C. Murray, C. Lagerkvist.|загаловак=Origin and Evolution of Trojan Asteroids|спасылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf}}</ref>. Другая тэорыя — дынамічная. Праз 300—500 млн гадоў пасля фарміравання Сонечнай сістэмы Юпітэр і Сатурн праходзілі праз рэзананс 1:2. Гэта прывяло да перастройкі арбіт: [[Нептун (планета)|Нептун]], [[Плутон (карлікавая планета)|Плутон]] і Сатурн павялічылі радыус арбіты, а Юпітэр паменшыў. Гэта паўплывала на гравітацыйную ўстойлівасць [[Пояс Койпера|пояса Койпера]], і частка астэроідаў, якія яго засялялі, перасялілася на арбіту Юпітэра. Адначасова з гэтым былі разбураныя ўсе першапачатковыя траянцы, калі такія былі<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L Origin of the structure of the Kuiper belt during a dynamical instability in the …]</ref>. Далейшы лёс траянцаў невядомы. Шэраг слабых рэзанансаў Юпітэра і Сатурна прымусіць іх хаатычна рухацца, але якая будзе гэтая сіла хаатычнага руху і ці будуць яны выкінутыя са сваёй цяперашняй арбіты, цяжка сказаць. Акрамя гэтага, сутыкненні паміж сабой павольна, але няўхільна памяншаюць колькасць траянцаў. Нейкія фрагменты могуць стаць [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікамі]], а нейкія [[камета]]мі<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R The Observed Trojans and the Global Dynamics Around The Lagrangian Points of the …]</ref>. == Сутыкненні нябесных цел з Юпітэрам == === Камета Шумейкераў — Леві === [[Файл:Jupitersatelliteimpact.jpg|thumb|200px|След ад аднаго з абломкаў каметы Шумейкераў — Леві, здымак з тэлескопа «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]», ліпень 1994 г.<ref name="apod">{{cite web | author = H. Hammel (MIT), WFPC2, HST, NASA | url = http://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html | title = Impact on Jupiter | publisher = Astronomy Picture of the Day | access-date = 28 июля 1998 | lang = en }}</ref>]] {{Асноўны артыкул|Камета Шумейкераў — Леві 9}} У ліпені 1992 года да Юпітэра наблізілася камета. Яна прайшла на адлегласці каля 15 тысяч кіламетраў ад верхняй мяжы аблокаў, і магутнае гравітацыйнае ўздзеянне планеты-гіганта разарвала яе [[Ядро каметы|ядро]] на 17 вялікіх частак. Гэты каметны рой быў выяўлены на абсерваторыі Маўнт-Паломар мужам і жонкай Кэралін і Юджынам Шумейкерамі і астраномам-аматарам Дэвідам Леві. У 1994 годзе, пры наступным збліжэнні з Юпітэрам, усе абломкі каметы ўрэзаліся ў атмасферу планеты<ref name="nasa-jupiter" /> з велізарнай хуткасцю — каля 64 кіламетраў у секунду. Гэты грандыёзны касмічны катаклізм назіраўся як з Зямлі, так і з дапамогай касмічных сродкаў, у прыватнасці, з дапамогай касмічнага [[Тэлескоп «Хабл»|тэлескопа «Хабл»]], спадарожніка IUE і міжпланетнай касмічнай станцыі «[[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]]». Падзенне ядраў суправаджалася ўспышкамі выпраменьвання ў шырокім спектральным дыяпазоне, газавымі выкідамі і фарміраваннем доўгажывучых віхраў, змяненнем радыяцыйных паясоў Юпітэра і з’яўленнем палярных ззянняў, паслабленнем яркасці плазменнага тора [[Іо (спадарожнік)|Іо]] ў крайнім [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавым]] дыяпазоне<ref>Фортов В Е, Гнедин Ю Н, Иванов М Ф, Ивлев А В, Клумов Б А «[http://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ Столкновение кометы Шумейкер—Леви 9 с Юпитером: что мы увидели]» УФН 166 391—422 (1996)</ref>. === Іншыя падзенні === [[Файл:371566main Hompage Jupiter Impact v2 226x170.jpg|thumb|left|250px|Пляма ў раёне Паўднёвага полюса Юпітэра — 20 ліпеня 2009, інфрачырвоны тэлескоп у абсерваторыі Мауна-Кеа, [[Гаваі]].]] 19 ліпеня 2009 года ўжо згаданы вышэй астраном-аматар Энтані Уэслі ({{lang-en|Anthony Wesley}}) выявіў [[Падзенне на Юпітэр нябеснага цела (2009)|цёмную пляму]] ў раёне Паўднёвага полюса Юпітэра. У далейшым гэтую знаходку пацвердзілі ў абсерваторыі Кек на Гаваях<ref name="jpl_Indicate_Object_en">{{cite web |author = Carolina Martinez. |url = http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |title = New NASA Images Indicate Object Hits Jupiter |publisher = Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, Calif |access-date = 23 июля 2009 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60qD0j90w?url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |archive-date = 10 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref name="jpl_Indicate_Object_ru">{{cite web |url = http://starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |title = Пятно на Юпитере подтвердило НАСА |access-date = 23 июля 2009 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/60qD197di?url=http://starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |archive-date = 10 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Аналіз атрыманых дадзеных паказаў, што найбольш імаверным целам, якое звалілася ў атмасферу Юпітэра, быў каменны [[астэроід]]<ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 Asteroids Ahoy! Jupiter Scar Likely from Rocky Body] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110127202427/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |date=27 студзеня 2011 }}</ref>. 3 чэрвеня 2010 года ў 20:31 па міжнародным часе два незалежныя назіральнікі — Энтані Уэслі ({{lang-en|Anthony Wesley}}, [[Аўстралія]]) і Крыстафер Го ({{lang-en|Christopher Go}}, [[Філіпіны]]) — заснялі ўспышку над атмасферай Юпітэра, што, хутчэй за ўсё, узнікла ад падзення новага, раней невядомага цела на Юпітэр. Праз суткі пасля гэтай падзеі новыя цёмныя плямы ў атмасферы Юпітэра не выяўленыя. Ужо праведзеныя назіранні на найбуйнейшых інструментах Гавайскіх астравоў (Gemini, Keck і IRTF) і запланаваны назіранні на касмічным тэлескопе «Хабл»<ref>{{cite web|url=http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010|title=JUPITER IMPACT!|description=видео вспышки 03-06-2010 в атмосфере Юпитера|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD1x9YT?url=http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html|title=Jupiter Impact on June 3 2010|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD2chG4?url=http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://planetary.org/blog/article/00002524/|title=The June 3 Jupiter Impact: 22 hours later|publisher=The Planetary Society|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD2lVEU?url=http://planetary.org/blog/article/00002524/|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://planetary.org/blog/article/00002521/|title=A NEW! Impact on Jupiter|publisher=The Planetary Society|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD2yWEc?url=http://planetary.org/blog/article/00002521/|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://planetary.org/blog/article/00002522/|title=Confirmation of the Jupiter impact from Christopher Go|publisher=The Planetary Society|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD38rMk?url=http://planetary.org/blog/article/00002522/|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="jpl_impact">{{cite web |url = http://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |title = В Юпитер врезалось неизвестное небесное тело |publisher = lenta.ru |access-date = 04 июня 2010 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/60qD3KHJU?url=http://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |archive-date = 10 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/|title=Jupiter Impact: Mystery of the Missing Debris|publisher=NASA Science. Science News|lang=en|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422172920/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |archive-date=22 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. 16 чэрвеня 2010 года НАСА апублікавала прэс-рэліз, у якім паведамляецца, што на здымках, атрыманых ад касмічнага тэлескопа «Хабл» 7 чэрвеня 2010 года (праз чацвёра сутак пасля фіксавання ўспышкі), не выяўлены прыкметы падзення ў верхніх пластах атмасферы Юпітэра<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html|title=Mysterious Flash on Jupiter Left No Debris Cloud|lang=en|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qD3yHL5?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. 20 жніўня 2010 года ў 18:21:56 па міжнародным часе адбылася ўспышка над хмарным покрывам Юпітэра, якую выявіў японскі астраном-аматар Масаюкі Тацікава з прэфектуры [[Кумамота]] на зробленым ім відэазапісе. На наступны дзень пасля аб’явы аб дадзенай падзеі знайшлося пацвярджэнне ад незалежнага назіральніка Аокі Кадзуа (Aoki Kazuo) — аматара астраноміі з [[Токіа]]. Як мяркуецца, гэта магло быць падзенне астэроіда або каметы ў атмасферу планеты-гіганта<ref>{{cite news|url=http://news.mail.ru/society/4319688|title=Астроном-любитель заснял столкновение небесного тела с Юпитером|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824180347/http://news.mail.ru/society/4319688|archive-date=24 жніўня 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |title = Jupiter lights up on apparent contact with astral body |publisher = One News Page |access-date = 22 August 2010 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60qD4OywW?url=http://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |archive-date = 10 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news|first= Kelly|last= Beatty|title= Another Flash on Jupiter!|url= http://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html|publisher= SkyandTelescope.com — Homepage Observing|date= August 22, 2010|language= en|access-date= 2010-09-20|archive-url= https://web.archive.org/web/20100826072538/http://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html|archive-date= 26 жніўня 2010|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm|title=Первое сообщение о вспышке на Юпитере 20 августа 2010 года|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811181059/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html|title=Подтверждение вспышки 20 августа 2010 года|lang=jp|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002258/http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html|archive-date=27 жніўня 2010|url-status=dead}}</ref>. == Даследаванне Юпітэра касмічнымі апаратамі == {{main|Даследаванні Юпітэра касмічнымі апаратамі}} === Касмічныя зонды === <gallery perrow="3" widths="250px" heights="250px"> Файл:Pioneer 10 Construction.jpg|КА «[[Піянер-10]]», 20 снежня 1971 Файл:Voyager.jpg|КА «[[Вояджэр-1]]», 1 верасня 1979 Файл:Galileo Preparations - GPN-2000-000672.jpg|КА «[[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]]», 3 жніўня 1989 Файл:Parts of Ulysses.jpg|КА «[[КА Уліс|Уліс]]», запуск — 6 кастрычніка 1990 Файл:Cassini assembly.jpg|КА «[[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]]», 18 снежня 1997 Файл:New Horizons 1.jpg|КА «[[Новыя гарызонты]]», 4 лістапада 2005 </gallery> Юпітэр вывучаўся выключна апаратамі [[НАСА]] ЗША. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. быў распрацаваны праект савецкай АМС «Цыялкоўскі» для даследавання Сонца і Юпітэра, які планаваўся да запуску ў 1990-х гг., але не быў рэалізаваны з прычыны [[Распад СССР|распаду СССР]]. У 1973 і 1974 міма Юпітэра прайшлі «[[Піянер-10]]» і «[[Піянер-11]]»<ref name="astro-websib" /> на адлегласці (ад аблокаў) 132 тыс. км і 43 тыс. км адпаведна. Апараты перадалі некалькі сот здымкаў (невысокага разрознення) планеты і галілеевых спадарожнікаў, упершыню вымералі асноўныя параметры магнітнага поля і [[Магнітасфера Юпітэра|магнітасферы Юпітэра]], былі ўдакладненыя маса і памеры спадарожніка Юпітэра — [[Іо (спадарожнік)|Іо]]<ref name="astro-websib" /><ref name="Вокруг Света" />. Таксама менавіта падчас пралёту міма Юпітэра апарата «Піянер-10» з дапамогай апаратуры, усталяванай на ім, удалося выявіць, што колькасць энергіі, што выпраменьваецца Юпітэрам у [[Касмічная прастора|касмічную прастору]], пераўзыходзіць колькасць энергіі, атрыманай ім ад Сонца<ref name="astro-websib" />. [[Файл:Jupiter gany.jpg|thumb|left|200px|Фатаграфія Юпітэра, зробленая «[[Вояджэр-1|Вояджэрам-1]]» 24 студзеня 1979 года з адлегласці 40 млн км]] У 1979 годзе каля Юпітэра праляцелі «Вояджэры»<ref name="shvedun" /> (на адлегласці 207 тыс. км і 570 тыс. км). Упершыню былі атрыманы здымкі з высокім разрозненнем планеты і яе спадарожнікаў (усяго было перададзена каля 33 тыс. фотаздымкаў), былі выяўленыя [[кольцы Юпітэра]]; апараты таксама перадалі вялікую колькасць іншых каштоўных дадзеных, уключаючы звесткі аб хімічным складзе атмасферы, дадзеныя па магнітасферы і г. д.<ref name="Вокруг Света" />; таксама былі атрыманы («Вояджэрам-1») дадзеныя аб тэмпературы верхніх слаёў атмасферы<ref>{{артыкул|аўтар=Atreya, S. K.; Donahue, T. M.; Festou, M.|загаловак=Jupiter: Structure and Composition of the Upper Atmosphere|спасылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1981ApJ...247L..43A&db_key=AST&link_type=ARTICLE|мова=en|выданне=Журнал The Astrophysical Journal|тып=статья|выдавецтва=The American Astronomical Society|год=1981|выпуск=247|старонкі=43—47|doi=10.1086/183586}}</ref>. У 1992 годзе міма планеты прайшоў «[[КА Уліс|Уліс]]» на адлегласці 900 тыс. км. Апарат правёў вымярэнні магнітасферы Юпітэра («Уліс» прызначаны для вывучэння Сонца і не мае фотакамер). [[Файл:Europa Jupiter System Mission artist concept.jpg|thumb|225px|[[Europa Jupiter System Mission]] у ваколіцах Юпітэра ва ўяўленні мастака (запланавана на 2020)]] З 1995 года па 2003 год на арбіце Юпітэра знаходзіўся «[[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]]»<ref name="astro-websib" /><ref name="галактика" />. З дапамогай гэтай місіі было атрымана мноства новых дадзеных. У прыватнасці, спускальны апарат упершыню вывучыў атмасферу газавай планеты знутры. Мноства здымкаў з высокім разрозненнем і дадзеныя іншых вымярэнняў дазволілі падрабязна вывучыць дынаміку атмасферных працэсаў Юпітэра, а таксама зрабіць новыя адкрыцці, якія тычацца яго спадарожнікаў. У 1994 годзе з дапамогай «Галілеа» навукоўцы змаглі назіраць падзенне на Юпітэр асколкаў [[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы Шумейкераў — Леві 9]]<ref name="Galileo" />. Хаця галоўная антэна «Галілеа» не раскрылася (з гэтай прычыны паток дадзеных склаў толькі 1 % ад патэнцыяльна магчымага), тым не менш, усе асноўныя мэты місіі былі дасягнуты. У 2000 годзе міма Юпітэра праляцеў «[[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]]». Ён зрабіў шэраг фотаздымкаў планеты з рэкордным (для маштабных здымкаў) разрозненнем і атрымаў новыя дадзеныя аб плазменным торы Іо. Паводле здымкаў «Касіні» былі складзеныя самыя падрабязныя на сённяшні дзень каляровыя «карты» Юпітэра, на якіх памер самых дробных дэталей складае 120 км. Пры гэтым былі выяўленыя некаторыя незразумелыя з’явы, як, напрыклад, загадкавая цёмная пляма ў паўночных прыпалярных раёнах Юпітэра, бачная толькі ў ультрафіялетавым святле<ref name="gal&cas">{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index45-1.html|title=Юпитер — «Галилео» и «Кассини»|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDA7NZM?url=http://galspace.spb.ru/index45-1.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Таксама было выяўлена велізарнае воблака газу вулканічнага паходжання, якое працягнулася ад Іо ў адкрыты космас на адлегласць парадку 1 [[а. а.]] (150 млн км)<ref name="gal&cas" />. Акрамя таго, быў пастаўлены ўнікальны эксперымент па вымярэнні магнітнага поля планеты адначасова з двух пунктаў («Касіні» і «Галілеа»). {| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 2em; margin-left: 0em;" |+ Вывучэнне Юпітэра касмічнымі апаратамі з пралётнай траекторыі |- !Зонд !Дата падлёту !Адлегласць |- |[[Піянер-10]] |[[3 снежня]] [[1973]] |style="text-align: right;"|130 000 км |- |[[Піянер-11]] |[[4 снежня]] [[1974]] |style="text-align: right;"|34 000 км |- |[[Вояджэр-1]] |[[5 сакавіка]] [[1979]] |style="text-align: right;"|349 000 км |- |[[Вояджэр-2]] |[[9 ліпеня]] [[1979]] |style="text-align: right;"|570 000 км |- |rowspan="2"|[[КА Уліс|Уліс]] |[[8 лютага]] [[1992]] |style="text-align: right;"|409 000 км |- |[[4 лютага]] [[2004]] |style="text-align: right;"|120 000 000 км |- |[[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]] |[[30 снежня]] [[2000]] |style="text-align: right;"|10 000 000 км |- |[[Новыя гарызонты]] |[[28 лютага]] [[2007]] |style="text-align: right;"|2 304 535 км |} 28 лютага 2007 па дарозе да [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]] ў ваколіцах Юпітэра здзейсніў [[гравітацыйны манеўр]] апарат «Новыя гарызонты»<ref name="astro-websib" /><ref>{{cite news|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm|title=NASA Spacecraft Gets Boost From Jupiter For Pluto Encounter|date=1 March 2007|publisher=ScienceDaily|description=Science News|lang=en|access-date=2010-09-22}}</ref>. Былі зроблены здымкі планеты і спадарожнікаў<ref>{{cite web|url=http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html|title=Юпитер — Фотографии c «Новых горизонтов»|description=freescince.narod.ru|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303212045/http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html|archive-date=3 сакавіка 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.astrogorizont.com/content/read-101|title=Космический аппарат «Новые горизонты» встретится с Юпитером...|publisher=Астрогоризонт.ком. Новости НАСА на русском языке|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103210049/http://www.astrogorizont.com/content/read-101|archive-date=3 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref>, дадзеныя ў аб’ёме 33 гігабайт перададзеныя на Зямлю, атрыманы новыя звесткі<ref name="юпитер-молнии-вокруг-света">{{артыкул|загаловак=На Юпитере сверкают молнии|спасылка=http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/|выданне=Вокруг света|год=10 октября 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html|title=Система Юпитера в новом свете от «Новых горизонтов»|date=14.05.2007|description=freescince.narod.ru|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDAj7CT?url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У жніўні 2011 года запушчаны апарат «Юнона» (Juno), які павінен выйсці на [[палярная арбіта|палярную арбіту]] Юпітэра і правесці дэталёвыя даследаванні планеты<ref>{{cite web|url=http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html|title=New Frontiers — Missions — Juno|lang=en|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDBmfr2?url=http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="юпитер-икс">{{cite web|url=http://jupiter-x.ru/|title=Планета Юпитер|description=Главная страница сайта «Планета Юпитер»|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDBxg3o?url=http://jupiter-x.ru/|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Такая арбіта — не ўздоўж экватара планеты, а ад полюса да полюса — дазволіць, як мяркуюць навукоўцы, лепш вывучыць прыроду палярных ззянняў на Юпітэры<ref name="юпитер-икс" />. З-за магчымасці існавання падземных вадкіх акіянаў на спадарожніках планеты — Еўропе, Ганімедзе і Каліста — ёсць вялікая цікавасць да вывучэння менавіта гэтай з’явы. Аднак фінансавыя праблемы і тэхнічныя цяжкасці прывялі да адмены ў пачатку XXI стагоддзя першых праектаў іх даследавання — амерыканскіх [[Europa Orbiter]] (з высадкай на Еўропу апаратаў [[крыябот]]а для працы на ледзяной паверхні і [[гідработ]]а для запуску ў акіян) і [[Jupiter Icy Moons Orbiter]] і еўрапейскага [[Jovian Europa Orbiter]]. На [[2020]] год было запланавана ажыццяўленне сіламі [[НАСА]] і [[ЕКА]] міжпланетнай місіі па вывучэнні галілеевых спадарожнікаў [[Europa Jupiter System Mission]] (EJSM). У лютым 2009 года ЕКА абвясціла аб прыярытэце праекта па даследаванні Юпітэра перад іншым праектам — па даследаванні спадарожніка Сатурна — Тытана ([[Titan Saturn System Mission]])<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|title=NASA and ESA Prioritize Outer Planet Missions|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDClK49?url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|title=Jupiter in space agencies' sights|publisher=BBC News|access-date=2010-10-05}}</ref><ref name="дуплетом по лунам" />. Аднак місія EJSM не адменена. У яе рамках NASA плануе пабудаваць апарат, які прызначаны для даследаванняў планеты-гіганта і яе спадарожнікаў Еўропы і Іо — Jupiter Europa Orbiter. ЕКА збіралася адправіць да Юпітэра іншую станцыю для даследавання яго спадарожнікаў Ганімеда і Каліста — Jupiter Ganymede Orbiter. Запуск абодвух касмічных робатаў быў запланаваны на 2020, з дасягненнем Юпітэра ў 2026 годзе і працай на тры гады<ref name="дуплетом по лунам">{{cite news|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9096|title=США и Европа выстрелят дуплетом по лунам Юпитера|date=19 февраля 2009|publisher=Мембрана.ру|access-date=2010-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625200629/http://www.membrana.ru/lenta/?9096|archive-date=25 чэрвеня 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|title=Совместные европейско-американские межпланетные миссии|description=freescince.narod.ru|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDCyYqF?url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Меркавалася, што абодва апараты будуць запушчаны ў рамках праекта Europa Jupiter System Mission<ref>{{cite news|url=http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|title=НАСА и ЕКА совместно изучат Юпитер и Сатурн|date=19.02.2009|publisher=Космические новости Александра Железнякова|access-date=2010-10-05}}</ref>. Акрамя таго, у місіі EJSM магчымы ўдзел [[Японія|Японіі]] з апаратам Jupiter Magnetospheric Orbiter (JMO) для даследаванняў магнітасферы Юпітэра. Таксама ў рамках місіі EJSM Расія і ЕКА плануюць яшчэ адзін апарат (Лаплас — Еўропа П) для пасадкі на Еўропу. У маі 2012 было абвешчана, што ЕКА будзе праводзіць комплексную еўрапейска-расійскую місію Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE) па вывучэнні Юпітэра і яго спадарожнікаў з меркаваным акіянам пад паверхняй (Ганімеда, Каліста, Еўропы) з запускам ў 2022 і прыбыццём у сістэму Юпітэра ў 2030, падчас якой расійскі апарат зробіць пасадку на Ганімед<ref>[http://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ Европа выбрала следующую крупную космическую миссию]</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|title=Россия ищет жизнь на спутнике Юпитера|date=11:32 / 30.08.2012|publisher=Интернет-газета "Дни.ру"|access-date=2012-08-30}}</ref>. Аўтаматычная міжпланетная станцыя JUICE была запушчана 14 красавіка 2023 года<ref>[https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Juice/ESA_s_Juice_lifts_off_on_quest_to_discover_secrets_of_Jupiter_s_icy_moons ESA’s Juice lifts off on quest to discover secrets of Jupiter’s icy moons]{{ref-en}}</ref>. === Арбітальныя тэлескопы === З дапамогай тэлескопа «Хабл», у прыватнасці, былі атрыманы першыя здымкі палярных ззянняў у ультрафіялетавым дыяпазоне на Юпітэры<ref>{{cite web|url=http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|title=Телескоп «Хаббл»|description=Астрономия для любителей|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDDORkV?url=http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, зробленыя фатаграфіі сутыкнення з планетай абломкаў [[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы Шумейкераў — Леві 9]], ажыццёўленыя назірання за віхрамі<ref>{{артыкул|загаловак=Hubble Spies Third Red Spot on Jupiter|спасылка=http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=7|мова=en|выданне=OPT Telescopes}}</ref> праведзены шэраг іншых даследаванняў. == Аматарскія назіранні == Пры назіранні Юпітэра ў 80-міліметровы тэлескоп можна адрозніць шэраг дэталей: палосы з няроўнымі межамі, выцягнутыя ў шыротным кірунку, цёмныя і светлыя плямы<ref>{{cite web|url=http://www.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|title=§ 26. Наблюдения Юпитера|description=Бронштэн В. А. Планеты и их наблюдение|access-date=2010-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qDEVTfh?url=http://www.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Тэлескоп з апертурай ад 150 мм пакажа [[Вялікая чырвоная пляма|Вялікую чырвоную пляму]] і падрабязнасці ў паясах Юпітэра. Малую чырвоную пляму можна заўважыць у тэлескоп ад 250 мм з ПЗС-камерай. Адзін поўны абарот планета здзяйсняе за перыяд ад 9 г. 50 хв. (на экватары планеты) да 9 г. 55,5 хв. (на полюсах). Гэтае вярчэнне дазваляе ўбачыць назіральніку ўсю планету за адну ноч. <center><gallery perrow="3" widths="270px" heights="189px" align="center"> Jupiter 300mm.jpg|Назіранні Юпітэра і [[галілеевы спадарожнікі|галілеевых спадарожнікаў]] у [[бінокль]], 22 чэрвеня 2009. Jupiter-14-03-2004.jpeg|Аматарская фатаграфія Юпітэра, 14 сакавіка 2004. Jupiter-Venus-Moon Smile.JPG|Месяц, Венера і Юпітэр (злева ўверсе). 1&nbsp;снежня 2008 года, Гуанчжоу, Кітай. </gallery></center> {{clear}} == Юпітэр у культуры == Як яркае нябеснае цела, Юпітэр прыцягваў увагу назіральнікаў са старажытнасці і, адпаведна, станавіўся аб’ектам пакланення. Напрыклад, з ім звязаны культ семіцкага бажаства Гада, індыйскае рэлігійнае свята Кумбха-мела, кітайскае бажаство Тай-Суй (гл. таксама {{нп3|Багі трох зорак||en|Sanxing (deities)}}). Сваю сучасную назву планета носіць з часоў [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]], жыхары якога так называлі свайго вярхоўнага [[Юпітэр (міфалогія)|бога]]. Юпітэр адыгрывае адну з ключавых роляў у [[Астралогія|астралогіі]], сімвалізуючы сабой моц, росквіт, поспех. Сімвал — ♃. Згодна з уяўленнямі астролагаў, Юпітэр з’яўляецца царом планет<ref>{{cite web|author=Ingersoll, A. P.; Dowling, T. E.; Gierasch, P. J.; Orton, G. S.; Read, P. L.; Sanchez-Lavega, A.; Showman, A. P.; Simon-Miller, A. A.; Vasavada, A. R|url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|format=PDF|title=Dynamics of Jupiter’s Atmosphere|publisher=Lunar & Planetary Institute|access-date=2007-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hw1AJmbv?url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|archive-date=7 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref>. У кітайскай філасофіі, у рамках вучэння аб пяці стыхіях, планета называецца «драўнянай зоркай»<ref>''China'': {{cite book | first=Jan Jakob Maria | last=De Groot | year=1912 | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | work=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=2010-01-08 }} <br />''Japan'': {{cite book | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg0000crum | work=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg0000crum/page/39 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=0415056098 }} <br />''Korea'': {{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=426 | publisher=Doubleday, Page & company | url=http://books.google.com/books?id=fxwpAAAAYAAJ&pg=PA426 | access-date=2010-01-08 }}</ref>. Старажытныя [[цюркі]] і [[манголы]] лічылі, што гэтая планета можа ўплываць на прыродныя і грамадскія працэсы<ref>{{cite web|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/|title=Türk Astrolojisi|publisher=ntvmsnbc.com|access-date=2010-04-23|lang=tr|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hw1Ay4aQ?url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/|archive-date=7 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref>. Планета таксама шырока прысутнічае ў цэлым шэрагу сучасных мастацкіх твораў, [[Кніга|кніг]], [[фільм]]аў, [[комікс]]аў і іншых<ref name="МФ">{{артыкул|аўтар=Павел Гремлёв|загаловак=Большой босс Солнечной системы. Юпитер|спасылка=http://www.mirf.ru/Articles/art4266.htm|выдавецтва=Мир фантастики|год=2010|нумар=85|archive-date=15 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515134406/http://mirf.ru/Articles/art4266.htm}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Brian Stableford|частка=Jupiter|загаловак=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |выдавецтва=Routledge, Taylor & Francis Group|год=2006|pages=254-255|allpages=758|isbn=0‐415‐97460‐7}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin}} # Астраномія: вучэбны дапаможнік для 11 кл. агул.-адукац. устаноў з беларускай моввай навучання / Галуза І. В., Голубеў У. А., Шымбалёў А. А. — 2-е выд. — Мн.: Народная асвета, 2009. # {{кніга|загаловак=Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений|адказны=Левитан Е. П|выданне=9-е изд|месца={{М.}}|выдавецтва=Просвещение|год=2004|isbn=5-09-013370-0}} # {{кніга|аўтар=Майлс Л. и Смит А.|загаловак=Астрономия и космос. Энциклопедия|месца={{М.}}|выдавецтва=Росмэн|год=2001|isbn=5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0}} # {{артыкул|аўтар=Карпенко С.|загаловак=Новая загадка Юпитера|спасылка=http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|год=31 июля 2001|выдавецтва=Новости космонавтики}} # {{кніга|адказны=под ред. Т.&nbsp;Герелса|загаловак=Юпитер: Происхождение и внутреннее строение|месца={{М.}}|выдавецтва=Мир|год=1978}} # {{кніга|аўтар=Alexander J. Dessler.|загаловак=Physics of the Jovian magnetosphere|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1983|isbn=0-521-24558-3}} # {{кніга|загаловак=Jupiter: The planet, satellites, and magnetosphere|адказны=Рэд.: Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2004|isbn=0-521-81808-7}} # {{кніга|аўтар=Beebe, Reta.|загаловак=Jupiter: The Giant Planet|выданне=2-е изд|месца=Washington (DC)|выдавецтва=Smithsonian Institution Press|год=1996|isbn=1-56098-685-9}} # {{артыкул|аўтар=Olivier Mousis, Ulysse Marboeuf, Jonathan I. Lunine, Yann Alibert, Leigh N. Fletcher, Glenn S. Orton, Françoise Pauzat, Yves Ellinger.|загаловак=Determination of the minimum masses of heavy elements in the envelopes of Jupiter and Saturn|спасылка=http://arxiv.org/pdf/0812.2441|мова=en|выданне=The Astrophysical Journal}} # {{кніга|аўтар=Guillaume Cannat, Didier Jamet.|загаловак=Jupiter und Saturn — die schönsten Bilder der Raumsonden Galileo und Cassini|адказны=Delius Klasing|выдавецтва=Bielefeld|год=2007|isbn=3-7688-1877-2}} # {{кніга|аўтар=John W. McAnally.|загаловак=Jupiter and how to observe it|месца=London|выдавецтва=Springer|год=2008|isbn=1-85233-750-8}} # {{кніга|аўтар=T., Johnson.|загаловак=Results about Jupiter, Io, Ganymede, and Callisto. The Galileo Mission to Jupiter and Its Moons|выдавецтва=Scientific American|год=February 2000|старонак=40}} # {{артыкул|аўтар=Mark Armstrong.|загаловак=Jupiter's close approach|спасылка=http://www.astronomynow.com/news/n1009/20jupiter/|мова=en|выдавецтва=Astronomy Now|год=2010}} # {{кніга|аўтар=Linda T.|загаловак=Elkins-Tanton Jupiter and Saturn|месца=New York|выдавецтва=Chelsea House|год=2006|isbn=0-8160-5196-8}} # {{артыкул|аўтар=Keith Cooper and Gemma Lavender.|загаловак=Pro-am collaborations crucial for Jupiter studies|спасылка=http://www.astronomynow.com/news/n1009/07Jupiter/|мова=en|выдавецтва=Astronomy Now|год=2010}} # {{артыкул|аўтар=Robin M. Canup, William R. Ward.|загаловак=Origin of Europa and the Galilean Satellites|спасылка=http://arxiv.org/pdf/0812.4995|мова=en|выданне=University of Arizona Press}} # {{артыкул|аўтар=Aaron C. Boley.|загаловак=The Two Modes of Gas Giant Planet Formation|спасылка=http://arxiv.org/pdf/0902.3999|мова=en|выданне=Astrophys|год=2009}} {{refend}} == Спасылкі == {{Вікісховішча|Jupiter (planet)}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html Факты пра Юпітэре на сайце НАСА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926211234/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |date=26 верасня 2011 }} * [http://college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section6/paragraph2/theory.html Вучэбная старонка пра Юпітэр] * [http://realsky.ru/book/59-whatobserve/166-jupiter Як назіраць Юпітэр у тэлескоп] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130720185224/http://www.realsky.ru/book/59-whatobserve/166-jupiter |date=20 ліпеня 2013 }} * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1996Sci...272..846N&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=451b9d5f5021799 The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter’s Atmosphere]{{ref-en}} * [http://www-personal.umich.edu/%7Eatreya/Chapters/2005_JupiterAtmos.pdf The Composition of the Atmosphere of Jupiter]{{ref-en}} * [http://space-russia.narod.ru/doc/planeta5.html Байканур: Юпітэр — гігант нашай Сонечнай сістэмы] * [http://www.halexandria.org/dward117.htm Satellites of Jupiter] Звесткі пра самыя вялікія спадарожнікі Юпітэра {{ref-en}} * {{apod|111023|Jupiter's Clouds from New Horizons|23 кастрычніка 2011|2014-02-16}} '''Галерэі фотаздымкаў Юпітэра:''' * [http://boston.com/bigpicture/2008/07/views_of_jupiter.html Фотаздымкі Юпітэра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110228221006/http://www.boston.com/bigpicture/2008/07/views_of_jupiter.html |date=28 лютага 2011 }} * [http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/Latest/Jupiter.htm Jupiter Section of ALPO-Japan-Latest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523061638/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/Latest/Jupiter.htm |date=23 мая 2007 }} * [http://jupiter.cstoneind.com/ Jupiter By Christopher Go] * [http://www.alpo.arksky.org/ Arkansas Sky Observatory] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100608182038/http://www.alpo.arksky.org/ |date=8 чэрвеня 2010 }} * [http://acquerra.com.au/astro/gallery/jupiter/index.live Сайт Энтані Уэслі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100609123225/http://acquerra.com.au/astro/gallery/jupiter/index.live |date=9 чэрвеня 2010 }} {{Нарматыўны кантроль}} {{Юпітэр}} {{Спадарожнікі Юпітэра}} {{Навігацыйная табліца:Сонечная сістэма}} {{Выдатны артыкул|Астраномія}} {{Артыкул года|2014}} [[Катэгорыя:Юпітэр (планета)| ]] [[Катэгорыя:Планеты Сонечнай сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 3kjxvmvqsxxjtg5ypjgx3x0bpxb5qqr 0 3058 5173520 4361848 2026-07-31T06:38:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173520 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Япею''' ({{lang-es|Yapeyú}}) — горад у [[Аргенціна|Аргенціне]], правінцыя [[Карыентэс]], дэпартамент [[Сан-Марцін (дэпартамент, Карыентэс)|Сан-Марцін]]. Горад быў заснаваны [[4 снежня]] [[1626]] года езуітам [[Педра Рамера]], які назваў заснаванае паселішча «''Villa de Nuestra Señora de los Santos Reyes Magos y Yapeyú''». Этымалагічна слова Япею (''Yapeyú'') паходзіць з мовы [[Гуарані (мова)|гуарані]] і азначае «спелы фрукт». Горад вядомы тым, што тут нарадзіўся генерал [[Хасэ дэ Сан-Марцін]]. == Спасылкі == * [http://www.yapeyu.gov.ar/ Афіцыйная старонка горада і муніцыпалітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927143409/http://www.yapeyu.gov.ar/ |date=27 верасня 2007 }} (на іспанскай мове) * [http://www.temakel.com/aiyapeyu.htm Esteban Ierardo, En la cuna del escalador de los Andes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061213195940/http://www.temakel.com/aiyapeyu.htm |date=13 снежня 2006 }} (на іспанскай мове) * [http://www.argentinatotal.com.ar/info_turis/provincias/corrientes/ciudades/yapeyu/yapeyu.htm, Япею, сціплыя звесткі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250919080013/http://www.argentinatotal.com.ar/info_turis/provincias/corrientes/ciudades/yapeyu/yapeyu.htm, |date=19 верасня 2025 }} (на іспанскай мове) * [http://www.corrientes.com.ar/yapeyu/como-llegar.htm, Карта, дарогі, адлегласць да буйных гарадоў]{{Недаступная спасылка}} (на іспанскай мове) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Аргенціны]] bjtuw9r3xzp13cyv1pt8s7qlwn2okii 0 3333 5173703 4816489 2026-07-31T10:09:42Z Emilia Noah 155537 /* Гл. таксама */ 5173703 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сеута |Арыгінальная назва = Ceuta |Герб = Escudo de Ceuta.svg |Сцяг = Flag of Ceuta.svg |Краіна = {{Сцягафікацыя|Іспанія}} |Статут = аўтаномны горад |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = Сеута |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[іспанская мова|іспанская]] |Мовы = |Насельніцтва = 82,376 |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 4550 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 18,5 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = 345 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = 35º 55' - 35º 32' с.ш. |Даўгата = 05º 16' - 05º 23' з.д. |Карта = Localización_de_Ceuta.svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = ES-CE |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.ceuta.es |Заўвагі = }} '''Сеу́та''' — ({{lang-es|Ceuta}}, {{IPA|[θewta]}}) — невялікі [[анклаў|паўэксклаў]] на паўночным узбярэжжы [[Марока]], прама насупраць [[Гібралтар]]а, валоданне [[Іспанія|Іспаніі]] з [[1580]]. == Гл. таксама == * [[Атлантыда]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Аўтаномныя супольнасці Іспаніі}} [[Катэгорыя:Аўтаномныя гарады Іспаніі]] [[Катэгорыя:Парты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Парты Міжземнага мора]] [[Катэгорыя:Эксклавы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Сеута| ]] rcdg8e845xlarsj7sipmoh88tf7hlr4 0 9390 5173377 4690364 2026-07-30T20:34:44Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ вікіфікацыя 5173377 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[5 сакавіка]]: Перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] на чале з [[Трайдзень|Трайдзенем]] над ордэнскім войскам у [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашарадэне]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[16 лютага]]: [[Афонсу III]], пяты кароль Партугаліі {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1279| ]] rlosu5srmxsgacz2vq026zz2c09av6h 5173378 5173377 2026-07-30T20:35:06Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5173378 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[5 сакавіка]]: Перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] на чале з [[Трайдзень|Трайдзенем]] над ордэнскім войскам у [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[16 лютага]]: [[Афонсу III]], пяты кароль Партугаліі {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1279| ]] aknhil76do1kqtipopdmifme2q1oet8 0 9461 5173384 4972726 2026-07-30T20:42:12Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5173384 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[5 сакавіка]]: [[Насір Хасроў]] пакінуў [[Нішапур]] і выправіўся ў сямігадовае падарожжа. * [[25 снежня]]: [[Генрых III Чорны]] быў каранаваны ў [[Рым]]е як імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[Бітва пры Ганджа]] на Каўказе, войска сельджукаў нанесла паражэнне візантыйскаму. * Пабудавана {{нп3|Царква Святой Гертруды (Нівель)|Царква Святой Гертруды||Collegiate Church of Saint Gertrude, Nivelles}}, [[Нівель]], [[Бельгія]] — прыклад [[Атонаўская архітэктура|Атонаўскай архітэктуры]] == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[Аліба (абат)|Аліба, абат]] * [[24 верасня]]: [[Герард Венгерскі]], асветнік Венгрыі {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1046| ]] adeb2mnaawtwqxyt2cdot1aebkv9vxj 0 10582 5173659 5035942 2026-07-31T08:52:40Z Autumndancer 168015 5173659 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Філадэльфія (значэнні)}} {{НП}} '''Філадэ́льфія''' ({{lang-en|Philadelphia}}) — горад у [[Філадэльфія (акруга)|акрузе Філадэльфія]] на паўднёвым усходзе [[Пенсільванія|Пенсільваніі]]{{заўвага|Горад і акруга ўзаемна працягваюцца.}}, на [[Дэлавэр (рака)|рацэ Дэлавар]] каля вусця р. Скулкіл. Заснаваны ў XVII стагоддзі, статус горада з 1701 года. Пяты (1990) паводле велічыні горад у ЗША, вядучы гандлёвы, прамысловы і культурны цэнтр. == Адукацыя і культура == * [[Універсітэт Тэмпл]] == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Філадэльфіі}} * [[Джанета Гейнар]] (1906—1984) — амерыканская актрыса, першая ўладальніца прэміі «Оскар». * [[Рычард Гір]] — амерыканскі акцёр. * [[Марыа Ланца]] — амерыканскі спявак і акцёр. * [[Луіза Мэй Олкат]] — амерыканская пісьменніца. * [[Франк Пясецкі]] (1919—2008) — авіяканструктар, распрацоўшчык [[верталёт]]аў. * [[Маалік Уэйнс]] (нар. 1991) — амерыканскі баскетбаліст. * [[Томас Эйкінс]] — амерыканскі мастак, фатограф. == Спорт == * [[Філадэльфія Флаерз]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Category:Philadelphia, Pennsylvania}} * [http://www.phila.gov/ Афіцыйны сайт Філадэльфіі] {{Гарады-мільённікі ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя сталіцы ЗША]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы штатаў ЗША]] [[Катэгорыя:Гарады Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Філадэльфія| ]] ckuiya2fgtghrtcqns5ws5v3z04uwad 5173665 5173659 2026-07-31T08:55:01Z Autumndancer 168015 5173665 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Філадэльфія (значэнні)}} {{НП}} '''Філадэ́льфія''' ({{lang-en|Philadelphia}}) — горад у [[Філадэльфія (акруга)|акрузе Філадэльфія]] на паўднёвым усходзе [[Пенсільванія|Пенсільваніі]]{{заўвага|Горад і акруга ўзаемна працягваюцца.}}, на [[Дэлавэр (рака)|рацэ Дэлавар]] каля вусця р. Скулкіл. Заснаваны ў XVII стагоддзі, статус горада з 1701 года. Пяты (1990) паводле велічыні горад у ЗША, гандлёвы, прамысловы і культурны цэнтр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Універсітэт Тэмпл]] == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Філадэльфіі}} * [[Джанета Гейнар]] (1906—1984) — амерыканская актрыса, першая ўладальніца прэміі «Оскар». * [[Рычард Гір]] — амерыканскі акцёр. * [[Марыа Ланца]] — амерыканскі спявак і акцёр. * [[Луіза Мэй Олкат]] — амерыканская пісьменніца. * [[Франк Пясецкі]] (1919—2008) — авіяканструктар, распрацоўшчык [[верталёт]]аў. * [[Маалік Уэйнс]] (нар. 1991) — амерыканскі баскетбаліст. * [[Томас Эйкінс]] — амерыканскі мастак, фатограф. == Спорт == * [[Філадэльфія Флаерз]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Category:Philadelphia, Pennsylvania}} * [http://www.phila.gov/ Афіцыйны сайт Філадэльфіі] {{Гарады-мільённікі ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя сталіцы ЗША]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы штатаў ЗША]] [[Катэгорыя:Гарады Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Філадэльфія| ]] dz102ay6ss6yprmqgwy8keopjvcmspk 0 10669 5173196 5113396 2026-07-30T12:35:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173196 wikitext text/x-wiki {{Штучная мова | імя = Эсперанта | стваральнік = [[Людвіг Лазар Заменгоф|Л. Заменгоф]] | саманазва = Esperanto, Lingvo Internacia | выява = [[Файл:Flag of Esperanto.svg|120px|Сцяг эсперанта]] | Колькасць носьбітаў = паміж 100000 і 2000000 | пісьменнасць = [[лацініца]] | статус = развіваецца | класіфікацыя = [[штучныя мовы]] | Алфавіт = лацінскі, з асобнымі зменамі | Афіцыйная мова = Нідзе, як дзяржаўная, шматлікія недзяржаўныя арганізацыі, галоўным чынам эсперантысцкія | рэгулюе = [[Акадэмія эсперанта]]| Код па ISO 639-1 = eo | Код па ISO 639-2 = epo | Код па SIL = ESP | }} '''Эспера́нта''' (''Esperanto'', спачатку — ''Lingvo internacia'') — [[штучная мова]], прызначаная для міжнароднага карыстання. Праект [[Мова|мовы]] быў складзены і апублікаваны [[Людвік Заменгоф|Людвікам Заменгофам]] ([[1887]]). У наш час эсперанта валодаюць каля 300 тыс. чалавек ва ўсім свеце (па некаторых іншых падліках — ад 100 тыс. да 2 млн.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp]</ref> чалавек). З'яўляецца самай распаўсюджанай штучнай мовай<ref>http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эсперанто {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815032925/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%AD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE |date=15 жніўня 2014 }}</ref>. Назва паходзіць ад псеўданіма, пад якім быў апублікаваны праект, ― «''Doktoro Esperanto''» (літар.: ''доктар, які спадзяецца''). Структура і слоўнік эсперанта лічацца настолькі простымі, каб чалавек без вялікіх моўных здольнасцей пасля 3―6 месяцаў заняткаў мог бы свабодна весці гутарку. На эсперанта штогод выдаецца больш за 200 кніг, выходзіць каля 300 перыядычных выданняў. Выпускаюцца пераклады з іншых моў, існуе і арыгінальная літаратура. У Вене існуе [[Міжнародны эсперанта-музей]]. == Мова == Эсперанта заклікана служыць універсальнай міжнароднай мовай, другой (пасля роднай) для кожнага адукаванага чалавека. Выкарыстанне нейтральнай (пазаэтнічнай) і простай у вывучэнні мовы магло б вывесці міжмоўныя кантакты на якасна новы ўзровень<ref>Тым не менш, абсалютна нейтральнай мовай эсперанта назваць нельга. У гэтай мове відавочна перавага раманскіх каранёў пры амаль поўнай адсутнасці неіндаеўрапейскіх, што, магчыма, палягчае вывучэнне мовы носьбітам [[раманскія мовы|раманскіх моў]]. Але гэта не ідзе ў параўнанне з сітуацыяй, калі ролю міжнароднай мовы выконвае этнічная мова, асноўная для пэўнага народа, афіцыйная ў нейкай краіне.</ref>. Да таго ж, эсперанта валодае вялікай [[педагагічная каштоўнасць эсперанта|педагагічнай (прапедэўтычнай) каштоўнасцю]]<ref>[http://www.gzt.ru/edukation/2007/12/19/220040.html Жаловатэ-ву рарэн лінгвен?] (гл. апошні абзац)</ref>, гэта значыць істотна палягчае вывучэнне іншых моў. == Асаблівасці мовы == === Фаналогія эсперанта === ==== Зычныя ==== {| class="wikitable" |- ! !! губна-губныя !! губна-зубныя !! Альвеалярныя !! Постальвеалярныя !! Палатальныя !! Велярныя !! Глотальныя |- | '''Насавыя''' || m || || n || || || || |- | '''Узрыўныя''' || p, b || || t, d || || || k, g || |- | '''Афрыкаты''' || || || t͡s || d͡z || t͡ʃ, d͡ʒ || || |- | '''Фрыкатыўныя''' || || f, v || s, z || ʃ, ʒ || || x || h |- | '''Дрыжачыя''' || || || r || || || || |- | '''Апраксіманты''' || || || i || || j || || |} ==== Галосныя ==== {| class="wikitable" |- ! !! Пярэдняга раду !! Задняга раду |- | Верхняга пад'ёму || i || u |- | Сярэдняга пад'ёму || e || o |- | Задняга пад'ёму || a |} === Алфавіт і чытанне === ''Асноўны артыкул:'' [[Алфавіт эсперанта]] [[Алфавіт эсперанта]] пабудаваны на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінскага]]. У алфавіце 28 літар: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z, якія адпавядаюць 28 гукам — пяці галосным, двум паўгалосным і 21 зычнаму. У алфавіце літары называюцца так: зычныя — зычны+о, галосныя — проста галосны: * A — a * B — bo * C — co і г. д. Кожнай літары адпавядае адзін гук (фанематычнае пісьмо). Чытанне літар не залежыць ад яе становішча ў слове. Націск заўсёды падае на перадапошні склад. Аб вымаўленні большай часткі гукаў магчыма здагадацца без спецыяльнай падрыхтоўкі (M, N, K і інш.), вымаўленне іншых трэба запомніць: * C (''co'') вымаўляецца як ''ц'' * Ĉ (''ĉo'') як ''ч'' * G (''go'') заўсёды чытаецца як выбухны гук ''[[ґ]]'' * Ĝ (''ĝo'') — [[афрыкаты|афрыката]], вымаўляецца як ''джь''. * H (''ho'') вымаўляецца як глухі водгук ({{lang-en|h}}), зрэдку, як украінскае ці беларускае ''г''. * Ĥ (''ho'') як ''х''. * J (''jo'') — як ''й'' * Ĵ (''Ĵo'') — як ''ж'' * L (''lo'') — нейтральнае ''л'' (шырокія межы гэтай фанемы дазваляюць вымаўляць яе як «мяккую л»). * Ŝ (''ŝo'') — як ''ш'' * Ŭ (''ŭo'') — адпавядае англійскаму ''w'' ці беларускаму ''ў''. Гэта літара з'яўляецца паўгласнай, склад не ўтварае, сустракаецца практычна ў злучэннях «eŭ» ці «aŭ». {{Audio|Patro Nia.ogg|Прыклад вымаўлення (малітва "Ойча наш")}} ==== Набор дыякрытыкі ==== Спецыфічныя эсперанцкія літары з «накрыўкамі» ([[дыякрытычны знак|дыякрытыкай]]) сярод стандартных шматмоўных раскладак, даступных для распаўсюджаных аперацыйных сістэм, могуць быць атрыманы пры дапамозе націскання на адпаведную літару пасля [[мёртвыя клавішы|мёртвай клавішы]] ў канадскай раскладцы, таксама існуе шмат спецыяльных праграм для хуткага набору гэтых літар (''Ek!''<ref>[http://www.esperanto.mv.ru/Ek/index.html Ek!]</ref>); [[макрас]]ы для [[Microsoft Word]]. Існуюць эсперанцкія раскладкі пад [[GNU/Linux|Linux]]: у прыватнасці, ў стандартных варыянтах [[Ubuntu Linux|Ubuntu]] і [[Mandriva Linux]]. Большасць сайтаў Інтэрнэта (уключаючы і [[Вікіпедыя на эсперанта|раздзел Вікіпедыі на эсперанта]]) аўтаматычна пераўтварае сімвалы з набранымі ў постпазіцыі іксамі (ікс не ўваходзіць у алфавіт эсперанта, і можа разглядацца як службовы сімвал) у сімвалы з дыякрытыкай (напрыклад са злучэння ''jx'' атрымліваецца ''ĵ''). Аналагічныя сістэмы набору сімвалаў з дыякрытыкай (дзве паслядоўна нажатыя клавішы набіраюць адзін знак) існуюць і для іншых моў — напрыклад, у «канадскай шматмоўнай» раскладцы для набору французскай дыякрытыкі. Таксама можна карыстацца клавішай Alt і лічбамі (на лічбавай клавіятуры). Спачатку пішуць адпаведную літару (напрыклад C для Ĉ), потым націскаюць Alt і набіраюць 770, і над літарай з'яўляецца [[цыркумфлекс]]. Калі ж набраць 774, то з'явіцца знак для ŭ. У якасці замены дыякрытыкі таксама выкарыстоўваецца літара ''h'' (дадзены спосаб з'яўляецца «афіцыйнай» заменай дыякрытыкі, паколькі ён прапанаваны ў «[[Асновы эсперанта|Асновах эсперанта]]»: «''Тыпаграфіі, якія не маюць літар ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ могуць у першы час выкарыстоўваць ch, gh, hh, jh, sh, u''»<ref>[http://akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_rusa.html Fundamento de Esperanto Апісанне граматыкі ў першым падручніку эсперанта]</ref>), але гэты спосаб робіць арфаграфію нефанематычнай і абцяжарвае аўтаматычную сарціроўку і перакадзіраванне. З распаўсюджваннем [[Юнікод]]у гэты спосаб (як і іншыя, узору дыякрытыкі ў постпазіцыі — g'o, g^o і падобныя) сустракаюцца ў эсперанцкіх тэкстах усё радзей. === Слоўнікавы склад === ''Асноўны артыкул:'' [[Лексіка эсперанта]] {| class="wikitable" |- ! !! '''[[Спіс Сводзеша]] для эсперанта''' !! |- | '''№''' || '''Эсперанта''' || '''Беларуская''' |- | 1 || mi || я |- | 2 || ci (vi) || ты |- | 3 || li || ён |- | 4 || ni || мы |- | 5 || vi || вы |- | 6 || ili || яны |- | 7 ||tiu ĉi || гэты, гэта |- | 8 || tiu || той, та, тое |- | 9 || tie ĉi || тут |- | 10 || tie || там |- | 11 || kiu || хто |- | 12 || kio || што |- | 13 || kie || дзе |- | 14 || kiam || калі |- | 15 || kiel || як |- | 16 || ne || не |- | 17 || ĉio, ĉiuj || усё, усе |- | 18 || multaj, pluraj || шматлікія |- | 19 || kelkaj, kelke || некалькі |- | 20 || nemultaj, nepluraj || нешматлікія |- | 21 || alia || другі, іншы |- | 22 || unu || адзін |- | 23 || du || два |- | 24 || tri || тры |- | 25 || kvar || чатыры |- | 26 || kvin || пяць |- | 27 || granda || вялікі |- | 28 || longa || доўгі |- | 29 || larĝa || шырокі |- | 30 || dika || тоўсты |- | 31 || peza || цяжкі |- | 32 || malgranda || маленькі |- | 33 || mallonga (kurta) || кароткі |- | 34 || mallarĝa || вузкі |- | 35 || maldika || тонкі, худы |- | 36 || virino || жанчына |- | 37 || viro || мужчына |- | 38 || homo || чалавек |- | 39 || infano || дзіця |- | 40 || edzino || жонка |- | 41 || edzo || муж |- | 42 || patrino || маці |- | 43 || patro || бацька |- | 44 || besto || жывёла |- | 45 || fiŝo || рыба |- | 46 || birdo || птушка |- | 47 || hundo || сабака |- | 48 || pediko || блыха |- | 49 || serpento || змяя |- | 50 || vermo || чарвяк |- | 51 || arbo || дрэва |- | 52 || arbaro || лес |- | 53 || bastono || кій, прут |- | 54 || frukto || плод, садавіна |- | 55 || semo || семя |- | 56 || folio || ліст |- | 57 || radiko || корань |- | 58 || ŝelo || кара |- | 59 || floro || кветка |- | 60 || herbo || трава |- | 61 || ŝnuro || вяроўка |- | 62 || haŭto || скура |- | 63 || viando || мяса |- | 64 || sango || кроў |- | 65 || osto || косць |- | 66 || graso || тлушч |- | 67 || ovo || яйка |- | 68 || korno || рог |- | 69 || vosto || хвост |- | 70 || plumo || пяро |- | 71 || haroj || валасы |- | 72 || kapo || галава |- | 73 || orelo || вуха |- | 74 || okulo || вока |- | 75 || nazo || нос |- | 76 || buŝo || рот, вусны |- | 77 || dento || зуб |- | 78 || lango || язык |- | 79 || ungo || ногаць |- | 80 || piedo || ступня, нага |- | 81 || gambo || нага |- | 82 || genuo || калена |- | 83 || mano || рука, далонь |- | 84 || flugilo || крыло |- | 85 || ventro || жывот |- | 86 || tripo || вантробы |- | 87 || gorĝo || горла, шыя |- | 88 || dorso || спіна (хрыбет) |- | 89 || brusto || грудзі |- | 90 || koro || сэрца |- | 91 || hepato || пячонка |- | 92 || trinki || піць |- | 93 || manĝi || есці |- | 94 || mordi || грызці, кусаць |- | 95 || suĉi || смактаць |- | 96 || kraĉi || пляваць |- | 97 || vomi || ванітаваць |- | 98 || blovi || дуць |- | 99 || spiri || дыхаць |- | 100 || ridi || смяяцца |} Большая частка слоўніка складаецца з раманскіх і германскіх каранёў, а таксама з інтэрнацыяналізмаў [[лацінская мова|лацінскага]] і [[старажытнагрэчаская мова|грэчаскага]] паходжання. Ёсць невялікая колькасць асноў запазычаных з славянскіх (польская і руская) моў ці праз іх пасярэдніцтва. Словы, якія пазычаюцца, прыстасоўваюцца да [[фаналогія эсперанта|фаналогіі эсперанта]] і запісваюцца фанематычным алфавітам (гэта значыць, зыходная арфаграфія мовы-крыніцы не захоўваецца). * Пазычанні з [[французская мова|французскай]]: пры ўзяцці слова з французскай мовы ў большасці слоў адбыліся рэгулярныя гукавыя змены (напрыклад /ш/ перайшло ў /ч/). Шмат якія дзеяслоўныя формы эсперанта ўзяты менавіта з французскай мовы: (''iri'' — ісці, ''maĉi'' — жаваць, ''marŝi'' — шагаць, ''kuri'' — бегчы, ''promeni'' — прагульвацца і інш.). * Пазычанні з [[англійская мова|англійскай мовы]]: у час заснавання эсперанта як міжнароднага праекта англійская мова не мела свайго сённяшняга распаўсюджання, таму англійская лексіка даволі бедна прыведзена ў асноўным слоўнікавым складзе эсперанта (''fajro'' — агонь, ''birdo'' — птушка, ''jes'' — так і некаторыя іншыя словы). Але ў апошні час, у слоўнік эсперанта ўвайшло некалькі інтэрнацыянальных англіцызмаў, такіх як ''bajto'' — байт (але таксама ''bitoko'', літаральна — біт-васьмёрка), ''blogo'' — блог, ''defaŭlte'' — па змаўчанні, ''manaĝero'' — менеджар і інш. * Пазычанні з [[нямецкая мова|нямецкай]]: у асноўны слоўнікавы склад уваходзяць такія нямецкія асновы як ''nur'' — толькі, ''danko'' — падзяка, ''ŝlosi'' — замыкаць, ''morgaŭ'' — заўтра, ''tago'' — дзень, ''jaro'' — год і інш. * Пазычанні з славянскіх моў: ''klopodi'' — клапатаць, ''kartavi'' — картавіць, ''krom'' — акрамя і інш. Агулам, лексічная сістэма эсперанта выяўляе сябе як аўтаномная, неахвотна запазычваючая асновы. Для новых паняццяў звычайна ствараецца новае слова з ужо існуючых у мове элементаў, чаму садзейнічаюць разнастайныя магчымасці словаўтварэння. Яскравым прыкладам тут можа быць параўнанне з беларускай мовай: * анг. ''site'', бел. ''сайт'', эсп. paĝaro; * анг. ''printer'', бел. ''прынтар'', эсп. ''printilo'' * англ. ''browser'', бел. ''браўзер'', эсп. ''retumilo, krozilo'' * анг. ''internet'', бел. інтэрнэт, эсп. ''interret''. Такая асаблівасць мовы дазваляе звесці да мінімуму колькасць каранёў і афіксаў, неабходных для валодання мовай. У размоўным эсперанта ёсць тэндэнцыя да замены слоў лацінскага паходжання словамі, створанымі з эсперанта-каранёў паводле апісальнага прынцыпу (паводка — ''altakvaĵo'' замест слоўнікавага ''inundo'', залішні — ''troa'' замест слоўнікавага ''superflua'' як у прыказцы ''la tria estas superflua — трэці залішні'' і г. д.). === Граматыка === ''Асноўны артыкул:'' [[Граматыка эсперанта]] Граматыку эсперанта магчыма выкласці ў выглядзе 16 правіл без выключэнняў (менавіта ў выглядзе 16 правіл быў выдадзены першы падручнік мовы), для напісання выкарыстоўваецца фанематычны алфавіт (гэта значыць з аднасэнсоўным двухбаковым адпавяданнем напісання і вымаўлення слоў) на [[лацінскі алфавіт|лацінскай аснове]]. мова адрозніваецца рэгулярнасцю: кожная асноўная частка мовы мае свой канчатак: напрыклад, ''-о'' у назоўнікаў, ''-а'' у прыметнікаў, ''-і'' у дзеясловаў у нявызначанай форме, ''-е'' — у вытворных прыслоўяў ==== Дзеяслоў ==== У сістэме эсперанта-дзеяслова тры часы: * мінулы (фармант ''-is''): ''mi iris'' — я ішоў, ''li iris'' — ён ішоў * цяперашні (''-as''): ''mi iras'' я іду ''li iras'' ён ідзе * будучы (''-os''): ''mi iros'' я пайду, ''li iros'' ён пойдзе. Ва ўмоўным ладзе дзеяслоў мае толькі адну форму (''mi irus'' я пайшоў бы). Загадны лад утвараецца пры дапамозе фарманта ''-u: iru!'' ідзі!. Паводле гэтай парадыгмы спрагаецца нават дзеяслоў «быць» (''esti'') які нават у некаторых штучных мовах бывае «няправільным» (увогуле, парадыгма спражэнняў эсперанта не мае выключэнняў). ==== Склоны ==== У сістэме склонаў маецца ўсяго два склоны: назоўны (намінатыў) і вінавальны (акузатыў). Астатнія адносіны перадаюцца пры дапамозе разнастайнай сістэмы прыназоўнікаў з фіксаваным сэнсам. Назоўны склон не маркіруецца асаблівым канчаткам (''vilaĝo'' — вёска), паказальнікам ''_n'' (''vilaĝon'' — вёску). Вінавальны склон (як і ў беларускай мове) выкарыстоўваецца таксама для вызначэння кірунку: ''en vilaĝo'' — у вёсцы ''en vilaĝon'' — у вёску, ''post krado'' за краты ''post kradon'' — за кратамі. ==== Лікі ==== У эсперанта два лікі: адзіны і множны. Адзіны не маркіруецца (infano — дзіця), а множны маркіруецца паказальніка множнасці -j: infanoj — дзеці. Тое ж самае і для прыметнікаў — прыгожы — bela, прыгожыя — belaj. Калі адначасова выкарыстоўваецца вінавальны склон і множны лік, паказальнік множнасці ставіцца ў самым пачатку: «прыгожых дзяцей» — bel'''ajn''' infan'''ojn'''. ==== Род ==== Граматычнай катэгорыі рода ў эсперанта няма. Маюцца займеннікі li — ён, ŝi — яна, ĝi — яно (для неадушаўлённых назоўнікаў, а таксама жывёл у выпадках, калі пол невядомя ці не мае значэння). ==== Дзеепрыметнікі ==== {| class="wikitable" |- ! '''Час/Стан''' !! '''Сапраўдны стан''' !! '''Залежны стан''' |- | '''Мінулы час''' || -int- || -it- |- | '''Цяперашні час''' || -ant- || -at- |- | '''Будучы час''' || -ont- || -ot- |} Дзеепрыметнікі і дзеепрыслоўі ўтвараюцца шляхам дадавання суфікса да асновы дзеслова: для дзеяпрыметнікаў — -а, а для дзепрыслоўяў — -е, для субстанывіраваных дзеепрыметнікаў — -о. такім чынам дзеепрыслоўі маюць тыя ж формы і спосабы іх утварэння, што і прыметнікі, дзепрыслоўі — што і прыслоўі. Тут прыведзена табліца суфіксаў. ==== Ступені параўнання дзеепрыметнікаў і прыметнікаў ==== Ступені параўнання перадаюцца дадатковымі словамі. Вышэйшая ступень — pli — больш, malpli — менш, найвышэйшая ступень — la plej — самы. Прыклад: * важны — grava * важней — pli grava * самы важны — la plej grava === Сістэма словаўтварэння === Мова мае некалькі дзясяткаў прыставак і суфіксаў, якія маюць пастаянны сэнс і дазваляюць утвараць з нешматлікай колькасці каранёў мноства новых слоў. Вось некаторыя суфіксы: * -et- — памяньшальна-ласкальны суфікс, * -eg- — павеліічальны суфікс, * -ar- — суфікс, які абазначае шмат рэчаў, * -il- — суфікс, які абазначае інструмент, * -ul- — суфікс чалавека, істоты, * -i- — сучасны суфікс, які абазначае краіны, * -ej- — суфікс месца Пры дапамозе гэтых суфіксаў магчыма ад каранёў arb-, dom-, skrib-, bel-, belarus-, kuir- (дрэў-, дом-, піс-, прыгож-, беларус-, вар-) утварыць словы: * arbeto — дрэўца; * arbaro — лес; * domego — вялікі дом; * skribilo — ручка (ці аловак); * belulo — харашун; * Belarusio — Беларусь; * kuirejo — кухня. Таксама, ёсць суфіксы, якія дазваляюць утвараць ад назваў рэчаў і рэчываў назвы ёмістасцей для іх (''inko'' — чарніла, ''inkujo'' — чарніліца), частку цэлага (-er-), рэч; ёсць прыстаўкі са значэннямі: сваяцтва праз шлюб (bo-), два полы (ge-), антонім да слова (mal-). === Карэлятыўныя займеннікі і займеннікавыя прыслоўі === Яшчэ адна зручная сістэма ў эсперанта прапануе сувязь займеннікаў і асобных прыслоўяў пры дапамозе іх падзела на структурныя элементы: з 5 тыпаў сказаў і 10 прыслоўяў простым зліццём атрымліваецца 50 слоў. {| class="wikitable" |- ! !! !! '''Пытанне''' !! '''Паказчык''' !! '''Нявызначанасць''' !! '''Усё''' !! '''Ніхто''' |- | || || '''ki-''' || '''ti-''' || '''i-''' || '''ĉi-''' || '''neni-''' |- | '''Якасць''' || '''-a''' || kia -які || tia — такі || ia — нейкі || ĉia — усякі || nenia — неякі |- | '''Прычына''' || '''-al''' || kial — чаму || tial — таму || ial — таму што || ĉial — па ўсім прычынам || nenial — не па якой прычыне |- | '''Час''' || '''-am''' || kiam — калі || tiam — тады || iam — некалі || ĉiam — заўсёды || neniam -ніколі |- | '''Месца''' || '''-e''' || kie — дзе || tie — тут || ie — там || ĉie — паўсюль || nenie — нідзе |- | '''Спосаб''' || '''-el''' || kiel — як || tiel — так || iel — неяк || ĉiel — усяляк || neniel — ніяк |- | '''Уладальнік''' || '''-es''' || kies — чый || ties — яго, таго || ies — некага, нейчы || ĉies — агульны || nenies — нічый |- | '''Рэч''' || '''-o''' || kio — што || tio — то, гэта || io — нешта || ĉio -усё || nenio — нішто |- | '''Колькасць''' || '''-om''' || kiom — колькі || tiom — столькі || iom — некалькі || ĉiom — уся колькасць || neniom — ніколькі |- | '''Індывід''' || '''-u''' || kiu — хто, які || tiu — той || iu — нехта, якісьці || ĉiu — кожны, ўсякі || neniu — ніхто |} === Уплыў славянскіх моў === [[Выява:Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|thumb|right|160px|[[Першая кніга, эсперанта|Першы падручнік эсперанта]] быў апублікаваны ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1887 годзе]] [[Выява:Tolstoj Kie estas amo cover.jpg|thumb|right|160px|Твор Л. Н. Талстога «Дзе любоў, там і Бог» у перакладзе на эсперанта. Выданне «Посредника» выдання [[Талстоўцы|талстоўцаў]] 1912 года]] Стваральнік эсперанта Л. Заменгоф вольна гаварыў на некалькіх мовах, дзве з якіх былі славянскімі ([[руская мова|руская]] і [[польская мова|польская]]). Сярод першых перакладаў, заклаўшых асновы літаратурнага стыля эсперанта, былі творы рускіх пісьменнікаў: «Рэвізор» Гогаля, «Завея» Пушкіна, «Княжна Мэры» Лерамантава і інш. Што тычыцца славянскага ўплыву на [[фаналогія|фаналагічным]] узроўні можна сказаць, што ў эсперанта няма ніводнай фанемы, якой не было б у рускай ці ў польскай мовах. Эсперанцкі алфавіт нагадвае чэшскі, славацкі, харвацкі, славенскі алфавіты (адсутнічаюць сімвалы ''q, w, x'' актыўна выкарыстоўваюцца сімвалы з дыякрытыкай: ''ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ і ŭ''). У лексіцы за выключэннем слоў, якія абазначаюць чыста славянскія рэаліі (''barĉo'' — боршч і інш.), з 2612 каранёў, пададзеных «Universala Vortato» (1894), толькі 29 маглі быць узяты з рускай ці польскай мовы. Але славянскі ўплыў у лексіцы праяўляецца ў актыўным ужыванні прыназоўнікаў у якасці прыставак (напрыклад ''sub'' — пад, ''auskulti'' — слухаць ''subaŭskulti'' — падслухоўваць). Падваенне асноў ідэнтычна такому ў рускай мове: ''plen-plena'' — полным-полно, ''finfine'' — в конце концов. Асобныя славянізмы першых гадоў існавання эсперанта былі нівеліраваны: напрыклад, дзеяслоў ''elrigardi'' (el-rigard-i) — выглядаць быў заменены новым — ''aspekti''. У сінтаксісе асобных прыназоўнікаў і злучнікаў захоўваецца славянскі ўплыў, які раней быў яшчэ большым (''kvankam teorie…sed en la praktiko…'' — хаця ў тэорыі…, але на практыцы…). Паводле славянскай мадэлі ажыццяўляецца і дапасаванне часоў (''Li dir'''is''', ke li jam far'''is''' tion'' — Ён сказаў, што ўжо зрабіў гэта, ''Li dir'''is''', ke li est'''os''' tie'' — Ён сказаў, што будзе там). Можна сказаць, што ўплыў славянскіх моў (найперш рускай) на эсперанта значна мацнейшы, чым гэта прынята лічыць, і перасягае ўплыў раманскіх і германскіх моў. Сучаснае эсперанта пасля «рускага» і «французскага» перыядаў уступіла ў гэтак званы «міжнародны» перыяд, калі асобныя этнічныя мовы ўжо не аказваюць значнага ўплыва на яго далейшае развіццё. '''Літаратура па пытанні:''' * [[Мішэль Дзюк Ганіназ|М. Дзюк Ганіназ]] Славянское влияние в эсперанто // Проблемы международного вспомогательного языка. — М.: «Наука», 1991. -- 113 с. * [[Барыс Рыгоравич Колкер|Б. Р. Колкер]]. Вклад русского языка в формирование и развитие эсперанто: Автореф. … канд. филол. наук. — М., 1985.<ref>[https://web.archive.org/web/20070310225803/http://miresperanto.narod.ru/konsultoj/kontribuo-1.htm Вклад русского языка]</ref> === Навукова-тэхнічная тэрміналогія === Існуюць дзясяткі галіновых аб'яднанняў эсперантыстаў. Так, станам на красавік 2013 года ў UEA (Сусветнай асацыяцыі эсперантыстаў) уваходзілі як калектыўныя члены 63 галіновых аб'яднанняў. Болшасць з гэтых аб'яднанняў вядзе і дапаўняе тэрміналагічныя слоўнікі ў сваёй галіне. Амаль усе слоўнікі выкладзены ў інтэрнэт і рэгулярна абнаўляюцца пры вольным, бясплатным доступе. Важнейшыя галіны (напрыклад, інфарматыка, фізіка, электроніка) маюць па некалькі версій слоўнікаў, якія вядуць розныя калектывы. Як і ў эсперанта ўвогуле, у тэрміналогіі таксама прыймаюцца меры для пазбаўлення ад двухсэнсоўнасцей. Напрыклад, момант часу вызначаецца словам momento. Але фізічныя велічыні вярчальнага руху, які не маюць вымернасці часу — момант інерцыі, момант імпульсу — вызначаюцца словам momanto. == Гісторыя == ''Асноўная старонка — [[Гісторыя эсперанта]]'' === Юнацтва Заменгофа === Эсперанта было прыдумана [[Людвіг Лазар Заменгоф|Людвігам Лазарам Заменгофам]]. Ён жыў у шматнацыянальным [[Беласток]]у, які тым часам уваходзіў у склад [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]], зараз у [[Польшча|Польшчы]], дзе часты ўзнікалі непаразуменні паміж прадстаўнікамі розных народаў. Хлопчык лічыў, што прычына канфліктаў — гэта адсутнасць агульнай мовы, і будучы яшчэ гімназістам, пачаў працу над праектам новай падыходзячай мовы, здольнай вырашыць гэту задачу. Яна павінна быць — у адрозненні ад нацыянальных моў — нейтральнай, лёгка вучыцца, і прымацца як другая мова для ўсіх. Мова вывучаемая адначасова з нацыянальнымі, і ўжываемая ў тых выпадках, калі ёсць неабходнасць у міжнародных зносінах. === Першыя ідэі === Спачатку, Заменгоф марыў уваскрэсіць [[латынь]], але палічыў яе занадта складанай. Потым вывучаючы англійскую мову, ён заўважыў, што граматыка мовы можа быць значна прасцейшай, чым ён думаў раней. Але заставалася праблема вывучэння занадта вялікай колькасці словаў. аднойчы Заменгоф заўважыў 2 рускамоўныя шыльды: швейцарская і кандытарская. Гэтыя словы, створаныя з дапамогай аднаго суфікса, далі яму ідэю гібкага словаўтварэння з дапамогай [[афікс]]аў, якое бы паменшыла адносную колькасць словаў, неабходных для вывучэння. Ён таксама, для палягчэння вывучэння мовы браў словы з моў лацінскай і германскай мовы, якія тым часам вывучаліся ў большасці краін свету. === Канчатковая версія === [[Выява:Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|thumb|right|Першы падручнік мовы эсперанта, выдадзены ў Варшаве, ў 1887 годзе]] Першы праект, пад назвай Lingwe uniwersala, быў у значнай ступені гатовы ўжо ў 1878 годзе, але бацька Заменгофа, настаўнік моў, палічыў працу сына марнай і ўтапічнай, тады, верагодна, зніклі рукапісы, давераныя яму сынам. Паміж 1879 і 1885 гадамі, Заменгоф вывучаў медыцыну ў Маскве і Варшаве. У гэты час, ён зноў займаўся міжнароднай мовай. У 1879 годзе, Заменгоф выкладаў першую версію гэтай мовы сябрам. Пасля некалькі гадоў, ён перакладаў на прыдуманую ім мову паэзію, каб як мага больш, палепшыць мову. Калі ён ужо быў гатовы апублікаваць мову, гэта было забаронена цэнзурай. Расчараваны гэтым Заменгоф бавіў час у перакладах на эсперанта [[Стары Запавет|Старога Запавета]], і твораў [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]]. [[26 ліпеня]] [[1887]] года была выдадзена рускамоўная версія яго [[Першая кніга (эсперанта)|кнігі]] «Международный язык» («Міжнародная мова»). Ад [[псеўданім]]а аўтара: Д-р Эсперанта, пад якім была выдадзена кніга, з цягам часу была ўтворана назва мовы. Спачатку яна называлася «Мова д-ра Эсперанта» потым, скарочана — эсперанта. === Спробы змен === Заменгоф атрымаў вялікую колькасць лістоў, у якіх акрамя ўхвальных меркаванняў, часта пісаліся прапановы па зменам у новастворанай мове. Кожную прапанову Заменгоф рэгістраваў, і потым, пачаў публікаваць у эсперантамоўным часопісе La Esperantisto, які выдаваўся ў [[Нюрнберг]]у. У гэтым самым часопісе, двойчы праходзілі галасаванні чытачоў па прапанаваным зменам. Большасць, аднак не згадзілася са зменамі. Пасля гэтых галасаванняў, прыхільнікі моўных рэформ на некаторы час змоўклі, і эсперанта пачало шырока распаўсюджвацца. Наступныя спробы змен прывялі да ўзнікнення мовы [[Іда (мова)|Іда]]. Большасць чытачоў часопіса ў той час жылі ў [[Расія|Расіі]], але неўзабаве, La Esperantisto быў там забаронены, з-за публікацыі артыкула [[Леў Талстой|Льва Талстога]]. Часопіс перастаў выдавацца, але неўзабаве, з'явіўся новы: Lingvо Internacia, які выдаваўся спачатку ў [[Швецыя|шведскай]] [[Упсала|Упсале]], потым у [[Венгрыя|Венгрыі]], пасля ў [[Парыж]]ы. Выданне гэтага часопіса спынілася з-за першай сусветнай вайны. === Распаўсюджванне мовы === [[Image:1905-uk-eliro-el-la-kongresejo.jpg|thumb|Удзельнікі першага Сусветнага Кангрэса эсперантыстаў у горадзе Булонь-сюр-Мэр]] Новую міжнародную мову яе прыхільнікі пачалі ўжываць падчас розных сустрэч, звязаных як з прафесіянальным жыццём, так і з хобі. Спачатку, эсперанта існавала толькі ў пісьмовай форме, але, пасля першага [[Сусветны Кангрэс эсперантыстаў|Сусветнага Кангрэса Эсперантыстаў]] у [[Булонь-сюр-Мэр]], стала відавочна, што на штучнай міжнароднай мове магчыма мець зносіны і падчас размовы, што павялічыла колькасць сустрэч паміж [[эсперантыст]]амі. У 1905 годзе была заснавана [[Акадэмія эсперанта]], у 1907 — [[Сусветная асацыяцыя эсперанта]]. У 1912 годзе, Заменгоф, падчас урачыстай цырымоніі з нагоды адкрыцця Сусветнага кангрэса ў [[Кракаў|Кракаве]], адмовіўся ад сваёй ролі ў эсперантысцкім руху. Мары аб гармоніі і мірным жыцці пасля [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]], выклікалі значнае распаўсюджванне эспенранта. Першы пасляваенны Сусветны Кангрэс адбыўся ў [[Прага|Празе]] ў [[1921]] годзе. У [[1927]] годзе ў [[Вена|Вене]] быў заснаваны Міжнародны эсперанта-музей. У перыяд, паміж сусветнымі войнамі, эсперанта пераследавалі ў фашысцкай [[Германія|Германіі]] і сталінскім [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]]. === Пасля Другой Сусветнай вайны === Генеральная Асамблея [[ЮНЕСКА]] прыняла ў 1954 і 1985 гадах [[Рэзалюцыі ЮНЕСКА аб эсперанта|рэзалюцыі]]. Да эсперанта былі прыхільны шмат якія кіраўнікі Польскай навуковай акадэміі. Міжнародны Каталіцкі Саюз эсперантыстаў у 1990 годзе прыняў дакумент Norme per celebraizione della Messa in esperanto <ref>{{Cite web |url=http://www.ikue.org./historio/mesonormoj.htm |title=Архіўная копія |access-date=9 чэрвеня 2012 |archive-date=19 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819211440/http://www.ikue.org/historio/mesonormoj.htm |url-status=dead }}</ref>, згодна з якім, Ватыкан дазваляе служыць Святую Імшу на эсперанта. Такім чынам, эсперанта стала першай штучнай літургічнай мовай у [[каталіцызм]]е. Той факт, што шмат якія цэлі эсперантысцкага руху не выкананы, прыпісваюць тэхналагічнай і культурнай гегемоніі [[Англія|Англіі]] і [[ЗША]], галоўным чынам, пасля Другой Сусветнай вайны, вынікам якой з'яўляецца паўсюднае ўжыванне англійскай мовы ў міжнародных зносінах. == Сучасны стан эсперанта == ''Асноўная старонка — [[Сучаснае развіццё эсперанта]]'' [[Image:Flag of Esperanto.svg|thumb|Сцяг эсперанта]] [[Image:Jubilea simbolo.svg|thumb|Юбілейны сімвал эсперанта]] У сучасным свеце, калі ўсё больш увагі надаецца правам меньшасцей, і моўнай разнастайнасці, таксама часцей звяртаюцца і да ідэі міжнароднай мовы. Недзяржаўныя арганізацыі і асацыяцыя настойваюць, каб дыскусіі аб міжнароднай мове праводзілі [[ААН]][[Еўрапейскі саюз]]. Сярод вядомых людзей, якія цікавяцца ці цікавіліся эсперанта ёсць лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] [[Рэінхарт Селтэн]], чэмпіёнка свету па шахматах [[Юдзіт Полгар]], [[Цівадар Сорас]] — бацька фінансіста [[Джордж Сорас|Джорджа Сораса]], беларускія пісьменнікі [[Сяргей Новік-Пяюн]], [[Янка Маўр]]<ref>[http://sb.by/post/99975 Пра заняткі Янкі Маўра эсперанта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005103950/http://www.sb.by/post/99975/ |date=5 кастрычніка 2013 }}</ref>. Стваральнік эсперанта Лазар Людвіг Заменгоф, спадзяючыся на распаўсюджванне мовы, надаў ёй мінімальную граматыку і абмежаваны слоўнік. Сёння аднак, эсперанта з’яўляецца развітай мовай, з вялікай колькасцю асоб, якія ўжываюць гэту мову, жывучы ў шмат якіх краінах свету, і складанай сістэмай выказвання. === Стан развіцця мовы === Спачатку эсперанта складаўся з каля тысячы каранеў, з якіх было магыма стварыць 10—12 тысяч словаў. Сучасныя слоўнікі эсперанта складаюцца з 15—20 тысяч каранеў, з якіх магчыма ўтварыць сотні тысяч словаў. За актуальнымі тэндэнцыямі развіцця мовы назірае Акадэмія эсперанта. Сучаснае эсперанта ёсць вынік калектыўнай працы вялікай колькасці філолагаў, паэтаў, пісьменнікаў, і некалькіх пакаленняў яго карыстальнікаў. На працягу больш чым 120 гадоў былі створаны тысячы слоў, выразаў, метафараў, моўных фігур, выпрацаваны таксама слоўнікі для розных навук. === Мадыфікацыі === Нягледзячы на лёгкасць граматыкі, некаторыя асаблівасці мовы эсперанта, вызываюць крытыку. На працягу ўсяго існавання эсперанта сярод яго прыхільнікаў з'яўляліся людзі, якія жадалі змяніць мову ў лепшы, па іх разуменню, бок. Але, паколькі ўжо існавалі [[Асновы эсперанта]], мову было немагчыма рэфарміраваць — толькі ствараць новыя [[планавая мова|планавыя мовы]], якія адрозніваліся ад эсперанта. Такія мовы атрымалі ў [[інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыцы]] імя эсперантоіды ці эсперанціды. Гісторыя эсперанцідаў пачынаецца ў 1907 годзе, калі была створана мова [[Іда (мова)|іда]]. Пасля стварэння новай мовы частка эсперанцістаў стала прыхільнікамі іда. У падобнай сітуацыі апынулася і іда, пасля з’яўлення «палепшанага іда» — мовы [[навіяль]]. Іншыя мовы — [[нэа]] [[эсперанціда]] зараз практычна не ўжываюцца ў жывых зносінах. Мовы, створанныя пад уплывам эсперанта, з'яўляюцца і ў наш час. === Носьбіты === Па дадзеных праекта Ethnologue <ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp&code=ESP Ethonologie 14 report for language code ESP]</ref>, агульная колькасць людзей валодаючых эсперанта складае 2 мільёны, з якіх для 2000 гэтая мова з'яўляецца роднай (галоўным чынам гэта дзеці бацькоў з розных народаў, якія ўжываюць у паўсядзённым жыцці эсперанта). Гэтая лічба была атрымана амерыканскім эсператныстам Сідні Кубрыкам, які не раскрыў метаду яе падліку. Маркус Сікошак лічыць гэту лічбу перабольшанай. Паводле яго думкі, калі б у свеце было каля мільёна эсперантыстаў, то ў яго горадзе, Кёльне, павінна б было быць прынамсі 180 эсперантыстаў. Але Сікошак знайшоў толькі 30 чалавек, якія гавораць на эсперанта ў Кёльне, і такую ж невялікую колькасць эсперантыстаў у іншых вялікіх гарадах. Ён таксама адзначыў, што членамі розных арганізацый па ўсім свеце з'яўляецца толькі 20 тысяч чалавек<ref>Sikosek> Ziko M. ''Esperanto Sen Mitoj'' («Esperanto without Myts»).Sekond edition. Antwerp: Flandra Esperanto-Ligo, 2013</ref>. Паводле меркавання фінскага лінгвіста Й. Лціндстэла, эксперта па эсперантыстах «з нараджэння», прыкладна для 1000 чалавек ва ўсім свеце эсперанта з'яўляецца роднай мовай, яшчэ каля 10 тысяч здольны вольна размаўляць на гэтай мове, і каля 100 тысяч здольны актыўна яе выкарыстоўваць<ref>[http://www.helsinki.fi/~jslingst/denask-l.html DENASK-L@helsinki.fi]</ref> ==== Размеркаванне па краінах ==== Найбольшая колькасць [[эсперантыст]]аў жыве ў [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскім саюзе]], там жа адбываецца большасць з эсперанта-мерапыемстваў<ref>[http://www.esperanto.hu.matrix.euroweb.hu/eventoj/kalendar.htm статыстыка эсперанта-сустрэч, кангрэсаў і курсаў з 1996 па 2008 гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081223033709/http://www.esperanto.hu.matrix.euroweb.hu/eventoj/kalendar.htm |date=23 снежня 2008 }}</ref><ref>[http://www.e-novosti.info/blog/09.04.2010/1 Сустрэчы на ўсходзе Польшчы і ў Літве вясной-летам 2010 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101206214953/http://www.e-novosti.info/blog/09.04.2010/1 |date=6 снежня 2010 }}</ref>. Па-за межамі Еўропы актыўны эсперанта-рух ёсць у [[Бразілія|Бразіліі]]<ref>{{Cite web |url=http://e-novosti.info/58php#roger |title=Ускосныя згадванні эсперанта-падзей у інтэрв'ю з эсперанцкім дзіджэям з Бразіліі |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=28 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528073812/http://e-novosti.info/58php#roger |url-status=dead }}</ref>, [[В’етнам]]е<ref>Прынамсі, у Ханоі адбыўся міжнародны моладзевы кангрэс эсперанта пры падтрымцы мясцовых улад, у 2012 годзе, Сусветны Кангрэс Эсперанта</ref>, [[Іран]]е<ref>[http://groups.yahoo.com/group/iranaj-esperantistoj/ Паштовая група іранскіх эспеантыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121011121416/http://groups.yahoo.com/group/iranaj-esperantistoj/ |date=11 кастрычніка 2012 }}</ref><ref>[http://www.e-novosti.info/blog/22/06/2003/3 Іранскі эсперанцкі часопіс удзельнічаў у Іранскім фестывалі прэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021244/http://www.e-novosti.info/blog/22/06/2003/3 |date=5 сакавіка 2016 }}, стэнд часопіса наведаў прэзідэнт Хатамі</ref>, [[Кітай|Кітаі]]<ref>[http://www.e-novosti.info/blog/24.05.2004/1 Сусветны кангрэс эсперанта ў КНР — больш за 700 мясцовых удзельнікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110104015911/http://www.e-novosti.info/blog/24.05.2004/1 |date=4 студзеня 2011 }}</ref><ref>[http://www.e-novosti.info/blog/21.09.2004/1 2004 год: адкрыццё Манументу эсперанта ў пекінскім парку Чааян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101206200539/http://www.e-novosti.info/blog/21.09.2004/1 |date=6 снежня 2010 }}</ref>, [[ЗША]]<ref>[http://www.esperanto.org/nask/ NASK: штогадовыя курсы эсперанта ва ўніверсітэце Сан-Дыега] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090802073539/http://www.esperanto.org/nask/ |date=2 жніўня 2009 }}. На курсы запрашаюць лепшых выкладчыкаў і граматыстаў са ўсяго света</ref><ref>[http://esperanto-USA.org/eo/node/1040 Статыстыка членаў Esperanto-USA за некалькі гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170716042755/http://esperanto-usa.org/eo/node/1040 |date=16 ліпеня 2017 }}</ref>, [[Японія|Японіі]]<ref>[http://www.e-novosti-info/blog/15.11.2005/1 Уражанні ад Японскага эсперанта-кангрэса (кастрычнік 2005 г.)]{{Недаступная спасылка}}</ref> і некаторых іншых краінах. Практычна няма эсперантыстаў у арабскіх краінах і, напрыклад, у [[Тайланд]]зе<ref name="jarlibro08">Universala Esperanto-Asocio. Jarlibro 2004</ref>. Пачынаючы з 199-х гадоў пастаянна ўзрастае колькасць эсперантыстаў у [[Афрыка|Афрыцы]], асабліва ў такіх краінах як [[Бурундзі]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]], [[Зімбабвэ]] і [[Тога]]. Сотні эсперантыстаў ёсць у [[Непал]]е, [[Філіпіны|Філіпінах]], [[Інданезія|Інданезіі]], [[Манголія|Манголіі]] і іншых [[азія]]цкіх краінах. Сусветная асацыяцыя эсперанта (UEA) налічвае найбольшую колькасць членаў у Бразіліі, Германіі, Францыі і ЗША, што можа быць паказчыкам актыўнасці эсперантыстаў паводле краін, хаця магчыма адлюстроўвае і іншыя фактары (такія, як, напрыклад, больш высокі ўзровень жыцця, дазваляючы эсперантыстам з гэтых краін плаціць штогадовы ўзнос). === Вывучэнне эсперанта === Эксперыменты і нефармальныя назіранні паказалі, што папярэдняе вывучэнне эсперанта пазітыўна ўплывае на вывучэнне іншай мовы. Было праведзена некалькі даследаванняў гэтага феномену: напрыклад, група вучняў вывучала цягам аднаго года эсперанта, а потым цягам трох гадоў французскую мову. Гэтая група мела лепшыя вынікі, чым кантрольная група, вывучаўшая французскую мову цягам чатырох гадоў. Падобныя вынікі былі тады, калі другой мовай была японская, ці працяг эксперымента быў скарочаны напалову. Але ў гэтым даследаванні не гаворыцца, ці прыносіла карысць папярэдняе вывучэнне якой-небудзь іншай мовы, напрыклад латынню. Хаця выкладанне эсперанта існуе і ва ўніверсітэтах (напрыклад ва ўніверсітэце імя Масарыка ў [[Брно]], [[Чэхія]]), большасць асоб вывучае мову самастойна, падчас курсаў (напрыклад у мясцовых клубах), у сеціве. падручнікі і дапаможнікі для вывучэння мовы існуюць больш за сто год. === Афіцыйны статус === Эсперанта не з'яўляецца афіцыйнай мовай у якой-небудь дзяржаве, але ў пачатку дваццатага стагоддзя існавалі планы зрабіць з нейтральнай тэрыторыі [[Морэснет]] першую эсперантысцкую дзяржаву, і на штучным [[Рэспубліка Вострава Ружы|востраве Ружы]] існавала кароткі час у 1968 годзе «нацыя», ужываўшая эсперанта як афіцыйную мову. Эсперанта ўжываюць у сваёй дзейнасці некалькі недзяржаўных арганізацый (большай часткай эсперантысцкіх). Эсперанта з'яўляецца першай штучнай літургічнай мовай у [[каталіцызм]]е. У 1954 годзе [[ЮНЕСКА]] прызнала, што мэты дасягнутыя эсперанта супадаюць з мэтамі ЮНЕСКА. Гэта дало пачатак паміж ЮНЕСКА і [[Сусветная асацыяцыя эсперанта|Сусветнай асацыяцыяй эсперанта]], якая была зарэгістравана як арганізацыя ўзроўню Б. У 1985 годзе Генеральная асамблея ЮНЕСКА заклікала дзяржавы-члены ўжываць эсперанта ў міжнародных зносінах. Сусветная асацыяцыя эсперанта мае зносіны з [[ААН]], [[ЮНІСЕФ]], [[Савет Еўропы|Саветам Еўропы]]. Паводле пастановы мэрыі, з 11-га ліпеня 2006 года [[Германія|нямецкі]] горад [[Герцберг-ам-Гарц|Херцберг]] афіцыйна называецца горадам эсперанта, што звязана з культурнымі і асветніцкімі мерапрыемствамі звязанымі з эсперанта. Герцберг мае партнёрскія зносіны з польскім горадам [[Горад Гура, Польшча|Гура]], у зносінах паміж гэтымі гарадамі ўжываецца эсперанта. == Праблемы і перспектывы эсперанта == === Гістарычны фон === [[Выява:Poŝta karto jaro 1946.png|thumb|Паштоўка з тэкстам па рускай мове і эсперанта, выдадзеная ў 1946 годзе]] На становішча эсперанта ў грамадстве значна ўплывалі палітычныя падзеі XX стагоддзя, у першую чаргу стварэнне, развіццё і наступнае знікненне камуністычных рэжымаў у [[СССР]] і краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], усталяванне [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкага рэжыму]] ў [[Германія|Германіі]], падзеі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У СССР эсперанта актыўна распаўсюджваўся ў 1920-я гады, дзякуючы прапанове [[Леў Троцкі|Троцкага]]<ref>[http://lib.socio.msu/1/librarĝ?e=d-000-00---001uĉeb--00-0-0-0promot-10---4------0-01--1ru-50---20-help---00031-001-0-0ĵindoĵsZz-1251-00&a=d&c1=CL1&d=HAŜO10a3b07ac3e27a72e85a358.7.9 Н. Б. Мячкоўская. Сацыяльная лінгвістыка. Штучныя мовы-пасрэднікі і інтэрлінгвістыка]{{Недаступная спасылка}}</ref>, гэтая мова шырока вывучалася як «мова сусветнай рэвалюцыі». Эсперанта шырока выкарыстоўвалі ў сетцы «рабкораў» (рабочых карэспандэнтаў), на гэтай мове шырока вялося радыёвяшчанне (у тым ліку і ўнутранае). У гэты час нават надпісы на паштовых канвертах рабіліся на двух мовах, рускай і эсперанта<ref>{{Cite web |url=http://e-novosti.info/forumo/vievtopic.php?t=3886 |title=Эсперанта на паштоўках і марках СССР, канец 1920-х гадоў |access-date=8 снежня 2013 |archive-date=26 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926125803/http://e-novosti.info/forumo/vievtopic.php?t=3886 |url-status=dead }}</ref> (паводле асобных сведчанняў такія паштоўкі выходзілі і потым — напрыклад, у 1946 годзе<ref>[http://www.esperanto.org/Ondo/H-mahnac.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511171312/http://www.esperanto.org/Ondo/H-mahnac.htm |date=11 мая 2013 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511171312/http://www.esperanto.org/Ondo/H-mahnac.htm |date=11 мая 2013 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511171312/http://www.esperanto.org/Ondo/H-mahnac.htm |date=11 мая 2013 }} Esperanta saluto el la jaro 1946 {{ref-eo}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511171312/http://www.esperanto.org/Ondo/H-mahnac.htm |date=11 мая 2013 }}</ref>). Але з сярэдзіны 1930-х гадоў супраць носьбітаў эсперанта пачаліся рэпрэсіі, іх абвінавачвалі ў «трацкізме», «шпіянажы» і «тэрарызме»<ref>[http://historio.ru/kaketobĝ.php «Як гэта было?»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Шмат хто з савецкіх эсперантыстаў адышоў ад актыўнай дзейнасці. У нацысцкай Германіі таксама пераследавалі прыхільнікаў эсперанта. У выніку, рух эсперантыстаў у гэтых краінах фактычна спыніў сваё існаванне. У 1950-я гады, калі рух эсперантыстаў пачынае адраджацца, найбольш уплывовай дзяржавай сталі [[ЗША]], у выніку месца міжнароднай мовы фактычна займае [[англійская мова|англійская]], што значна ўдакладняе распаўсюджванне эсперанта. Падзенне камуністычных рэжымаў у СССР і краінах Усходняй Еўропы ў 1980-1990-х гадах і ўзніклыя ў выніку гэтага эканамічныя цяжкасці пазбавілі эсперанта арганізацыі эканамічнай базы, а шмат каго з іх членаў вымусілі пакінуць рух, заняўшыся пошукам сродкаў да існавання. У сувязі з гэтым рост колькасці прыхільнікаў запаволены (напрыклад, колькасць індывідуальных членаў Сусветнай асацыяцыі эсперанта (UEA) нават скарацілася з 8071 чалавека ў 1991 годзе да 5657 у 2002 годзе, памяншэнне колькасці асацыяваных членаў у 1991 годзе — з 25 да 19 тысяч, асабліва рэзкім было ў [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]]). Развіццё інтэрнэта значна палегчыла сувязі паміж эсперантыстамі, спрасціла доступ да літаратуры, музыкі і фільмам на гэтай мове, садзейнічала развіццю дыстанцыйнага навучэння === Праблемы эсперанта === Асноўныя праблемы, з якімі сутыкаецца эсперанта, з'яўляюцца характэрнымі для большасці дысперсна пражываючых грамадстваў, якія не атрымліваюць фінансавай дапамогі з боку дзяржаўных органаў. Адносна невялікія сродкі эсперанта-арганізацый, якія складваюцца большай часткай з ахвяраванняў, працэнтаў па банкаўскім укладам, і таксама прыбыткаў ад некаторых камерцыйных прадпрыемстваў (пакеты акцый, здаванне ў арэнду нерухомасці), не дазваляюць весці шырокую рэкламную кампанію, інфармуючы грамадства пра эсперанта і яго магчымасці. У выніку нават шмат хто з еўрапейцаў не ведаюць пра існаванне гэтай мовы<ref>[http://www.liberafolio.org/2008/francaesploro Вынікі апытання 2008 года ў Францыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101206124850/http://www.liberafolio.org/2008/francaesploro |date=6 снежня 2010 }} прадэманстравалі, што пра эсперанта ведае каля 40 % апытаных; з іх толькі 8 % даведаліся пра мову з друку, 7 % — з тэлеперадач</ref>, ці абапіраюцца на недакладныя звесткі, уключаючы негатыўныя міфы. У сваю чаргу адносна малая колькасць эсперантыстаў спрыяе ўмацаванню ўяўленняў пра гэту мову, як пра няўдалы праект. Адносна малая колькасць і дысперснае пражыванне эсперантыстаў абумоўлівае адносна малыя тыражы перыядычных і кніжных выданняў на гэтай мове. Самы вялікі тыраж маюць часопіс [[Esperanto]], афіцыйнае выданне Сусветнай асацыяцыі эсперанта (5500 экземпляраў) і грамадска-палітычны часопіс [[Monato]] (1900 экземпляраў)<ref name="Ĉu kunlaboro">[http://www.esperanto.de/ea/2008/ea2008_4_2.pdf Ĉu kunlaboro solvos problemon? Al multaj Esperanto-gazetoj mankas abonantoj]</ref>. Большасць з перыядычных выданняў на эсперанта даволі сціпла аформлены. Тым жа часам шэраг часопісаў — такія як «[[La Ondo de Esperanto]]»<ref>[http://www.esperanto.org./Ondo/Ind-Ondo.htm La Ondo de Esperanto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140220102110/http://www.esperanto.org/Ondo/Ind-ondo.htm |date=20 лютага 2014 }}</ref>, «[[Beletra almanako]]»<ref>[http://www.beletraalmanako.com/boao/index.html Beletra Almanako — BA — Literaturo en Esperanto — Eldonejo Mondial]</ref> вылучаюцца высокім узроўнем паліграфічнага выканання, не саступаючы лепшым нацыянальным узорам. З 2000-х гадоў шмат якія з выданняў распаўсюджваюцца таксама і ў выглядзе электронных версій — больш танных, аператыўных і добра аформленых. Некаторыя выданні распаўсюджваюцца толькі такім чынам, у тым ліку бясплатна (напрыклад, выдаючыся ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] «Mirmekobo»<ref>[http://web.me.com/donbroadribb1/Mirmekobo.html Bonvenon al Mirmekobo]{{Недаступная спасылка}}</ref>). Тыражы кніжных выданняў на эсперанта за рэдкім выключэннем невялікія, мастацкія творы рэдка друкуюцца тыражом большым за 200—300 экземпляраў<ref>Lena Kapunina. Ni ne entombigu niajn literaturajn trezorojn // Beletra almanako. № 6. (Oktobro 2009). p. 120.</ref> і з-за гэтага іх аўтары не могуць прафесійна займацца літаратурнай творчасцю (прынамсі толькі на эсперанта). Да таго ж для пераважнай большасці эсперантыстаў гэтая мова з'яўляецца другой, і ступень валодання ёю не заўсёды дазваляе свабодна ўспрымаць ці ствараць складаныя тэксты — мастацкія, навуковыя і гэтак далей. Ёсць прыклады, калі творы, першапачаткова створаныя на адной нацыянальнай мове, перакладаліся на іншую мову пры пасрэдніцтве эсперанта<ref>«''Эсперанта выкарыстоўваецца як мова-пасрэднік для перакладу з адной нацыянальнай мовы на іншую. Так, творы некаторых польскіх пісьменнікаў, перакладзены на іншыя мовы не з арыгіналаў, а з удалых эсперанцкіх перакладаў (А. Міцкевіча і Б. Пруса — на кітайскую мову, Э. Ажэшкі — на японскую), а кніга прафесара Угорэ Тойфумі „Жахі пекла“ была перакладзена на нямецкую з эсперанцкага перакладу японскага арыгінала''». Цытуецца паводле {{кніга |аўтар = Каралевіч А. І. |частка = Уводіны |загаловак = Кніга пра эсперанта |спасылка = http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/korolevich/01.htm |месца = Кіеў |выдавецтва = Наукова думка |год = 1989 |старонак = 256 |isbn = - 5-12-000985-9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110921004148/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/korolevich/01.htm |archive-date = 21 верасня 2011 }}</ref> === Перспектывы эсперанта === У эсперанта-таварыстве асабліва папулярна ідэя аб увядзенні эсперанта ў якасці дапаможнай мовы Еўрапейскага саюза <ref>[http://www.mignews.com/news/culture/world/060209_182255_90413/html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121128023745/http://www.mignews.com/news/culture/world/060209_182255_90413/html|date=28 лістапада 2012}}</ref>. Прыхільнікі гэтай кропкі гледжання лічаць, што гэта зробіць міжмоўныя зносіны ў Еўропе больш раўнапраўным і эфектыўным і адначасова рашыць праблему еўрапейскай ідэнтыфікацыі. З прапановамі аб больш сур'ёзным разгляданні эсперанта на еўрапейскім узроўні выходзілі некаторыя еўрапейскія палітыкі і цэлыя партыі, прынамсі прадстаўнікі Транснацыянальнай радыкальнай партыі <ref>{{Cite web |url=http://e-novosti.info/72php#en |title=Архіўная копія |access-date=9 чэрвеня 2012 |archive-date=28 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528073742/http://e-novosti.info/72php#en |url-status=dead }}</ref>. Акрамя таго існуюць прыклады ўжывання эсперанта ў еўрапейскай палітыцы (напрыклад эсперантамоўныя версіі інфармацыйнага бюлетэня «Conspektun rerum latinus» падчас старшынства ў ЕС Фінляндыі <ref>[http://www.e-novosti.info/blog/31.08.2006/1]</ref>. падчас выбараў на еўрапейскім узроўні ўдзельнічае невялікая палітычная партыя «Еўропа — Дэмакратыя — Эсперанта», набраўшая 41 тысячу галасоў падчас выбараў у [[Еўрапарламент]] у 2009 годзе [http://www.e-novosti.info/blog/08.06.2009/1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110104083732/http://www.e-novosti.info/blog/08.06.2009/1 |date=4 студзеня 2011 }} == Ужыванне эсперанта == Кожны год выдаюцца сотні новых перакладных і арыгінальных кніг на эсперанта<ref>[http://www.e-novosti.info/blog/24.11/2004/1 Esperanto новості: «…штогод на сусветны рынак выходзіць больш за 200 кніг на эсперанта (менавіта такая колькасць анонсаў з'яўляецца ў спецыяльнай рубрыцы часопіса „Esperanto“)… Штогод у свеце прадаюць каля 30 тыс. асобнікаў кніг на эсперанта»]</ref>. Эсперанта-выдавецтвы ёсць у [[Расія|Расіі]], [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>[http://www.kava-pech.cz/index-esperanto.html Kava-Pecz.cz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091205063516/http://www.kava-pech.cz/index-esperanto.html |date=5 снежня 2009 }}</ref>, [[Італія|Італіі]]<ref>[http://www.edstudio.it/index.php Edustudio]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[ЗША]]<ref>[http://www.librejo.com/ Mondial]</ref>, [[Бельгія|Бельгіі]]<ref>[http://www.esperanto.be/fel/but/index.php FEL]</ref>, [[Нідэрланды|Нідэрландах]]<ref>{{Cite web |url=http://www.geocitrus.com/eldonejo_bero/ |title=Bero |access-date=12 студзеня 2014 |archive-date=31 сакавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331192818/http://www.geocitrus.com/eldonejo_bero |url-status=dead }}</ref> і іншых краінах. Сярод кніжных інтэрнэт-крам найбольшай папулярнасцю карыстаецца сайт Сусветнай арганізацыі эсперанта, у каталогу якога на 2013 год прапанавана 7145 розных тавараў, уключаючы 6369 найменняў кніжных выданняў (не лічачы 2283 букіністычных выданняў)<ref>[http://katalogo.uea.org/index.php?st=list Hodiaŭ en la Katalogo estas]</ref>. Вядомы пісьменнік-фантаст [[Гары Гарысан]] сам валодаў эсперанта і актыўна прапагандаваў яго ў сваіх творах. Напрыклад, у апісаным свеце будучыні ў цыклах «Стальны пацук» і «Свет смерці» жыхары Галактыкі размаўляюць у асноўным на эсперанта. Таксама на эсперанта выдаецца каля 250 газет і часопісаў<ref>[http://www.tejha.org/?page_id=22 Jukka Pietiläinen. Esperanta gazetaro: historio, nuntempo kaj perspektivoj]</ref>, многія з раней выдадзеных нумароў магчыма бясплатна загрузіць са спецыялізаванага сайта<ref>[http://www.gazetejo.org/ La Esperanta Gazetejo]</ref>. Большасць з выданняў прысвечаны дзейнасці выдаючых іх эсперанта-арганізацый (у тым ліку спецыяльных — аматараў прыроды, чыгуначнікаў, нудыстаў, геяў і г. д.), але існуюць таксама грамадска-палітычныя выданні ([[Monato]], Sennaciulo і інш.), літаратурныя ([[Beletra almanako]], [[Literatura Foiro]] і інш.). Ёсць інтэрнэт-тэлебачанне на эсперанта. У адных выпадках гаворка ідзе пра бесперапыннае вяшчанне<ref>[http://esperanto-tv.com/ Esperanto TV]</ref>, у іншых — пра серыі відэаролікаў, якія карыстальнік можа выбіраць і праглядаць<ref>[http://farbskatol.net/dotclear/index.php Farbskatol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100109090748/http://farbskatol.net/dotclear/index.php |date=9 студзеня 2010 }}</ref><ref>[http://esperanto.cat/kistv/index.php Kataluna informservo-televida (Kis-TV)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100110210536/http://esperanto.cat/kistv/index.php |date=10 студзеня 2010 }}</ref><ref>[http://tvbialystok.pl/tvesperanto/TV Esperanto Bjalistoko]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На сайце [[YouTube]] выкладвае новыя ролікі група Esperanto<ref>[http://www.youtube.com/group/esperanto Esperanto]</ref>. З 1950-х гадоў з'яўляюцца мастацкія і дакументальныя [[Эсперанта-фільм|фільмы на эсперанта]]<ref>[http://akas.imdb.com/Sections/Languages/Esperanto/ IMDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311164956/http://akas.imdb.com/Sections/Languages/Esperanto/ |date=11 сакавіка 2007 }}</ref>, а таксама субцітры на эсперанта да многіх фільмаў на нацыянальных мовах<ref>[http://filmoj.net/ Filmoj.net]</ref><ref>[http://laponto.esperanto.org.ar/ La Ponto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070124235919/http://laponto.esperanto.org.ar/ |date=24 студзеня 2007 }}</ref>. Бразільская студыя Imagu-Filmo ужо выпусціла два мастацкія фільмы на эсперанта — «Gerda malaperis» i «La Patro». На эсперанта вяшчае некалькі радыёстанцый<ref>[http://radioarkivo.org/ radioarkivo.org]</ref>: Міжнароднае радыё Кітая (CRI)<ref>[http://es.chinabroadkast.cn/ Міжнароднае радыё Кітая(CRI)]{{Недаступная спасылка}}</ref>, Radio Havano Kubo<ref>[http://www.radiohc.cu/esperanto/index.htm Radio Havano Kubo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091226080325/http://www.radiohc.cu/esperanto/index.htm |date=26 снежня 2009 }}</ref>, Радыё Ватыкана<ref>[http://www.oekumene.radiovaticana.org/esp/on_demand.asp Радыё Ватыкана]{{Недаступная спасылка}}</ref>, Parolu, mondo! (Бразілія)<ref>{{Cite web |url=http://parolumondo.com/ |title=Parolu, mondo! |access-date=12 студзеня 2014 |archive-date=18 чэрвеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618062859/http://parolumondo.com/ |url-status=dead }}</ref> і Польскае радыё<ref>{{Cite web |url=http://www.polskieradio.pl/podkasting/show/?nr=12&name=radiowe_polecane |title=Польскае радыё |access-date=12 студзеня 2014 |archive-date=11 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311063720/http://www.polskieradio.pl/podkasting/show/?nr=12&name=radiowe_polecane |url-status=dead }}</ref> (з 2009 года — у выглядзе інтэрнэт-падкаста), 3ZZZ (Аўстралія)<ref>[http://melburno.org.au/3ZZZradio/Arkivo de 3ZZZ Radio en Esperanto]{{Недаступная спасылка}}</ref>/ На эсперанта можна прачытаць навіны, даведацца пра надвор'е па ўсім свеце<ref>[http://esperanto.wunderground.com/ Welkome to Weather Underground : Weather Underground] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090601103955/http://esperanto.wunderground.com/ |date=1 чэрвеня 2009 }}</ref>, пазнаёміцца з навінкамі ў сферы камп'ютарных тэхналогій<ref>[http://blogo.ikso.net/ E@I-blogo]</ref>, спланаваць самастойныя падарожжы ў розныя краіны свету<ref>[http://vojagxo.info/ Vojaĝo]</ref>, выбраць у Інтэрнэце гатэль у [[Ротэрдам]]е<ref>[http://www.hotelvanwalsum.nl/josfinale.html josfinale]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Рыміні]]<ref>[http://marselli.com/esp/index.pxp Rimini Hotel San Giuliano Rimini Hotels San Guliano — Hotel Marselli in San Giuliano Rimini]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Беласток]]у<ref>[http://www.hotelesperanto.net/ Hotel Esperanto]</ref> і іншых гарадах, навучыцца гульні ў [[покер]]<ref>[http://wwwlearnlangs.com/pokero/ Lernu Pokeron en Esperanto]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Міжнародная акадэмія ў Сан-Марына<ref>[http://www.ais-sanmarino.org/ AIS San-Marino]</ref> выкарыстоўвае эсперанта ў якасці адной са сваіх рабочых моў, тут можна атрымаць ступень магістра ці бакалаўра карыстаючыся эсперанта. У польскім горадзе [[Быдгашч]] з 1996 года працуе навучальная ўстанова, дзе рыхтуюць спецыялістаў у галіне культуры і турызму, а выкладанне вядзецца на эсперанта. Патэнцыял эсперанта выкарыстоўваецца і ў мэтах міжнароднага бізнесу, значна спрашчаючы зносіны паміж яго ўдзельнікамі. Прыкладам можна даць італьянскага прадаўца кавы<ref>[http://www.coffee/byethost12.com/ Altkvalita itala kafo ĉe Via hejmo kaj kafejo]</ref> і шэраг іншых кампаній. З 1985 года дзейнічае Міжнародная камерцыйная і эканамічная група пры сусветнай арганізацыі эсперанта<ref>{{Cite web |title=IKEF |url=http://www.ikef.org/ |access-date=12 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316234230/http://www.ikef.org/ |archive-date=16 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>. Са з'яўленнем новых інтэрнэт тэхналогій, такіх як [[падкастынг]], многія эсперантысты атрымалі магчымасць самастойнага вяшчання ў Інтэрнэце. Адным з самых папулярных падкастаў на мове эсперанта з'яўляецца Radio Verda (Зялёнае Радыё)<ref>[http://radioverda.com/ Radio Verda]</ref>, якое рэгулярна вяшчае з 1998 года. Расце папулярнасць Muzaiko — першага эсперанта-падкаста з кругласутачным вяшчаннем<ref>{{Cite web |url=http://muzaiko.info/ |title=Muzaiko |access-date=12 студзеня 2014 |archive-date=31 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831080306/http://muzaiko.info/ |url-status=dead }}</ref>. У Калінінградзе запісваюцца перадачы іншага папулярнага падкаста — Radio Esperanto (19 выпускаў на год, у сярэднім 907 праслухоўванняў на выпуск)<ref>[http://la-ondo.rpod.ru/ Radio Esperanto]</ref><ref>[http://www.e-novosti.info/blog/05.02.2009/1 Каментарый рэдактара і статыстыка аўдыторыі]</ref>. Папулярны і эсперанта-падкасты з іншых краін: Varsovia Vento з Польшчы<ref>[http://www.podkasto.net/ Varsovia Vento Elsendoj]</ref>, La NASKa Podkasto з ЗША<ref>[http://esperanto.org/nask/podkasto NASK: Podkasto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121113817/http://esperanto.org/nask/podkasto/ |date=21 лістапада 2012 }}</ref>, Radio Aktiva з [[Уругвай|Уругвая]]<ref>{{Cite web |url=http://radioaktiva.esperanto.org.uy/ |title=RADIO AKTIVA — Podkasto |access-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608145022/http://radioaktiva.esperanto.org.uy// |archive-date=8 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. На эсперанта ствараецца шмат песень<ref>[http://www.esperanto.no/info_no/mizik/ Esperant-musikk]{{Недаступная спасылка}}</ref>, ёсць музычныя калектывы, якія спяваюць на эсперанта (напрыклад, фінскі рок-гурт «[[Dolchamar]]»). З 1990 года дзейнічае кампанія [[Vinilkosmo]]<ref>[http://www.vinilkosmo.com/ Vinilkosmo Esperanto musik shop and free musik downloads]</ref>, якая выдае музычныя альбомы на эсперанта ў розных стылях: ад поп-музыкі, да цяжкага рока і рэпу. Інтэрнэт праект Vikio-kantaro<ref>[http://ikso.netkantaro/ Bonvenon al libera esperanto-kantaro!]{{Недаступная спасылка}}</ref> на пачатку 2010 года змяшчаў больш за 1000 песень і працягваў папаўняцца. Знятыя дзесяткі відэкаліпаў эсперанта-выканаўцаў<ref>[http://kanzonamikaro.worsren.org/eo-kanzonoj/videofilmetoj.htm Videofilmetoj en Esperanto]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ёсць шэраг камп'ютарных праграм, спецыяльна напісаных для эсперантыстаў. Многія праграмы маюць версіі на эсперанта — офісны пакет [[OpenOffice.org]]<ref>[http://eo.openoffice.org/index.html OpenOffice en Esperanto]</ref>, браўзер [[Mozila Firefox]]<ref>[http://eo.www.mozilla.com/eo/ Mozilla Firefox en Esperanto]</ref>, комплекс праграм [[SeaMonkey]]<ref>[http://seamonkeu.eozilla.de/SeaMonkey]{{Недаступная спасылка}}</ref> і іншыя. Папулярная пошукавая сістэма [[Google]] таксама мае эсперанта-версію<ref>[http://www.google.ru/intl/eo/ Google у эсперанцкім інтэрфейсе]</ref>, якая дазваляе шукаць інфармацыю як на эсперанта, так і на іншых мовах. З 22 лютага 2012 года эсперанта стала 64-й мовай, якую падтрымлівае [[Google Translate]]<ref>[http://googletranslate.blogpost.com/2012/02/tutmonda-helplingvo-por-ciuj-homoj.html Tutmonda helplingvo por ĉiuj homoj]</ref>. Са жніўня 2012 года эсперанта-клавіятура даступна для тэлефонаў з [[аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмай]] [[Android]].<ref>[http://play.google.com/store/apps/details?id=dk.nordfalk.esperanta_telefono Esperanto en la telefono!]</ref> Эсперантысты адкрыты для міжнародных і міжкультурных кантактаў. Многія з іх падарожнічаюць з мэтай наведвання кангрэсаў і фестываляў, на якіх эсперантысты сустракаюць старых сяброў і заводзяць новых. Многія з эсперантыстаў маюць карэспандэнтаў у розных краінах свету і часта гатовы прапанаваць на некалькі дзён жытло падарожнічаючаму эсперантысту<ref>Сярод эсперантыстаў папулярна сетка абмену візітамі [[Pasporta Servo]], якая дазваляе бясплатна пераначаваць у эсперантыстаў — у 2006 годзе ў сетцы было 1320 адрасоў у 92 краінах [http://www.tejo.org/ps/ps_lingv/ps_ru.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218174419/http://www.tejo.org/ps/ps_lingv/ps_ru.htm|date=18 снежня 2008}}</ref>. Германскі горад [[Герцберг-ам-Гарц|Херцберг, Гарц]] з 2006 года мае афіцыйны дадатак да назвы — «эсперанта-горад»<ref>[http://esperanto-urbo.de/blog.php Esperanto-urbo]</ref>. Шмат таблічак, шыльд, інфармацыйных стэндаў выкананы тут на двух мовах — нямецкай і эсперанта. Блогі на эсперанта ёсць на многіх вядомых сэрвісах, асабліва іх шмат (больш за 2000) на Ipernity<ref>[http://www.ipernity.com/explore/ ipernity: Explore the world]</ref>. У знакамітай інтэрнэт-гульні [[Sekond Life]] існуе эсперанта-супольнасць, якая рэгулярна сустракаецца на пляцоўках Esperanto-Lando і Verda Stelo, тут выступаюць эсперанта-пісьменнікі і актывісты, дзейнічаюць лінгвістычныя курсы<ref>[http://duavivo.worldpress.com/ Esperantujo en Dua Vivo]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Павялічваецца папулярнасць спецыялізаваных сайтаў, якія дапамагаюць эсперантыстам знайсці: спадарожніка жыцця<ref>[http://edzperanto.org/ Trovu edz(in)on tra esperantujo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140111013752/http://edzperanto.org/ |date=11 студзеня 2014 }}</ref>, сяброў<ref>[http://rilatoj.net/ rilatoj.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140103101918/http://rilatoj.net/ |date=3 студзеня 2014 }}</ref>, працу<ref>{{Cite web |url=http://www.eklaboru.com/ |title=Eklaboru |access-date=12 студзеня 2014 |archive-date=13 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813115020/http://www.eklaboru.com/ |url-status=dead }}</ref>. == Рэлігія і эсперанта == Не абышлі ўвагай эсперанта і рэлігіі, як традыцыйныя, так і новыя. На эсперанта перакладзены ўсе асноўныя святыя кнігі. [[Біблія|Біблію]] пераклаў яшчэ сам Л. Заменгоф (La Sankta Biblio). Londono. ISBN 0-564-00138-4). Выданы пераклад [[Каран]]а — La Nobla Korano. Kopenhago 1970. Па [[будызм]]у выданне La Instruoj de Budho. Tokio. 1983. ISBN 4-89237-029-0. На эсперанта вядзе вяшчанне [[Радыё Ватыкана]]. З 1910 года актыўна дзейнічае Міжнароднае каталіцкае аб'яднанне эсперантыстаў, а з 1990 года дакументам ''Norme per la celebrazione della Messa in esperanto'' [[Святы Прастол]] афіцыйна дазволіў выкарыстоўваць эсперанта падчас богаслужбы — адзіную з планавых моў<ref>{{Cite web |url=http://www.ikue.org/historio/mesonormoj.htm |title=La dekreto pri la normoj por la celebro de la Meso en esperanto |access-date=5 студзеня 2014 |archive-date=19 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819211440/http://www.ikue.org/historio/mesonormoj.htm |url-status=dead }}</ref>. 14 жніўня 1991 года [[Папа Рымскі]] [[Ян Павел II]] упершыню звярнуўся да больш чым мільёна юных слухачоў на эсперанта. У 1993 годзе ён даслаў сваё апостальскае блаславенне 78-му Сусветнаму кангрэсу эсперанта. З 1994 года Папа Рымскі, віншуючы каталікоў свету на [[Вялікдзень]] і [[Каляды]], сярод іншых моў звяртаўся да вернікаў на эсперанта. Яго пераемнік [[Бенедыкт XVI]] працягваў гэту традыцыю. Існуе міжнародная арганізацыя праваслаўных эсперантыстаў — Kristana ortodoksa rondo esperantista (KORE)<ref>[http://ortodoksio.org/ Kristana ortodoksa rondo esperantista (KORE)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104145941/http://ortodoksio.org/ |date=4 студзеня 2014 }}</ref>. [[Рухала Мусаві Хамейні|Аятала Хамейні]] заклікаў мусульман усяго свету вывучаць эсперанта і ўхваліў як сродак найлепшага ўзаемапаразумення паміж народамі розных рэлігій. Пасля таго як ён прапанаваў замяніць англійскую мову на эсперанта ў якасці міжнароднага [[лінгва франка]], эсперанта стаў выкарыстоўвацца ў семінарыі [[Кум, горад|Кума]], рэлігійнага цэнтра Ірана. Неўзабаве пасля гэтага быў апублікаваны пераклад [[Каран]]а на эсперанта. У 1981 годзе выкарыстанне эсперанта ў Іране стала менш папулярным, калі стала відавочным, што паслядоўнікі [[Бахаі]] таксама праяўляюць зацікаўленасць да эсперанта і выдаюць літаратуру на гэтай мове. Народжаная ў Іране рэлігія Бахаі заклікае да выкарыстання міжнароднай дапаможнай мовы. Асобныя паслядоўнікі Бахаі лічаць, што эсперанта валодае вялікім патэнцыялам для гэтай ролі. Лідыя Заменгоф, малодшая дачка стваральніка эсперанта, з'яўлялася паслядоўніцай веры Бахаі і пераклала на эсперанта найбольш важныя творы Баха-Улы і Абдул-Баха. Асноўным з тэзісаў японскага рэлігійнага кірунку [[аамота]]-кё з'яўляецца лозунг «Unu Dio, Unu Mondo, Unu Interlingvo» («Адзіны Бог, Адзіны Свет, Адзіная мова зносін»)<ref>[http://miresperanto.narod.ru/doktrinoj/ пра лозунг «Unu Dio, Unu Mondo, Unu Interlingvo» на эсперанта сайце на рускай мове]</ref>. Стваральнік эсперанта [[Людвіг Лазар Заменгоф|Л. Заменгоф]] у аамота лічыцца святым-[[камі]]. Мову эсперанта ўвёў як афіцыйную ў аамота адзін з яго стваральнікаў [[Анісабура Дэгуці]]<ref>[http://dojo.ukoz.com/onisaburo_miroku.jpg]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Вон-будызм]] — новы кірунак будызму, які ўзнік у Паўднёвай Карэі, актыўна выкарыстоўвае эсперанта<ref>{{Cite web |url=http://www.uonbulismo.net/ |title=Сайт вон-будызму на мове эсперанта. |access-date=5 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003042501/http://www.uonbulismo.net/ |archive-date=3 кастрычніка 2008 |url-status=dead }}</ref>, удзельнічае ў міжнародных сесіях эсперанта, асноўныя свяшчэнныя тэксты вон-будызму перакладзены на эсперанта<ref>[http://www.uonbulismo.net/s-libroj/mains-lib.html Свяшчэнныя кнігі вон-будызму на эсперанта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208182237/http://www.uonbulismo.net/s-libroj/mains-lib.html |date=8 лютага 2012 }}</ref>. Таксама актыўна выкарыстоўвае эсперанта хрысціянскі [[спірытуалізм, рэлігія|спірытуалістычны]] рух «Ліга добрай волі» і шэраг іншых. == Гл. таксама == * [[Герыт Бервелінг]] * [[Райманд Шварц]] * [[Адам Паўлюкавец]] — беларускі эсперантыст == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == {{Interwiki|eo||на мове эсперанта|}} {{Навігацыя |Тэма = Эсперанта |Вікіцытатнік = Эсперанта |Вікітэка = Эсперанта }} {{ВікіКнігі|Эсперанта}} * [http://lernu.net/enkonduko/lingvoprezento/alfabeto.php a, b, c …Esperanto]{{Недаступная спасылка}} * [http://lernu.net/kursoj/index.php Курс эсперанто] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106031914/http://www.lernu.net./kursoj/index.php |date=6 студзеня 2009 }} * [http://esperanto.mv.ru Падручнікі, слоўнікі, літаратура, праграмы] * [https://esperanto.dyskurs.be/2018/06/05/41.html Пераклады беларускіх твораў на эсперанта] * [http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/index.html Борис Колкер. Учебник языка эсперанто. Основной курс] * [http://esperanto.newmail.ru Навіны эсперанта-рухаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140430092529/http://www.esperanto.newmail.ru/ |date=30 красавіка 2014 }} * [http://rejm.euro.ru Рознае, у т.л. карысныя парады] * [http://www.rostov-esper.narod.ru Эсперанта ў Растове-на-Дону + артыкулы] * [http://www.esperanto.spb.ru/ Эсперанта ў Санкт-Пецярбургу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929110438/http://www.esperanto.spb.ru/ |date=29 верасня 2007 }} * [https://esperanto.dyskurs.be/2018/06/05/02.html Гісторыя эсперанта на Беларусі] * [http://akileo.narod.ru Эсперанта ў Ніжнім Ноўгарадзе] * [http://www.ardoklubo.narod.ru/ Эсперанта ў Харкаве] * [http://www.esperanto.by/ Эсперанта ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123090555/http://esperanto.by/ |date=23 лістапада 2011 }} * [http://www.facebook.com/groups/229629803718234/ Беларускія эсперантысты ў Фейсбуку] * [http://www.vk.com/belarusio Беларускія эсперантысты ў Вконтакте] * [http://by-esperanto.livejournal.com/ Беларуская суполка ў ЖЖ] * [http://senseisekai.livejournal.com/1627286.html Гарэў дом Заменгофа ў Гародні] * [http://pawet.net/library/o_philology/175/%D0%9C%D1%96%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%AD%D1%81%D0%BF%D1%8D%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE.html Стэцкевіч Ф. Міжнародная мова Эспэранто // Летапіс т-ва Беларускай школы. 1933. № 3-4.; 1933. № 5-6.] // на [[pawet.net]] {{Штучныя мовы}} {{Эсперанта}} [[Катэгорыя:Эсперанта| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1887 годзе]] ipmy73y8hz7sq1tv9iy5kgauv3hyw0y 0 15162 5173479 5114060 2026-07-31T05:41:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173479 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чачот}} {{Пісьменнік | Імя = Ян Чачот | Фота = Czeczot jan.jpg | Шырыня = | Подпіс = Гравюра Ф. Г. Рэбэрга (малюнак Ю. Палькоўскага) | Імя пры нараджэнні = Ян Антоні Чачот | Псеўданімы = Tłumacz Piosnek<ref>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19884.html Чачот Ян Антоні]{{Недаступная спасылка}} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}</ref> | Род = | Бацька =Тадэвуш Чачот | Маці =Клара з Гаціскіх | Жонка = | Дзеці = }} '''Ян Анто́ні Чачо́т''' ({{lang-pl|Jan Czeczot}}; {{ВД-Прэамбула}}; Псеўданім: ''Tłumacz Piosnek wieśniaczych z nad Niemna i Dźwiny''; Крыптанімы: ''Jan Cz…t''; ''Jan Cz…tt''; ''F. Kol…'') — беларускі<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/64032/Чечот Чечот]</ref><ref>[http://pawet.net/library/v_literature/czaczot/Ян_Чачот._Спевы_пра_даўніх_ліцьвінаў.html Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў]</ref> і польскі {{паэт|Беларусі|Польшчы}}, {{драматург|Беларусі|Польшчы}}, {{перакладчык|Беларусі|Польшчы}}, фалькларыст, мовазнавец. Сабраў каля тысячы аўтэнтычных беларускіх народных песень і выдаў іх у шасці зборніках «Сялянскіх песень…» у перакладзе на [[польская мова|польскую мову]], восьмую частку з якіх апублікаваў у беларускім арыгінале<ref name=bel192/>. {{Пераход|#Фальклор|green}} У сваёй прадмове да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзвіны» [[1846]] годзе ён зрабіў нарыс граматычных асаблівасцей [[беларуская мова|беларускай мовы]] і ўпершыню паставіў пытанне аб прынцыпах будучага «крывіцкага» правапісу<ref name=mova55/>. {{Пераход|#Мовазнаўчая дзейнасць|green}} У баладнай творчасці Янам Чачотам было адлюстравана дванаццаць паданняў і народных казак, а таксама дзесяць матываў з народных вераванняў і звычаяў<ref name=asdas1/>. {{Пераход|#Балады|green}} Пазнейшыя збіральнікі народнай творчасці ([[Адам Ганоры Кіркор|А. Кіркор]], [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіч]], [[Павел Васілевіч Шэйн|П. Шэйн]]) у сваіх зборніках актыўна публікавалі запісаны Янам Чачотам фальклорны матэрыял, пры гэтым не заўсёды пазначаючы крыніцу прыведзеных тэкстаў<ref>{{артыкул|аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі, Я.]]|загаловак=Стары беларускі пісьменнік і этнограф Ян Чачот|выданне=Беларусь|год=1919|нумар=18 ліст.|старонкі=2—3}}</ref>. Яго руплівая дзейнасць па збіранні беларускага [[фальклор]]у і спробы ўнармавання беларускай граматыкі, паводле польскіх і беларускіх даследчыкаў, з’яўляюцца досвіткам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння<ref>Z Mickiewiczem pod rękę czyli Życie i twórczość Jana Czeczota / [[Станіслаў Швірко|Stanisław Świrko]]. Warszawa : 1989</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|загаловак = Наваградскі замак: Творы|спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|старонкі = 5|старонак = 327|isbn = 5-340-00171-7}}</ref>. У пераважнай большасці выпадкаў паэт называе [[беларуская мова|беларускую мову]] «славянакрывіцкай мовай» альбо «крывіцкім дыялектам»<ref name=mova54/>. Ужыванне Янам Чачотам у мастацкіх творах выразаў «[[Белая Русь]]» і «[[беларуская мова|па-руску]] пяём» заўважыў яшчэ беларускі мовазнавец [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Леў Цвяткоў]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Цвяткоў, Л.]]|загаловак=Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднання маладых пісьменнікаў у Вільні, больш чымся за сталецце перад нашаю эпохаю)|выданне=[[Маладняк (1923)|Маладняк]]|год=1927|нумар=1—2|старонкі=60–70; 76–88}}</ref>. Вершы паэта актыўна ставіліся на музыку яго сучаснікам [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]]: усяго на арыгінальныя тэксты і пераклады вусна-паэтычных твораў Яна Чачота кампазітар напісаў 22 песні, болей, чым на словы любога іншага аўтара<ref name=myzs>{{артыкул|аўтар=Мархель, Ул., Скарабагатаў, В.|загаловак=З «Хатняга спеўніка». Станіслаў Манюшка і Ян Чачот|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1996|нумар=12|старонкі=141}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Navahradak, Rynak-Słonimskaja. Наваградак, Рынак-Слонімская (1889).jpg|thumb|250px|злева|Кляштар дамініканцаў і павятовая школа, дзе вучыўся Ян Чачот]] [[Файл:Varonča-kaścioł.jpg|250px|міні|[[Касцёл Святой Ганны, Варонча|Касцёл Святой Ганны]] ў [[Варонча|Варончы]], дзе быў ахрышчаны Ян Чачот]] [[Файл:Zadzveja.jpg|250px|міні|Маёнтак [[Род Чачотаў|Чачотаў]] у [[Задзвея|Задзвеі]]]] Нарадзіўся [[7 ліпеня]] (24 чэрвеня) [[1796]] года ў фальварку [[Малюшычы]] ў сям’і беззямельнага шляхціца Тадэвуша Чачота і Клары з Гаціскіх. Быў ахрышчаны ў [[Касцёл Святой Ганны (Варонча)|парафіяльным касцёле]] ў [[Варонча|Варончы]], прычым, двойчы — спачатку, 6 ліпеня, уніяцкім, а потым, 19 ліпеня, каталіцкім святаром, які даў яму другое імя Антоні<ref name=art16>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|выданне=Роднае слова|месца=Мінск|год=1995|нумар=3|старонкі=16}}</ref>. З Малюшычаў Чачоты, якія былі там арандатарамі, праз нейкі час перабраліся пад [[Баранавічы]] ў фальварак Рэпіхава [[Новая Мыш|Навамыскай]] парафіі (цяпер — [[Ляхавіцкі раён]]), дзе яго бацька ўладкаваўся аканомам да памешчыка Тызенгаўза. Адсюль, недзе ў [[1809]] годзе, Ян Чачот перабраўся ў павятовы горад [[Навагрудак]], дзе ў [[1809]]—[[1815]] гадах вучыўся ў [[Дамініканцы|дамініканскай]] школе. Тут ён моцна пасябраваў з сваім аднакласнікам [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Пра гэты пэрыяд іх сяброўства ўспамінаў [[Ігнат Дамейка]] ў працы «O młodości Mickiewicza»: {{Цытата|Два нашыя студэнты Наваградскай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак не шмат чым адрознівалася ад нашых вёсак і засценкаў. Школьнае жыццё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасці, бывалі на сялянскіх вяселлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзнёсся да высокай сферы сваіх цудоўных твораў. Ян жа да смерці застаўся верны роднай паэзіі…<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|загаловак = Наваградскі замак: Творы|спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. [[Кастусь Цвірка|К. Цвіркі]]|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|старонкі = 8|старонак = 327|isbn = 5-340-00171-7}}</ref>}} [[Вінцэнт Каратынскі]], азнаёміўшыся з школьнымі кнігамі, якія захоўваліся ў Навагрудскай гімназіі, пісаў: {{Цытата|З пераходам Міцкевіча ў чацвёрты клас, пачалі падавацца рапарты аб выдатніках. З таго часу імя Адама побач з імем Яна Чачота заўсёды на тых ганаровых старонках фігуравала<ref>{{Кніга|аўтар = [[Вінцэсь Каратынскі|Каратынскі, В.]]|загаловак = Творы|выданне = 2-е выд., дап.|месца = Мн.|год = 1994 |старонкі = 223}}</ref>.}} === Віленскі перыяд === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|міні|Дзядзінец [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэту]] і [[Касцёл Святых Янаў]]. Тут у [[1816]]—[[1817]] вучыўся Ян Чачот.]] Восенню [[1815]] года выехаў у [[Вільнюс|Вільню]], дзе ў [[1816]] годзе паступіў на факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і з-за фінансавых цяжкасцей правучыўся толькі адзін год. Каб зарабіць на хлеб, спачатку меў невялікі заробак за паслугі віленскім адвакатам<ref name=art16/>, а потым уладкаваўся пісарам у [[Радзівілаўская камісія|Радзівілаўскую камісію]], створаную па ўказе імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] у лютым [[1814]] г. для распараджэння спадчынай апошняга прадстаўніка нясвіжскай галіны [[Радзівілы|роду Радзівілаў]] — [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Радзівіла]] ([[1786]]—[[1813]]), палкоўніка войск [[Герцагства Варшаўскае|Варшаўскага герцагства]]. У кола Чачотавых абавязкаў па службе ўваходзіла ўпарадкаванне і капіраванне спадчынных дакументаў. У сувязі з гэтым даводзілася выязджаць у [[Навагрудак]], [[Мінск]], [[Варшава|Варшаву]] і іншыя гарады. Нягледзячы на вялікую занятасць працягваў наведваць вольным слухачом асобныя лекцыі [[Іаахім Лялевель|Іаахіма Лялевеля]] і [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Ігната Даніловіча]]: вывучаў літаратуру, гісторыю, мовы і асабліва права, імкнучыся стаць адвакатам<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|загаловак = Наваградскі замак: Творы|спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|старонкі = 9|старонак = 327|isbn = 5-340-00171-7}}</ref>. Прававому ўдасканаленню садзейнічала вывучэнне [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага]], які для паэта стаў «лёсу вытокам»<ref name=stan35>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 35|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. У лісце да [[Ануфрый Петрашкевіч|Ануфрыя Петрашкевіча]] ён адзначаў: {{Цытата|Так я заглыблены ў Статут, што калі з Жэготам пачынаем спяваць, то ён з кнігі нямецкай, а я са «Статута» што-небудзь спяваю<ref name=art17>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|выданне=Роднае слова|месца=Мінск|год=1995|нумар=3|старонкі=17}}</ref>.}} [[16 красавіка]] [[1818]] года паводле выдатнай рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў нядаўна створанае [[Таварыства філаматаў]]<ref name=knihazbor>{{Кніга|аўтар = [[Кастусь Цвірка|Цвірка К.]]|частка = Паданне пра філаматаў, або Доля аднаго пакалення|загаловак = Філаматы і філарэты|спасылка = http://bk.knihi.com/filamaty/filamaty0.html|адказны = Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цвірка|К. Цвіркі]],|месца = Мн.|год = 1998|старонкі = 8—13|старонак = 400|серыя = Беларускі кнігазбор|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305213410/http://bk.knihi.com/filamaty/filamaty0.html|archive-date = 5 сакавіка 2016}}</ref>, дзе прымае чынны ўдзел на філамацкіх пасяджэннях з сваімі творамі, з разглядам творчасці сяброў, з навуковымі паведамленнямі і аглядамі варшаўскага друку<ref name=art17/>. Карыстаўся вялікаю павагаю сяброў за вясёлыя песні і вершы, якія ён пісаў «на народнай гаворцы» да ўсіх сходак і вечарынак Таварыства. Паводле «Польскага слоўніка біяграфічнага», спецыяльнасцю Яна Чачота былі «беларускія песні, якія ён складаў на падзеі дня на ўзор народных песень»<ref>Polski Słownik Biograficzny. — W-wa, 1938, t. 4 — S. 316—317</ref>. Рытуальнаю, напрыклад, стала песня на беларускія словы Яна Чачота «Што мы вашэці скажам…», якую філаматы спявалі на кожнай урачыстасці<ref name=knihazbor/>. Як адзначае польскі літаратуразнавец Станіслаў Швірко ў кнізе «Z kręgu filomackiego preromantyzmu»: {{Цытата|Наймацней адбівалася ў жыцці філаматаў песенная творчасць якраз Чачота. Не было імянін, маёўкі ці сяброўскага сходу, якога б Янак (альбо Ян з Мышы — як яго таксама звалі) не аздобіў сваімі сардэчнымі «песенькамі», як заўсёды, патрыятычнымі, народнымі па сваім духу, нярэдка напісанымі на матыў песні беларускага люду…<ref>{{Кніга|аўтар = Świrko S.|загаловак = Z kręgu filomackiego preromantyzmu|месца = [[Варшава|Warszawa]]|год = 1972 |старонкі = 222}}</ref>}} На паэтычным турніры філаматаў, які адбыўся 21 снежня 1818 у [[Вільнюс|Вільні]], быў прызнаны трэцім (пасля Адама Міцкевіча і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]]) паэтам<ref>Зміцер Яцкевіч. [http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Радавод Яна Чачота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 10</ref>. З 1820 года ўзначаліў найбольш важны — Блакітны (літаратурны) аддзел у складзе [[Таварыства філарэтаў]], які аб’ядноўваў літаратараў і ўдзельнічаў у дзейнасці [[таварыства прамяністых|прамяністых]]. Тут ён вельмі актыўна ўзяўся за выхаванне літаратурнай моладзі, з вялікай патрабавальнасцю ставячыся да яе творчасці, за што маладыя літаратары жартам празвалі яго «[[Ментар]]ам». Узяў пад асабістую апеку [[Антон Адынец|Антонія Эдварда Адынца]]<ref name=m7>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=Тэлемак з-пад Ашмянаў. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=3|старонкі=7}}</ref>. У [[1819]] годзе паводле хронікі [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]] і [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] напісаў лібрэта аперэты «[[Малгажата з Зембаціна]]». У яго межах Ян Чачот расказаў эпізод вяртання з вайны рыцара Мікалая якраз у той момант, калі яго адданая жонка Малгажата можа стаць ахвяраю інтрыг спакусніка Шчэпана і яе служанкі Эвы. Адам Міцкевіч лічыў гэтае лібрэта творчай удачай сябра, даваў высокую ацэнку музычнасці верша ў пачатковых арыях<ref name=bel187>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 187</ref>. У [[1820]] годзе пачаў актыўна вывучаць [[нямецкая мова|нямецкую мову]], што, аднак, не паўплывала на яго паэзію і скончылася перакладам некалькіх нямецкіх вершаў на польску мову<ref name=stan35/>. Выступаў у якасці рэдактара і карэктара першага паэтычнага зборніка Адама Міцкевіча, калі той знаходзіўся ў [[Каўнас|Коўне]]. Клапаціўся аб яго выданні ў [[Вільнюс|Вільні]]<ref name=main1>{{Кніга|аўтар = [[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|частка = Яркая зорка беларускага адраджэння|загаловак = Чачот Ян. Выбраныя творы|спасылка = http://bk.knihi.com/cacot/cacot0.html|месца = Мінск|год = 1996|серыя = Беларускі кнігазбор|archive-url = https://web.archive.org/web/20041209123744/http://bk.knihi.com/cacot/cacot0.html|archive-date = 9 снежня 2004}}</ref>. У [[1823]] годзе арганізаваў паэтычны клуб «Касталія». У клуб ўваходзілі будучы збіральнік і перакладчык літоўскіх песень [[Эмерык Станевіч]], паэт і перакладчык [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]] [[Юліян Корсак]], паэт і арыенталіст [[Людвік Шпіцнагель]]<ref name="ШЛФ">[http://ipsb.nina.gov.pl/index.php/a/ludwik-ferdynand-spitznagel-szpicnagel-szpicnagiel Spitznagel (Szpicnagel, Szpicnagiel) Ludwik Ferdynand]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}</ref> і іншыя. === Арышт і ссылка === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|міні|250px|[[Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў (Вільнюс)|Касцёл Божага Унебаўзяцця]] ў Вільні, дзе ў [[1823]]—[[1824]] быў зняволены Ян Чачот]] Арыштаваны 10 (22) кастрычніка 1823 года ў час выкрыцця тайных студэнцкіх згуртаванняў пры Віленскім універсітэце. Утрымліваўся ў былым [[Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў (Вільнюс)|касцёле місіянераў]], затым быў пераведзены ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|былы францысканскі манастыр]]. У часе арышту ўжо сабраў значную колькасць народных песень, якія ўвайшлі ў яго рукапісны зборнік «Песенькі і іншыя творы», складзены ў турме паміж допытамі і перададзены на захаванне безнадзейна каханай ім Зосі Малеўскай, сястры філамата [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішка Малеўскага]]<ref name=bel185>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 185</ref>. У рукапісны зборнік акрамя песень уваходзілі таксама элегіі (т.зв. трэны). У паказанні ад [[10 кастрычніка]] [[1824]] года Ян Чачот падаў наступныя біяграфічныя звесткі: {{Цытата|Завуць мяне Ян Чачот, узрост мой — 27-ы год. Паходжання шляхецкага, доказы на гэта ёсць у фаміліі, ведаю, што ёсць радавод, у якім я змешчаны. Родам з Гарадзенскай губерні Наваградскага павета. Маёнтка не маю, служу ў [[Радзівілаўская камісія|Радзівілаўскай камісіі]] пры кантролі і з гэтай пасады кармлюся. Вучыўся ў школе айцоў дамініканцаў у Наваградку. Пасля прыбыцця ў Вільню наведваў у 1816 г. універсітэт, таксама і пазней у 1817 г., наколькі мне дазваляла мая служба пры адвакаце Турскім; у 1818 г., паступіўшы ў камісію, спыніў свае навукі і не маю ніводнай навуковай ступені і звання<ref>{{Кніга|аўтар = [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]|загаловак = Ад Чачота да Багушэвіча. Праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст.|выданне = 2-е выданне|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонкі = 226|isbn = 985-08-0544-7}}</ref>.}} Яна Чачота абвінавачвалі «в чтении на собраниях филаретов дерзких и ругательством против россиян наполненных стихов и в произнесении приветствий и речей, противных верности к Российскому Престолу»<ref name=car419/>. Каб адвесці пагрозу ад арыштаваных таварышаў, браў на допытах віну на сябе, за што разам з [[Тамаш Зан (паэт)|Тамашам Занам]] і [[Адам Сузін|Адамам Сузіным]] панёс самае суровае пакаранне — дзесяцігадовае выгнанне ў глыбіні Расіі. Па прыгаворы 10 ([[22 кастрычніка]]) [[1824]] года яны былі адпраўленыя ў [[Арэнбург]]. Чачот сасланы спачатку ў [[горад Кізіл|крэпасць Кізіл]], дзе адбыў шасцімесячны тэрмін зняволення. Жывучы ў спасылцы ў Кізіле, перакладаў на польскую мову [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]] (пераклад выйшаў у Вільні ў 1830 годзе), пісаў вершы. У [[1826]]—[[1830]] гадах жыў ва [[Уфа|Уфе]]. Уфіміскі перыяд жыцця Яна Чачота малавядомы, і асноўнай крыніцай з’яўляюцца матэрыялы паліцэйскага нагляду: даносы, даклады і інфармацыі<ref name=kah56>{{Кніга|аўтар = Каханоўскі, Г.|частка = Уральская ссылка Яна Чачота|загаловак = Адчыніся, таямніца часу: Гіст.-літ. нарысы|месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1984|старонкі = 56—58|старонак = 199}}</ref>. У [[1827]] годзе паступіў на дзяржаўную службу канцылярыстам у бюро мясцовага губернатара. Паэту таксама дазволілі жыць на кватэры ў заможных гаспадароў і вучыць іх дзяцей. Атрымліваў на жыццё 50 капеек сутачных<ref name=kah56/>. У вольны ад гувернёрскіх заняткаў час займаўся вывучэннем замежных моў. Беларускі гісторык [[Валянцін Пятровіч Грыцкевіч|Валянцін Грыцкевіч]] знайшоў у Цэнтральным дзяржаўным архіве Башкірыі, у фондзе Арэнбурскага грамадзянскага губернатара за [[1824]]—[[1830]] гг., наступны запіс: {{Цытата|Студэнт Іван Фадзееў сын Чачот — перайменаваны ў канцылярыста ў мінулым 1828 годзе ліпеня з 14-га дня, знаходзіцца на кватэры і працягвае служэнне ў канцылярыі пана Арэнбурскага губернатара, займаецца пісьмаводствам і ад казны ўжо ніякага жалавання не мае, а атрымлівае адпаведна працы грошы<ref name=kam79>{{Кніга|аўтар = [[Кастусь Цвірка|Цьвірка, К.]]|частка = Абарваная песня Яна з Мышы: Шляхі паэтаў XIX ст.|загаловак = Камяні тых сядзібаў|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2004|старонкі = 79|старонак = 300|isbn = 985-02-0709-4}}</ref>.}} У маі 1830 года быў вызвалены ад паліцэйскага нагляду і атрымаў дазвол пасяліцца ў цэнтральных губернях Расіі. У [[1830]] годзе змог пераехаць у [[Масква|Маскву]]. З [[1830]] года жыў у [[Цвер]]ы, дзе падчас эпідэміі халеры па загадзе губернатара {{нп3|Кірыл Якаўлевіч Цюфяеў|К. Я. Цюфяева|ru|Тюфяев, Кирилл Яковлевич}} разам з іншымі ссыльнымі палякамі паўгода ўтрымліваўся пад арыштам. У Цверы захапіўся збіраннем мясцовых этнаграфічных і фальклорных матэрыялаў, якія пасылаў свайму сябру-філамату манголазнаўцу [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Восіпу Кавалеўскаму]] ў [[Казань]], куды той быў сасланы. Гэтыя матэрыялы загінулі ў час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] ў варшаўскай кватэры Кавалеўскага, які к таму часу вярнуўся ў Польшчу. Пазней Кавалеўскі пісаў навукоўцу-ўсходазнаўцу {{нп3|Васіль Васільевіч Грыгор'еў|В.В. Грыгор'еву|ru|Григорьев, Василий Васильевич}}: {{Цытата|…І гэта стос пісьмаў (Чачота), каля 200 аркушаў, у час разгрому маёй маёмасці ў Варшаве знік без вестак. Цяжка, цяжка аб гэтым пісаць<ref name=kam79/>.}} === Вяртанне на радзіму === [[Файл:Jan Čačot. Ян Чачот (1847).jpg|міні|250px|Ян Чачот за некалькі дзён да смерці. Мастак Р. Вільчынскі. Унізе надпіс:<br />«''Ян Чачот, народжаны ў 1794 г. — памёр у Друскеніках 11 жніўня г[ода] г[этага] 1847 — пахаваны ў Ротніцы''»]] [[Файл:Ratnica-Czeczot, Napaleon Orda.jpg|250px|міні|Магіла Яна Чачота ў Ротніцы на акварэлі [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1860-я]] [[Файл:Ratnica-Czeczot 1.JPG|міні|250px|Магіла Яна Чачота ў Ротніцы (цяпер частка [[Друскінінкай|Друскінінкая]])]] У [[1833]] годзе яму дазволілі вярнуцца на Беларусь, у [[Лепель|мястэчка Лепель]], дзе ён уладкоўваецца канцылярыстам у інжынерным упраўленні [[Бярэзінская водная сістэма|Бярэзінскага канала]], якое месцілася ў [[Лепельскі павет|Лепельскім павеце]]. За добрую службу атрымлівае чын [[губернскі сакратар|губернскага сакратара]]<ref name=kam11>Зміцер Яцкевіч. [http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Радавод Яна Чачота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 11</ref>. У Лепелі Ян Чачот заняўся зборам народных песень, якія потым увайшлі ў яго зборнікі. Толькі ў [[1839]] годзе «государь император высочайше повелеть соизволил» адпусціць Яна Чачота дамоў, на Наваградчыну, і зняць з яго паліцэйскі нагляд<ref name=art17/>. З 1841 года працаваў бібліятэкарам у [[Бібліятэка Храптовічаў|Шчорсаўскай бібліятэцы]] да смерці яе ўладальніка [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[1844]] годзе<ref name=art17/>. Тут ён беспаспяхова спрабуе зацвердзіць у расійскім дваранстве сваю галіну роду Чачотаў<ref name=kam11/>. Таксама актыўна займаецца збіраннем і публікацыяй беларускага фальклору. Пасля смерці гаспадара [[Шчорсы|Шчорсаў]] ([[1844]]) разлічваў на службу ў бібліятэцы ў [[Лагойск]]у, але [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] не адгукнуўся на яго прапанову<ref name=bel180>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 180</ref>. Пазней жыў у сваіх сяброў на Наваградчыне — спачатку ў Вяржбоўскіх у [[Далматаўшчына|Далматаўшчыне]] (разам з [[Тамаш Зан (паэт)|Тамашам Занам]]<ref>{{Кніга|аўтар = Мароз У.|частка = Філамат Тамаш Зан|загаловак = За брамай забытых мелодый: эсэ, вершы, мініяцюры|адказны = Уладзімір Мароз; маст. А. А. Глекаў, У. В. Мароз|месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 2004|старонкі = 97|старонак = 254}}</ref>), потым у [[Рафал Слізень|Рафала Слізеня]] ў Вольнай і Бортніках, займаўся выданнем у Вільні сабраных ім твораў беларускага фальклору. У надзеі паправіць сваё надломленае здароўе вясной 1847 года выехаў на лячэнне ў [[Друскінінкай|Друскенікі]] «на воды», дзе ў жніўні з ім здарыўся [[параліч]]. Але лячэнне не дало чаканага выніку і 11 ([[23 жніўня|23]]) жніўня [[1847]] года Ян Чачот памёр у суседняй з Друскенікамі вёсцы [[Ротніца]], дзе і быў пахаваны паблізу касцёла. Праз дзесяць гадоў пасля пахавання намаганнямі гарадзенца Заторскага над магілай Чачота быў пастаўлены помнік, на якім выбілі эпітафію [[Антон Адынец|Антонія Эдварда Адынца]]. [[Юзаф Крашэўскі|Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], які быў пры хворым у апошнія хвіліны, пісаў: {{Цытата|Бедны, як [[Жан-Жак Русо|Ж.-Ж. Русо]], і горды, як ён, сваёй беднасцю, Чачот скончыў свае дні ў маленькай хатцы, у нястачы, пра якую амаль не здагадваўся<ref name=bel180/>}} [[Адам Міцкевіч]], са спазненнем даведаўшыся пра смерць свайго сябра, пісаў [[26 чэрвеня]] [[1853]] года [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнату Дамейку]] з [[Парыж]]а ў [[Чылі]]: {{Цытата|Дарагі Ігнат, вось штосьці пра нашых былых сяброў і мінулыя часы. З двух канцоў зямлі, якія аддалілі нас адзін ад аднаго, мы бачым па-рознаму цяперашнія часы, у мінулым жа мы сустракаемся па-ранейшаму. Не ведаю, ці вядома табе, што ад нас пайшоў твой ранейшы таварыш, а мой стары сябар (з першага класа) Ян Чачот. Дзень яго смерці нам невядомы. Мы даведаліся толькі, што ён памёр. Прыблізна ў той час, калі ён памёр, мне ўсё снілася пра яго адно і тое ж: што ён прыехаў у Парыж, а я з-за нейкіх перашкод не магу з ім пабачыцца. Гэта мучыла мяне ў сне, і я прачынаўся сумны. Мне доўга не хацелася верыць весткам пра яго смерць, якія ў нас так цяжка праверыць. Цяпер я ведаю пэўна, што ён памёр. Доўгія гады і многія ўспаміны звязвалі мяне з ім. Перад смерцю ён выдаў беларускія песні, і яны там мелі вялікую прыхільнасць…<ref name=main1/>}} Сам жа Ігнат Дамейка так пісаў пра Чачота: {{Цытата|З дзяцінства Чачот быў паэтам, як [[Адам Міцкевіч|Адам]], і хоць яны былі нібы звязаныя адной душой, значна адрозніваліся знешнасцю, характарам, як гэта кажуць, тэмпераментам… Чачот адзіны, можа, каму дазволена было бурчаць на Адама, дакараць яго і рабіць яму заўвагі. Нават у знешнасці яго заўважаўся дзіўна лагодны, рахманы характар. Нізкі, круглатвары, як паблажлівы да ўсіх, так патрабавальны да сябе і Адама, ён быў сапраўдным увасабленнем чуласці і любові да бліжняга…<ref>{{артыкул|аўтар=Domejko J.|загаловак=List do Br. Zaleskiego|выданне=Pzegląd Lwowski|год=1872|старонкі=37—38}}</ref> Жывы, душэўны, вясёлы, таварыскі з усімі, просты і аднолькавы непасрэдна, нават бесцырымонны як да маладзейшых за сябе, так і да паважных вучоных людзей; любіў спяваць, чула адгукаўся на розныя падзеі, хутка мог успыхнуць ад гневу і гэтак жа хутка астыць, дараваць людзям за нейкую крыўду, асабліва паблажлівы быў да сціплых і гаротных, меў напраўду сялянскую натуру, прытым слыў ён набожным католікам. Заўсёды гатовы быў служыць нам, але часта і бурчаў, не змоўчваў, калі бачыў у нас нешта кепскае, бо хацеў, каб яго сябры, і перш за ўсё Адам, былі бездакорныя ва ўсім<ref name=car419>{{Кніга|аўтар = [[Вітаўт Чаропка|Чаропка, В.]]|частка = Адданы народнай паэзіі|загаловак = Лёсы ў гісторыі|месца = Мн.|выдавецтва = Беларусь|год = 2005|старонкі = 419|старонак = 559|isbn = 985-01-0601-8}}</ref>.}} == Творчасць == === Вершы і песні === Першыя вядомыя літаратурныя творы Яна Чачота з’явіліся недзе каля [[1818]] года і, так ці інакш, былі звязаныя з філамацкім жыццём. Песні і вершы з нагоды студэнцкіх урачыстасцей пісаліся на гатовы матыў ужо вядомых яму беларускіх народных песень<ref name=art18>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|выданне=Роднае слова|месца=Мінск|год=1995|нумар=3|старонкі=18}}</ref>. Такім чынам узніклі вельмі папулярныя сярод філамацкага кола песенныя творы «Што старыя за вар’яты», «Прэч, прэч, сум, нудоты…», «Сем дзён малаціла, шастак зарабіла…», «Ой валы ж мае да палавыя», «Бяду сабе купіла да за свае грошы», «Як не бачу Петруся, то я з ветру валюся» і інш. У прыпісах да гэтых твораў Ян Чачот пазначаў зыходную назву народнай песні альбо тлумачыў, што песня напісаная на матыў «крывічан»<ref name=art18/>. Паводле Ірыны Бароўскай, Ян Чачот сфармуляваў асноўныя законы і прынцыпы, згодна з якімі і павінна была з’явіцца і развівацца нацыянальная прафесійная песня<ref>{{артыкул|аўтар=Бароўская, І.|загаловак=«Плакала бярозка ды гаварыла…» Песенная лірыка Яна Чачота|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2004|нумар=10|старонкі=25—27}}</ref>. Надзвычай высокай папулярнасцю сярод філаматаў карысталіся тыя творы Яна Чачота, якія былі напісаныя па-беларуску<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|загаловак = Наваградскі замак: Творы|спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|старонкі = 13|старонак = 327|isbn = 5-340-00171-7}}</ref>. Першыя з беларускіх твораў паэта, якія дайшлі да нас, адносяцца да [[1819]] года. Гэта паэтычная сцэнка (паводле іншых звестак — драматычная паэма<ref name=main1/>), прымеркаваная да [[7 сакавіка]] [[1819]] года — як своеасаблівае віншаванне з імянінамі старшыні Таварыства філаматаў [[Юзаф Яжоўскі|Юзафа Яжоўскага]], родам з Украіны. Умоўна гэты твор названы «[[Яжовыя імяніны]]». Папулярная сярод моладзі была таксама і песня «[[Да пакіньце горла драць]]», напісаная да ўгодкаў філамата Дзянісія Хлявінскага<ref name=art19>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|выданне=Роднае слова|месца=Мінск|год=1995|нумар=3|старонкі=19}}</ref>. Пра поспех гэтай песні Ян Чачот пазней расказаў у лісце да Адама Міцкевіча [[16 лістапада]] [[1819]] года: {{Цытата|На імяніны Дзіянісія я напісаў некалькі мужыцкіх песень, сярод якіх апошняя «Да пакіньце горла драць» найбольш прыйшлася даспадобы [[Тамаш Зан (паэт)|Тамашу]], ён прыдумаў да яе, як я ўжо казаў, матыў і лез з ёй да ўсіх, як цыган на кірмашы. А раз спадабалася песня, я мусіў напісаць вершы і для [[Францішак Геранім Малеўскі|Яроша]] і той самы верш «Да пакіньце горла драць» перарабіць для яго. І не толькі гэтыя, але і «Што ж мы вашэці скажам», разахвочаныя, спявалі. Словам, на імянінах і чыталі, і спявалі…<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|загаловак = Наваградскі замак: Творы|спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|старонкі = 242|старонак = 327|isbn = 5-340-00171-7}}</ref>}} Ведаючы пра асаблівую цікавасць Адама Міцкевіча да твораў на беларускай мове<ref name=art20>{{Артыкул|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|выданне=Роднае слова|месца=Мінск|год=1995|нумар=3|старонкі=20}}</ref>, Ян Чачот у гонар аднаго з прыездаў апошняга з [[Каўнас|Коўна]] напісаў верш «Едзеш, міленькі Адам», які быў прачытаны на імяніннай урачыстасці Міцкевіча і Зана [[24 снежня]] [[1819]] года<ref name=stan40>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = [[Валерый Булгакаў|Валер Булгакаў]]|выданне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 40|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. Некаторыя беларускія творы Яна Чачота не дайшлі да сённяшняга дня. Так, напрыклад, [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] у кнізе «Падарожжа ў XIX стагоддзе» ([[1969]]) адзначае, што ў Яна Чачота была п’еса, прысвечаная Адаму Міцкевічу, напісаная для тэатра<ref name=art20/>. З «Матэрыялаў да гісторыі таварыства філаматаў» вядома, што на навуковым пасяджэнні [[12 снежня]] [[1818]] года паэт чытаў верш «Купала», які аднагалосна ўхвалілі, а на паседжанні 23 снежня таго самага года Адам Міцкевіч чытаў «Крытыку „Купалы“ Чачота»<ref>{{Кніга|аўтар = Szpotański S., Pietraszkiewiczówna S.|загаловак = Materjały do historji Towarzystwa Filomatów|месца = Kraków|год = 1920 |том = 1|старонкі = 232}}</ref>. [[Файл:Pieśni ziemianina przez tłumacza Piosnek wieśniaczych z nad Niemna i Dźwiny 1846.jpg|міні|250px|«Песні дзедзіча» Яна Чачота, [[1846]], Вільня]] У часе зняволення па справе віленскіх згуртаванняў моладзі Ян Чачот напісаў шмат песень сваёй каханай Зосі Малеўскай, якая пазней выконвала іх пад фартэпіяна<ref name=main1/>. У [[1845]] годзе ў альманаху «[[Rubon (1842)|Rubon]]» размясцілі паэтычны цыкл Яна Чачота пад назваю «Песенькі», складзены з адзінаццаці вершаваных твораў. Вершы «Яна далёка», «Раскоша», «Малацьбіты», «Адмаўленне», «Клетка» і «Праснічка» выяўляюць яскравыя лірычныя тэмы, якія, на думку [[Уладзімір Іосіфавіч Мархель|Уладзіміра Мархеля]], натхняліся безнадзейным каханнем паэта да Зосі Малеўскай<ref name=bel193>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 193</ref>. Таксама захаваўся верш Яна Чачота на [[французская мова|французскай мове]] «La retour à la chapell» («Вяртанне да капліцы») — успамін аб гадах дзяцінства і юнацтва, аб страчаных сябрах і маладых марах<ref>{{Кніга|аўтар = [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]|загаловак = Ад Чачота да Багушэвіча. Праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст.|выданне = 2-е выданне|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонкі = 50|isbn = 985-08-0544-7}}</ref>. Гэты верш памылкова прыпісан Яну Чачоту, на самой справе, ён яго толькі запісаў, альбо перапісаў.<ref>Acta Albaruthenica, Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Tom 16, Warszawa 2016 [http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_16_Zmiest.pdf , http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_16_Zmiest.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200602015720/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_16_Zmiest.pdf |date=2 чэрвеня 2020 }} с. 331</ref> У [[1846]] годзе выдаў зборнік песень асветніцка-павучальнага характару на польскай мове «Песні дзедзіча» ({{lang-pl|Pieśni ziemianina|скарочана}}). Варта адзначыць, што не ўсе польскамоўныя вершы Яна Чачота з’яўляюцца на цяперашні момант перакладзенымі. У вершы «Na śmierć szpaka» Ян Чачот называе свой край «Белай Руссю»: «Sława nauk po Białej tak błaka sie Rusi» (радок 77). У вершы «Duma nad mogiłami Francuzow» паэт апісвае вайскоўцаў з арміі Напалеона, як абаронцаў вольнасці беларускага краю<ref>''[[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Цвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 63</ref>. У вершы «Тыртэй» аўтар услаўляе спартанцаў, як барацьбітоў за нацыянальную свабоду. У сцэнічным творы Я. Чачота «[[Апалон на калядаванні]]» яскрава выяўляецца матыў антыклерыкалізму, уласцівы і іншым філаматам. У даным творы вуснамі музы [[Каліёпа|Каліёпы]] аўтар гаворыць наступнае: «Я ўжо абміну [[крыжовыя паходы]], да якіх падгаворвалі манахі, пераварочванне бяздольных [[інкі|інкаў]] цаною праліцця крыві.. Цэлы свет, як студэнт пад паказкаю [[Ігнацій Лаёла|Лаёлы]], стагнаў, бядак… шмат вякоў пражыў свет, пакуль даведаўся аб мэце рэлігіі» (радкі 111—116)<ref>''[[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Цвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 64</ref>. Моцным антыклерыкальным пафасам прасякнуты і верш-пахвала ксяндзу Дзянісу Хлявінскаму «Powieść o miodzie w bodze welebnego księdza Dyonizego»: {{Цытата|Шкада, што ты зусім не дбаеш, не звяртаеш увагі на злы прыклад, які падаеш... Калі тваім брухам распёртая [[карэта]] бяскарна ламае брук, выбіваючы іскры, ты лётаеш увесь чырвоны, як быццам тая [[камета]], а ззаду, як хвост, цягнуцца за табою гайдукі. Ты бліснеш сярод дому, дзе юрлівая дзеўка спяшаецца атрымаць пацалункі, якія толькі што набылі святасць, і з ветлівым прысяданнем сустракае цябе на месцы свайго мужа, бо ты не грэбуеш гэткімі падламі<ref>''[[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Цвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 65</ref>.}} [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Леў Цвяткоў]], аналізуючы вершы Яна Чачота пад агульнаю назваю «Jaroszowe», сцвярджае, што тут мы знаходзім спрэчку паміж святымі Францішкам і Геранімам з узаемнымі абвінавачваннямі такога гатунку, што «я не адважваюся ўмясціць гэтыя прыклады ў мой артыкул»<ref>''[[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Цвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 66</ref>. === Супрацоўніцтва cа Станіславам Манюшкам === Верш «[[Праснічка]]» з «[[Rubon (1842)|рубонаўскага»]] цыкла асабліва ўпадабаў [[Станіслаў Манюшка]] і неўзабаве паклаў яго на музыку, змясціўшы ў трэцім «[[Хатні спеўнік|Хатнім спеўніку]]» ([[1851]]). У тым жа «Спеўніку» была змешчана песня «Салоўка», напісаная на Чачотаў пераклад з беларускай народнай песні. У другі «[[Хатні спеўнік]]» ([[1845]]) Манюшка ўключыў адну песню на словы Чачота — «Кум і кума», у чацвёрты ([[1855]]) — першы варыянт «Вандроўнай птушкі». Другая музычная версія на гэты тэкст трапіла ў пяты «Хатні спеўнік» ([[1858]]), у які ўвайшлі яшчэ 12 песень, напісаных на Чачотавы наследаванні і пераклады беларускага меласу<ref name=myzs/>. Усяго на арыгінальныя тэксты і пераклады вусна-паэтычных твораў Я. Чачота Станіслаў Манюшка напісаў 22 песні, болей, чым на словы кожнага іншага аўтара, напрыклад [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ці [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]<ref name=myzs/>. === Балады === З літаратурнай спадчыны Яна Чачота вялікую цікавасць маюць балады, напісаныя ім у [[1818]]—[[1819]] гадах. Да нас дайшлі восем балад паэта («[[Бекеша|Бекеш]]», «[[Наваградскі замак (балада)]]», «[[Калдычэўскі шчупак]]», «[[Падземны звон на горцы ў Пазяневічах]]», «Радзівіл, або заснаванне Вільні», «Узногі», «Мышанка», «[[Свіцязь (Ян Чачот)|Свіцязь]]») і ўсе яны напісаныя паводле беларускіх народных паданняў<ref name=art21>{{артыкул|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]|загаловак=След на цаліку. Творчы шлях Яна Чачота|выданне=Роднае слова|месца=Мінск|год=1995|нумар=3|старонкі=21}}</ref>. Як адзначае польскі даследчык літаратуры Станіслаў Швірка, Янам Чачотам было адлюстравана дванаццаць паданняў і народных казак, а таксама дзесяць матываў з народных вераванняў і звычаяў. Паводле яго слоў, як народныя паданні, так і матывы пададзены аўтарам з вялікаю дакладнасцю<ref name=asdas1>Stanislaw Swirko. Z kregu filomackiego preromantyzmy. — S. 53</ref>. На думку Уладзіміра Мархеля, агульная асаблівасць балад паэта заключалася ў тым, што ў іх спалучаліся два пачаткі — [[асветніцтва|асветніцка]]-рацыяналістычны і [[рамантызм|рамантычны]]<ref name=flok54>Уладзімір Мархель. [http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Станаўленне Яна Чачота як паэта і фалькларыста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 34</ref>. Тым не менш, даследчык польскай літаратуры Станіслаў Станкевіч адзначае, што: {{Цытата|Балады — самыя слабыя творы Чачота. Грэшаць яны як недасканалаю кампазіцыяй, так і хібамі тэхнікі стылю — цяжкага і нязграбнага. Бракуе ім выразнасці ды кампактнасці, яны залішне доўгія, «Свіцязь», напрыклад, мае 560 радкоў. Чачоту… на ніве балады бракавала эпічнага чуцця, і ён не мог зраўняцца з лепшымі баладамі Зана. Аднак, нягледзячы на значныя мастацкія хібы, Чачотавы балады вельмі цікавыя, бо ў іх выяўляюцца на поўную моц шчырыя і непасрэдныя адносіны паэта да фальклору<ref name=stan51>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = [[Валерый Булгакаў|Валер Булгакаў]]|выданне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 51|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>.}} Будучы паводле зместу творамі баладнага жанру, яны цярпелі жанравыя страты праз павучальныя ўпляценні ў вершаванае апавяданне, гэтак жа як і ад таго, што народныя паданні ўзнаўляліся ў іх максімальна дакладна праз спрошчана-гутарковы стыль і перанасычэнне падзей побытавымі рэаліямі<ref name=bel180/>. Як адзначае Уладзімір Мархель, балады Яна Чачота неслі ў сабе відавочныя рысы [[Шляхецкая гавэнда|гавэнды]] — жанру, які пашырыўся ў польскай літаратуры як варыянт вершаванага апавядання і знайшоў развіццё ў форме «народнай гутаркі» ў творчасці [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] і быліцы — у [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]. Зрэшты, польскія даследчыкі, як адзначае перакладчык паэзіі філаматаў [[Кастусь Цвірка]], да галоўных недахопаў балад Яна Чачота прылічаюць рыхласць кампазіцыі, зацягнутасць, а таксама сляпое прытрымліванне фальклорнай асновы і карыстанне гутарковаю моваю, «засмечанаю» шматлікімі «правінцыялізмамі» і «дыялектызмамі»<ref name=art21/>. Упершыню балады Яна Чачота былі апублікаваныя ў [[1886]]—[[1889]] гг. Янам Рыхтэрам пад назвай «Ян Чачот і яго нязнаныя вершаваныя творы». Ян Рыхтэр натрапіў у паперах аднаго з сяброў паэта — гаспадара маёнтка Цешаўля Наваградскага павета Адольфа Кабылінскага — на рукапісны сшытак з Чачотавымі баладамі. Пазней сшытак выпаў з-пад увагі даследчыкаў і лічыўся страчаным. Другі раз яго знайшоў у [[1953]] годзе {{нп3|Чэслаў Згажэльскі||pl|Czesław Zgorzelski}}. Як выявілася, перададзены ў [[Асалінеум|бібліятэку Асалінскіх]] у [[Львоў|Львове]], сшытак быў няправільна зарэгістраваны і згубіўся ў папяровых секцыях. Толькі ў [[1972]] годзе ўсе восем вышэйзгаданых балад былі апублікаваныя Станіславам Швіркам у кнізе «З кола філамацкага перадрамантызму»<ref name=art21/>. Чачотавым баладам належыць вельмі сціплае месца ў развіцці гэтага літаратурнага жанру ў Польшчы з прычыны іх нізкага мастацкага ўзроўню, аднак, як адзначае Станіслаў Швірка, яны, у шэрагу з паэтавымі песнямі, «былі галоўным імпульсам, які падштурхнуў Міцкевіча ў кірунку народнасці…»<ref>Ludowość u Mickiewicza. — W-wa, 1958.— S. 115</ref> === Фальклор === [[Файл:Piosnki wieśniacze znad Dźwiny. Wilno, 1840..jpg|міні|«Сялянскія песенькі з-над Нёмана і Дзвіны…», Вільня, 1846]] Ян Чачот сабраў каля тысячы аўтэнтычных народных песень і выдаў іх у шасці зборніках<ref name=zbir>{{артыкул|аўтар=Русаковіч, Н.|загаловак=Адраджэнцы, збіральнікі народнай песні Ян Чачот і Аляксандр Пушкін|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2008|нумар=9|старонкі=11—12}}</ref>. Па вяртанні з высылкі, наладзіўшы кантакты з памочніцамі-карэспандэнткамі і ў выніку назапасіўшы багаты фальклорны матэрыял, Ян Чачот падрыхтаваў яго да друку пад агульнаю назваю «Сялянскія песні…». У сваіх выданнях паэт вызначаў канкрэтную асветніцкую задачу: выклікаць у пануючых класаў і адукаванай публікі роднага краю цікавасць да духоўнага жыцця сялянства, звярнуць увагу на маральна-этычную змястоўнасць і эстэтычную каштоўнасць сялянскай песнятворчасці, прывіць ім павагу да здабыткаў народнай культуры<ref name=bel1889>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура : другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 188—189</ref>. У прадмове да свайго зборніка ён заклікаў недакладна пачаць збіранне беларускага фальклору: {{Цытата|…будуць некалі, праз некалькі вякоў пасля нас, шкадаваць і заслужана папракаць сённяшнія часы, калі мы не збяром рупліва гэтых помнікаў і не перададзім нашчадкам<ref name=zbir/>.}} У першых зборніках Ян Чачот публікаваў «крывіцкія» песні ў перакладах на польскую мову, аднак у выданні «Сялянскія песні з-над Нёмана і Дзвіны» [[1844]] году ён апублікаваў дзевятнаццаць арыгінальных беларускіх песень «з тэкстам арыгіналу». Працягам працэсу збліжэння Яна Чачота з беларускім словам стаў апошні зборнік «Сялянскіх песень…», выдадзены ў [[1846]] годзе. У яго ўвайшлі арыгінальныя валачобныя, вясеннія, купальскія, калядныя, дажынкавыя ці летнія, вясельныя, хрэсьбінныя і іншыя беларускія народныя песні. Да таго ж тут быў змешчаны верш «Да мілых мужычкоў», напісаны Чачотам па-беларуску<ref name=bel1889/>. Паводле [[Аляксандр Антонавіч Крывіцкі|Аляксандра Крывіцкага]], запісы песень у апошніх двух зборніках маюць важнае дыялекталагічнае значэнне, таму што яны адлюстроўваюць два тыпы беларускіх гаворак: гаворкі паўночнай часткі Беларусі, пераважна наваколля [[Лепель|Лепеля]] («з-над Дзвіны», частка [[Дыялекты беларускай мовы|паўночна-ўсходняга дыялекту беларускай мовы]]), і гаворкі ваколіц [[Навагрудак|Наваградка]], [[Ліда|Ліды]] і інш. («з-над Нёмна», частка паўднёва-заходняга дыялекту). У іх досыць шырока і ў асноўным дакладна раскрываюцца асаблівасці гаворак абодвух тыпаў, а таксама і іх адрозненні<ref name=sadd1>{{Кніга|аўтар = [[Аляксандр Антонавіч Крывіцкі|Крывіцкі А. А.]]|частка = Ян Чачот, першыя нататкі пра беларускія гаворкі|загаловак = Дыялекталогія беларускай мовы|адказны = А. А. Крывіцкі|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 2003|старонкі = 50—52|старонак = 294|isbn = 985-06-0825-0}}</ref>. Варта адзначыць, што для перадачы гука [ў] у запісах Яна Чачота ўжываецца асобная літара — «[[Ў|ú]]»<ref name=sadd1/>. Фалькларыстычна-версіфікацыйная праца Яна Чачота мела даволі шырокі рэзананс сярод перадавой грамадскасці. Зборнікі «Сялянскіх песень…», якія выдаваліся ім на працягу дзевяці гадоў ([[1837]]—[[1846]]), выклікалі зацікаўленыя водгукі ў перыядычным друку. Сучаснікі паэта прыхільна ставіліся да яго дзейнасці, аднак вынікі яе ўспрымалі і ацэньвалі па-рознаму<ref name=bel192>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 192</ref>. Вядомы крытык, ідэолаг «[[Tygodnik Petersburski|Tygodnika Peterburskiego]]» [[Міхал Грабоўскі|М. Грабоўскі]] каштоўнасць «Сялянскіх песень…» бачыў у тым, што паэзія адной з «правінцыйных гаворак» зведзеная ў іх «да нацыянальнай мовы». Паэт-фалькларыст [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Ігнат Храпавіцкі]] расцэньваў фалькларыстычна-версіфікацыйную працу Чачота як з’яву, скіраваную на ўнутрыкраёвыя культурныя патрэбы, а не як правінцыйны элемент асваення беларускага фальклору польскай літаратурай. Ігнат Храпавіцкі, у прыватнасці, падкрэсліваў: {{Цытата|Шаноўны перакладчык выдадзеных некалькі гадоў таму ў Завадскіх «Песенек люду з-над Дзвіны» паказаў прыклад, які павінен быў бы знайсці паслядоўнікаў. Яго малы томік робіць самае прыемнае ўражанне на тых, каму не чужая гэтая зямля, так добра ў ім адлюстраваная, што ніводная гучная апісальная паэмы не можа зраўняцца з гэтым сціплым зборнікам песень…<ref name=bel192/>}} Творчасць Яна Чачота на ніве беларуска-польскага фальклорна-літаратурнага сумежжа ўспрымалася сучаснікамі пераважна як таленавітае перайманне, наследванне і майстэрскі, дакладны пераклад беларускіх народных песень, прытым з разуменнем і прыманнем іх рэгіянальнай асаблівасці, але галоўным чынам у кантэксце польскай літаратуры<ref name=bel192/>. Змясціўшы арыгінальныя тэксты беларускіх вусна-паэтычных твораў у трэцім і пятым зборніках, паэт-фалькларыст выдаў па-беларуску ўсяго восьмую частку ад тысячы сабраных і перакладзеных ім на польскую мову песень<ref name=bel192/>. Беларускі паэт [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]] у сваім артыкуле «Белорусское возрождение» прылічыў Яна Чачота да пачынальнікаў новай беларускай літаратуры: {{Цытата|Более ценен вклад в белорусскую литературу, сделанный Яном Чечотом… Искренний демократ, горячо любивший белорусский народ, он собирал и издавал произведения народного творчества, писал по-белорусски морализующего характера брошюрки (они, однако, не были напечатаны), а в сборнике «Piosńki wieśniacze» 1844 г. поместил десятка три своих белорусских стихотворений. Стиль был выдержан Чечотом столь удачно, что эти пьески неоднократно перепечатывались разными этнографами в качестве чисто народных<ref>Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 266—267</ref>.}} === Зборнікі === Жывучы ў [[Лепель|Лепелі]] (Беларусь), падрыхтаваў да выдання зборнікі народных песень, якія выдаваліся ў [[Вільнюс|Вільні]] вядомым кнігавыдаўцом і кнігагандляром [[Юзаф Завадскі|Юзафам Завадскім]] ([[1837]], [[1839]], [[1840]] і пазней). Пры садзейнічанні сяброў і знаёмых сабраў і апублікаваў 957 песень. Тэксты выкарыстаў кампазітар [[Станіслаў Манюшка]] ў серыі зборнікаў песень «Хатні песеннік» ({{langi|pl|„Śpiewnik domowy“}}, [[1843]]—[[1859]]). За год да смерці Чачота быў выдадзены адзіны прыжыццёвы зборнік яго ўласных твораў «Песні земяніна», таксама без імя аўтара, з дамінуючымі патрыятычнымі матывамі. Засталіся не выдадзенымі пры жыцці рыфмаваная гісторыя [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] «Песні пра старажытных ліцвінаў да 1434 года». === Мовазнаўчая дзейнасць === Ян Чачот меў магчымасць грунтоўна азнаёміцца з двума асноўнымі масівамі беларускіх гаворак: паўночна-ўсходнім дыялектам альбо наддзвінскай гаворкай (праца на Лепельшчыне) і паўднёва-заходнім альбо наднёманскай гаворкай (дзяцінства на Наваградчыне). У сваёй лексікаграфічнай працы «Некаторыя крывіцкія ідыёмы (уласнаназвы) з Наваградскага павета» і ў прадмовах да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзвіны» беларускую мову, у пераважнай большасці выпадкаў, паэт называе «крывіцкім дыялектам»<ref name=mova54>[[Іван Ігнатавіч Крамко|Іван Крамко]]. [http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Спадчына Яна Чачота як выток беларускага мовазнаўства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 54</ref> альбо «славянакрывіцкай мовай»<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = Прадмова да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзьвіны»|загаловак = Наваградскі замак: Творы|спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|старонкі = 178|старонак = 327|isbn = 5-340-00171-7}}</ref>. Такім чынам, Я. Чачот працягвае традыцыю ўжывання тэрміна «крывіцкі» ў дачыненні да насельніцтва Беларусі. Разумеючы ўсю сукупнасць беларускіх гаворак як адно цэлае, часам раўназначна ўжывае тэрмін «язык» і «мова»<ref name=mova54/> і ставіць «крывіцкі дыялект» нароўні з польскім, рускім і ўкраінскім: {{Цытата|Дыялект крывіцкі з'яўляецца сярэднім паміж польскім, рускім і ўкраінскім. Украінскі, або палянскі, па сваёй будове і меладычнасці больш падобны да польскага, а крывіцкі да рускага<ref name=mova54/>.}} Да агульнабеларускіх фанетычных рыс ён адносіць [[аканне]] (''агонь'', ''акном''), [[дзеканне]] і [[цеканне]] (''дзень'', ''ціхі''), пераход «л» і «в» у «[[ў]]» (''даў'', ''у сяле''), наяўнасць [[Прыстаўны гук|прыстаўных]] зычных (''восень'', ''вуліца''), нехарактэрнасць жывым беларускім гаворкам гука ф (''ахвіцэр'', ''хваліварок'') і [[ґ]] выбухнога (''гарбуз''), асіміляцыйнае азванчэнне і аглушэнне (''збіты'', ''с табою''), падваенне зычных (''вецце'', ''каменне'') і некаторыя іншыя<ref name=mova55>Іван Крамко. [http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Спадчына Яна Чачота як выток беларускага мовазнаўства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 55</ref>. З марфалагічных рыс адзначыў варыянтнасць канчаткаў творнага склону (''маткаю'', ''-ай''), роднага склону займеннікаў і прыметнікаў (''мае -ей'', ''міленькае -ай''), адсутнасць часціцы «сь», прыслоўі на ''-учы(ючы)''. Адзначыў дыялектнае размежаванне канчаткаў дзеясловаў першай асобы множнага ліку (''робім'' — ''робімо''), [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|дысіміляцыйны]] характар [[Аканне|акання]] і [[яканне|якання]] ў наддзвінскім дыялекце (''вісна'', ''паночык'') і закрытасць націскных галосных у наднёманскім дыялекце (''дзяўке'', ''панэ''), ужыванне [[парны лік|парнага ліку]] і {{нп4|даўномінулы час|даўномінулага часу|ru|Плюсквамперфект}} ў наднёманскім — ''дзве назе'', ''быў зрабіў'' і інш<ref name=mova55/>. Ян Чачот упершыню паставіў пытанне аб прынцыпах будучага «крывіцкага» правапісу. Ён зазначае, што цяжкасць заключаецца ў немагчымасці прымірыць вымаўленне і этымалогію: {{Цытата|І хоць той правапіс самы дасканалы, у якім як вымаўляюць, так і пішуць, аднак паколькі немагчыма, каб які-небудзь з правапісаў прыйшоў да гэтай дасканаласці, то чым болей будучы граматыст здолее ашчаджаць вымаўленне на пісьме і бліжэй да яго дастасавацца, тым большая будзе як яго праца, так і заслуга<ref>{{Кніга|аўтар = Чачот Я.|частка = Прадмова да «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзвіны»|загаловак = Наваградскі замак: Творы|спасылка = http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html|адказны = Уклад., пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1989|старонкі = 187|старонак = 327|isbn = 5-340-00171-7}}</ref>}} Тым не менш, у сваіх беларускіх творах паэт карыстаўся адмысловым правілам: галосныя — адпаведна вымаўленню, зычныя — згодна з этымалогіяй. Гэты прынцып выкарысталі пазнейшыя нармалізатары беларускай мовы, у прыватнасці, [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] у сваёй «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларускай граматыцы для школ]]»<ref name=mova56>Іван Крамко. [http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 Спадчына Яна Чачота як выток беларускага мовазнаўства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118154632/http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 56</ref>. Сваёй дзейнасцю Ян Чачот заклаў падмурак практычнай лексікаграфіі беларускай мовы. У зборніку «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзвіны» 1846 года ён змяшчае адразу тры тыпы слоўнікаў: першы — невялікі (на 200 рэестравых слоў) «Слоўнік крывіцкіх слоў» ({{lang-pl|Słownik wyrazów krewickich, mniej zrozumiałych, w tych się piosnkach znajdujących z tłumaczeniem}}), дзе беларускія словы перакладаюцца на польскія; другі — тлумачальны «Некаторыя крывіцкія ідыёмы…» ({{lang-pl|Niektóre idiotyzmy (własnonazwy) krewickie…}}), дзе падаецца разгорнутае апісанне больш чым 200 адметных беларускіх слоў, часам з параўнаннямі з іншымі мовамі; трэці слоўнік — фразеалагічны «Крывіцкія прыказкі і прымаўкі» ({{lang-pl|Przysłowa Krewickie}}), у якім прыводзіцца 130 беларускіх пагаворак у перакладзе на польскую мову або з тлумачэннем; асобна даюцца «Прыказкі і прымаўкі, прыстасаваныя да свят» (15 адзінак) і «Адметныя выразы і параўнанні, якія можна аднесці і да прымавак» (40 адзінак)<ref name=mova56/>. Мовазнаўчая дзейнасць Яна Чачота не засталася незаўважанаю для пазнейшых даследчыкаў беларускай мовы і літаратуры. Так, у [[1855]] годзе паэт і драматург [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў артыкуле «Працы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча» зазначыў: {{Цытата|Няшмат можна налічыць гэтых працаўнікоў добрай і разумнай волі. [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Р. Зянкевіч]] сабраў і перанёс на паперу песенькі пінскага люду, высакароднай памяці Ян Чачот, робячы тое ж самае для люду з-над Нёмана і Дзвіны, у сваёй прадмове накідаў навуковы фундамент граматыкі крывіцкага дыялекту<ref>{{Кніга|аўтар = Сыракомля, У.|загаловак = Выбраныя творы / Уладзіслаў Сыракомля|адказны = уклад., прадм., камент. [[Кастусь Цвірка|К. Цвіркі]]|месца = [[Мінск]]|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2011|старонкі = 557|старонак = 584|серыя = «Беларускі кнігазбор»: Серыя I. Мастацкая літаратура|isbn = 978-985-08-1260-5}}</ref>.}} Пачынальнік беларускага навуковага мовазнаўства [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] высока ацэньваў мовазнаўчы матэрыял Яна Чачота: {{Цытата|Характеристика белорусского наречия сделана значительно обстоятельнее, нежели у [[Павел Іозеф Шафарык|Шафарика]]… Вообще в этом {{Падказка|томике|«Сялянскія песьні з-над Нёмана і Дзвіны», Вільня, 1846}} очень много ценных сведений, не утративших своего значения до сих пор<ref name=mova54/>.}} === Публіцыстыка === Ян Чачот таксама выявіў сябе ў якасці публіцыста і глыбокага мысліцеля. У архіве філаматаў захаваўся тэкст яго прамовы на пасяджэнні таварыства [[7 мая]] [[1821]] года «Пра будучае прызначэнне Таварыства філаматаў, пра варыянты яго сённяшняй будовы, пра тое, наколькі адпавядаюць яны нашым мэтам», а таксама артыкулы «Думкі для ніжэйшага класа» і «Думкі, якія павінен пашыраць вышэйшы клас». У гэтых працах аўтар разважаў над тым, як пашырыць гуманістычныя ідэі філаматаў у асяроддзі суайчыннікаў, а таксама ў ідэалістычна-рамантычным духу фармуляваў стрыжнёвыя паняцці філамацкага гуманізму: што такое шчасце, хто такі сапраўдны грамадзянін, дзеля чаго мусіць існаваць рэлігія, якую шкоду грамадству нясуць маральная распушчанасць, празмернасць і раскоша, якую карысць даюць ашчаднасць, працавітасць, якім чынам можна пашырыць асвету ў родным краі, якія навукі найбольш патрэбныя гэтаму краю і якія існуюць шляхі паляпшэння хатняга выхавання<ref>{{артыкул|аўтар=[[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Баршчэўскі, Л.]], [[Пятро Васючэнка|Васючэнка, П.]], [[Міхась Тычына|Тычына, М.]]|загаловак=Рамантызм у літаратуры|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2004|нумар=10|старонкі=39—41}}</ref>. === Моўныя адметы === Польская мова Яна Чачота ў паэтычных творах і карэспандэнцыі паэта зазнала моцны ўплыў народнай гаворкі Наваградчыны, тым самым набыўшы яскравы рэгіянальны лексічны закрас, што выявілася ў вялікай колькасці правінцыяналізмаў і зваротаў<ref name=stan58>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 58|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. Як адзначае Станіслаў Станкевіч, паэт свядома не пазбягаў уплыву на сваю творчасць мясцовага фальклору<ref name=stan63>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Станкевіч, С]].|частка = Ян Чачот|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 63|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6 }}</ref>. == Выданні == {{wikisource|Category:Ян Чачот|Ян Чачот}} {{wikiquote|Ян Чачот|Яна Чачота}} * [https://polona.pl/item/piosnki-wiesniacze-z-nad-niemna-we-2-czesciach,MTEwNTQ5NTU/8/#info:metadata Piosnki wieśniacze znad Niemna. We dwóch częściach. Wilno, 1837]. * [https://polona.pl/item/piosnki-wiesniacze-znad-niemna-i-dzwiny,Mzk1MjE1NDQ/4/#info:metadata Piosnki wieśniacze znad Niemna i Dźwiny. Wilno, 1839]. * [https://polona.pl/item/piosnki-wiesniacze-znad-dzwiny-ksiazeczka-3,OTgwODg3NzM/6/#info:metadata Piosnki wieśniacze znad Dźwiny. Wilno, 1840]. * Piosnki wieśniacze znad Niemna i Dźwiny, z dołączeniem pierwotwornych w mowie sławiano-krewickiej. Wilno, 1844. * [https://polona.pl/item/piosnki-wiesniacze-z-nad-niemna-dniepra-i-dniestra,Mzk1MjE1NDA/6/#info:metadata Piosnki wieśniacze znad Niemna, Dniepra i Dniestra. Wilno, 1845]. * [https://polona.pl/item/piosnki-wiesniacze-z-nad-niemna-i-dzwiny-niektore-przyslowia-i-idiotyzmy-w-mowie,Mzk1MjE1NDE/6/#info:metadata Piosnki wieśniacze znad Niemna i Dźwiny, niektóre przysłowia i idiotyzmy w mowie sławiano-krewickiej, z postrzeżeniami nad nią uczonymi. Wilno, 1846]. * Pieśni ziemianina przez tłumacza Piosnek wieśniaczych znad Niemna i Dźwiny. Wilno. Wilno, 1846. * [https://polona.pl/item/powiastki-dla-mlodych-dziewczat-nasladowane-z-dziela-pani-de-set-de-saintes-delassemens,Mzk1MjE1NDY/8/#info:metadata Powiastki dla młodych dziewcząt naśladowane z dzieła Pani de Set (De Saintes, Delassemens de ma fille, 2 volumes). Wilno, 1845]. * [https://polona.pl/item/niektore-uwagi-szczegolniej-pod-wzgledem-stylu-nad-piesnia-trzecia-anafielas-witoldowe,Mzk1MjE1Mzg/4/#info:metadata Niektóre uwagi szczególniej pod względem stylu nad pieśnią trzecią Anafielas: «Witoldowe boje» przez P. Kraszewskiego w r. 1845 w Wilnie Zawadzkiego wydaną. Wilno, 1846]. * Jan Czeczot. Spiewki o dawnych litwinach do roku 1434. Vilnius: Sudaryt., vert. R. Koženiauskienė, str. «Jonas Čečiotas» R. Griškaitė. Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1994. * Наваградскі замак: Творы. Мн., 1989. * Выбр. тв. Мн., 1996. == Ушанаванне памяці == У гонар Яна Чачота ў мінскім раёне [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] названа [[Вуліца Яна Чачота (Мінск)|вуліца]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9920 У Менску зьявіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 2 ліпеня 2007 г.]</ref><ref>[http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/normdoc.pl?doc=2505 Решение 4-й сессии Минского городского Совета депутатов 25-го созыва № 58 от 29.06.2007 «Аб прысваенні назваў новым вуліцам г. Мінска і перайменаванні вуліцы Свабоды»]{{Недаступная спасылка}}</ref>, яго імем таксама названа вуліца ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Імем паэта названа адна з вуліц [[Варшава|Варшавы]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Мікола Хаўстовіч]]|загаловак=Варшава беларуская|спасылка=http://old.arche.by/by/26/40/2370/%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F.htm|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|год=2010|нумар=4}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1996 годзе ў [[Новая Мыш|Новай Мышы]] з ініцыятывы краязнаўца Міхася Берната ўсталяваны бюст паэта<ref>{{Кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |старонкі = 111|старонак = 320|isbn = 978-985-6720-29-4}}</ref><ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 16 ліпеня 2010| url = http://pyx.by/bel/naviny/ruh/124/| загаловак = Баранавічы адзначылі 190-я ўгодкі таварыства філаматаў| выдавец = Рух за свабоду| дата = 6 снежня 2011| title = Архіўная копія| access-date = 3 красавіка 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20120119194800/http://pyx.by/bel/naviny/ruh/124/| archive-date = 19 студзеня 2012| url-status = dead}}</ref>. Таксама ў гонар паэта ўсталяваны помнік у [[Карэлічы|Карэлічах]]<ref>{{Спасылка| аўтар = Алесь Гізун| дата публікацыі = 24 лютага 2010| url = http://www.intex-press.by/ru/791/1/3355/| загаловак = Неўміручыя Карэлічы| выдавец = Intex-press| дата = 6 снежня 2011| title = Архіўная копія| access-date = 3 красавіка 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140825000314/http://www.intex-press.by/ru/791/1/3355/| archive-date = 25 жніўня 2014| url-status = dead}}</ref> і памятная шыльда ва ўрочышчы Рэпіхава<ref>{{Спасылка | url = http://www.radzima.org/be/fota/22700.html| загаловак = Прысядзібны парк пры былой сядзібе Патоцкіх. Урочышча Рэпіхава. Табліца Яну Чачоту| назва праекту = [[Radzima.org|Радзіма майго духу]]| дата = 6 снежня 2011 }}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * Griškaitė, R. Jonas Čečiotas // Jan Czeczot. Spiewki o dawnych litwinach do roku 1434. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1994. P. 206—281. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Windakiewicz, S. Jan Czeczot. Kraków, 1934; * McMillin, A. Jan Czeczot in Byelorussian and Polish literature // Journal оf Byelorussian Studies. 1969, № 1; * Каханоўскі, Г. Уральская ссылка Яна Чачота // Каханоўскі Г. Адчыніся, таямніца часу. Мн., 1984; * БП, т. 6; * АЗБ * Цвірка, Кастусь. [http://bk.knihi.com/cacot/cacot0.html Яркая зорка беларускага адраджэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041209123744/http://bk.knihi.com/cacot/cacot0.html |date=9 снежня 2004 }} // Ян Чачот. Выбраныя творы. — Менск: МФ «Беларускі кнігазбор», 1996. ISBN 985-6318-06-8 * [http://kamunikat.org/k_historyja.html?pub_start=1320&pubid=777 Ян Чачот, Ігнат Дамейка, сябры і паплечнікі Адама Міцкевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118043122/http://kamunikat.org/k_historyja.html?pub_start=1320&pubid=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. ISBN 985-6419-11-5 * Шумская, Ірына. Ян Чачот. Руплівы філамат. — Мн.: «Харвест», 2013. ISBN 978-985-20-0223-3 == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Ян Чачот|Яна Чачота}} {{Commons|Category:Jan Czeczot}} * [http://bk.knihi.com/cacot/ Беларускі Кнігазбор — Ян Чачот. Выбраныя творы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050901164649/http://bk.knihi.com/cacot/ |date=1 верасня 2005 }} * [http://knihi.com/Jan_Cacot/Navahradski_zamak.html Чачот, Ян. Наваградскі замак.] — [[Мінск]] : [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1989. — 327 с. * [http://prajdzisvet.org/kit/89-ajchyna-navuka-tsnota.html Айчына, навука, цнота… Песні філаматаў і філарэтаў] у перакладзе [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганны Янкуты]] {{Выдатны артыкул|Паэт|Мовазнаўства}} {{Творы Яна Чачота}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чачот Ян}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Чачоты|Ян]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 8mgttxs6bmdoyi5erxsdwa8y379chrg 0 15350 5173346 5100692 2026-07-30T17:38:18Z M.L.Bot 261 /* Нашчадкі */ -недарэчная вікіфікацыя 5173346 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Трайдзень | пасада = [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | перыядпачатак = 1269/1270 | перыядканец = 1282 | папярэднік = [[Шварн Данілавіч]] | пераемнік = [[Будзікід]] }} '''Трайдзень''' (XIII ст. — [[1282]]) — [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1270—1282). == Імя == ''Трайдзень'' — двухасноўнае імя балцка-літоўскага паходжання. Першая аснова ''Trai-'' (варыянт — ''Trei-'') ёсць у старалітоўскіх імёнах ''Trai-dar’as, Trei-gel’as'' і іншых<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 151.</ref>. {{няма АК 2|У імі ''Трайдзень'' гэта аснова пашырана праз утваральнік -''d''- (''Trai-d-'') і пашыральнік ''-en-'' (як напрыклад і ў імёнах ''Гердзень *Girdenis'', ''Віцень'' *''Vytenis'').|18|02|2026}} Таксама сустракаецца напісанне ''Трайдзен''{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, {{няма АК 2|''Трайдэн''.|18|02|2026}} == Паходжанне == Паходжанне пэўна не вядома. Паводле пазнейшага Васкрасенскага летапісу, бацькам Трайдзеня быў [[Від (князь літоўскі)|Від]], дзядзькам — [[Гердзень]], родзічы [[Міндоўг]]а і [[Гіпотэза полацкага паходжання вялікіх князёў літоўскіх|разам з ім нашчадкі]] [[Ізяславічы Полацкія|полацкіх князёў]]. У беларускіх-літоўскіх летапісах XVI ст., у тым ліку [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], паходжанне Трайдзеня яшчэ больш заблытанае, там ён малодшы брат [[Нарымонт Раманавіч|Нарымонта]]<ref name="ReferenceA">''Ермаловіч, М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.</ref>. Верагоднасць усіх гэтых звестак лічаць сумнеўнай. Паводле [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]], вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў Борзы, Лесія, Свелкенія і {{Нп5|Сірпуцій|Сірпуція|pl|Syrpuć (książę)}} яшчэ пры [[Міндоўг]]у ў войнах з галіцка-валынскімі князямі, калі Борза, Лесій і Свелкеній загінулі. Частка даследчыкаў выказала думку, што Трайдзень не быў сваяком Міндоўга. Таму, калі прыйшоў ўлады, змяніў палітыку [[Войшалк]]а і [[Шварн Данілавіч|Шварна]] — разарваў адносіны з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавай]] і замест руска-праваслаўнай запанавала літоўска-паганская партыя, што суправаджалася рэпрэсіямі супраць хрысціянства{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Такая інтэрпрэтацыя пярэчыць Галіцка-Валынскага летапісу, які называе братоў Трайдзеня праваслаўнымі і ад пачатку ён меў добрыя адносіны з галіцкім князем [[Леў Данілавіч|Львом Данілавічам]], а калі адносіны пагоршыліся князь Леў баяўся помсты Трайдзеня за забойства Войшалка. Таму іншыя даследчыкі трымаюцца думкі, што Трайдзень усё ж меў сваяцкія сувязі з родам Міндоўга і працягваў палітыку Войшалка. [[Мікола Ермаловіч]] лічыў, што Трайдзень славянскага паходжання<ref>Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 333—334.</ref>. == Біяграфія == Паводле «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]», старэйшы брат [[Нарымонт Раманавіч|Нарымонт]] паставіў Трайдзеня князем у [[яцвягі|яцвягаў]], якія страцілі сваіх уладароў і лёгка паддаліся літоўскай уладзе, Трайдзень пабудаваў горад над [[Бебжа|Бабром]] і назваў яго [[Райгруд|Раем]], а пасля смерці Нарымонта стаў вялікім князем у [[Навагрудак|Новагародку]]<ref name="ReferenceA" />, але звесткі легендарнай часткі [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]] не лічаць верагоднымі. [[Файл:Kernavė Lithuania.jpg|міні|300пкс|Сярэднявечныя гарадзішчы ў Кярнаве.]]На аснове пазнейшага паведамлення ордэнскіх крыніц пра [[Кярнаве|Кернаў]] як ''«горад у зямлі Традзеня»'', некаторыя даследчыкі выказалі думку, што Кернаў быў уладаннем Трайдзеня перад уладарствам ва ўсёй дзяржаве. На думку ж [[Вячаслаў Насевіч|Вячаслава Насевіча]], Трайдзень мог быць князем яцвяжскай [[Дайнава (рэгіён)|Дайнавы]], што паўночней Гародні абапал [[Нёман]]а<ref name="nasevich.net">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/pakalenne-drugoe-voyshalk-i-traydzen-1260-yya-1280-yya-gady|title=''Вячаслаў Насевіч''. Пакаленне другое: Войшалк і Трайдзень (1260-ыя - 1280-ыя гады) // Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. -- Мінск: Полымя, 1993.|website=nasevich.net|access-date=2023-08-27}}</ref>, а Кернаў стаў яго рэзідэнцыяй толькі ў часы вялікага княжання{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Аднак, з [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]] пэўна вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў у войнах [[Міндоўг]]а з галіцка-валынскімі князямі і тое, што пасля гібелі [[Войшалк]]а і смерці [[Шварн]]а, каля 1270 года ён стаў уладаром{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, пры гэтым летапіс характарызуе Трайдзеня вельмі адмоўна, як злейшага за [[Ірад Вялікі|Ірада]] і [[Нерон]]а. Межы дзяржавы ў часы Трайдзеня практычна не змяніліся параўнальна з часамі Міндоўга. На поўначы яна межавала з [[Семігалія|Земгаліяй]], на паўночным усходзе — з [[Полацкая зямля|Полацкім княствам]], на ўсходзе — з [[Менскае княства|Менскім]], на поўдні — з [[Тураўскае княства|Тураўскім]], [[Пінскае княства|Пінскім]] і [[Берасцейскае княства|Берасцейскім]] (залежнымі ад [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавы]]), на паўднёвым захадзе з [[Мазовія]]й, на захадзе з землямі яцвягаў, на паўночным захадзе — з [[Жамойць|Жамойцю]]. Трайдзень праводзіў актыўную знешнюю палітыку, нязменную з часоў Міндоўга, па ўключэнні з апорай на [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і Полацкае княствы ў склад сваёй дзяржавы балцкіх земляў — найперш [[Нальшаны|Нальшанаў]] і [[Дзяволтва|Дзяволтвы]], а таксама [[Жамойць|Жамойці]], зямель яцвягаў, [[селы|селаў]] і [[земгалы|земгалаў]]<ref name="Трайдзен">Насевіч В. [http://nasevich.net/node/32 Трайдзен] // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} С. 517—518.</ref>. Пры гэтым ён бараніўся ад наступу лівонскага ланду [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], а таксама падтрымліваў барацьбу [[прусы|прусаў]] з агрэсіяй прускага ланду Ордэна, у 1273 годзе дапамог яцвяжскаму князю [[Комант]]у ў арганізацыі пахода на [[Кульмская зямля|Кульмскую зямлю]]. Шмат прусаў ад нямецкага націску ў 1276 годзе перасялілася ў [[ВКЛ|дзяржаву Трайдзеня]], вядома, што ён сяліў іх каля [[Гродна|Гародні]] (паводле [[Ала Квяткоўская|Алы Квяткоўскай]] мелася на ўвазе [[Пагародна|Горадна]]{{sfn|Квятковская|1997|}}) і [[Слонім]]а{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Іншым праціўнікам была Галіцка-Валынская дзяржава на поўдні, ад Панямоння яе аддзялялі Тураўскае і Пінскае княсты, якія залежалі ад галіцка-валынскіх князёў, але імкнуліся пазбавіцца гэтай залежнасці, чым у пэўнай ступені Трайдзень мог карыстацца. Полацкае княства прызнавала ўладу яшчэ Войшалка, а з дзяржавай Трайдзеня яго збліжалі інтарэсы ў Падзвінні і пагроза з боку лівонскага ланду Ордэна. На паўночных, паўночна-заходніх і заходніх рубяжах жылі земгальскія, літоўскія і яцвяжскія плямёны, якія бараніліся ад Ордэна і галіцка-валынскіх князёў, што матывавала іх шукаць падтрымкі ў Трайдзеня. На пачатку валадарства Трайдзень меў канфлікт толькі з уладзімірскім князем [[Уладзімір Васількавіч|Уладзімірам Васількавічам]], а з галіцкім князем [[Леў Данілавіч|Львом Данілавічам]] захоўваў добрыя адносіны. Аднак у 1274 годзе Трайдзень сіламі гарадзенцаў захапіў і разрабаваў [[Драгічын (Польшча)|Драгічын]], які належаў Льву{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. У 1275 годзе князь Леў папрасіў дапамогі ў хана [[Менгу-Цімур]]а і з яго войскам на чале з [[Ягурчын]]ам, а таксама з пасланымі ханам рускімі князямі — [[Раман (князь бранскі)|Раманам]], [[Глеб Расціславіч (князь смаленскі)|Глебам]], [[Князі тураўскія|тураўскімі]] і [[Князі пінскія|пінскімі]] — пайшоў супраць Трайдзеня, але праз сваркі паміж удзельнікамі паход быў няўдалы, узяўшы [[вакольны горад]] [[Навагрудак|Новагародка]], яны разыйшліся. У 1277 годзе Трайдзень аблажыў [[Дзюнабург]], у яго войску было шмат русінаў-[[лучнікі|лучнікаў]], напэўна [[палачане|палачан]], для [[штурм]]у выкарыстоўваліся чатыры вялікія [[рухомыя абложныя вежы]] і [[баліста|балісты]]. Праз 4 тыдні аблогу знялі, напэўна, з прычыны нападу галіцкіх і татарскіх войскаў на чале з [[Мамшын]]ам, але і гэты татарскі паход быў няўдалы праз сваркі ўдзельнікаў. У канцы 1278 года Трайдзень пасылаў брата [[Сірпуцій (брат Трайдзеня)|Сірпуція]] на дапамогу яцвягам, якія ваявалі [[Мазовія|Мазовію]] і Усходнюю Польшчу — паход дасягнуў[[Люблін]]а. Найбольш пацярпела Мазовія, яе князі разарвалі адносіны з Тэўтонскім ордэнам і заключылі перамір’е з Трайдзенем. Адначасова, лівонскія войскі ўварваліся ў [[Літва (зямля)|Літву]], разрабавалі яе і ў студзені 1279 года аблажылі [[Кярнаве|Кернаў]], але ўзяць не здолелі, разрабавалі ваколіцы і з вялікімі палонам у лютым вярнуліся ў [[Лівонія|Лівонію]]. Трайдзень нагнаў іх і 5 сакавіка 1279 года разбіў [[бітва пры Ашэрадэне|пры Ашэрадэне]]{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Поспех пры Ашэрадэне быў замацаваны заключэннем у 1279 годзе міру і саюзу з Мазовіяй, скіраванага супраць Тэўтонскага ордэна і Польшчы. [[Файл:Trajdzień, Hanna Mazavieckaja. Трайдзень, Ганна Мазавецкая (M. Andriolli, 1882).jpg|міні|Сустрэча Трайдзеня з будучай жонкай, мазавецкай князёўнай Ганнай ([[Міхал Эльвіра Андрыёлі]], XIX ст.)]] Пасля жорсткай барацьбы Панямонне засталося за Трайдзенам{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, але было спустошана. Таксама ў 1279 годзе праз неўраджай тэатр ваенных дзеянняў з прылеглымі раёнамі Польшчы і Русі ахапіў вялікі голад. Тым часам сілы рускіх княстваў значна павялічылі ваенны патэнцыял Літвы. Дачка Трайдзена [[Гаўдэмунда]] ўзяла шлюб з мазавецкім князем [[Баляслаў II Мазавецкі|Баляславам Земавітавічам]] з Плоцка{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Яшчэ болей Плоцкае княства трапіла пад уплыў Трайдзена, калі ён сілай прымусіў зяця адмовіцца ад саюза з тэўтонцамі. Пад кантролем Трайдзеня заставаліся [[земгалы]]. У саюзе з Трайдзенем дзейнічалі і князі яшчэ не падняволеных немцамі [[яцвягі|яцвягаў]]. Да 1279 года [[Мацей Стрыйкоўскі]] адносіць і шлюб, імаверна другі, Трайдзеня з мазавецкай княжной Ганнай. У 1280 годзе Трайдзень зноў дапамагае Команту ў паходзе на [[Самбія|Самбію]]. Паводле трайдзеневага загаду [[Найміс]] ваюе [[Памезанія|Памезанію]]. Згодна паданню, у 1280 годзе заснавана [[Каўнас|Коўна]]. У 1281 годзе Трайдзень захапіў [[Герцыке]], адрэзаў Дынабург ад астатняй [[Лівонія|Лівоніі]], браты-рыцары былі вымушаны абмяняць Дынабург на Герцыке{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, а таксама заплацілі выкуп. Пазнейшая «Хроніка Быхаўца» паведамляе, што Трайдзеня забілі падасланыя забойцы<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov08.html ПСРЛ. Т.32. Хроника Быховца. — М., 1975. — С. 136] «''A z onoie wyżpisanoie waśni kniaź weliki Dowmont naprawił szesty mużykow na brata swoieho Troydena, zabity, hde ż on szoł bezpecznie z łaźni, y tyie ieho mużyki zdradne zabili.''»</ref>. А паводле сучаснага падзеям Галіцка-Валынскага летапісу, ён памёр сваёй смерцю. == Падсумаванне дзейнасці == На думку Вячаслава Насевіча, пры Трайдзені да Вялікага Княства Літоўскага былі канчаткова далучаны прылеглыя землі яцвягаў, земгалаў і селаў, узнавіліся далёкія паходы на [[Польшча|Польшчу]] і эстонскія ўладанні крыжакоў ([[Саарэмаа]] і інш.)<ref name="Трайдзен" />{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Паводле Аляксандра Краўцэвіча, Трайдзень вёў барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], не павялічыў дзяржаўнай тэрыторыі, але здолеў утрымаць [[Вялікае Княства Літоўскае]] ў ранейшых межах. Вывеў дзяржаву з залежнасці ад Галіцка-Валынскага княства і ўмацаваў яе міжнароднае становішча, пакінуў яе мацнейшай, чым атрымаў.<ref>Краўцэвіч А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) — Гародня-Уроцлаў, 2015. — С. 62</ref> == Нашчадкі == Пераемніка крыніцы не называюць. Братоў Трайдзень перажыў, пра сыноў няма простых звестак, але лічаць, што імі былі [[Будзівід]] і [[Будзікід]], наступныя пэўна вядомыя вялікія літоўскі князі. Пэўна вядома дачка — [[Гаўдэмунда]]. Некаторыя навукоўцы лічаць, што пераемнікам Трайдзеня быў нейкі князь [[Даўмонт (вялікі князь літоўскі)|Даўмонт]], якога [[Троіцкі летапіс]] называе князем літоўскім і паведамляе пра яго гібель у далёкім паходзе на вярхоўі Волгі ў 1285 годзе, але з іншых крыніцы гэтым князем хутчэй быў пскоўскі [[Даўмонт (князь пскоўскі)|Даўмонт]], які не загінуў, а трапіў у палон. Паводле генеалагічных паданняў XVI ст., са смерцю Трайдзеня «дынастыю Кітаўруса» змяніла новая дынастыя — «род Калюмнаў», але «род Кітаўруса» працягваўся ў Літве, з яго паходзіў і Даўмонт (легендарны продак князёў [[Свірскія|Свірскіх]]), і [[Гольша]] (родапачынальнік князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]) і Гедрус (родапачынальнік князёў [[Гедройцы|Гедройцаў]]). == Магчымы радавод == NN ├──>NN │ ├──>NN │ │ ├─>'''Трайдзень''' │ │ │ ├─>[[Будзікід]] │ │ │ ├─>[[Будзівід]] │ │ │ │ ├─>[[Віцень]] │ │ │ │ ├─>[[Гедзімін]]─[[Гедзімінавічы|ГЕДЗІМІНАВІЧЫ]] │ │ │ │ ├─>[[Воін Полацкі|Воін]] │ │ │ │ └─>[[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]] │ │ │ └─>[[Гаўдэмунда]] │ │ ├─>Борза │ │ ├─>Лесій │ │ ├─>Свелкеній │ │ └─>Сірпуцій │ └─>[[Гердзень]] ∞ Еўпраксія │ ├─>[[Андрэй Гердзеневіч|Андрэй]] │ └─>? └──>NN ├─>[[Даўспрунк]] │ ├─>[[Таўцівіл Даўспрунгавіч|Таўцівіл]] ∞ ?Брачыслаўна кнж. полацкая │ │ └─>Юрый │ ├─>[[Едзівід Даўспрунгавіч|Едзівід]] │ └─>NN дачка ∞ [[Даніла Раманавіч Галіцкі|Даніла]] кн. галіцкі ├─>[[Міндоўг]] │ ├─>[[Войшалк]] │ ├─>NN сын │ ├─>NN сын │ ├─>NN дачка ∞ [[Шварн Данілавіч|Шварн]] кн. галіцкі │ ├─>[[Рукля]] │ └─>[[Рупек]] └─>NN дачка └─>[[Транята]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Ермаловіч М.]]'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с. * {{h|Квятковская|1997|''[[Ала Віктараўна Квяткоўская|Квятковская А. В.]]'' К вопросу о пруссах — переселенцах на территории Беларуси в средневековье // Гістарычна-археалагічны зборнік; ІГ НАН Беларусі. — Мінск, 1997. — № 11. — С. 9-14. ([https://pawet.net/library/history/city_district/rarch/19/%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%9E_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html пераклад на беларускую зроблены для kryuja.org])}} * ''Краўцэвіч А.'' Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня—Уроцлаў, 2015. — (Гарадзенская бібліятэка) — ISBN 978-83-7893-121-8. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|[http://nasevich.net/node/32 Трайдзе́нь, Трайдзен]|[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]]|517—518}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Трайдзе́нь, Трайдзен|Насевіч В. Л.|498—499}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=666|артыкул=Трайдзень|аўтар=[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]}} * ''[[Артурас Дубоніс|Dubonis A.]]'' Traidenis. Monarcho valdžios atkūrimas Lietuvoje (1268—1282) / LII, Vilnius: LII leidykla, 2009, 241, [1] p.: iliustr. ISBN 978-9955-847-12-0 * {{ВСЭ3|Тра́йден, Трайдянис|26|136}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] lacv1qvs1luse5saywwnite4s7qwpc0 5173349 5173346 2026-07-30T17:40:54Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5173349 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Трайдзень | пасада = [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | перыядпачатак = 1269/1270 | перыядканец = 1282 | папярэднік = [[Шварн Данілавіч]] | пераемнік = [[Будзікід]] }} '''Трайдзень''' (XIII ст. — [[1282]]) — [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1270—1282). == Імя == ''Трайдзень'' — двухасноўнае імя балцка-літоўскага паходжання. Першая аснова ''Trai-'' (варыянт — ''Trei-'') ёсць у старалітоўскіх імёнах ''Trai-dar’as, Trei-gel’as'' і іншых<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 151.</ref>. {{няма АК 2|У імі ''Трайдзень'' гэта аснова пашырана праз утваральнік -''d''- (''Trai-d-'') і пашыральнік ''-en-'' (як напрыклад і ў імёнах ''Гердзень *Girdenis'', ''Віцень'' *''Vytenis'').|18|02|2026}} Таксама сустракаецца напісанне ''Трайдзен''{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, {{няма АК 2|''Трайдэн''.|18|02|2026}} == Паходжанне == Паходжанне пэўна не вядома. Паводле пазнейшага Васкрасенскага летапісу, бацькам Трайдзеня быў [[Від (князь літоўскі)|Від]], дзядзькам — [[Гердзень]], родзічы [[Міндоўг]]а і [[Гіпотэза полацкага паходжання вялікіх князёў літоўскіх|разам з ім нашчадкі]] [[Ізяславічы Полацкія|полацкіх князёў]]. У беларускіх-літоўскіх летапісах XVI ст., у тым ліку [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], паходжанне Трайдзеня яшчэ больш заблытанае, там ён малодшы брат [[Нарымонт Раманавіч|Нарымонта]]<ref name="ReferenceA">''Ермаловіч, М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.</ref>. Верагоднасць усіх гэтых звестак лічаць сумнеўнай. Паводле [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]], вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў Борзы, Лесія, Свелкенія і {{Нп5|Сірпуцій|Сірпуція|pl|Syrpuć (książę)}} яшчэ пры [[Міндоўг]]у ў войнах з галіцка-валынскімі князямі, калі Борза, Лесій і Свелкеній загінулі. Частка даследчыкаў выказала думку, што Трайдзень не быў сваяком Міндоўга. Таму, калі прыйшоў ўлады, змяніў палітыку [[Войшалк]]а і [[Шварн Данілавіч|Шварна]] — разарваў адносіны з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавай]] і замест руска-праваслаўнай запанавала літоўска-паганская партыя, што суправаджалася рэпрэсіямі супраць хрысціянства{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Такая інтэрпрэтацыя пярэчыць Галіцка-Валынскага летапісу, які называе братоў Трайдзеня праваслаўнымі і ад пачатку ён меў добрыя адносіны з галіцкім князем [[Леў Данілавіч|Львом Данілавічам]], а калі адносіны пагоршыліся князь Леў баяўся помсты Трайдзеня за забойства Войшалка. Таму іншыя даследчыкі трымаюцца думкі, што Трайдзень усё ж меў сваяцкія сувязі з родам Міндоўга і працягваў палітыку Войшалка. [[Мікола Ермаловіч]] лічыў, што Трайдзень славянскага паходжання<ref>Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 333—334.</ref>. == Біяграфія == Паводле «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]», старэйшы брат [[Нарымонт Раманавіч|Нарымонт]] паставіў Трайдзеня князем у [[яцвягі|яцвягаў]], якія страцілі сваіх уладароў і лёгка паддаліся літоўскай уладзе, Трайдзень пабудаваў горад над [[Бебжа|Бабром]] і назваў яго [[Райгруд|Раем]], а пасля смерці Нарымонта стаў вялікім князем у [[Навагрудак|Новагародку]]<ref name="ReferenceA" />, але звесткі легендарнай часткі [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]] не лічаць верагоднымі. На грунце ордэнскіх крыніц пра [[Кярнаве|Кернаў]] як ''«горад у зямлі Традзеня»'', некаторыя даследчыкі выказалі думку, што Кернаў быў уладаннем Трайдзеня перад уладарствам ва ўсёй дзяржаве. На думку ж [[Вячаслаў Насевіч|Вячаслава Насевіча]], Трайдзень мог быць князем яцвяжскай [[Дайнава (рэгіён)|Дайнавы]], што паўночней Гародні абапал [[Нёман]]а<ref name="nasevich.net">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/pakalenne-drugoe-voyshalk-i-traydzen-1260-yya-1280-yya-gady|title=''Вячаслаў Насевіч''. Пакаленне другое: Войшалк і Трайдзень (1260-ыя - 1280-ыя гады) // Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. -- Мінск: Полымя, 1993.|website=nasevich.net|access-date=2023-08-27}}</ref>, а Кернаў стаў яго рэзідэнцыяй толькі ў часы вялікага княжання{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Аднак, з [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]] пэўна вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў у войнах [[Міндоўг]]а з галіцка-валынскімі князямі і тое, што пасля гібелі [[Войшалк]]а і смерці [[Шварн]]а, каля 1270 года ён стаў уладаром{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, пры гэтым летапіс характарызуе Трайдзеня вельмі адмоўна, як злейшага за [[Ірад Вялікі|Ірада]] і [[Нерон]]а. Межы дзяржавы ў часы Трайдзеня практычна не змяніліся параўнальна з часамі Міндоўга. На поўначы яна межавала з [[Семігалія|Земгаліяй]], на паўночным усходзе — з [[Полацкая зямля|Полацкім княствам]], на ўсходзе — з [[Менскае княства|Менскім]], на поўдні — з [[Тураўскае княства|Тураўскім]], [[Пінскае княства|Пінскім]] і [[Берасцейскае княства|Берасцейскім]] (залежнымі ад [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавы]]), на паўднёвым захадзе з [[Мазовія]]й, на захадзе з землямі яцвягаў, на паўночным захадзе — з [[Жамойць|Жамойцю]]. Трайдзень праводзіў актыўную знешнюю палітыку, нязменную з часоў Міндоўга, па ўключэнні з апорай на [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і Полацкае княствы ў склад сваёй дзяржавы балцкіх земляў — найперш [[Нальшаны|Нальшанаў]] і [[Дзяволтва|Дзяволтвы]], а таксама [[Жамойць|Жамойці]], зямель яцвягаў, [[селы|селаў]] і [[земгалы|земгалаў]]<ref name="Трайдзен">Насевіч В. [http://nasevich.net/node/32 Трайдзен] // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} С. 517—518.</ref>. Пры гэтым ён бараніўся ад наступу лівонскага ланду [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], а таксама падтрымліваў барацьбу [[прусы|прусаў]] з агрэсіяй прускага ланду Ордэна, у 1273 годзе дапамог яцвяжскаму князю [[Комант]]у ў арганізацыі пахода на [[Кульмская зямля|Кульмскую зямлю]]. Шмат прусаў ад нямецкага націску ў 1276 годзе перасялілася ў [[ВКЛ|дзяржаву Трайдзеня]], вядома, што ён сяліў іх каля [[Гродна|Гародні]] (паводле [[Ала Квяткоўская|Алы Квяткоўскай]] мелася на ўвазе [[Пагародна|Горадна]]{{sfn|Квятковская|1997|}}) і [[Слонім]]а{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Іншым праціўнікам была Галіцка-Валынская дзяржава на поўдні, ад Панямоння яе аддзялялі Тураўскае і Пінскае княсты, якія залежалі ад галіцка-валынскіх князёў, але імкнуліся пазбавіцца гэтай залежнасці, чым у пэўнай ступені Трайдзень мог карыстацца. Полацкае княства прызнавала ўладу яшчэ Войшалка, а з дзяржавай Трайдзеня яго збліжалі інтарэсы ў Падзвінні і пагроза з боку лівонскага ланду Ордэна. На паўночных, паўночна-заходніх і заходніх рубяжах жылі земгальскія, літоўскія і яцвяжскія плямёны, якія бараніліся ад Ордэна і галіцка-валынскіх князёў, што матывавала іх шукаць падтрымкі ў Трайдзеня. На пачатку валадарства Трайдзень меў канфлікт толькі з уладзімірскім князем [[Уладзімір Васількавіч|Уладзімірам Васількавічам]], а з галіцкім князем [[Леў Данілавіч|Львом Данілавічам]] захоўваў добрыя адносіны. Аднак у 1274 годзе Трайдзень сіламі гарадзенцаў захапіў і разрабаваў [[Драгічын (Польшча)|Драгічын]], які належаў Льву{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. У 1275 годзе князь Леў папрасіў дапамогі ў хана [[Менгу-Цімур]]а і з яго войскам на чале з [[Ягурчын]]ам, а таксама з пасланымі ханам рускімі князямі — [[Раман (князь бранскі)|Раманам]], [[Глеб Расціславіч (князь смаленскі)|Глебам]], [[Князі тураўскія|тураўскімі]] і [[Князі пінскія|пінскімі]] — пайшоў супраць Трайдзеня, але праз сваркі паміж удзельнікамі паход быў няўдалы, узяўшы [[вакольны горад]] [[Навагрудак|Новагародка]], яны разыйшліся. У 1277 годзе Трайдзень аблажыў [[Дзюнабург]], у яго войску было шмат русінаў-[[лучнікі|лучнікаў]], напэўна [[палачане|палачан]], для [[штурм]]у выкарыстоўваліся чатыры вялікія [[рухомыя абложныя вежы]] і [[баліста|балісты]]. Праз 4 тыдні аблогу знялі, напэўна, з прычыны нападу галіцкіх і татарскіх войскаў на чале з [[Мамшын]]ам, але і гэты татарскі паход быў няўдалы праз сваркі ўдзельнікаў. У канцы 1278 года Трайдзень пасылаў брата [[Сірпуцій (брат Трайдзеня)|Сірпуція]] на дапамогу яцвягам, якія ваявалі [[Мазовія|Мазовію]] і Усходнюю Польшчу — паход дасягнуў[[Люблін]]а. Найбольш пацярпела Мазовія, яе князі разарвалі адносіны з Тэўтонскім ордэнам і заключылі перамір’е з Трайдзенем. Адначасова, лівонскія войскі ўварваліся ў [[Літва (зямля)|Літву]], разрабавалі яе і ў студзені 1279 года аблажылі [[Кярнаве|Кернаў]], але ўзяць не здолелі, разрабавалі ваколіцы і з вялікімі палонам у лютым вярнуліся ў [[Лівонія|Лівонію]]. Трайдзень нагнаў іх і 5 сакавіка 1279 года разбіў [[бітва пры Ашэрадэне|пры Ашэрадэне]]{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Поспех пры Ашэрадэне быў замацаваны заключэннем у 1279 годзе міру і саюзу з Мазовіяй, скіраванага супраць Тэўтонскага ордэна і Польшчы. [[Файл:Trajdzień, Hanna Mazavieckaja. Трайдзень, Ганна Мазавецкая (M. Andriolli, 1882).jpg|міні|Сустрэча Трайдзеня з будучай жонкай, мазавецкай князёўнай Ганнай ([[Міхал Эльвіра Андрыёлі]], XIX ст.)]] Пасля жорсткай барацьбы Панямонне засталося за Трайдзенам{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, але было спустошана. Таксама ў 1279 годзе праз неўраджай тэатр ваенных дзеянняў з прылеглымі раёнамі Польшчы і Русі ахапіў вялікі голад. Тым часам сілы рускіх княстваў значна павялічылі ваенны патэнцыял Літвы. Дачка Трайдзена [[Гаўдэмунда]] ўзяла шлюб з мазавецкім князем [[Баляслаў II Мазавецкі|Баляславам Земавітавічам]] з Плоцка{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Яшчэ болей Плоцкае княства трапіла пад уплыў Трайдзена, калі ён сілай прымусіў зяця адмовіцца ад саюза з тэўтонцамі. Пад кантролем Трайдзеня заставаліся [[земгалы]]. У саюзе з Трайдзенем дзейнічалі і князі яшчэ не падняволеных немцамі [[яцвягі|яцвягаў]]. Да 1279 года [[Мацей Стрыйкоўскі]] адносіць і шлюб, імаверна другі, Трайдзеня з мазавецкай княжной Ганнай. У 1280 годзе Трайдзень зноў дапамагае Команту ў паходзе на [[Самбія|Самбію]]. Паводле трайдзеневага загаду [[Найміс]] ваюе [[Памезанія|Памезанію]]. Згодна паданню, у 1280 годзе заснавана [[Каўнас|Коўна]]. У 1281 годзе Трайдзень захапіў [[Герцыке]], адрэзаў Дынабург ад астатняй [[Лівонія|Лівоніі]], браты-рыцары былі вымушаны абмяняць Дынабург на Герцыке{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, а таксама заплацілі выкуп. Пазнейшая «Хроніка Быхаўца» паведамляе, што Трайдзеня забілі падасланыя забойцы<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov08.html ПСРЛ. Т.32. Хроника Быховца. — М., 1975. — С. 136] «''A z onoie wyżpisanoie waśni kniaź weliki Dowmont naprawił szesty mużykow na brata swoieho Troydena, zabity, hde ż on szoł bezpecznie z łaźni, y tyie ieho mużyki zdradne zabili.''»</ref>. А паводле сучаснага падзеям Галіцка-Валынскага летапісу, ён памёр сваёй смерцю. == Падсумаванне дзейнасці == На думку Вячаслава Насевіча, пры Трайдзені да Вялікага Княства Літоўскага былі канчаткова далучаны прылеглыя землі яцвягаў, земгалаў і селаў, узнавіліся далёкія паходы на [[Польшча|Польшчу]] і эстонскія ўладанні крыжакоў ([[Саарэмаа]] і інш.)<ref name="Трайдзен" />{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Паводле Аляксандра Краўцэвіча, Трайдзень вёў барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], не павялічыў дзяржаўнай тэрыторыі, але здолеў утрымаць [[Вялікае Княства Літоўскае]] ў ранейшых межах. Вывеў дзяржаву з залежнасці ад Галіцка-Валынскага княства і ўмацаваў яе міжнароднае становішча, пакінуў яе мацнейшай, чым атрымаў.<ref>Краўцэвіч А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) — Гародня-Уроцлаў, 2015. — С. 62</ref> == Нашчадкі == Пераемніка крыніцы не называюць. Братоў Трайдзень перажыў, пра сыноў няма простых звестак, але лічаць, што імі былі [[Будзівід]] і [[Будзікід]], наступныя пэўна вядомыя вялікія літоўскі князі. Пэўна вядома дачка — [[Гаўдэмунда]]. Некаторыя навукоўцы лічаць, што пераемнікам Трайдзеня быў нейкі князь [[Даўмонт (вялікі князь літоўскі)|Даўмонт]], якога [[Троіцкі летапіс]] называе князем літоўскім і паведамляе пра яго гібель у далёкім паходзе на вярхоўі Волгі ў 1285 годзе, але з іншых крыніцы гэтым князем хутчэй быў пскоўскі [[Даўмонт (князь пскоўскі)|Даўмонт]], які не загінуў, а трапіў у палон. Паводле генеалагічных паданняў XVI ст., са смерцю Трайдзеня «дынастыю Кітаўруса» змяніла новая дынастыя — «род Калюмнаў», але «род Кітаўруса» працягваўся ў Літве, з яго паходзіў і Даўмонт (легендарны продак князёў [[Свірскія|Свірскіх]]), і [[Гольша]] (родапачынальнік князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]) і Гедрус (родапачынальнік князёў [[Гедройцы|Гедройцаў]]). == Магчымы радавод == NN ├──>NN │ ├──>NN │ │ ├─>'''Трайдзень''' │ │ │ ├─>[[Будзікід]] │ │ │ ├─>[[Будзівід]] │ │ │ │ ├─>[[Віцень]] │ │ │ │ ├─>[[Гедзімін]]─[[Гедзімінавічы|ГЕДЗІМІНАВІЧЫ]] │ │ │ │ ├─>[[Воін Полацкі|Воін]] │ │ │ │ └─>[[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]] │ │ │ └─>[[Гаўдэмунда]] │ │ ├─>Борза │ │ ├─>Лесій │ │ ├─>Свелкеній │ │ └─>Сірпуцій │ └─>[[Гердзень]] ∞ Еўпраксія │ ├─>[[Андрэй Гердзеневіч|Андрэй]] │ └─>? └──>NN ├─>[[Даўспрунк]] │ ├─>[[Таўцівіл Даўспрунгавіч|Таўцівіл]] ∞ ?Брачыслаўна кнж. полацкая │ │ └─>Юрый │ ├─>[[Едзівід Даўспрунгавіч|Едзівід]] │ └─>NN дачка ∞ [[Даніла Раманавіч Галіцкі|Даніла]] кн. галіцкі ├─>[[Міндоўг]] │ ├─>[[Войшалк]] │ ├─>NN сын │ ├─>NN сын │ ├─>NN дачка ∞ [[Шварн Данілавіч|Шварн]] кн. галіцкі │ ├─>[[Рукля]] │ └─>[[Рупек]] └─>NN дачка └─>[[Транята]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Ермаловіч М.]]'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с. * {{h|Квятковская|1997|''[[Ала Віктараўна Квяткоўская|Квятковская А. В.]]'' К вопросу о пруссах — переселенцах на территории Беларуси в средневековье // Гістарычна-археалагічны зборнік; ІГ НАН Беларусі. — Мінск, 1997. — № 11. — С. 9-14. ([https://pawet.net/library/history/city_district/rarch/19/%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%9E_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html пераклад на беларускую зроблены для kryuja.org])}} * ''Краўцэвіч А.'' Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня—Уроцлаў, 2015. — (Гарадзенская бібліятэка) — ISBN 978-83-7893-121-8. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|[http://nasevich.net/node/32 Трайдзе́нь, Трайдзен]|[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]]|517—518}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Трайдзе́нь, Трайдзен|Насевіч В. Л.|498—499}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=666|артыкул=Трайдзень|аўтар=[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]}} * ''[[Артурас Дубоніс|Dubonis A.]]'' Traidenis. Monarcho valdžios atkūrimas Lietuvoje (1268—1282) / LII, Vilnius: LII leidykla, 2009, 241, [1] p.: iliustr. ISBN 978-9955-847-12-0 * {{ВСЭ3|Тра́йден, Трайдянис|26|136}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] jh4x9ghbp63b3ymaw07wvt5av0uxz70 5173352 5173349 2026-07-30T17:47:04Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5173352 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Трайдзень | пасада = [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | перыядпачатак = 1269/1270 | перыядканец = 1282 | папярэднік = [[Шварн Данілавіч]] | пераемнік = [[Будзікід]] }} '''Трайдзень''' (XIII ст. — [[1282]]) — [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1270—1282). == Імя == ''Трайдзень'' — двухасноўнае імя балцка-літоўскага паходжання. Першая аснова ''Trai-'' (варыянт — ''Trei-'') ёсць у старалітоўскіх імёнах ''Trai-dar’as, Trei-gel’as'' і іншых<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 151.</ref>. {{няма АК 2|У імі ''Трайдзень'' гэта аснова пашырана праз утваральнік -''d''- (''Trai-d-'') і пашыральнік ''-en-'' (як напрыклад і ў імёнах ''Гердзень *Girdenis'', ''Віцень'' *''Vytenis'').|18|02|2026}} Таксама сустракаецца напісанне ''Трайдзен''{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, {{няма АК 2|''Трайдэн''.|18|02|2026}} == Паходжанне == Паходжанне пэўна не вядома. Паводле пазнейшага Васкрасенскага летапісу, бацькам Трайдзеня быў [[Від (князь літоўскі)|Від]], дзядзькам — [[Гердзень]], родзічы [[Міндоўг]]а і [[Гіпотэза полацкага паходжання вялікіх князёў літоўскіх|разам з ім нашчадкі]] [[Ізяславічы Полацкія|полацкіх князёў]]. У беларускіх-літоўскіх летапісах XVI ст., у тым ліку [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], паходжанне Трайдзеня яшчэ больш заблытанае, там ён малодшы брат [[Нарымонт Раманавіч|Нарымонта]]<ref name="ReferenceA">''Ермаловіч, М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.</ref>. Верагоднасць усіх гэтых звестак лічаць сумнеўнай. Паводле [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]], вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў Борзы, Лесія, Свелкенія і {{Нп5|Сірпуцій|Сірпуція|pl|Syrpuć (książę)}} яшчэ пры [[Міндоўг]]у ў войнах з галіцка-валынскімі князямі, калі Борза, Лесій і Свелкеній загінулі. Частка даследчыкаў выказала думку, што Трайдзень не быў сваяком Міндоўга. Таму, калі прыйшоў ўлады, змяніў палітыку [[Войшалк]]а і [[Шварн Данілавіч|Шварна]] — разарваў адносіны з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавай]] і замест руска-праваслаўнай запанавала літоўска-паганская партыя, што суправаджалася рэпрэсіямі супраць хрысціянства{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Такая інтэрпрэтацыя пярэчыць Галіцка-Валынскага летапісу, які называе братоў Трайдзеня праваслаўнымі і ад пачатку ён меў добрыя адносіны з галіцкім князем [[Леў Данілавіч|Львом Данілавічам]], а калі адносіны пагоршыліся князь Леў баяўся помсты Трайдзеня за забойства Войшалка. Таму іншыя даследчыкі трымаюцца думкі, што Трайдзень усё ж меў сваяцкія сувязі з родам Міндоўга і працягваў палітыку Войшалка. [[Мікола Ермаловіч]] лічыў, што Трайдзень славянскага паходжання<ref>Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн., 1990. С. 333—334.</ref>. == Біяграфія == Паводле «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]», старэйшы брат [[Нарымонт Раманавіч|Нарымонт]] паставіў Трайдзеня князем у [[яцвягі|яцвягаў]], якія страцілі сваіх уладароў і лёгка паддаліся літоўскай уладзе, Трайдзень пабудаваў горад над [[Бебжа|Бабром]] і назваў яго [[Райгруд|Раем]], а пасля смерці Нарымонта стаў вялікім князем у [[Навагрудак|Новагародку]]<ref name="ReferenceA" />, але звесткі легендарнай часткі [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскага летапісання]] не лічаць верагоднымі. На грунце ордэнскіх крыніц пра [[Кярнаве|Кернаў]] як ''«горад у зямлі Традзеня»'', некаторыя даследчыкі выказалі думку, што Кернаў быў уладаннем Трайдзеня перад уладарствам ва ўсёй дзяржаве. На думку ж [[Вячаслаў Насевіч|Вячаслава Насевіча]], Трайдзень мог быць князем яцвяжскай [[Дайнава (рэгіён)|Дайнавы]], што паўночней Гародні абапал [[Нёман]]а<ref name="nasevich.net">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/pakalenne-drugoe-voyshalk-i-traydzen-1260-yya-1280-yya-gady|title=''Вячаслаў Насевіч''. Пакаленне другое: Войшалк і Трайдзень (1260-ыя - 1280-ыя гады) // Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. -- Мінск: Полымя, 1993.|website=nasevich.net|access-date=2023-08-27}}</ref>, а Кернаў стаў яго рэзідэнцыяй толькі ў часы вялікага княжання{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Аднак, з [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]] пэўна вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў у войнах [[Міндоўг]]а з галіцка-валынскімі князямі і тое, што пасля гібелі [[Войшалк]]а і смерці [[Шварн]]а, каля 1270 года ён стаў уладаром{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, пры гэтым летапіс характарызуе Трайдзеня вельмі адмоўна, як злейшага за [[Ірад Вялікі|Ірада]] і [[Нерон]]а. Межы дзяржавы ў часы Трайдзеня практычна не змяніліся параўнальна з часамі Міндоўга. На поўначы яна межавала з [[Семігалія|Земгаліяй]], на паўночным усходзе — з [[Полацкая зямля|Полацкім княствам]], на ўсходзе — з [[Менскае княства|Менскім]], на поўдні — з [[Тураўскае княства|Тураўскім]], [[Пінскае княства|Пінскім]] і [[Берасцейскае княства|Берасцейскім]] (залежнымі ад [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржавы]]), на паўднёвым захадзе з [[Мазовія]]й, на захадзе з землямі яцвягаў, на паўночным захадзе — з [[Жамойць|Жамойцю]]. Трайдзень праводзіў актыўную знешнюю палітыку, нязменную з часоў Міндоўга, па ўключэнні з апорай на [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і Полацкае княствы ў склад сваёй дзяржавы балцкіх земляў — найперш [[Нальшаны|Нальшанаў]] і [[Дзяволтва|Дзяволтвы]], а таксама [[Жамойць|Жамойці]], зямель яцвягаў, [[селы|селаў]] і [[земгалы|земгалаў]]<ref name="Трайдзен">Насевіч В. [http://nasevich.net/node/32 Трайдзен] // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} С. 517—518.</ref>. Пры гэтым ён бараніўся ад наступу лівонскага ланду [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], а таксама падтрымліваў барацьбу [[прусы|прусаў]] з агрэсіяй прускага ланду Ордэна, у 1273 годзе дапамог яцвяжскаму князю [[Комант]]у ў арганізацыі пахода на [[Кульмская зямля|Кульмскую зямлю]]. Шмат прусаў ад нямецкага націску ў 1276 годзе перасялілася ў [[ВКЛ|дзяржаву Трайдзеня]], вядома, што ён сяліў іх каля [[Гродна|Гародні]] (паводле [[Ала Квяткоўская|Алы Квяткоўскай]] мелася на ўвазе [[Пагародна|Горадна]]{{sfn|Квятковская|1997|}}) і [[Слонім]]а{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Іншым праціўнікам была Галіцка-Валынская дзяржава на поўдні, ад Панямоння яе аддзялялі Тураўскае і Пінскае княсты, якія залежалі ад галіцка-валынскіх князёў, але імкнуліся пазбавіцца гэтай залежнасці, чым у пэўнай ступені Трайдзень мог карыстацца. Полацкае княства прызнавала ўладу яшчэ Войшалка, а з дзяржавай Трайдзеня яго збліжалі інтарэсы ў Падзвінні і пагроза з боку лівонскага ланду Ордэна. На паўночных, паўночна-заходніх і заходніх рубяжах жылі земгальскія, літоўскія і яцвяжскія плямёны, якія бараніліся ад Ордэна і галіцка-валынскіх князёў, што матывавала іх шукаць падтрымкі ў Трайдзеня. На пачатку валадарства Трайдзень меў канфлікт толькі з уладзімірскім князем [[Уладзімір Васількавіч|Уладзімірам Васількавічам]], а з галіцкім князем [[Леў Данілавіч|Львом Данілавічам]] захоўваў добрыя адносіны. Аднак у 1274 годзе Трайдзень сіламі гарадзенцаў захапіў і разрабаваў [[Драгічын (Польшча)|Драгічын]], які належаў Льву{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. У 1275 годзе князь Леў папрасіў дапамогі ў хана [[Менгу-Цімур]]а і з яго войскам на чале з [[Ягурчын]]ам, а таксама з пасланымі ханам рускімі князямі — [[Раман (князь бранскі)|Раманам]], [[Глеб Расціславіч (князь смаленскі)|Глебам]], [[Князі тураўскія|тураўскімі]] і [[Князі пінскія|пінскімі]] — пайшоў супраць Трайдзеня, але праз сваркі паміж удзельнікамі паход быў няўдалы, узяўшы [[вакольны горад]] [[Навагрудак|Новагародка]], яны разыйшліся. У 1277 годзе Трайдзень аблажыў [[Дзюнабург]], у яго войску было шмат русінаў-[[лучнікі|лучнікаў]], напэўна [[палачане|палачан]], для [[штурм]]у выкарыстоўваліся чатыры вялікія [[рухомыя абложныя вежы]] і [[баліста|балісты]]. Праз 4 тыдні аблогу знялі, напэўна, з прычыны нападу галіцкіх і татарскіх войскаў на чале з [[Мамшын]]ам, але і гэты татарскі паход быў няўдалы праз сваркі ўдзельнікаў. У канцы 1278 года Трайдзень пасылаў брата [[Сірпуцій (брат Трайдзеня)|Сірпуція]] на дапамогу яцвягам, якія ваявалі [[Мазовія|Мазовію]] і Усходнюю Польшчу — паход дасягнуў[[Люблін]]а. Найбольш пацярпела Мазовія, яе князі разарвалі адносіны з Тэўтонскім ордэнам і заключылі перамір’е з Трайдзенем. Адначасова, лівонскія войскі ўварваліся ў [[Літва (зямля)|Літву]], разрабавалі яе і ў студзені 1279 года аблажылі [[Кярнаве|Кернаў]], але ўзяць не здолелі, разрабавалі ваколіцы і з вялікімі палонам у лютым вярнуліся ў [[Лівонія|Лівонію]]. Трайдзень нагнаў іх і 5 сакавіка 1279 года разбіў [[бітва пры Ашэрадэне|пры Ашэрадэне]]{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Поспех пры Ашэрадэне быў замацаваны заключэннем у 1279 годзе міру і саюзу з Мазовіяй, скіраванага супраць Тэўтонскага ордэна і Польшчы. [[Файл:Trajdzień, Hanna Mazavieckaja. Трайдзень, Ганна Мазавецкая (M. Andriolli, 1882).jpg|міні|Сустрэча Трайдзеня з будучай жонкай, мазавецкай князёўнай Ганнай ([[Міхал Эльвіра Андрыёлі]], XIX ст.)]] Пасля жорсткай барацьбы Панямонне засталося за Трайдзенам{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, але было спустошана. Таксама ў 1279 годзе праз неўраджай тэатр ваенных дзеянняў з прылеглымі раёнамі Польшчы і Русі ахапіў вялікі голад. Тым часам сілы рускіх княстваў значна павялічылі ваенны патэнцыял Літвы. Дачка Трайдзена [[Гаўдэмунда]] ўзяла шлюб з мазавецкім князем [[Баляслаў II Мазавецкі|Баляславам Земавітавічам]] з Плоцка{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Яшчэ болей Плоцкае княства трапіла пад уплыў Трайдзена, калі ён сілай прымусіў зяця адмовіцца ад саюза з тэўтонцамі. Пад кантролем Трайдзеня заставаліся [[земгалы]]. У саюзе з Трайдзенем дзейнічалі і князі яшчэ не падняволеных немцамі [[яцвягі|яцвягаў]]. Да 1279 года [[Мацей Стрыйкоўскі]] адносіць і шлюб, імаверна другі, Трайдзеня з мазавецкай княжной Ганнай. У 1280 годзе Трайдзень зноў дапамагае Команту ў паходзе на [[Самбія|Самбію]]. Паводле падання, у 1280 годзе заснавана [[Коўна]]. У 1281 годзе Трайдзень захапіў [[Герцыке]], адрэзаў Дынабург ад астатняй [[Лівонія|Лівоніі]], браты-рыцары былі вымушаны абмяняць Дынабург на Герцыке{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}, а таксама заплацілі выкуп. Восенню 1281 года вялікалітоўскія войскі з земгаламі, якія мог камандаваць [[Намейс]], ваююць ордэнскую [[Памезанія|Памезанію]]. Пазнейшая «Хроніка Быхаўца» паведамляе, што Трайдзеня забілі падасланыя забойцы<ref>[http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov08.html ПСРЛ. Т.32. Хроника Быховца. — М., 1975. — С. 136] «''A z onoie wyżpisanoie waśni kniaź weliki Dowmont naprawił szesty mużykow na brata swoieho Troydena, zabity, hde ż on szoł bezpecznie z łaźni, y tyie ieho mużyki zdradne zabili.''»</ref>. А паводле сучаснага падзеям Галіцка-Валынскага летапісу, ён памёр сваёй смерцю. == Падсумаванне дзейнасці == На думку Вячаслава Насевіча, пры Трайдзені да Вялікага Княства Літоўскага былі канчаткова далучаны прылеглыя землі яцвягаў, земгалаў і селаў, узнавіліся далёкія паходы на [[Польшча|Польшчу]] і эстонскія ўладанні крыжакоў ([[Саарэмаа]] і інш.)<ref name="Трайдзен" />{{Sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=666}}. Паводле Аляксандра Краўцэвіча, Трайдзень вёў барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], не павялічыў дзяржаўнай тэрыторыі, але здолеў утрымаць [[Вялікае Княства Літоўскае]] ў ранейшых межах. Вывеў дзяржаву з залежнасці ад Галіцка-Валынскага княства і ўмацаваў яе міжнароднае становішча, пакінуў яе мацнейшай, чым атрымаў.<ref>Краўцэвіч А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) — Гародня-Уроцлаў, 2015. — С. 62</ref> == Нашчадкі == Пераемніка крыніцы не называюць. Братоў Трайдзень перажыў, пра сыноў няма простых звестак, але лічаць, што імі былі [[Будзівід]] і [[Будзікід]], наступныя пэўна вядомыя вялікія літоўскі князі. Пэўна вядома дачка — [[Гаўдэмунда]]. Некаторыя навукоўцы лічаць, што пераемнікам Трайдзеня быў нейкі князь [[Даўмонт (вялікі князь літоўскі)|Даўмонт]], якога [[Троіцкі летапіс]] называе князем літоўскім і паведамляе пра яго гібель у далёкім паходзе на вярхоўі Волгі ў 1285 годзе, але з іншых крыніцы гэтым князем хутчэй быў пскоўскі [[Даўмонт (князь пскоўскі)|Даўмонт]], які не загінуў, а трапіў у палон. Паводле генеалагічных паданняў XVI ст., са смерцю Трайдзеня «дынастыю Кітаўруса» змяніла новая дынастыя — «род Калюмнаў», але «род Кітаўруса» працягваўся ў Літве, з яго паходзіў і Даўмонт (легендарны продак князёў [[Свірскія|Свірскіх]]), і [[Гольша]] (родапачынальнік князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]) і Гедрус (родапачынальнік князёў [[Гедройцы|Гедройцаў]]). == Магчымы радавод == NN ├──>NN │ ├──>NN │ │ ├─>'''Трайдзень''' │ │ │ ├─>[[Будзікід]] │ │ │ ├─>[[Будзівід]] │ │ │ │ ├─>[[Віцень]] │ │ │ │ ├─>[[Гедзімін]]─[[Гедзімінавічы|ГЕДЗІМІНАВІЧЫ]] │ │ │ │ ├─>[[Воін Полацкі|Воін]] │ │ │ │ └─>[[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]] │ │ │ └─>[[Гаўдэмунда]] │ │ ├─>Борза │ │ ├─>Лесій │ │ ├─>Свелкеній │ │ └─>Сірпуцій │ └─>[[Гердзень]] ∞ Еўпраксія │ ├─>[[Андрэй Гердзеневіч|Андрэй]] │ └─>? └──>NN ├─>[[Даўспрунк]] │ ├─>[[Таўцівіл Даўспрунгавіч|Таўцівіл]] ∞ ?Брачыслаўна кнж. полацкая │ │ └─>Юрый │ ├─>[[Едзівід Даўспрунгавіч|Едзівід]] │ └─>NN дачка ∞ [[Даніла Раманавіч Галіцкі|Даніла]] кн. галіцкі ├─>[[Міндоўг]] │ ├─>[[Войшалк]] │ ├─>NN сын │ ├─>NN сын │ ├─>NN дачка ∞ [[Шварн Данілавіч|Шварн]] кн. галіцкі │ ├─>[[Рукля]] │ └─>[[Рупек]] └─>NN дачка └─>[[Транята]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Ермаловіч М.]]'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с. * {{h|Квятковская|1997|''[[Ала Віктараўна Квяткоўская|Квятковская А. В.]]'' К вопросу о пруссах — переселенцах на территории Беларуси в средневековье // Гістарычна-археалагічны зборнік; ІГ НАН Беларусі. — Мінск, 1997. — № 11. — С. 9-14. ([https://pawet.net/library/history/city_district/rarch/19/%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%9E_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D1%9E_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B.html пераклад на беларускую зроблены для kryuja.org])}} * ''Краўцэвіч А.'' Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня—Уроцлаў, 2015. — (Гарадзенская бібліятэка) — ISBN 978-83-7893-121-8. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|[http://nasevich.net/node/32 Трайдзе́нь, Трайдзен]|[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]]|517—518}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Трайдзе́нь, Трайдзен|Насевіч В. Л.|498—499}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=666|артыкул=Трайдзень|аўтар=[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]}} * ''[[Артурас Дубоніс|Dubonis A.]]'' Traidenis. Monarcho valdžios atkūrimas Lietuvoje (1268—1282) / LII, Vilnius: LII leidykla, 2009, 241, [1] p.: iliustr. ISBN 978-9955-847-12-0 * {{ВСЭ3|Тра́йден, Трайдянис|26|136}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] rh2z76fd2pxj63az5der4klo51a04ai 4 16411 5173281 5173108 2026-07-30T14:31:43Z JerzyKundrat 174 5173281 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == Дзяніс Трусаў == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} jyvfte99ctph0r6cmnsyodme84mjwh3 5173282 5173281 2026-07-30T14:32:07Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5173282 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} opurs9mx5pds77w65w7h8h55fr5dzs1 5173406 5173282 2026-07-30T22:15:49Z IshaBarnes 124956 /* Дзяніс Трусаў */ адказ 5173406 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 5fz7ntwtonbyvmt95sddrcuwk3k5baq 5173550 5173406 2026-07-31T07:04:20Z Autumndancer 168015 /* Дзяніс Трусаў */ 5173550 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} qutx1strq724k8mhxqvjt9cmozhqfay 5173649 5173550 2026-07-31T08:40:52Z M.L.Bot 261 /* B. В. Шчасная */ Адказ 5173649 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} moguxu2d3b2pf69w1sou2dva6zw2bu3 5173679 5173649 2026-07-31T09:41:36Z Petrachkov 171795 /* B. В. Шчасная */ Адказ 5173679 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 01741rz40qmczumt2yqe11no0r7l5fz 5173683 5173679 2026-07-31T09:46:24Z Petrachkov 171795 /* B. В. Шчасная */ Адказ 5173683 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 7i404prz3kmnbi0zmprzldeetu9mfk2 10 16467 5173392 4862518 2026-07-30T21:24:54Z DzBar 156353 5173392 wikitext text/x-wiki {| class="metadata plainlinks navigation-box bewikiWikimediaNavigation" style="margin:0 0 1em 1em; clear:right; border:solid var(--border-color-base, #a2a9b1) 1px; background:var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color:inherit; padding:1ex; font-size:90%; float:right; {{#if:{{{width|}}}|width: {{{width}}};}}" |- {{#if: {{{Партал|}}} | ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Партал}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Партал '''«[[Партал:{{{Партал}}}|{{{Партал}}}]]»'''</span>}} |- {{#if: {{{Партал2|}}} | ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Партал2}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Партал '''«[[Партал:{{{Партал2}}}|{{{Партал2}}}]]»'''</span>}} |- {{#if: {{{Вікіслоўнік|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікіслоўнік]]}} ! [[Выява:Wiktionary-logo-be.png|link=wikt:{{{Вікіслоўнік}}}|30px|alt=wikt:]] {{!}} <span class="wikidict-ref">[[wikt:{{{Вікіслоўнік}}}|{{{Тэма|{{{Вікіслоўнік}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Вікіслоўнік}}}}}}}} [[Вікіслоўнік]]у}} |- {{#if: {{wikidata-link|bewikibooks|{{{Вікіпадручнік|}}} }} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікіпадручнік]]}} ! [[Выява:Wikibooks-logo.svg|link=b:{{wikidata-link|bewikibooks|{{{Вікіпадручнік|}}}}}|30px|alt=b:]] {{!}} <span class="wikibooks-ref">[[b:{{wikidata-link|bewikibooks|{{{Вікіпадручнік|}}} }}|{{{Тэма|{{PAGENAME}} }}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікіпадручнік]]у}} |- {{#if: {{{Віківерсітэт|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Віківерсітэт]]}} ! [[Выява:Wikiversity-logo.svg|link=v:{{{Віківерсітэт}}}|30px|alt=v:]] {{!}} <span class="wikiversity-ref">[[v:{{{Віківерсітэт}}}|{{{Тэма|{{{Віківерсітэт}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Віківерсітэт}}}}}}}} [[Віківерсітэт|Віківерсітэ]]це}} |- {{#if: {{{Вікіцытатнік|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікіцытатнік]]}} ! [[Выява:Wikiquote-logo.svg|link=q:{{{Вікіцытатнік}}}|30px|alt=q:]] {{!}} <span class="wikiquote-ref">[[q:{{{Вікіцытатнік}}}|{{{Тэма|{{{Вікіцытатнік}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Вікіцытатнік}}}}}}}} [[Вікіцытатнік]]у | {{#if:{{wikidata-link|wikiquote}}| ! [[Выява:Wikiquote-logo.svg|link={{wikidata-link|wikiquote}}|30px|alt=q:]] {{!}} <span class="wikiquote-ref">[[{{wikidata-link|wikiquote}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікіцытатнік]]у}} }} |- {{#if: {{{Вікікрыніцы|}}}<!-- Калі зададзена спасылка праз аргумент "Вікікрыніцы" -->|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]]}} ! [[Выява:Wikisource-logo.svg|link=s:{{{Вікікрыніцы}}}|30px|alt=s:]] {{!}} <span class="wikisource-ref">[[s:{{{Вікікрыніцы}}}|{{{Тэма|{{{Вікікрыніцы}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Вікікрыніцы}}}}}}}} [[Вікікрыніцы|Вікікрыніц]]ах<!-- Калі ёсць спасылка ў Вікідадзеных -->| {{#if:{{wikidata-link|wikisource}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікікрыніцы]]}} ! [[Выява:Wikisource-logo.svg|link={{wikidata-link|wikisource}}|30px|alt=s:]] {{!}} <span class="wikisource-ref">[[{{wikidata-link|wikisource}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікікрыніцы|Вікікрыніц]]ах}}<!-- -->}} |- {{#if: {{{Віківіды|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Віківіды]]}} ! [[Выява:Wikispecies-logo.svg|link=wikispecies:{{{Віківіды}}}|30px|alt=wikispecies:]] {{!}} <span class="wikispice-ref">[[wikispecies:{{{Віківіды}}}|{{{Тэма|{{{Віківіды}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Віківіды}}}}}}}} [[Віківіды|Віківід]]ах}} |- {{#if: {{{Вікісховішча|}}} | ! [[Выява:Commons-logo.svg|link=commons:{{{Вікісховішча|}}}|30px|alt=commons:]] {{!}} <span class="wikicommons-ref">[{{localurl:Commons:{{{Вікісховішча|}}}}}?uselang=be {{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]</span> на [[Вікісховішча|Вікісховішч]]ы| {{#if: {{wikidata|p373|plain=true}} | ! [[Выява:Commons-logo.svg|link=commons:Category:{{wikidata|p373|plain=true}}|30px|alt=commons:]] {{!}} <span class="wikicommons-ref">[{{localurl:Commons:Category:{{wikidata|p373|plain=true}}}}?uselang=be {{#if:{{{Тэма|}}}|{{{Тэма|}}}|{{PAGENAME}} }}]</span> на [[Вікісховішча|Вікісховішч]]ы}} }} |- {{#if: {{{Метавікі|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Метавікі]]}} ! [[Выява:Wikimedia-logo.svg|link=m:{{{Метавікі}}}|30px|alt=m:]] {{!}} <span class="wiki-meta-ref">[[m:{{{Метавікі}}}|{{{Тэма|{{{Метавікі}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Метавікі}}}}}}}} [[Вікіпедыя:Мета-вікі|Мета-вікі]]}} |- {{#if: {{wikidata-link|bewikinews|{{{Вікінавіны|}}}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікінавіны]]}} ! [[Выява:Wikinews-logo.svg|link=n:{{wikidata-link|bewikinews|{{{Вікінавіны|}}}}}|30px|alt=n:]] {{!}} <span class="wikinews-ref">[[n:{{wikidata-link|bewikinews|{{{Вікінавіны|}}}}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікінавіны|Вікінавін]]ах}} |- {{#if: {{wikidata-link|bewikivoyage|{{{Віківандроўка|}}}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Віківандроўку]]}} ! [[Выява:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|link=voy:{{wikidata-link|bewikivoyage|{{{Віківандроўка|}}}}}|30px|alt=voy:]] {{!}} <span class="wikivoyage-ref">[[voy:{{wikidata-link|bewikivoyage|{{{Віківандроўка|}}}}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Віківандроўка|Віківандроў]]цы}} |- {{#if: {{{Праект|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||<!--[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на праекты]]-->}} ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Праект}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Праект '''«[[Праект:{{{Праект}}}|{{{Праект}}}]]»'''</span>}} |- {{#if: {{{Праект2|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||<!--[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на праекты]]-->}} ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Праект2}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Праект '''«[[Праект:{{{Праект2}}}|{{{Праект2}}}]]»'''</span>}} |}<!-- -->{{#if:{{{Вікісховішча|}}}|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{Вікіпадручнік|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікіпадручнік непасрэдна ў артыкуле]]}}|}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> dpuu0dbv7yjck1nrzu8hcuj4hwjatfu 5173394 5173392 2026-07-30T21:27:37Z DzBar 156353 5173394 wikitext text/x-wiki {| class="metadata plainlinks navigation-box bewikiWikimediaNavigation" style="margin:0 0 1em 1em; clear:right; border:solid var(--border-color-base, #a2a9b1) 1px; background:var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color:inherit; padding:1ex; font-size:90%; float:right; {{#if:{{{width|}}}|width: {{{width}}};}}" |- {{#if: {{{Партал|}}} | ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Партал}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Партал '''«[[Партал:{{{Партал}}}|{{{Партал}}}]]»'''</span>}} |- {{#if: {{{Партал2|}}} | ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Партал2}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Партал '''«[[Партал:{{{Партал2}}}|{{{Партал2}}}]]»'''</span>}} |- {{#if: {{{Вікіслоўнік|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікіслоўнік]]}} ! [[Выява:Wiktionary-logo-be.png|link=wikt:{{{Вікіслоўнік}}}|30px|alt=wikt:]] {{!}} <span class="wikidict-ref">[[wikt:{{{Вікіслоўнік}}}|{{{Тэма|{{{Вікіслоўнік}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Вікіслоўнік}}}}}}}} [[Вікіслоўнік]]у}} |- {{#if: {{wikidata-link|bewikibooks|{{{Вікіпадручнік|}}}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікіпадручнік]]}} ! [[Выява:Wikibooks-logo.svg|link=b:{{wikidata-link|bewikibooks|{{{Вікіпадручнік|}}}}}|30px|alt=b:]] {{!}} <span class="wikibooks-ref">[[b:{{wikidata-link|bewikibooks|{{{Вікіпадручнік|}}}}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікіпадручнік]]у}} |- {{#if: {{{Віківерсітэт|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Віківерсітэт]]}} ! [[Выява:Wikiversity-logo.svg|link=v:{{{Віківерсітэт}}}|30px|alt=v:]] {{!}} <span class="wikiversity-ref">[[v:{{{Віківерсітэт}}}|{{{Тэма|{{{Віківерсітэт}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Віківерсітэт}}}}}}}} [[Віківерсітэт|Віківерсітэ]]це}} |- {{#if: {{{Вікіцытатнік|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікіцытатнік]]}} ! [[Выява:Wikiquote-logo.svg|link=q:{{{Вікіцытатнік}}}|30px|alt=q:]] {{!}} <span class="wikiquote-ref">[[q:{{{Вікіцытатнік}}}|{{{Тэма|{{{Вікіцытатнік}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Вікіцытатнік}}}}}}}} [[Вікіцытатнік]]у | {{#if:{{wikidata-link|wikiquote}}| ! [[Выява:Wikiquote-logo.svg|link={{wikidata-link|wikiquote}}|30px|alt=q:]] {{!}} <span class="wikiquote-ref">[[{{wikidata-link|wikiquote}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікіцытатнік]]у}} }} |- {{#if: {{{Вікікрыніцы|}}}<!-- Калі зададзена спасылка праз аргумент "Вікікрыніцы" -->|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]]}} ! [[Выява:Wikisource-logo.svg|link=s:{{{Вікікрыніцы}}}|30px|alt=s:]] {{!}} <span class="wikisource-ref">[[s:{{{Вікікрыніцы}}}|{{{Тэма|{{{Вікікрыніцы}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Вікікрыніцы}}}}}}}} [[Вікікрыніцы|Вікікрыніц]]ах<!-- Калі ёсць спасылка ў Вікідадзеных -->| {{#if:{{wikidata-link|wikisource}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікікрыніцы]]}} ! [[Выява:Wikisource-logo.svg|link={{wikidata-link|wikisource}}|30px|alt=s:]] {{!}} <span class="wikisource-ref">[[{{wikidata-link|wikisource}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікікрыніцы|Вікікрыніц]]ах}}<!-- -->}} |- {{#if: {{{Віківіды|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Віківіды]]}} ! [[Выява:Wikispecies-logo.svg|link=wikispecies:{{{Віківіды}}}|30px|alt=wikispecies:]] {{!}} <span class="wikispice-ref">[[wikispecies:{{{Віківіды}}}|{{{Тэма|{{{Віківіды}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Віківіды}}}}}}}} [[Віківіды|Віківід]]ах}} |- {{#if: {{{Вікісховішча|}}} | ! [[Выява:Commons-logo.svg|link=commons:{{{Вікісховішча|}}}|30px|alt=commons:]] {{!}} <span class="wikicommons-ref">[{{localurl:Commons:{{{Вікісховішча|}}}}}?uselang=be {{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]</span> на [[Вікісховішча|Вікісховішч]]ы| {{#if: {{wikidata|p373|plain=true}} | ! [[Выява:Commons-logo.svg|link=commons:Category:{{wikidata|p373|plain=true}}|30px|alt=commons:]] {{!}} <span class="wikicommons-ref">[{{localurl:Commons:Category:{{wikidata|p373|plain=true}}}}?uselang=be {{#if:{{{Тэма|}}}|{{{Тэма|}}}|{{PAGENAME}}}}]</span> на [[Вікісховішча|Вікісховішч]]ы}} }} |- {{#if: {{{Метавікі|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Метавікі]]}} ! [[Выява:Wikimedia-logo.svg|link=m:{{{Метавікі}}}|30px|alt=m:]] {{!}} <span class="wiki-meta-ref">[[m:{{{Метавікі}}}|{{{Тэма|{{{Метавікі}}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{{Метавікі}}}}}}}} [[Вікіпедыя:Мета-вікі|Мета-вікі]]}} |- {{#if: {{wikidata-link|bewikinews|{{{Вікінавіны|}}}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Вікінавіны]]}} ! [[Выява:Wikinews-logo.svg|link=n:{{wikidata-link|bewikinews|{{{Вікінавіны|}}}}}|30px|alt=n:]] {{!}} <span class="wikinews-ref">[[n:{{wikidata-link|bewikinews|{{{Вікінавіны|}}}}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Вікінавіны|Вікінавін]]ах}} |- {{#if: {{wikidata-link|bewikivoyage|{{{Віківандроўка|}}}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на Віківандроўку]]}} ! [[Выява:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|link=voy:{{wikidata-link|bewikivoyage|{{{Віківандроўка|}}}}}|30px|alt=voy:]] {{!}} <span class="wikivoyage-ref">[[voy:{{wikidata-link|bewikivoyage|{{{Віківандроўка|}}}}}|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}]]</span> {{Ў|{{{Тэма|{{PAGENAME}}}}}}} [[Віківандроўка|Віківандроў]]цы}} |- {{#if: {{{Праект|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||<!--[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на праекты]]-->}} ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Праект}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Праект '''«[[Праект:{{{Праект}}}|{{{Праект}}}]]»'''</span>}} |- {{#if: {{{Праект2|}}} | {{#if:{{NAMESPACE}}||<!--[[Катэгорыя:Артыкулы са спасылкамі на праекты]]-->}} ! [[Файл:{{#invoke:Portal|image|{{{Праект2}}}}}|30x30px]] {{!}} <span class="portal-box">Праект '''«[[Праект:{{{Праект2}}}|{{{Праект2}}}]]»'''</span>}} |}<!-- -->{{#if:{{{Вікісховішча|}}}|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|{{FULLPAGENAME}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{Вікіпадручнік|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікіпадручнік непасрэдна ў артыкуле]]}}|}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> rhx9yv9l64x2vlvukn2wo9k29ffuxlc 0 19238 5173186 5109230 2026-07-30T12:26:41Z Андрэй 2403 Б 152769 5173186 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Сталіца}} {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Сталіца | поўнае_назва = Дырэкцыя радыёстанцыі «Сталіца» Беларускага радыё | лагатып = Сталіца (эмблема).png | горад = Мінск | краіна = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] (з [[21 верасня]] [[1998]]) | слоган = «Слухай любімае!» | фармат = | частата = 105.1 FM, 72.89 УКХ (у [[Мінск]]у)<br/>72.47 УКХ (у Брэсце)<br/>72.26 УКХ (у Віцебску)<br/>66.20 УКХ (у Гомелі)<br/>68.90 УКХ (у Гродне)<br/>71.18 УКХ (у Магілёве) | час_вяшчанні = з 6.00 да 2.00 | зона_вяшчанні = [[Беларусь]] | створаны = | доля = | каардынаты = | замяніў=«[[Аўтарадыё]]»<ref name="baj2012">{{Cite web|year=2012|title=Mass Media Week in Belarus|url=https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|url-status=live|work=Info‐posting|language=en|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135808/https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|archive-date=2012-12-11|access-date=2012-12-11}}</ref> | заснавальнік = | уладальнік =[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|НДТРК РБ]] | кіраўнікі = Уладзімір Казакоў — дырэктар | сайт = https://radiostalica.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Радыё «Сталіца»''' — структурнае падраздзяленне [[Белтэлерадыёкампанія|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite journal|last=Жаўняровіч|first=П. П.|author-link=Пятро Жаўняровіч|year=2019|title=Медыятэкст пастоў радыё- і тэлеканалаў у сацыяльнай сетцы Facebook|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|url-status=live|journal=Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика = Journal of the Belarusian State University. Journalism and pedagogics.|language=be|issue=2|pages=40–48|issn=2521-6783|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107122951/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|archive-date=2021-01-07|access-date=2021-01-07}}</ref>. Утворана 21 верасня [[1998]]. Дзяржаўная [[беларуская мова|беларускамоўная]] FM-радыёстанцыя. Штодзённа Радыё «Сталіца» выходзіць на ўльтракароткіх хвалях, рэтранслюецца перадатчыкамі і радыёвузламі абласцей. У рэжыме рэальнага часу ідзе трансляцыя ў інтэрнэце. З 15 красавіка 2012 года распачата вяшчанне на 105,1 FM, частаце, на якой працавала «[[Аўтарадыё]]», якую пазбавілі ліцэнзіі, у [[Мінск]]у і Мінскім раёне<ref name="baj2012" />. Кожны будні дзень з 18.00 да 19.00 інфармацыйна-аналітычная праграма «Сёння і заўтра» выходзіць на хвалях [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Першага Нацыянальнага канала Беларускага радыё]]. У музычным фармаце прыярытэт аддаецца беларускай музыцы, жанравае напаўненне — пераважна [[рок-музыка]]. Па пятніцах выходзіць хіт-парад «Сталіца топ-10», у праграмах «З месца падзей», «Ультрамузыка» і «Аднойчы з песняй» робіцца агляд музычных падзей [[Беларусь|Беларусі]], выхад новых альбомаў, сінглаў беларускіх выканаўцаў. Са студзеня [[2013]] года планаваўся пераход на кругласутачнае вяшчанне. [[17 жніўня]] [[2020]] года супрацоўнікі радыё падтрымалі забастоўку, пра што паведамілі на сваёй старонцы ў [[Facebook]]. [[18 жніўня]] кіраўніцтва прапанавала працягнуць працу, але не паведамляць навіны пра палітыку. Пасля гэтага большая частка калектыву напісала заявы аб сыходзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. [[26 жніўня]] дырэктар радыё Алег Міхалевіч падтрымаў свой калектыў і забраў працоўную кніжку<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэта станцыя каля месяцу выдавала ў эфір толькі запісы мінулых перадач, а склад вядучых поўнасцю абнавіўся, пры гэтым вядучымі сталі і асобы без адпаведнай журналісцкай адукацыі. З таго часу станцыя робіць акцэнт на рок-музыку<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/02/blog-post_9.html Радыё як "тэлеэкран" і як памочнік] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. == Вяшчанне (на УКХ і FM) == === Мінская вобласць === * [[Мінск]] 105.1; 72.89 * [[Мядзел]] 66.86 * [[Беразіно]] 67.07 * [[Салігорск]] 68.57; 88.4 * [[Крупкі]] 103.0 * [[Капыль]] 107.3 === Брэсцкая вобласць === * [[Брэст]] 72.47 * [[Пінск]] 67.88; 94.1 * [[Пружаны]] 90,3 * [[Драгічын]] 69.80 * [[Баранавічы]] 71.18; 93.2 * Сiнкевiчы 107.8 === Вiцебская вобласць === * [[Ушачы]] 70.94; 92.0 * [[Віцебск]] 72.26 * [[Орша]] 73.82 * [[Браслаў]] 91.1 * [[Бягомль]] 100.8 * Горы 104.3 === Гомельская вобласць === * [[Гомель]] 66.20 * [[Брагін]] 69.11 * [[Жлобін]] 71.81; 90.4 * [[Жыткавічы]] 107.2 * Iванава Слабада 100.4 * Смятанiчы 88.6 * Ворнаука 106.9 === Гродзенская вобласць === * [[Гродна]] 68.90 * [[Смаргонь]] 66.38; 94.4 * [[Свіслач (горад)|Свіслач]] 68.72 ; 94.2 * [[Геранёны]] 69.26 ; 92.5 * [[Масты]] 70.76 * [[Любча]] 70.85 * [[Слонім]] 93.8 === Магілёўская вобласць === * [[Магілёў]] 71.18 * [[Касцюковічы]] 69.38 * [[Асіповічы]] 72.47; 97.7 * [[Мсціслаў]] 73.73 * [[Слаўгарад]] 101.5 * [[Крычаў]] 107.9 {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://radiostalica.by/index.php Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181224220714/https://radiostalica.by/index.php |date=24 снежня 2018 }} {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] cn6m8dscckott7ywbo9qq604rba7bwx 5173212 5173186 2026-07-30T12:52:09Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5173212 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Сталіца}} {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Сталіца | поўнае_назва = Дырэкцыя радыёстанцыі «Сталіца» Беларускага радыё | лагатып = Сталіца (эмблема).png | горад = Мінск | краіна = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] (з [[21 верасня]] [[1998]]) | слоган = «Слухай любімае!» | фармат = | частата = 105.1 FM, 72.89 УКХ (у [[Мінск]]у)<br/>72.47 УКХ (у Брэсце)<br/>72.26 УКХ (у Віцебску)<br/>66.20 УКХ (у Гомелі)<br/>68.90 УКХ (у Гродне)<br/>71.18 УКХ (у Магілёве) | час_вяшчанні = з 6.00 да 2.00 | зона_вяшчанні = [[Беларусь]] | створаны = | доля = | каардынаты = | замяніў=«[[Аўтарадыё]]»<ref name="baj2012">{{Cite web|year=2012|title=Mass Media Week in Belarus|url=https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|url-status=live|work=Info‐posting|language=en|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135808/https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|archive-date=2012-12-11|access-date=2012-12-11}}</ref> | заснавальнік = | уладальнік =[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|НДТРК РБ]] | кіраўнікі = Уладзімір Казакоў — дырэктар | сайт = https://radiostalica.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Радыё «Сталіца»''' — структурнае падраздзяленне [[Белтэлерадыёкампанія|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite journal|last=Жаўняровіч|first=П. П.|author-link=Пятро Жаўняровіч|year=2019|title=Медыятэкст пастоў радыё- і тэлеканалаў у сацыяльнай сетцы Facebook|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|url-status=live|journal=Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика = Journal of the Belarusian State University. Journalism and pedagogics.|language=be|issue=2|pages=40–48|issn=2521-6783|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107122951/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|archive-date=2021-01-07|access-date=2021-01-07}}</ref>. Утворана 21 верасня [[1998]]. Дзяржаўная [[беларуская мова|беларускамоўная]] FM-радыёстанцыя. Штодзённа Радыё «Сталіца» выходзіць на ўльтракароткіх хвалях, рэтранслюецца перадатчыкамі і радыёвузламі абласцей. У рэжыме рэальнага часу ідзе трансляцыя ў інтэрнэце. З 15 красавіка 2012 года распачата вяшчанне на 105,1 FM, частаце, на якой працавала «[[Аўтарадыё]]», якую пазбавілі ліцэнзіі, у [[Мінск]]у і Мінскім раёне<ref name="baj2012" />. Кожны будні дзень з 18.00 да 19.00 інфармацыйна-аналітычная праграма «Сёння і заўтра» выходзіць на хвалях [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Першага Нацыянальнага канала Беларускага радыё]]. У музычным фармаце прыярытэт аддаецца беларускай музыцы, жанравае напаўненне — пераважна [[рок-музыка]]. Па пятніцах выходзіць хіт-парад «Сталіца топ-10», у праграмах «З месца падзей», «Ультрамузыка» і «Аднойчы з песняй» робіцца агляд музычных падзей [[Беларусь|Беларусі]], выхад новых альбомаў, сінглаў беларускіх выканаўцаў. Са студзеня [[2013]] года планаваўся пераход на кругласутачнае вяшчанне. [[17 жніўня]] [[2020]] года супрацоўнікі радыё падтрымалі забастоўку, пра што паведамілі на сваёй старонцы ў [[Facebook]]. [[18 жніўня]] кіраўніцтва прапанавала працягнуць працу, але не паведамляць навіны пра палітыку. Пасля гэтага большая частка калектыву напісала заявы аб сыходзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. [[26 жніўня]] дырэктар радыё Алег Міхалевіч падтрымаў свой калектыў і забраў працоўную кніжку<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэта станцыя каля месяцу выдавала ў эфір толькі запісы мінулых перадач, а склад вядучых поўнасцю абнавіўся, пры гэтым вядучымі сталі і асобы без адпаведнай журналісцкай адукацыі. З таго часу станцыя робіць акцэнт на рок-музыку<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/02/blog-post_9.html Радыё як "тэлеэкран" і як памочнік] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. == Вяшчанне (на УКХ і FM) == === Мінская вобласць === * [[Мінск]] 105.1; 72.89 * [[Мядзел]] 66.86 * [[Беразіно]] 67.07 * [[Салігорск]] 68.57; 88.4 * [[Крупкі]] 103.0 * [[Капыль]] 107.3 === Брэсцкая вобласць === * [[Брэст]] 72.47 * [[Пінск]] 67.88; 94.1 * [[Пружаны]] 90,3 * [[Драгічын]] 69.80 * [[Баранавічы]] 71.18; 93.2 * Сiнкевiчы 107.8 === Вiцебская вобласць === * [[Ушачы]] 70.94; 92.0 * [[Віцебск]] 72.26 * [[Орша]] 73.82 * [[Браслаў]] 91.1 * [[Бягомль]] 100.8 * Горы 104.3 === Гомельская вобласць === * [[Гомель]] 66.20 * [[Брагін]] 69.11 * [[Жлобін]] 71.81; 90.4 * [[Жыткавічы]] 107.2 * Iванава Слабада 100.4 * Смятанiчы 88.6 * Ворнаука 106.9 === Гродзенская вобласць === * [[Гродна]] 68.90 * [[Смаргонь]] 66.38; 94.4 * [[Свіслач (горад)|Свіслач]] 68.72 ; 94.2 * [[Геранёны]] 69.26 ; 92.5 * [[Масты]] 70.76 * [[Любча]] 70.85 * [[Слонім]] 93.8 === Магілёўская вобласць === * [[Магілёў]] 71.18 * [[Касцюковічы]] 69.38 * [[Асіповічы]] 72.47; 97.7 * [[Мсціслаў]] 73.73 * [[Слаўгарад]] 101.5 * [[Крычаў]] 107.9 {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://radiostalica.by/ Афіцыйны сайт] * [https://m.vk.ru/radio_stalitsa Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/radiostalica/ Facebook] * [https://www.instagram.com/stalicafm/ Instagram] * [https://www.tiktok.com/@radio_stolitsa_fm TikTok] * [https://www.youtube.com/channel/UC44Zf8wg9gxVIOct3BJAVZw Канал YouTube] * [https://t.me/radio_stalitsa Канал Telegram] {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] 0gaypsavfchr72ctp6iwlv1ggwwujzp 5173266 5173212 2026-07-30T14:01:01Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Магілёўская вобласць */ 5173266 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Сталіца}} {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Сталіца | поўнае_назва = Дырэкцыя радыёстанцыі «Сталіца» Беларускага радыё | лагатып = Сталіца (эмблема).png | горад = Мінск | краіна = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] (з [[21 верасня]] [[1998]]) | слоган = «Слухай любімае!» | фармат = | частата = 105.1 FM, 72.89 УКХ (у [[Мінск]]у)<br/>72.47 УКХ (у Брэсце)<br/>72.26 УКХ (у Віцебску)<br/>66.20 УКХ (у Гомелі)<br/>68.90 УКХ (у Гродне)<br/>71.18 УКХ (у Магілёве) | час_вяшчанні = з 6.00 да 2.00 | зона_вяшчанні = [[Беларусь]] | створаны = | доля = | каардынаты = | замяніў=«[[Аўтарадыё]]»<ref name="baj2012">{{Cite web|year=2012|title=Mass Media Week in Belarus|url=https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|url-status=live|work=Info‐posting|language=en|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135808/https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|archive-date=2012-12-11|access-date=2012-12-11}}</ref> | заснавальнік = | уладальнік =[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|НДТРК РБ]] | кіраўнікі = Уладзімір Казакоў — дырэктар | сайт = https://radiostalica.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Радыё «Сталіца»''' — структурнае падраздзяленне [[Белтэлерадыёкампанія|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite journal|last=Жаўняровіч|first=П. П.|author-link=Пятро Жаўняровіч|year=2019|title=Медыятэкст пастоў радыё- і тэлеканалаў у сацыяльнай сетцы Facebook|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|url-status=live|journal=Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика = Journal of the Belarusian State University. Journalism and pedagogics.|language=be|issue=2|pages=40–48|issn=2521-6783|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107122951/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|archive-date=2021-01-07|access-date=2021-01-07}}</ref>. Утворана 21 верасня [[1998]]. Дзяржаўная [[беларуская мова|беларускамоўная]] FM-радыёстанцыя. Штодзённа Радыё «Сталіца» выходзіць на ўльтракароткіх хвалях, рэтранслюецца перадатчыкамі і радыёвузламі абласцей. У рэжыме рэальнага часу ідзе трансляцыя ў інтэрнэце. З 15 красавіка 2012 года распачата вяшчанне на 105,1 FM, частаце, на якой працавала «[[Аўтарадыё]]», якую пазбавілі ліцэнзіі, у [[Мінск]]у і Мінскім раёне<ref name="baj2012" />. Кожны будні дзень з 18.00 да 19.00 інфармацыйна-аналітычная праграма «Сёння і заўтра» выходзіць на хвалях [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Першага Нацыянальнага канала Беларускага радыё]]. У музычным фармаце прыярытэт аддаецца беларускай музыцы, жанравае напаўненне — пераважна [[рок-музыка]]. Па пятніцах выходзіць хіт-парад «Сталіца топ-10», у праграмах «З месца падзей», «Ультрамузыка» і «Аднойчы з песняй» робіцца агляд музычных падзей [[Беларусь|Беларусі]], выхад новых альбомаў, сінглаў беларускіх выканаўцаў. Са студзеня [[2013]] года планаваўся пераход на кругласутачнае вяшчанне. [[17 жніўня]] [[2020]] года супрацоўнікі радыё падтрымалі забастоўку, пра што паведамілі на сваёй старонцы ў [[Facebook]]. [[18 жніўня]] кіраўніцтва прапанавала працягнуць працу, але не паведамляць навіны пра палітыку. Пасля гэтага большая частка калектыву напісала заявы аб сыходзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. [[26 жніўня]] дырэктар радыё Алег Міхалевіч падтрымаў свой калектыў і забраў працоўную кніжку<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэта станцыя каля месяцу выдавала ў эфір толькі запісы мінулых перадач, а склад вядучых поўнасцю абнавіўся, пры гэтым вядучымі сталі і асобы без адпаведнай журналісцкай адукацыі. З таго часу станцыя робіць акцэнт на рок-музыку<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/02/blog-post_9.html Радыё як "тэлеэкран" і як памочнік] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. == Вяшчанне (на УКХ і FM) == === Мінская вобласць === * [[Мінск]] 105.1; 72.89 * [[Мядзел]] 66.86 * [[Беразіно]] 67.07 * [[Салігорск]] 68.57; 88.4 * [[Крупкі]] 103.0 * [[Капыль]] 107.3 === Брэсцкая вобласць === * [[Брэст]] 72.47 * [[Пінск]] 67.88; 94.1 * [[Пружаны]] 90,3 * [[Драгічын]] 69.80 * [[Баранавічы]] 71.18; 93.2 * Сiнкевiчы 107.8 === Вiцебская вобласць === * [[Ушачы]] 70.94; 92.0 * [[Віцебск]] 72.26 * [[Орша]] 73.82 * [[Браслаў]] 91.1 * [[Бягомль]] 100.8 * Горы 104.3 === Гомельская вобласць === * [[Гомель]] 66.20 * [[Брагін]] 69.11 * [[Жлобін]] 71.81; 90.4 * [[Жыткавічы]] 107.2 * Iванава Слабада 100.4 * Смятанiчы 88.6 * Ворнаука 106.9 === Гродзенская вобласць === * [[Гродна]] 68.90 * [[Смаргонь]] 66.38; 94.4 * [[Свіслач (горад)|Свіслач]] 68.72 ; 94.2 * [[Геранёны]] 69.26 ; 92.5 * [[Масты]] 70.76 * [[Любча]] 70.85 * [[Слонім]] 93.8 === Магілёўская вобласць === * [[Магілёў]] 71.18 * [[Касцюковічы]] 69.38 * [[Асіповічы]] 72.47; 97.7 * [[Мсціслаў]] 73.73 * [[Слаўгарад]] 101.5 * [[Крычаў]] 107.9 == Кур'ёзы == * У адным з эфіраў музыка гурта «Дудараў» падзяліўся выпадкам як падчас канцэрту у яго парваліся скураныя штаны<ref>[https://www.instagram.com/reels/DKjsLE3KIm2/ Курьёзы во время выступления группы «Дударев»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://radiostalica.by/ Афіцыйны сайт] * [https://m.vk.ru/radio_stalitsa Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/radiostalica/ Facebook] * [https://www.instagram.com/stalicafm/ Instagram] * [https://www.tiktok.com/@radio_stolitsa_fm TikTok] * [https://www.youtube.com/channel/UC44Zf8wg9gxVIOct3BJAVZw Канал YouTube] * [https://t.me/radio_stalitsa Канал Telegram] {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] ms1cvji3rmogykg31m7mtk91d2wl9ql 0 20444 5173217 5171237 2026-07-30T12:58:29Z Summershell67 159583 /* */ 5173217 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Улан-Удэ |арыгінальная назва = Улан-Удэ |падначаленне = |герб = |сцяг =Флаг города Улан-Удэ.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Центр Улан-Удэ.JPG |подпіс = |lat_deg =51 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_deg =107 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Бурація |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1666 |ранейшыя імёны = |статус з = 1775 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 435 751<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения 1 января 2024]</ref> |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 3012 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = 81 401 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.ulan-ude-eg.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Улан-Удэ''' ({{lang-ru|Улан-Удэ}}, да 1934 — '''Верхняу́дзінск''') — горад (з 1775) у [[Расія|Расіі]], сталіца [[Бурація|Бураціі]]. Насельніцтва — 436 тыс. чал. ([[2024]]). Заснаваны ў [[1666]] годзе. == Гісторыя == Паселішча Удзінскае на месцы зліцця ракі [[Уда (прыток Селенгі)|Уда]] і ракі [[Селенга|Селенгі]] было заснавана ў 1666 годзе як казацкае зімоўе; у 1678 годзе вядома як астрог, фарпост прасоўвання рускіх казакоў на ўсход. У 1775 годзе атрымаў герб. Герб быў падараваны паводле граматы вольнасцяў гарадам [[Кацярына II|Кацярыны II]], тады жа атрыманы статус горада Верхняудзінск. 27 ліпеня 1934 горад быў перайменаваны ва Улан-Удэ (у перакладзе з бурацкай мовы «Чырвоная Уда», «Чырвоная Рака»). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Улан-Удэ}} * [[Аляксандр Леанідавіч Асееў]] (нар. 1946) — фізік. * [[Ядвіга Іосіфаўна Бяганская]] ([[1908]]—[[1992]]) — беларускі [[празаік]], [[перакладчыца]]. * [[Анатоль Панцеляймонавіч Колесаў]] (1924—1987) — [[хірург]], [[генерал-маёр]] медыцынскай службы. * [[Уладзімір Андрэевіч Лытаў]] (нар. 1946) — беларускі [[архітэктар]] і [[пісьменнік]]. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бурація}} [[Катэгорыя:Гарады Бураціі]] [[Катэгорыя:Улан-Удэ| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1666 годзе]] 568aioytpevx6xhaun6gdp6s41oww7l 5173293 5173217 2026-07-30T14:53:48Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 5171237, зробленая M.L.Bot: змяняйце на Вікіданых 5173293 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Улан-Удэ |арыгінальная назва = Улан-Удэ |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Центр Улан-Удэ.JPG |подпіс = |lat_deg =51 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_deg =107 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Бурація |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1666 |ранейшыя імёны = |статус з = 1775 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 435 751<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения 1 января 2024]</ref> |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 3012 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = 81 401 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.ulan-ude-eg.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Улан-Удэ''' ({{lang-ru|Улан-Удэ}}, да 1934 — '''Верхняу́дзінск''') — горад (з 1775) у [[Расія|Расіі]], сталіца [[Бурація|Бураціі]]. Насельніцтва — 436 тыс. чал. ([[2024]]). Заснаваны ў [[1666]] годзе. == Гісторыя == Паселішча Удзінскае на месцы зліцця ракі [[Уда (прыток Селенгі)|Уда]] і ракі [[Селенга|Селенгі]] было заснавана ў 1666 годзе як казацкае зімоўе; у 1678 годзе вядома як астрог, фарпост прасоўвання рускіх казакоў на ўсход. У 1775 годзе атрымаў герб. Герб быў падараваны паводле граматы вольнасцяў гарадам [[Кацярына II|Кацярыны II]], тады жа атрыманы статус горада Верхняудзінск. 27 ліпеня 1934 горад быў перайменаваны ва Улан-Удэ (у перакладзе з бурацкай мовы «Чырвоная Уда», «Чырвоная Рака»). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Улан-Удэ}} * [[Аляксандр Леанідавіч Асееў]] (нар. 1946) — фізік. * [[Ядвіга Іосіфаўна Бяганская]] ([[1908]]—[[1992]]) — беларускі [[празаік]], [[перакладчыца]]. * [[Анатоль Панцеляймонавіч Колесаў]] (1924—1987) — [[хірург]], [[генерал-маёр]] медыцынскай службы. * [[Уладзімір Андрэевіч Лытаў]] (нар. 1946) — беларускі [[архітэктар]] і [[пісьменнік]]. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бурація}} [[Катэгорыя:Гарады Бураціі]] [[Катэгорыя:Улан-Удэ| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1666 годзе]] grdg9ynqztk1ilcoi5n9khbhqviqrov 0 23838 5173175 4838475 2026-07-30T12:11:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173175 wikitext text/x-wiki [[Файл:Erection Development.jpg|thumb|right|Стадыі эрэкцыі]] [[Файл:Erection development animated.ogv|thumb|right|Стадыі эрэкцыі (Анімацыя)]] [[Файл:Precum.JPG|thumb|right|[[Перадэякулят]]]] '''Эрэ́кцыя''' (ад {{lang-la|erectio}}) — павелічэнне аб’ёму і ацвярдзенне [[пеніс]]а ў выніку напаўнення [[кроў|крывёю]] паражнін пясчэрыстых целаў; звычайна адбываецца пад уплывам [[імпульс]]аў, якія паступаюць пры сексуальным узбуджэнні ад [[Нервовыя клеткі|нервовых клетак]], размешчаных у паяснічным аддзеле [[Спінны мозг|спіннога мозгу]]. Для чалавека, у адрозненне ад жывёл, вялікае значэнне для эрэкцыі мае другая [[сігнальная сістэма]], яна правакуе эрэкцыю без фізічнага ўздзеяння на эрагенныя зоны або дэманстрацыі ўзбуджальнага аб’екта, а толькі пры ўяўленні яго ў падсазнанні. == Эрэкцыя саскоў == <!--[[Файл:Female nipple profile.jpg|thumb|right|Жаночы сасок у эрагіраваным стане]]--> Эрэкцыя саскоў можа ўзнікнуць у трох выпадках. Гэта можа паходзіць падчас кармлення грудзьмі; з’яўляецца следствам пачатковай стадыі палавой узрушанасці мужчыны ці жанчыны (як вынік дзеяння [[аксітацын]]у), а таксама адбываецца у адказ на астуджэнне цела як у мужчын, так і ў жанчын. == Цікавыя факты == * У большасці відаў сысуноў (цюленяў, сабак, ваўкоў, насякомаедных, кажаноў, тыграў) [[Пеніс у жывёл|пеніс]] мае косць унутры ([[бакулюм]])<ref>[http://www.andronet.ru/pressa/aif3.htm МУЖСКОЙ ЧЛЕН — ОРГАН ХРУПКИЙ «Аргументы и факты»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107071435/http://www.andronet.ru/pressa/aif3.htm |date=7 лістапада 2011 }}</ref>, якая служыць для аблягчэння ўвядзення ў [[похва|похву]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Erect human penis}} * [https://web.archive.org/web/20121221065018/http://sex-for-future.narod.ru/joann7.html Библия секса. — М.: Выд ЭКСМО-Прэс, 2001] * [http://www.medlux.ru/misc/help/disn6.html medlux.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026143722/http://www.medlux.ru/misc/help/disn6.html |date=26 кастрычніка 2007 }} * [http://www.erection.menonly.ru/index.php?mid=32 MenOnly.Ru — Мужское здоровье] {{Формы сексуальнай актыўнасці}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізіялогія рэпрадуктыўнай сістэмы мужчын]] [[Катэгорыя:Секс]] [[Катэгорыя:Пеніс]] 2f3goh2rcwdz7797atd9st7gjel755p 0 23962 5173375 5171432 2026-07-30T20:17:33Z 5173375 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}} {{Кінематаграфіст}} '''Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{кінарэжысёр|СССР|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|Беларусі}}, {{кінасцэнарыст|Беларусі|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|СССР}} грамадскі дзеяч, палітык. Член Міжнароднай і Еўразійскай акадэмій тэлебачання і радыё. Лаўрэат міжнародных кінафестываляў у [[Нью-Ёрк]]у, [[Сан-Францыска]], Жэневе, [[Берлін]]е, [[Мюнхен]]е, [[Лейпцыг]]у, [[Бялград]]зе, Кіеве, Санкт-Пецярбургу. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 кастрычніка 1947 года ў [[Адэса|Адэсе]]. Скончыў [[Адэскі тэхналагічны інстытут]]. Пасля размеркавання ў [[Мінск]] супрацоўнічаў як пазаштатны аўтар з [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачаннем]], пазней — [[рэжысёр]]. У 1981 годзе скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны інстытут тэатру, музыкі і кінематаграфіі]]<ref>{{Cite web |url=https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=26 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126212935/https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |url-status=dead }}</ref>. Памёр 23 ліпеня 2026 года ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Аўтар больш як трыццаці кінафільмаў, многія адзначаныя прызамі міжнародных фестываляў: «Гэта ціхае жыццё ў Глыбокім» (1985), «Тут быў Крылоў» (1987), «Сустрэчны пазоў» (1989), «Усё добра» (1991), «Рускае шчасце» (1992), «Аазіс» (1996), «Час Чжоў Энлая» (1998), «Богі сярпа і молата» (2000), «Дажыць да кахання» (2002), «Каўказскія нявольнікі» (2002), «У пошуках ідышу» (у сааўтарстве з А. Гарадніцкім і інш., 2008). Найбольш вядомая стужка — «[[Звычайны прэзідэнт]]» (54 мін., 1996)<ref>https://www.kinopoisk.ru/film/obyknovennyy-prezident-1996-224616/</ref>, знятая ў жанры палітычнага [[памфлет]]у. Праца ўзнагароджаная Прэміяй міру на Берлінскім кінафестывалі, Гран-пры «Human Rights Watch» у Нью-Ёрку, прызам «Залатая брама» ў Сан-Францыска. Аўтар сцэнару стужкі — [[Леанід Міндлін]], у якасці прадзюсара выступіў [[Пётр Паўлавіч Марцаў|Пётр Марцаў]]. У стужцы зняўся экс-міністр МУС Беларусі [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрый Захаранка]], які ў 1999 годзе будзе выкрадзены недалёка ад свайго дому. Розгалас мела і стужка «[[Плошча (фільм)|Плошча]]», знятая ў жанры дакументальнай хронікі, прысвечанай [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] і абаронцам палатачнага лагера на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] Мінска. == Грамадская дзейнасць == Стаяў ля вытокаў Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры ў 1988 годзе<ref>https://belisrael.info/?p=14600</ref>, увайшоў у праўленне гэтай грамадскай арганізацыі<ref>https://belisrael.info/?p=1613</ref>, аднак неўзабаве пакінуў яго з-за нязгоды з метадамі кіраўніцтва<ref>https://belisrael.info/?p=14880</ref>. У канцы 1990-х гадоў уваходзіў у Савет дырэктароў Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў<ref>{{Cite web |url=http://www.jewukr.org/observer/jo07_26/p1101_r.html |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=26 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126231922/http://www.jewukr.org/observer/jo07_26/p1101_r.html |url-status=dead }}</ref>. == У палітыцы == Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]. Адзначаў, што з’яўляецца паслядоўным апанентам рэжыму Лукашэнкі. Перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкімі выбарамі 2001 года]] быў членам штаба [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]]. Удзельнічаў у [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкіх выбарах 2016 года]] па Свіслацкай выбарчай акрузе № 94. На гэтых выбарах Юрыю Хашчавацкаму налічылі 0,4 % галасоў выбаршчыкаў. У акрузе балатавалася 7 кандыдатаў, а перамогу атрымаў кандыдат ад прэзідэнцкай «вертыкалі» [[Валерый Іосіфавіч Варанецкі|Валерый Варанецкі]] з 40,7 % галасоў. == Фільмаграфія == * 1985 — Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім (дакументальны) * 1986 — Вяртанне ў Хатынь (фільм-спектакль) * 1986 — Паглядзі на свой дом (дакументальны) * 1987 — Упарты чалавек (дакументальны) * 1987 — Тут быў Крылоў (дакументальны) * 1987 — Прызыўнікі (мастацкі, тэлевізійны)<ref>[https://pinsk.eu/news/485/ Гісторыя кіно і Пінск]</ref><ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/10569/annot/ Старонка стужкі Прызыўнікі на сайце kino-teatr.ru]</ref> * 1988 — Вандроўцы (дакументальны) * 1988 — Майстры і чаляднікі (дакументальны) * 1988 — Формула паскарэння (дакументальны) * 1989 — Сустрэчны пазоў (дакументальны) * 1989 — У неба на коле (дакументальны) * 1989 — Хто сёння адсутнічае * 1990 — Прамежкавы чалавек * 1990 — Магістраль (дакументальны) * 1991 — Аранжавыя жылеты (дакументальны) * 1991 — Усё харашо (дакументальны) * 1992 — Рускае шчасце (дакументальны) * 1993 — Жарсці аб Марыянне (дакументальны) * 1994 — Хлеб Ізраіля (дакументальны) * 1996 — Аазіс (дакументальны) * 1996 — [[Звычайны прэзідэнт]] (дакументальны) * 1997 — Рэха маўчання (дакументальны) * 1998 — Час Чжоў Эньлая (дакументальны) * 2000 — Богі Сярпа і Молата (дакументальны) * 2002 — Дажыць да кахання (дакументальны) * 2002 — Каўказскія нявольнікі (дакументальны) * 2003 — Святы доктар * 2003 — Сонечны клоўн (дакументальны) * 2007 — [[Плошча (фільм)|Плошча]] (дакументальны) * 2007 — Уперад, у мінулае * 2008 — {{Не перакладзена 5|У пошуках ідышу|У пошуках ідышу|ru|В поисках идиша}} (дакументальны, супольна з Аляксандрам Гарадніцкім) * 2010 — [[лабатамія (фільм)|Лабатамія]] * 2011 — Звычайныя выбары (дакументальны) === Кінаўзнагароды === * За фільм «Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім»: ** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Кіеў|Кіеве]] (1985) * За фільм «Тут быў Крылоў»: ** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Мінск]]у (1987) * За фільм «Прызыўнікі»: ** Гран-пры фестываля беларускага кіно (Мінск, 1987) * За фільм «Сустрэчны пазоў»: ** Гран-пры «Залаты кентаўр» [[Міжнародны кінафестываль «Пасланне да Чалавека»|Міжнароднага кінафестывалю «Пасланне да Чалавека»]] ([[Санкт-Пецярбург]], 1989) * За фільм «Рускае шчасце»: ** прыз «Астанкіна» за лепшы тэлефільм і прэмія на міжнародным кінафестывалі ў [[Екацярынбург]]у ** «Golden Gate Award» ([[Сан-Францыска]], 1998) * За фильм «Аазіс»: ** Прыз жюры міжнароднага кінафестывалю экалагічных фільмаў ([[Фрайбург]], 1996) * За фільм «[[Звычайны прэзідэнт]]»: ** Прэмія імя Сахарава расіїскага саюза пісьменнікаў «Апрель» ([[Масква]], 1997) ** «Кінапрэмія Міру» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага міжнароднага кінафестывалю]] (форум) у 1997 г. ** Гран-пры [[Human Rights Watch]] ([[Нью-Ёрк]], 1998) ** «Golden Gate Award» (Сан-Францыска, 1998) * За фільм «Каўказскія нявольнікі»: ** Гран-пры Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў — міжнародны кінафестываль дакументальных фільмаў у [[Жэнева|Жэневе]] (2004) ** Залатая ўзнагарода міжнароднага кінафестывалю ў [[Бялград]]зе (2004) == Узнагароды == * [[Медаль да стагоддзя БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Афіцыйны сайт}} *[http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ Юрый Хашчавацкі на сайце часопіса «Сеанс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080804053638/http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ |date=4 жніўня 2008 }} *[http://kinote.info/articles/2153-lobotomiya-po-yuriyu-khashchevatskomu «Лабатамія» па Юрыю Хашчавацкаму. — Інтэрв’ю 20.04.2010] *[http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 Ю. Хашчавацкі — МА ТБ і Радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120316022038/http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 |date=16 сакавіка 2012 }} *{{Imdb імя|4235030}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хашчавацкі Юрый Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Расійскага дзяржаўнага інстытута сцэнічных мастацтваў]] 6j63jlmax3gyzs73ut01yac4xkvz20g 0 24689 5173283 5149499 2026-07-30T14:33:58Z 5173283 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт |назва=Tut.by |лагатып=[[File:Тут бай лого.png|236px]] |url=http://www.tut.by/ |скрыншот= |commercial=так |размяшчэнне= |тып=інтэрнэт-партал |рэгістрацыя= |уладальнік= ООО «ТУТ БАЙ МЕДЫЯ» |аўтар= [[Юрый Анатольевіч Зісер]] |пачатак працы=[[5 кастрычніка]] [[2000]] |бягучы статус= Не працуе<ref>{{Cite journal|last=Пульша|first=Сяргей|date=2021-07-23|title=З рагаткі па хмарачосе|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=28 (736)|pages=4|quote=... усе “разгромленыя” СМІ ў цэлым перабудаваліся і працуюць як раней. Працуе TUT.BY, працуе “Еўрарадыё”, працуе “Наша Ніва”. Якасць кантэнту не змянілася ў цэлым, рэгулярнасць выхаду – таксама.}}</ref> |абарот= |прыбытак= |дата заканчэння працы=8 ліпеня 2021}} '''TUT.BY''' — папулярнае беларускае анлайн-медыя, якое змяшчала спецыялізаваныя раздзелы і сэрвісы: ад прагноза надвор’я і афішы мерапрыемстваў да курса валют. Па дадзеных на 2019 год рэсурс ахопліваў<ref>[https://tutby.com/news/5352.html 62,58 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815101722/https://tutby.com/news/5352.html |date=15 жніўня 2020 }}</ref> усіх інтэрнэт-карыстальнікаў Беларусі. З 8 ліпеня 2021 года часова працуе ў выглядзе новай медыяплатформы — [[Zerkalo.io]], якая з’яўляецца копіяй парталу<ref name="zapuskat" />. == Гісторыя == Распрацоўка партала пачалася ў ліпені 2000 года, а ўжо 5 кастрычніка 2000 года ён адкрыўся для наведвальнікаў. Рэсурс уключаў навіны, бясплатную электронную пошту<ref>[https://mail.tut.by/ Пошта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190617215717/https://mail.tut.by/|date=17 чэрвеня 2019}}</ref>, прагноз надвор’я<ref>[https://pogoda.tut.by/ Прагноз надвор’я] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190619164953/http://pogoda.tut.by/|date=19 чэрвеня 2019}}</ref>, курсы валют<ref>[https://finance.tut.by/kurs/minsk/dollar/ Курсы валют] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190703131137/http://finance.tut.by/kurs/minsk/dollar/|date=3 ліпеня 2019}}</ref> і кошты на паліва. Назву TUT.BY прыдумаў паэт [[Мікола Раманоўскі]], унук [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]]. У канцы 2000 года з’явіліся форумы і пачаўся продаж інтэрнэт-рэкламы. У чэрвені 2004 года адчыняецца сэрвіс «Афіша TUT.BY»<ref>[https://afisha.tut.by/ Афіша TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190618164152/http://afisha.tut.by/|date=18 чэрвеня 2019}}».</ref>. У 2005 годзе з’явіўся раздзел «Фінансы TUT.BY»<ref>[https://finance.tut.by/ Фінансы TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190620133246/http://finance.tut.by/|date=20 чэрвеня 2019}}</ref>. У снежні 2007 г. пачало інтэрнэт-вяшчанне «Радыё ТУТ», якое ў 2008 г. змяніла фармат з музычна-інфармацыйнага на гасцявы, а ў 2009 г. трансфармавалася ў інтэрнэт-тэлебачанне TUT.BY-TB<ref>Александр Градюшко. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/50673/1/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8E%D1%88%D0%BA%D0%BE.pdf Порталы в системе современной веб-журналистики Беларуси] // «Гісторыя журналістыкі: урокі мінулага і практыка сучасных СМІ» (материалы международной конференции, 19–20 апреля 2013 года) под ред П.Л. Дорощенка, Мн, 2013, с.56-63, с.57</ref>. У 2008 годзе з’явілася ўласная сацыяльная сетка «Я тут!». У 2015 годзе яна спыніла працу<ref>[https://dev.by/news/v-belarusi-zakrylas-poslednyaya-natsionalnaya-sotsialnaya-set Спыніла працу]</ref> па тэхнічных прычынах. У 2010 годзе на сайце з’яўляецца тэматычны раздзел «Спорт TUT.BY»<ref>[https://sport.tut.by/ Спорт TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190730214231/https://sport.tut.by/|date=30 ліпеня 2019}}</ref>. І пачынае працаваць Галерэя TUT.BY<ref>[https://news.tut.by/tag/1209-galereya-tutby.html Галерэя TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190325064002/https://news.tut.by/tag/1209-galereya-tutby.html|date=25 сакавіка 2019}}</ref>, дзе праводзяцца выставы, творчыя сустрэчы і лекцыі. У сакавіку 2012 года — адчыняецца раздзел для жанчын «Лэдзі TUT.BY»<ref>[https://lady.tut.by/ Лэдзі TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190619015600/http://lady.tut.by/|date=19 чэрвеня 2019}}</ref>. У жніўні 2016 года TUT.BY запусціў англамоўны праект пра Беларусь на сусветную аўдыторыю — BelarusFeed<ref>[https://belarusfeed.com/ BelarusFeed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190602144609/http://belarusfeed.com/|date=2 чэрвеня 2019}}</ref>. У сакавіку 2018 года TUT.BY абагнаў па колькасці беларускай аўдыторыі такія буйныя пляцоўкі, як [[Яндэкс]], {{нп3|Mail.ru|Mail.ru|ru|Mail.ru}} і [[YouTube]]. У студзені 2019 года [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравала TUT.BY у якасці сеткавага выдання. У лютым 2019 года TUT.BY атрымаў «[[Сярэбраная кнопка|Сярэбраную кнопку]]»<ref>[https://web.facebook.com/tut.by/photos/a.198103840254936/2154060457992588/?type=3&theater TUT.BY атрымаў «Сярэбраную кнопку»]</ref> ад платформы [[YouTube]] (узнагароду ў сувязі з тым, што відэаканал партала перасягнуў мяжу ў 100 тысяч падпісчыкаў). У маі 2019 года быў зафіксаваны абсалютны рэкорд у гісторыі партала: навіны ўсіх паддаменаў TUT.BY сабралі 178 млн праглядаў<ref>[https://tutby.com/news/5352.html 178 млн праглядаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815101722/https://tutby.com/news/5352.html|date=15 жніўня 2020}}</ref> (вэб + apps, па дадзеных «[[Яндэкс. Метрыка]]»). == Рэпрэсіі (2020—2021) == {{main|Справа TUT.BY}} 25 верасня 2020 года стала вядома, што па пазове [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] партал хочуць пазбавіць рэгістрацыі ў якасці СМІ<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Пасяджэнне суда па іску прызначана на 8 кастрычніка 2020 года<ref name=":0">{{Cite web|date=2020-09-25|title=TUT.by грозит потеря статуса СМИ|url=https://euroradio.fm/ru/tutby-grozit-poterya-statusa-smi|archive-url=https://archive.today/20200925175608/https://euroradio.fm/ru/tutby-grozit-poterya-statusa-smi|archive-date=25 верасня 2020|access-date=2020-09-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|date=2020-09-25|title=TUT.by пагражае страта статусу СМІ|url=https://euroradio.fm/tutby-pagrazhae-strata-statusu-smi|archive-url=https://archive.today/20200925180111/https://euroradio.fm/tutby-pagrazhae-strata-statusu-smi|archive-date=25 верасня 2020|access-date=2020-09-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|url-status=live}}</ref>. 1 кастрычніка 2020 года ў падтрымку сваёй іскавой заявы і за асвятленне парталам [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі (2020)]] Міністэрствам інфармацыі была прыпынена рэгістрацыя TUT.BY у якасці СМІ на тры месяцы<ref name="Deutsche Welle" />. Сам рэсурс заявіў, што пакуль мае намер працягнуць працу<ref name="Deutsche Welle">{{Cite web|date=2020-10-01|title=Belarus: Tut.by news site ban comes into force {{!}} DW {{!}} 01.10.2020|url=https://www.dw.com/en/belarus-tutby-news-site-ban-comes-into-force/a-55114400|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001093515/https://www.dw.com/en/belarus-tutby-news-site-ban-comes-into-force/a-55114400|archive-date=2020-10-01|access-date=2020-10-01|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref>. Міжнародная арганізацыя «[[Рэпарцёры без межаў]]» раскрытыкавала такую палітыку ў адносінах да медыя<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/pressemitteilungen/meldung/kritik-an-lukaschenkos-medienpolitik|title=Kritik an Lukaschenkos Medienpolitik|date=2020-10-06|publisher=[[Рэпарцёры без межаў]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151951/https://www.reporter-ohne-grenzen.de/pressemitteilungen/meldung/kritik-an-lukaschenkos-medienpolitik|archive-date=2020-10-06|access-date=2020-10-06|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2020 года [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] і рэдакцыі шэрагу незалежных СМІ выступілі з сумеснай заявай з нагоды ціску на партал TUT.BY і абмежавання доступу да незалежных сайтаў<ref name="ER1">{{Cite web|date=2020-11-30|title=Друкарня адмаўляецца друкаваць незалежную "Брэсцкую газету"|url=https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201092848/https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref><ref name="ER2">{{Cite web|date=2020-11-30|title=Типография отказывается печатать независимую "Брестскую газету"|url=https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201093820/https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru}}</ref>. У сумеснай заяве [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і яшчэ больш за пяцідзесяці краін і [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі ад 26 кастрычніка 2020 года было сказана, што «нядаўнія захады адносна Tut.by, найбуйнейшага беларускага незалежнага СМІ, павінны спыніцца»<ref>{{Cite web|date=2020-10-28|title=Joint Statement on the Human Rights Situation in Belarus|url=http://by.usembassy.gov/joint-statement-on-the-human-rights-situation-in-belarus/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028135200/https://by.usembassy.gov/joint-statement-on-the-human-rights-situation-in-belarus/|archive-date=2020-10-28|access-date=2020-10-28|publisher=U.S. Embassy in Belarus|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-10-28|title=Сумесная заява аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі|url=http://by.usembassy.gov/be/сумесная-заява-аб-сітуацыі-з-правамі-ч/|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028135013/https://by.usembassy.gov/be/%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%B0-%D0%B0%D0%B1-%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96-%D0%B7-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D1%96-%D1%87/|archive-date=28 кастрычніка 2020|access-date=2020-10-28|publisher=Амбасада ЗША ў Беларусі|language=be|url-status=live}}</ref>. Блогер [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] ў лісце да рэдакцыі «[[Брестская газета|Брестской газеты]]» ў лістападзе 2020 года асудзіў рэпрэсіі ўладаў у адносінах да журналісцкай супольнасці, у прыватнасці тое, што TUT.BY «душаць»<ref>{{артыкул|загаловак=Сергей Тихановский: «Очень переживаю за давление на журналистов и журналистику»|выданне=[[Брестская газета]]|год=2020|мова=ru|месяц=11|чысло=20|дата доступу=2020-11-21|старонкі=8|нумар=47 (936)}}</ref>. Журналістка [[Кацярына Анатольеўна Барысевіч|Кацярына Барысевіч]], якая напісала артыкул пра забітага [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнку]] ў 2020 годзе, была арыштавана ў Мінску 19 лістапада 2020 года<ref>{{Cite web|last=Гуштын|first=Адар'я|date=2020-11-27|title=Журналиста TUT.BY Катерину Борисевич перевели в СИЗО на Володарского. Письма ей почти не доходят|url=https://news.tut.by/society/709395.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130111737/https://news.tut.by/society/709395.html|archive-date=2020-11-30|access-date=2020-11-30|publisher=TUT.BY|language=ru}}</ref>. 2 сакавіка 2021 года была прыгавораная да шасці месяцаў пазбаўлення волі і штрафу ў 100 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]]<ref name="AP news">{{Cite web|title=Belarus journalist sentenced for report on protester’s death|language=en|publisher=[[Associated Press]]|date=2021-03-02|url=https://apnews.com/article/katsiaryna-barysevich-sentenced-belarus-protester-death-1309daeee6882331bbc68181dd2ab868|url-status=live|access-date=2021-03-04}}</ref>. "ТАА «Тут бай Медыя» ў 2019 годзе атрыманы статус рэзідэнта [[Парк высокіх тэхналогій|Парку высокіх тэхналогій]] (ПВТ). Пасля гэтага кампанія стала плаціць меншыя падаткі. Аднак паводле звестак Дэпартамента фінансавых расследаванняў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] Tut.by была атрыманая выручка, не абумоўленая дзейнасцю, дазволенай для рэзідэнтаў ПВТ. На падставе прадастаўленых ДФР звестак аб дапушчаных ТАА парушэннях Назіральнай радай ПВТ 18 мая 2021 года прынята рашэнне аб страце ТАА «Тут бай Медыя» права на падатковыя льготы. Органы фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржкантролю пачалі неадкладныя следчыя і іншыя працэсуальныя дзеянні. У дачыненні да службовых асоб Tut.by распачата крымінальная справа па нясплаце падаткаў у асабліва буйным памеры. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у гэты ж дзень заявіла, што Tut.by распаўсюджваў інфармацыю ад фонда салідарнасці «[[Байсол]]», які не мае рэгістрацыі ў Беларусі (хоць зарэгістраваны за мяжой). Чыноўнікі палічылі, што гэтага дастаткова для блакіроўкі сайта. Ператрусы праходзяць у офісах і дома ў многіх журналістаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273104 nn.by]</ref>. Па стане на 25 мая 2021 года па справе TUT.BY 12 чалавек былі змешчаны ў [[Ізалятар часовага ўтрымання|СІЗА]] (генеральная дырэктарка Людміла Чэкіна, галоўная рэдактарка [[Марына Золатава]], рэдактарка Вольга Лойка, намесніца дырэктара Ірына Рыбалка, журналістка Алена Талкачова, галоўная бухгалтарка Анжэла Асад, намесніца галоўнай бухгалтаркі Марыя Новік, галоўная інжынерка Ала Лапатко, намеснік генеральнага дырэктара па тэхнічных пытаннях Аляксандр Дайнека, менеджэр Андрэй Аўдзееў, дырэктар Hoster.by Сяргей Павалішаў, дырэктарка Rocket Data, TAM.BY Дар’я Данілава); тры чалавекі (юрыстка Кацярына Ткачэнка, былая юрыстка Ірына Касцючэнка, удава [[Юрый Анатольевіч Зісер|Юрыя Зісера]] [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юлія Чарняўская]]) знаходзіліся пад хатнім арыштам<ref name="Заява" />. 25 мая 2021 года дзевяць арганізацый ([[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]] і іншыя) выступілі з сумеснай заяваю і прызналі ўсіх 15 [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]<ref name="Заява">{{Cite web|date=2021-05-25|title=Заява аб прызнанні 15 затрыманых па справе TUT.BY палітычнымі зняволенымі|url=http://spring96.org/be/news/103526|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525092704/https://spring96.org/be/news/103526|archive-date=2021-05-25|access-date=2021-05-25|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be}}</ref>. 8 ліпеня 2021 года частка журналістаў TUT.BY, якая засталася на волі, прэзентавала часовы сайт [[Zerkalo.io]]<ref name="zapuskat" />. Паводле рэдакцыі, ён скончыць сваё існаванне, калі TUT.BY зможа легальна аднавіць сваю працу ў Беларусі з усім архівам публікацый<ref name="zapuskat">{{Cite web|date=2021-07-08|title=«Когда независимых медиа в Беларуси становится меньше, пора запускать новые»: Команда TUT.BY запустила Zerkalo.io|url=https://www.b-g.by/news/kogda-nezavisimyih-media-v-belarusi-stanovitsya-menshe-pora-zapuskat-novyie-komanda-tut-by-zapustila-zerkalo-io/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711112226/https://www.b-g.by/news/kogda-nezavisimyih-media-v-belarusi-stanovitsya-menshe-pora-zapuskat-novyie-komanda-tut-by-zapustila-zerkalo-io/|archive-date=2021-07-11|access-date=2021-07-13|publisher=[[Брестская газета]]|language=ru}}</ref>. У той жа дзень доступ да сайту [[Zerkalo.io]] ў Беларусі быў заблакаваны<ref name="Massive">{{Cite web|date=2021-07-08|title=Massive crackdown on independent media throughout Belarus|url=https://belsat.eu/en/news/08-07-2021-massive-crackdown-on-independent-media-in-belarus/|url-status=live|access-date=2021-07-08|publisher=[[Белсат]]|language=en}}</ref>. 13 жніўня [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] на падставе пазовы [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] прызнаў [[экстрэмізм|экстрэмісцкімі]] матэрыялы партала і яго сацыяльных сетак, а таксама «[[Zerkalo.io]]»<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/1547.html Матэрыялы Zerkalo.io і яго сацыяльных сетак (як і TUT.BY) прызналі экстрэмісцкімі]</ref><ref>[https://news.zerkalo.io/economics/1572.html?tg Заява Zerkalo.io: Расцэньваем рашэнне суда як фактычнае забойства журналістыкі і спробу сцерці гісторыю]</ref><ref name=dw1>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/sud-v-minske-priznal-jekstremistskimi-izdanija-tutby-i-zerkaloio/a-58856506 |title=Суд в Минске признал экстремистскими издания Tut.by и Zerkalo.io |access-date=2021-08-14 |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814085039/https://www.dw.com/ru/sud-v-minske-priznal-jekstremistskimi-izdanija-tutby-i-zerkaloio/a-58856506 |url-status=live }}</ref>. 14 чэрвеня 2022 года Эканамічны суд горада Мінска прызнаў «ТУТ БАЙ МЕДЫЯ» «экстрэмісцкай арганізацыяй»<ref>[https://novychas.online/hramadstva/tut-baj-medyja-pryznali-ekstremisckaj-arhanizac «ТУТ БАЙ МЕДЫЯ» прызналі «экстрэмісцкай арганізацыяй»]</ref>. 17 сакавіка 2023 года ў Мінскім гарадскім судзе быў абвешчаны прысуд: былую гендырэктарку Людмілу Чэкіну і галоўную рэдактарку партала Марыну Золатаву асудзілі на 12 гадоў калоніі агульнага рэжыма<ref>[https://novychas.online/hramadstva/maryna-zolatava-mocnaja-ulada-ne-zmahaecca-z-insz Марына Золатава: Моцная ўлада не змагаецца з іншадумствам]</ref>. У чэрвені 2023 г. МУС Беларусі аб'явіла «Люстэрка», уключаючы яго сайт, сацыяльныя сеткі і лагатып, [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|title=МВД Беларуси объявило «экстремистским формированием» издание «Зеркало», основанное бывшими сотрудниками Tut.by|url=https://meduza.io/news/2023/06/12/mvd-belarusi-ob-yavilo-ekstremistskim-formirovaniem-izdanie-zerkalo-osnovannoe-byvshimi-sotrudnikami-tut-by|website=[[Meduza]]|date=2023-06-12|lang=ru}}</ref>. За стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім беларускія законы прадугледжваюць крымінальную адказнасць<ref>{{cite web|language=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-59165793|title=Интерпол отказался разыскивать Светлану Тихановскую; Путин и Лукашенко утвердили союзные программы. Главное в Беларуси за неделю|publisher=[[BBC]]|date=2021-11-03|access-date=2021-11-05|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105071302/https://www.bbc.com/russian/news-59165793|url-status=live}}</ref>. == Узнагароды і рэйтынгі == * 1-е месца ў намінацыі «Самы папулярны і наведвальны інтэрнэт-партал у РБ» (Міжнародны [https://choice-of-the-year.com/ фестываль-конкурс] «Выбар года — 2002»). * Лепшы нерасійскі сайт у СНД у намінацыі «Інфармацыйны партал» па [https://www.kv.by/archive/index2005292101.htm выніках] інтэрнэт-конкурса «[http://2018.goldensite.ru/ Залаты сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122221546/http://2018.goldensite.ru/ |date=22 студзеня 2022 }} — 2005». * Спажывецкая намінацыя «Брэнд-лідар» па выніках нацыянальнага апытання ў таварнай групе "Інфармацыйныя інтэрнэт-парталы (конкурс «[https://brendgoda.by/ Брэнд года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129075051/https://brendgoda.by/ |date=29 студзеня 2022 }}» у 2007−2010, 2012, 2013, 2014 і 2015 гадах). * У 2015 годзе беларускі партал TUT.BY быў названы «Сацыяльна адказным СМІ» за рэгулярнае асвятленне [https://jobs.tut.by/article/16523 КСА-праектаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160823010109/https://jobs.tut.by/article/16523 |date=23 жніўня 2016 }} беларускага бізнесу. * 1-е месца сярод інтэрнэт-парталаў у спажывецкай намінацыі на рэспубліканскім прафесійным конкурсе «Брэнд года» у 2016 і 2017 гадах. * У студзені 2018 года [https://tutby.com/news/5299.html 42.TUT.BY перамог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228223412/https://tutby.com/news/5299.html |date=28 лютага 2018 }} у міжнароднай прэміі «Інтэрнэт-медыя» па версіі сэрвіса рэдакцыйнай аналітыкі «Медыятар». * У 2018 годзе галоўны рэдактар TUT.BY [[Марына Золатава]] стала [https://nn.by/?c=ar&i=222312&lang=ru «Чалавекам года»] па версіі выдання «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». * У красавіку 2019 года Марына Золатава стала лаўрэатам прэміі [https://naviny.by/article/20190409/1554802323-marina-zolotova-stala-laureatom-premii-gonar-zhurnalistyki-imeni-alesya «Гонар журналістыкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415015303/https://naviny.by/article/20190409/1554802323-marina-zolotova-stala-laureatom-premii-gonar-zhurnalistyki-imeni-alesya |date=15 красавіка 2020 }} імя [[Алесь Ліпай|Алеся Ліпая]]. Яна ўручаецца журналістам, якія сумяшчаюць прафесійныя дасягненні з грамадзянскім дзеяннем, спрыяючы развіццю медыйнага рынку і станаўленню Беларусі як дэмакратычнай дзяржавы. * У маі 2019 года TUT.BY апынуўся на першым месцы ў вясновым [https://tutby.com/news/5348.html рэйтынгу Media IQ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190620140243/https://tutby.com/news/5348.html |date=20 чэрвеня 2019 }}, які прысвечаны захаванню журналісцкіх стандартаў сярод беларускіх медыя. * 12 жніўня 2021 года прысуджана Прэмія імя {{нп3|Герд Буцэрыўс|Герда Буцэрыўса|ru|Буцериус, Герд}} «{{нп3|Вольная прэса Усходняй Еўропы|Вольная прэса Усходняй Еўропы|ru|Свободная пресса Восточной Европы}}»<ref>{{Cite web|last=Кепински|first=Ольга|date=2021-08-12|title=Все награды Free Media Awards присуждены белорусским журналистам|url=https://ru.euronews.com/2021/08/12/free-media-awards-belarus-journalists|archive-url=https://archive.today/20210812204758/https://ru.euronews.com/2021/08/12/free-media-awards-belarus-journalists|archive-date=12 жніўня 2021|access-date=2021-08-12|publisher=[[euronews]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. == Бізнес == У студзені 2002 года з’явілася камерцыйная служба TUT.BY. Яе мэта — аказанне платных і бясплатных паслуг для беларускіх арганізацый: распрацоўка і прасоўванне сайтаў, кансалтынг, хостынг і г.д. Камерцыйная служба забяспечвае прыбытковую частку TUT.BY. На 2021 год асноўным уладальнікам «Тут Бай Медыя» з’яўлялася Яўгенія Чарняўская, дачка [[Юрый Анатольевіч Зісер|Юрыя Зісера]] і [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юліі Чарняўскай]]<ref>{{cite web|url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/288583-chey-tutby|title=Стало известно, кто основной владелец TUT.BY|date=2021-05-21|publisher=The Village Беларусь|language=ru|url-status=dead|access-date=2 лютага 2022|archive-date=28 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328230901/https://www.the-village.me/village/city/news-city/288583-chey-tutby}}</ref>. == TUT.BY і грамадства == 5-6 кастрычніка 2006 года TUT.BY правёў першую канферэнцыю «[https://di.by/ Дзелавы Інтэрнэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124084727/https://di.by/ |date=24 студзеня 2022 }}». У чэрвені на партале адкрылася [https://news.tut.by/society/640236.html летняя школа журналістыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190610205846/https://news.tut.by/society/640236.html |date=10 чэрвеня 2019 }} для падлеткаў ад 14 да 20 гадоў. == Статыстыка == * TUT.BY змяшчае 12 рубрык навін і 10 карысных сэрвісаў. * Кожны дзень на сайце выходзіць больш за 200 навін. * Партал ахоплівае 69 % беларускай аўдыторыі ({{num|3681243}} чытача ў месяц).<ref name=tut>{{Cite web|ref=tut|url=https://news.tut.by/society/702489.html|title=Сегодня TUT.BY — 20 лет. Интересные факты о нас и истории сотрудников|last=Беницевич|first=Наталья.|language=ru|publisher=TUT.BY|date=5 кастрычніка 2020 у 11:15|access-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126170204/https://news.tut.by/society/702489.html|archive-date=26 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref> * TUT.BY запускае 43 рэкламныя кампаніі кожны дзень.<ref name=tut/> * Колькасць праглядаў — 10 мільёнаў кожны дзень. * На партал заходзяць 16,5 мільёна ўнікальных карыстальнікаў у месяц. * TUT.BY прытрымліваецца прынцыпаў адкрытасці і празрыстасці. Статыстыка па аўдыторыі і наведвальнасці партала змяшчаецца ў [https://img.tyt.by/tutbycom/n/08/e/mediakit_tut.by_22.04.2019.pdf адкрытым доступе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530142117/https://img.tyt.by/tutbycom/n/08/e/mediakit_tut.by_22.04.2019.pdf |date=30 мая 2019 }}. * Самы папулярны артыкул на TUT.BY быў прачытаны больш за 1 млн 800 тысяч разоў. Гэта навіна аб тым, як 16 жніўня 2020 года людзі па ўсёй краіне выхадзілі на мітынгі пасля выбараў прэзідэнта: «За Лукашенко — один, против — все остальные. Как по всей стране в воскресенье выходили на митинги. Онлайн». * Першая навіна, якую апублікавалі на TUT.BY, не захавалася. Але другая навіна была пра тое, што Цэнтральнае канструктарскае бюро марскіх тэхналогій «Рубін» і нарвежскае аддзяленне карпарацыі «Halliburton» падпісалі кантракт аб правядзенні аперацыі па ўздыме целаў маракоў з «Курска». Яе прачыталі 3939 разоў, яна была апублікавана 3 кастрычніка 2000 года. * Самы доўгі артыкул за ўсю гісторыю працы партала апублікаваны 20 красавіка 2010 года. У ім {{num|26255}} слоў. Гэта матэрыял прэс-службы прэзідэнта з пасланнем Лукашэнкі беларускаму народу і Нацыянальнага сходу. * У кампаніі станам на 5 кастрычніка 2020 года працавалі 265 чалавек. * На YouTube ёсць канал TUT.BY, які першым з беларускіх медыя перасягнуў адзнаку ў мільён падпісчыкаў. * У запуск партала ў 2000 годзе было інвесціравана ўсяго $ 10 тыс. * За 20 гадоў працы форумаў пад артыкуламі TUT.BY самы актыўны ўдзельнік пакінуў {{num|55463}} каментары (першы быў 7 жніўня 2015 года ў 18.26) == Ацэнкі == Палітычны аналітык [[Аляксандр Класкоўскі]] адзначыў, што TUT.by быў не проста СМІ, нейкім медыйным рэсурсам, гэта быў феномен у жыцці Беларусі, унікальны прыклад паспяховага бізнес-праекту ў медыйнай сферы ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму. == Гл. таксама == * [[LookByMedia]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://savetutby.info savetutby.info] * [https://zerkalo.io zerkalo.io] * [http://www.tut.by/ TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518082035/http://www.tut.by/ |date=18 мая 2021 }} — беларускі інфармацыйны партал. * TUT.BY у [https://www.facebook.com/tut.by/ Facebook] * TUT.BY у [https://vk.com/tutby VK] * TUT.BY у [https://twitter.com/tutby Twitter] * TUT.BY у [https://www.instagram.com/tutbylive/ Instagram] * TUT.BY у [https://www.youtube.com/user/TUTBYtv Youtube] * TUT.BY у [https://chats.viber.com/tut.by/en Viber] * TUT.BY у [https://t.me/tutby_official Telegram] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія інтэрнэт-парталы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сэрвісы электроннай пошты]] [[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Вольная прэса Усходняй Еўропы»]] [[Катэгорыя:TUT.BY]] je60a4jcnnx5zwf3zja5vvrem4dyss8 5173287 5173283 2026-07-30T14:45:42Z 5173287 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт |назва=Tut.by |лагатып=[[File:Тут бай лого.png|236px]] |url=http://www.tut.by/ |скрыншот= |commercial=так |размяшчэнне= |тып=інтэрнэт-партал |рэгістрацыя= |уладальнік= ООО «ТУТ БАЙ МЕДЫЯ» |аўтар= [[Юрый Анатольевіч Зісер]] |пачатак працы=[[5 кастрычніка]] [[2000]] |бягучы статус= Не працуе<ref>{{Cite journal|last=Пульша|first=Сяргей|date=2021-07-23|title=З рагаткі па хмарачосе|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=28 (736)|pages=4|quote=... усе “разгромленыя” СМІ ў цэлым перабудаваліся і працуюць як раней. Працуе TUT.BY, працуе “Еўрарадыё”, працуе “Наша Ніва”. Якасць кантэнту не змянілася ў цэлым, рэгулярнасць выхаду – таксама.}}</ref> |абарот= |прыбытак= |дата заканчэння працы=8 ліпеня 2021}} '''TUT.BY''' — папулярнае беларускае анлайн-медыя, якое змяшчала спецыялізаваныя раздзелы і сэрвісы: ад прагноза надвор’я і афішы мерапрыемстваў да курса валют. Па дадзеных на 2019 год рэсурс ахопліваў<ref>[https://tutby.com/news/5352.html 62,58 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815101722/https://tutby.com/news/5352.html |date=15 жніўня 2020 }}</ref> усіх інтэрнэт-карыстальнікаў Беларусі. З 8 ліпеня 2021 года часова працуе ў выглядзе новай медыяплатформы — [[Zerkalo.io]], якая з’яўляецца копіяй парталу<ref name="zapuskat" />. == Гісторыя == Распрацоўка партала пачалася ў ліпені 2000 года, а ўжо 5 кастрычніка 2000 года ён адкрыўся для наведвальнікаў. Рэсурс уключаў навіны, бясплатную электронную пошту<ref>[https://mail.tut.by/ Пошта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190617215717/https://mail.tut.by/|date=17 чэрвеня 2019}}</ref>, прагноз надвор’я<ref>[https://pogoda.tut.by/ Прагноз надвор’я] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190619164953/http://pogoda.tut.by/|date=19 чэрвеня 2019}}</ref>, курсы валют<ref>[https://finance.tut.by/kurs/minsk/dollar/ Курсы валют] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190703131137/http://finance.tut.by/kurs/minsk/dollar/|date=3 ліпеня 2019}}</ref> і кошты на паліва. Назву TUT.BY прыдумаў паэт [[Мікола Раманоўскі]], унук [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]]. У канцы 2000 года з’явіліся форумы і пачаўся продаж інтэрнэт-рэкламы. У чэрвені 2004 года адчыняецца сэрвіс «Афіша TUT.BY»<ref>[https://afisha.tut.by/ Афіша TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190618164152/http://afisha.tut.by/|date=18 чэрвеня 2019}}».</ref>. У 2005 годзе з’явіўся раздзел «Фінансы TUT.BY»<ref>[https://finance.tut.by/ Фінансы TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190620133246/http://finance.tut.by/|date=20 чэрвеня 2019}}</ref>. У снежні 2007 г. пачало інтэрнэт-вяшчанне «Радыё ТУТ», якое ў 2008 г. змяніла фармат з музычна-інфармацыйнага на гасцявы, а ў 2009 г. трансфармавалася ў інтэрнэт-тэлебачанне TUT.BY-TB<ref>Александр Градюшко. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/50673/1/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8E%D1%88%D0%BA%D0%BE.pdf Порталы в системе современной веб-журналистики Беларуси] // «Гісторыя журналістыкі: урокі мінулага і практыка сучасных СМІ» (материалы международной конференции, 19–20 апреля 2013 года) под ред П.Л. Дорощенка, Мн, 2013, с.56-63, с.57</ref>. Пакуль яно дзейнічала як радыё, гэта быў офісны фармат "ніякіх ды-джэяў, ніякай вар'яцкай ідыёцкай балбатні<ref>[https://www.sb.by/articles/ofisnoe-radio-tut.html Офисное радио ТУТ] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 12.12.2007</ref>". У 2008 годзе з’явілася ўласная сацыяльная сетка «Я тут!». У 2015 годзе яна спыніла працу<ref>[https://dev.by/news/v-belarusi-zakrylas-poslednyaya-natsionalnaya-sotsialnaya-set Спыніла працу]</ref> па тэхнічных прычынах. У 2010 годзе на сайце з’яўляецца тэматычны раздзел «Спорт TUT.BY»<ref>[https://sport.tut.by/ Спорт TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190730214231/https://sport.tut.by/|date=30 ліпеня 2019}}</ref>. І пачынае працаваць Галерэя TUT.BY<ref>[https://news.tut.by/tag/1209-galereya-tutby.html Галерэя TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190325064002/https://news.tut.by/tag/1209-galereya-tutby.html|date=25 сакавіка 2019}}</ref>, дзе праводзяцца выставы, творчыя сустрэчы і лекцыі. У сакавіку 2012 года — адчыняецца раздзел для жанчын «Лэдзі TUT.BY»<ref>[https://lady.tut.by/ Лэдзі TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190619015600/http://lady.tut.by/|date=19 чэрвеня 2019}}</ref>. У жніўні 2016 года TUT.BY запусціў англамоўны праект пра Беларусь на сусветную аўдыторыю — BelarusFeed<ref>[https://belarusfeed.com/ BelarusFeed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190602144609/http://belarusfeed.com/|date=2 чэрвеня 2019}}</ref>. У сакавіку 2018 года TUT.BY абагнаў па колькасці беларускай аўдыторыі такія буйныя пляцоўкі, як [[Яндэкс]], {{нп3|Mail.ru|Mail.ru|ru|Mail.ru}} і [[YouTube]]. У студзені 2019 года [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравала TUT.BY у якасці сеткавага выдання. У лютым 2019 года TUT.BY атрымаў «[[Сярэбраная кнопка|Сярэбраную кнопку]]»<ref>[https://web.facebook.com/tut.by/photos/a.198103840254936/2154060457992588/?type=3&theater TUT.BY атрымаў «Сярэбраную кнопку»]</ref> ад платформы [[YouTube]] (узнагароду ў сувязі з тым, што відэаканал партала перасягнуў мяжу ў 100 тысяч падпісчыкаў). У маі 2019 года быў зафіксаваны абсалютны рэкорд у гісторыі партала: навіны ўсіх паддаменаў TUT.BY сабралі 178 млн праглядаў<ref>[https://tutby.com/news/5352.html 178 млн праглядаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815101722/https://tutby.com/news/5352.html|date=15 жніўня 2020}}</ref> (вэб + apps, па дадзеных «[[Яндэкс. Метрыка]]»). == Рэпрэсіі (2020—2021) == {{main|Справа TUT.BY}} 25 верасня 2020 года стала вядома, што па пазове [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] партал хочуць пазбавіць рэгістрацыі ў якасці СМІ<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Пасяджэнне суда па іску прызначана на 8 кастрычніка 2020 года<ref name=":0">{{Cite web|date=2020-09-25|title=TUT.by грозит потеря статуса СМИ|url=https://euroradio.fm/ru/tutby-grozit-poterya-statusa-smi|archive-url=https://archive.today/20200925175608/https://euroradio.fm/ru/tutby-grozit-poterya-statusa-smi|archive-date=25 верасня 2020|access-date=2020-09-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|date=2020-09-25|title=TUT.by пагражае страта статусу СМІ|url=https://euroradio.fm/tutby-pagrazhae-strata-statusu-smi|archive-url=https://archive.today/20200925180111/https://euroradio.fm/tutby-pagrazhae-strata-statusu-smi|archive-date=25 верасня 2020|access-date=2020-09-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|url-status=live}}</ref>. 1 кастрычніка 2020 года ў падтрымку сваёй іскавой заявы і за асвятленне парталам [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі (2020)]] Міністэрствам інфармацыі была прыпынена рэгістрацыя TUT.BY у якасці СМІ на тры месяцы<ref name="Deutsche Welle" />. Сам рэсурс заявіў, што пакуль мае намер працягнуць працу<ref name="Deutsche Welle">{{Cite web|date=2020-10-01|title=Belarus: Tut.by news site ban comes into force {{!}} DW {{!}} 01.10.2020|url=https://www.dw.com/en/belarus-tutby-news-site-ban-comes-into-force/a-55114400|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001093515/https://www.dw.com/en/belarus-tutby-news-site-ban-comes-into-force/a-55114400|archive-date=2020-10-01|access-date=2020-10-01|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en}}</ref>. Міжнародная арганізацыя «[[Рэпарцёры без межаў]]» раскрытыкавала такую палітыку ў адносінах да медыя<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/pressemitteilungen/meldung/kritik-an-lukaschenkos-medienpolitik|title=Kritik an Lukaschenkos Medienpolitik|date=2020-10-06|publisher=[[Рэпарцёры без межаў]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006151951/https://www.reporter-ohne-grenzen.de/pressemitteilungen/meldung/kritik-an-lukaschenkos-medienpolitik|archive-date=2020-10-06|access-date=2020-10-06|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2020 года [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] і рэдакцыі шэрагу незалежных СМІ выступілі з сумеснай заявай з нагоды ціску на партал TUT.BY і абмежавання доступу да незалежных сайтаў<ref name="ER1">{{Cite web|date=2020-11-30|title=Друкарня адмаўляецца друкаваць незалежную "Брэсцкую газету"|url=https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201092848/https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref><ref name="ER2">{{Cite web|date=2020-11-30|title=Типография отказывается печатать независимую "Брестскую газету"|url=https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201093820/https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru}}</ref>. У сумеснай заяве [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і яшчэ больш за пяцідзесяці краін і [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі ад 26 кастрычніка 2020 года было сказана, што «нядаўнія захады адносна Tut.by, найбуйнейшага беларускага незалежнага СМІ, павінны спыніцца»<ref>{{Cite web|date=2020-10-28|title=Joint Statement on the Human Rights Situation in Belarus|url=http://by.usembassy.gov/joint-statement-on-the-human-rights-situation-in-belarus/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028135200/https://by.usembassy.gov/joint-statement-on-the-human-rights-situation-in-belarus/|archive-date=2020-10-28|access-date=2020-10-28|publisher=U.S. Embassy in Belarus|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-10-28|title=Сумесная заява аб сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі|url=http://by.usembassy.gov/be/сумесная-заява-аб-сітуацыі-з-правамі-ч/|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028135013/https://by.usembassy.gov/be/%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%B0-%D0%B0%D0%B1-%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96-%D0%B7-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D1%96-%D1%87/|archive-date=28 кастрычніка 2020|access-date=2020-10-28|publisher=Амбасада ЗША ў Беларусі|language=be|url-status=live}}</ref>. Блогер [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] ў лісце да рэдакцыі «[[Брестская газета|Брестской газеты]]» ў лістападзе 2020 года асудзіў рэпрэсіі ўладаў у адносінах да журналісцкай супольнасці, у прыватнасці тое, што TUT.BY «душаць»<ref>{{артыкул|загаловак=Сергей Тихановский: «Очень переживаю за давление на журналистов и журналистику»|выданне=[[Брестская газета]]|год=2020|мова=ru|месяц=11|чысло=20|дата доступу=2020-11-21|старонкі=8|нумар=47 (936)}}</ref>. Журналістка [[Кацярына Анатольеўна Барысевіч|Кацярына Барысевіч]], якая напісала артыкул пра забітага [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнку]] ў 2020 годзе, была арыштавана ў Мінску 19 лістапада 2020 года<ref>{{Cite web|last=Гуштын|first=Адар'я|date=2020-11-27|title=Журналиста TUT.BY Катерину Борисевич перевели в СИЗО на Володарского. Письма ей почти не доходят|url=https://news.tut.by/society/709395.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130111737/https://news.tut.by/society/709395.html|archive-date=2020-11-30|access-date=2020-11-30|publisher=TUT.BY|language=ru}}</ref>. 2 сакавіка 2021 года была прыгавораная да шасці месяцаў пазбаўлення волі і штрафу ў 100 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]]<ref name="AP news">{{Cite web|title=Belarus journalist sentenced for report on protester’s death|language=en|publisher=[[Associated Press]]|date=2021-03-02|url=https://apnews.com/article/katsiaryna-barysevich-sentenced-belarus-protester-death-1309daeee6882331bbc68181dd2ab868|url-status=live|access-date=2021-03-04}}</ref>. "ТАА «Тут бай Медыя» ў 2019 годзе атрыманы статус рэзідэнта [[Парк высокіх тэхналогій|Парку высокіх тэхналогій]] (ПВТ). Пасля гэтага кампанія стала плаціць меншыя падаткі. Аднак паводле звестак Дэпартамента фінансавых расследаванняў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] Tut.by была атрыманая выручка, не абумоўленая дзейнасцю, дазволенай для рэзідэнтаў ПВТ. На падставе прадастаўленых ДФР звестак аб дапушчаных ТАА парушэннях Назіральнай радай ПВТ 18 мая 2021 года прынята рашэнне аб страце ТАА «Тут бай Медыя» права на падатковыя льготы. Органы фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржкантролю пачалі неадкладныя следчыя і іншыя працэсуальныя дзеянні. У дачыненні да службовых асоб Tut.by распачата крымінальная справа па нясплаце падаткаў у асабліва буйным памеры. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у гэты ж дзень заявіла, што Tut.by распаўсюджваў інфармацыю ад фонда салідарнасці «[[Байсол]]», які не мае рэгістрацыі ў Беларусі (хоць зарэгістраваны за мяжой). Чыноўнікі палічылі, што гэтага дастаткова для блакіроўкі сайта. Ператрусы праходзяць у офісах і дома ў многіх журналістаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273104 nn.by]</ref>. Па стане на 25 мая 2021 года па справе TUT.BY 12 чалавек былі змешчаны ў [[Ізалятар часовага ўтрымання|СІЗА]] (генеральная дырэктарка Людміла Чэкіна, галоўная рэдактарка [[Марына Золатава]], рэдактарка Вольга Лойка, намесніца дырэктара Ірына Рыбалка, журналістка Алена Талкачова, галоўная бухгалтарка Анжэла Асад, намесніца галоўнай бухгалтаркі Марыя Новік, галоўная інжынерка Ала Лапатко, намеснік генеральнага дырэктара па тэхнічных пытаннях Аляксандр Дайнека, менеджэр Андрэй Аўдзееў, дырэктар Hoster.by Сяргей Павалішаў, дырэктарка Rocket Data, TAM.BY Дар’я Данілава); тры чалавекі (юрыстка Кацярына Ткачэнка, былая юрыстка Ірына Касцючэнка, удава [[Юрый Анатольевіч Зісер|Юрыя Зісера]] [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юлія Чарняўская]]) знаходзіліся пад хатнім арыштам<ref name="Заява" />. 25 мая 2021 года дзевяць арганізацый ([[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]] і іншыя) выступілі з сумеснай заяваю і прызналі ўсіх 15 [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]<ref name="Заява">{{Cite web|date=2021-05-25|title=Заява аб прызнанні 15 затрыманых па справе TUT.BY палітычнымі зняволенымі|url=http://spring96.org/be/news/103526|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525092704/https://spring96.org/be/news/103526|archive-date=2021-05-25|access-date=2021-05-25|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be}}</ref>. 8 ліпеня 2021 года частка журналістаў TUT.BY, якая засталася на волі, прэзентавала часовы сайт [[Zerkalo.io]]<ref name="zapuskat" />. Паводле рэдакцыі, ён скончыць сваё існаванне, калі TUT.BY зможа легальна аднавіць сваю працу ў Беларусі з усім архівам публікацый<ref name="zapuskat">{{Cite web|date=2021-07-08|title=«Когда независимых медиа в Беларуси становится меньше, пора запускать новые»: Команда TUT.BY запустила Zerkalo.io|url=https://www.b-g.by/news/kogda-nezavisimyih-media-v-belarusi-stanovitsya-menshe-pora-zapuskat-novyie-komanda-tut-by-zapustila-zerkalo-io/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711112226/https://www.b-g.by/news/kogda-nezavisimyih-media-v-belarusi-stanovitsya-menshe-pora-zapuskat-novyie-komanda-tut-by-zapustila-zerkalo-io/|archive-date=2021-07-11|access-date=2021-07-13|publisher=[[Брестская газета]]|language=ru}}</ref>. У той жа дзень доступ да сайту [[Zerkalo.io]] ў Беларусі быў заблакаваны<ref name="Massive">{{Cite web|date=2021-07-08|title=Massive crackdown on independent media throughout Belarus|url=https://belsat.eu/en/news/08-07-2021-massive-crackdown-on-independent-media-in-belarus/|url-status=live|access-date=2021-07-08|publisher=[[Белсат]]|language=en}}</ref>. 13 жніўня [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] на падставе пазовы [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] прызнаў [[экстрэмізм|экстрэмісцкімі]] матэрыялы партала і яго сацыяльных сетак, а таксама «[[Zerkalo.io]]»<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/1547.html Матэрыялы Zerkalo.io і яго сацыяльных сетак (як і TUT.BY) прызналі экстрэмісцкімі]</ref><ref>[https://news.zerkalo.io/economics/1572.html?tg Заява Zerkalo.io: Расцэньваем рашэнне суда як фактычнае забойства журналістыкі і спробу сцерці гісторыю]</ref><ref name=dw1>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/sud-v-minske-priznal-jekstremistskimi-izdanija-tutby-i-zerkaloio/a-58856506 |title=Суд в Минске признал экстремистскими издания Tut.by и Zerkalo.io |access-date=2021-08-14 |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814085039/https://www.dw.com/ru/sud-v-minske-priznal-jekstremistskimi-izdanija-tutby-i-zerkaloio/a-58856506 |url-status=live }}</ref>. 14 чэрвеня 2022 года Эканамічны суд горада Мінска прызнаў «ТУТ БАЙ МЕДЫЯ» «экстрэмісцкай арганізацыяй»<ref>[https://novychas.online/hramadstva/tut-baj-medyja-pryznali-ekstremisckaj-arhanizac «ТУТ БАЙ МЕДЫЯ» прызналі «экстрэмісцкай арганізацыяй»]</ref>. 17 сакавіка 2023 года ў Мінскім гарадскім судзе быў абвешчаны прысуд: былую гендырэктарку Людмілу Чэкіну і галоўную рэдактарку партала Марыну Золатаву асудзілі на 12 гадоў калоніі агульнага рэжыма<ref>[https://novychas.online/hramadstva/maryna-zolatava-mocnaja-ulada-ne-zmahaecca-z-insz Марына Золатава: Моцная ўлада не змагаецца з іншадумствам]</ref>. У чэрвені 2023 г. МУС Беларусі аб'явіла «Люстэрка», уключаючы яго сайт, сацыяльныя сеткі і лагатып, [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|title=МВД Беларуси объявило «экстремистским формированием» издание «Зеркало», основанное бывшими сотрудниками Tut.by|url=https://meduza.io/news/2023/06/12/mvd-belarusi-ob-yavilo-ekstremistskim-formirovaniem-izdanie-zerkalo-osnovannoe-byvshimi-sotrudnikami-tut-by|website=[[Meduza]]|date=2023-06-12|lang=ru}}</ref>. За стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім беларускія законы прадугледжваюць крымінальную адказнасць<ref>{{cite web|language=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-59165793|title=Интерпол отказался разыскивать Светлану Тихановскую; Путин и Лукашенко утвердили союзные программы. Главное в Беларуси за неделю|publisher=[[BBC]]|date=2021-11-03|access-date=2021-11-05|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105071302/https://www.bbc.com/russian/news-59165793|url-status=live}}</ref>. == Узнагароды і рэйтынгі == * 1-е месца ў намінацыі «Самы папулярны і наведвальны інтэрнэт-партал у РБ» (Міжнародны [https://choice-of-the-year.com/ фестываль-конкурс] «Выбар года — 2002»). * Лепшы нерасійскі сайт у СНД у намінацыі «Інфармацыйны партал» па [https://www.kv.by/archive/index2005292101.htm выніках] інтэрнэт-конкурса «[http://2018.goldensite.ru/ Залаты сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122221546/http://2018.goldensite.ru/ |date=22 студзеня 2022 }} — 2005». * Спажывецкая намінацыя «Брэнд-лідар» па выніках нацыянальнага апытання ў таварнай групе "Інфармацыйныя інтэрнэт-парталы (конкурс «[https://brendgoda.by/ Брэнд года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129075051/https://brendgoda.by/ |date=29 студзеня 2022 }}» у 2007−2010, 2012, 2013, 2014 і 2015 гадах). * У 2015 годзе беларускі партал TUT.BY быў названы «Сацыяльна адказным СМІ» за рэгулярнае асвятленне [https://jobs.tut.by/article/16523 КСА-праектаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160823010109/https://jobs.tut.by/article/16523 |date=23 жніўня 2016 }} беларускага бізнесу. * 1-е месца сярод інтэрнэт-парталаў у спажывецкай намінацыі на рэспубліканскім прафесійным конкурсе «Брэнд года» у 2016 і 2017 гадах. * У студзені 2018 года [https://tutby.com/news/5299.html 42.TUT.BY перамог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228223412/https://tutby.com/news/5299.html |date=28 лютага 2018 }} у міжнароднай прэміі «Інтэрнэт-медыя» па версіі сэрвіса рэдакцыйнай аналітыкі «Медыятар». * У 2018 годзе галоўны рэдактар TUT.BY [[Марына Золатава]] стала [https://nn.by/?c=ar&i=222312&lang=ru «Чалавекам года»] па версіі выдання «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». * У красавіку 2019 года Марына Золатава стала лаўрэатам прэміі [https://naviny.by/article/20190409/1554802323-marina-zolotova-stala-laureatom-premii-gonar-zhurnalistyki-imeni-alesya «Гонар журналістыкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415015303/https://naviny.by/article/20190409/1554802323-marina-zolotova-stala-laureatom-premii-gonar-zhurnalistyki-imeni-alesya |date=15 красавіка 2020 }} імя [[Алесь Ліпай|Алеся Ліпая]]. Яна ўручаецца журналістам, якія сумяшчаюць прафесійныя дасягненні з грамадзянскім дзеяннем, спрыяючы развіццю медыйнага рынку і станаўленню Беларусі як дэмакратычнай дзяржавы. * У маі 2019 года TUT.BY апынуўся на першым месцы ў вясновым [https://tutby.com/news/5348.html рэйтынгу Media IQ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190620140243/https://tutby.com/news/5348.html |date=20 чэрвеня 2019 }}, які прысвечаны захаванню журналісцкіх стандартаў сярод беларускіх медыя. * 12 жніўня 2021 года прысуджана Прэмія імя {{нп3|Герд Буцэрыўс|Герда Буцэрыўса|ru|Буцериус, Герд}} «{{нп3|Вольная прэса Усходняй Еўропы|Вольная прэса Усходняй Еўропы|ru|Свободная пресса Восточной Европы}}»<ref>{{Cite web|last=Кепински|first=Ольга|date=2021-08-12|title=Все награды Free Media Awards присуждены белорусским журналистам|url=https://ru.euronews.com/2021/08/12/free-media-awards-belarus-journalists|archive-url=https://archive.today/20210812204758/https://ru.euronews.com/2021/08/12/free-media-awards-belarus-journalists|archive-date=12 жніўня 2021|access-date=2021-08-12|publisher=[[euronews]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. == Бізнес == У студзені 2002 года з’явілася камерцыйная служба TUT.BY. Яе мэта — аказанне платных і бясплатных паслуг для беларускіх арганізацый: распрацоўка і прасоўванне сайтаў, кансалтынг, хостынг і г.д. Камерцыйная служба забяспечвае прыбытковую частку TUT.BY. На 2021 год асноўным уладальнікам «Тут Бай Медыя» з’яўлялася Яўгенія Чарняўская, дачка [[Юрый Анатольевіч Зісер|Юрыя Зісера]] і [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юліі Чарняўскай]]<ref>{{cite web|url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/288583-chey-tutby|title=Стало известно, кто основной владелец TUT.BY|date=2021-05-21|publisher=The Village Беларусь|language=ru|url-status=dead|access-date=2 лютага 2022|archive-date=28 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328230901/https://www.the-village.me/village/city/news-city/288583-chey-tutby}}</ref>. == TUT.BY і грамадства == 5-6 кастрычніка 2006 года TUT.BY правёў першую канферэнцыю «[https://di.by/ Дзелавы Інтэрнэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124084727/https://di.by/ |date=24 студзеня 2022 }}». У чэрвені на партале адкрылася [https://news.tut.by/society/640236.html летняя школа журналістыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190610205846/https://news.tut.by/society/640236.html |date=10 чэрвеня 2019 }} для падлеткаў ад 14 да 20 гадоў. == Статыстыка == * TUT.BY змяшчае 12 рубрык навін і 10 карысных сэрвісаў. * Кожны дзень на сайце выходзіць больш за 200 навін. * Партал ахоплівае 69 % беларускай аўдыторыі ({{num|3681243}} чытача ў месяц).<ref name=tut>{{Cite web|ref=tut|url=https://news.tut.by/society/702489.html|title=Сегодня TUT.BY — 20 лет. Интересные факты о нас и истории сотрудников|last=Беницевич|first=Наталья.|language=ru|publisher=TUT.BY|date=5 кастрычніка 2020 у 11:15|access-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126170204/https://news.tut.by/society/702489.html|archive-date=26 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref> * TUT.BY запускае 43 рэкламныя кампаніі кожны дзень.<ref name=tut/> * Колькасць праглядаў — 10 мільёнаў кожны дзень. * На партал заходзяць 16,5 мільёна ўнікальных карыстальнікаў у месяц. * TUT.BY прытрымліваецца прынцыпаў адкрытасці і празрыстасці. Статыстыка па аўдыторыі і наведвальнасці партала змяшчаецца ў [https://img.tyt.by/tutbycom/n/08/e/mediakit_tut.by_22.04.2019.pdf адкрытым доступе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530142117/https://img.tyt.by/tutbycom/n/08/e/mediakit_tut.by_22.04.2019.pdf |date=30 мая 2019 }}. * Самы папулярны артыкул на TUT.BY быў прачытаны больш за 1 млн 800 тысяч разоў. Гэта навіна аб тым, як 16 жніўня 2020 года людзі па ўсёй краіне выхадзілі на мітынгі пасля выбараў прэзідэнта: «За Лукашенко — один, против — все остальные. Как по всей стране в воскресенье выходили на митинги. Онлайн». * Першая навіна, якую апублікавалі на TUT.BY, не захавалася. Але другая навіна была пра тое, што Цэнтральнае канструктарскае бюро марскіх тэхналогій «Рубін» і нарвежскае аддзяленне карпарацыі «Halliburton» падпісалі кантракт аб правядзенні аперацыі па ўздыме целаў маракоў з «Курска». Яе прачыталі 3939 разоў, яна была апублікавана 3 кастрычніка 2000 года. * Самы доўгі артыкул за ўсю гісторыю працы партала апублікаваны 20 красавіка 2010 года. У ім {{num|26255}} слоў. Гэта матэрыял прэс-службы прэзідэнта з пасланнем Лукашэнкі беларускаму народу і Нацыянальнага сходу. * У кампаніі станам на 5 кастрычніка 2020 года працавалі 265 чалавек. * На YouTube ёсць канал TUT.BY, які першым з беларускіх медыя перасягнуў адзнаку ў мільён падпісчыкаў. * У запуск партала ў 2000 годзе было інвесціравана ўсяго $ 10 тыс. * За 20 гадоў працы форумаў пад артыкуламі TUT.BY самы актыўны ўдзельнік пакінуў {{num|55463}} каментары (першы быў 7 жніўня 2015 года ў 18.26) == Ацэнкі == Палітычны аналітык [[Аляксандр Класкоўскі]] адзначыў, што TUT.by быў не проста СМІ, нейкім медыйным рэсурсам, гэта быў феномен у жыцці Беларусі, унікальны прыклад паспяховага бізнес-праекту ў медыйнай сферы ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму. == Гл. таксама == * [[LookByMedia]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://savetutby.info savetutby.info] * [https://zerkalo.io zerkalo.io] * [http://www.tut.by/ TUT.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518082035/http://www.tut.by/ |date=18 мая 2021 }} — беларускі інфармацыйны партал. * TUT.BY у [https://www.facebook.com/tut.by/ Facebook] * TUT.BY у [https://vk.com/tutby VK] * TUT.BY у [https://twitter.com/tutby Twitter] * TUT.BY у [https://www.instagram.com/tutbylive/ Instagram] * TUT.BY у [https://www.youtube.com/user/TUTBYtv Youtube] * TUT.BY у [https://chats.viber.com/tut.by/en Viber] * TUT.BY у [https://t.me/tutby_official Telegram] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія інтэрнэт-парталы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сэрвісы электроннай пошты]] [[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Вольная прэса Усходняй Еўропы»]] [[Катэгорыя:TUT.BY]] 5hczgsj6t08gvqnsvifp9di55yf5g24 0 25034 5173627 5084475 2026-07-31T08:13:35Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5173627 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, 1918 – 1919 |flag_p1 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg |p2 = Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі |flag_p2 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |s1 = Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_s1 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |s2 = Літоўская Рэспубліка |flag_s2 = Flag of Lithuania.svg |s3 = Гісторыя Польшчы # Міжваенная Польшча |flag_s3 = Flag of Poland.svg |гарады = [[Вільня]], [[Мінск]], [[Коўна]] |плошча = 207 тыс. км² |насельніцтва = 4 млн ([[1919]]) |тытул_кіраўнікоў = Старшыня Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта |кіраўнік1 = [[Казімір Цыхоўскі]] |год_кіраўніка1 = [[1919]] |тытул_кіраўнікоў2 = Старшыня Савета Народных Камісараў |кіраўнік2 = [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас]] |год_кіраўніка2 = [[1919]] }} {{Гісторыя Беларусі}} '''Літо́ўска-Белару́ская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''', таксама '''Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка Літвы́ і Белару́сі''' (скарочана '''ЛітБе́л''') — дзяржаўнае ўтварэнне, якое з’явілася ў адпаведнасці з рэкамендацыямі [[ЦК РКП(б)]] 27 лютага 1919 года шляхам аб’яднання [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] і [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Літоўскай Савецкай Рэспублікі]]. == Гісторыя == Адзін з галоўных ініцыятараў утварэння ЛітБел [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Я. Свярдлоў]] у тэлеграме ад 30 студзеня 1919 года ў ЦК КП Літвы паведамляў:<ref>Свердлов, Я. Избранные произведения: В 3 т. Т. 3. — М., 1960. — С. 143.</ref> {{цытата| на з’ездзе Саветаў Беларусі будзе вынесена рашэнне аб аб’яднанні Беларусі і Літвы. Прапанаваць літоўскім таварышам як можна хутчэй склікаць з’езд і правесці там тое ж рашэнне. ЦК лічыць гэтае рашэнне найбольш адпавядаючым нашым агульнапалітычным задачам і цалкам адпавядаючым міжнароднай кан’юнктуры. }} У склад Літбела былі ўключаны тэрыторыі [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], часткі [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губерній. Адміністрацыйным цэнтрам абвешчана [[Вільня]]. 16 лютага 1919 года Цэнтральны выканаўчы камітэт [[ССРБ]] і Часовы рабоча-сялянскі ўрад [[ЛСР]] накіравалі ноту польскаму ўраду з прапановай стварыць змешаную камісію для мірнага ўрэгулявання спрэчных тэрытарыяльных пытанняў і вызначэння дзяржаўнай мяжы паміж толькі што абвешчанай ЛітБел і Польшчай<ref>Знешняя палітыка Беларусі: Зб. дакументаў і матэрыялаў. Т. 1 (1917—1922). — Мн., 1997. — С. 110—111.</ref>. 28 лютага 1919 года ЦВК ЛітБел выдаў Дэкларацыю аб знешняй палітыцы, у якой зноў выказвалася гатоўнасць «вырашаць усе спрэчныя пытанні палюбоўна і міралюбіва». Канстатавалася тое, што ўрад Польшчы не адказаў на прапанову аб стварэнні змешанай камісіі і працягвае наступленне. У Дэкларацыі змяшчаўся паўторны (першы быў у Маніфесце аб стварэнні ССРБ) заклік «да ўсіх народаў і іх урадаў» прызнаць Сацыялістычную Савецкую Рэспубліку Літвы і Беларусі і ўступіць з ёю ў зносіны<ref>Знешняя палітыка Беларусі. Т. 1. — С. 116—117.</ref>. 1 сакавіка 1919 года СНК ЛітБел ССР у ноце да ўрадаў [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Японія|Японіі]] даў згоду на ўдзел у нарадзе на Прынцавых астравах для вырашэння спрэчных пытанняў паміж урадамі, што ўтварыліся на тэрыторыі былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Але ўсе гэтыя прапановы засталіся без адказу. Польшча і краіны [[Антанта|Антанты]] не прызнавалі ЛітБел і адмаўляліся ўступаць з ёй у перагаворы<ref>Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч, [[Нона Уладзіміраўна Васілеўская|Н. Васілеўская]], І. Ігнаценка [і інш.]; Рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]; Рэд. тома М. Касцюк. — Мн.: Экаперспектыва, 2006. — 613 с.: іл. — С. 113. — ISBN 985-469-149-7.</ref>. Вядучая роля належала [[КП(б)ЛіБ|Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Літвы і Беларусі]] (створана ў сакавіку 1919 года), дазвалялася дзейнасць камуністычных і рабочых партый і груп, якія прадстаўлялі яўрэйскае і польскае насельніцтва. Была абвешчана [[нацыяналізацыя]] прадпрыемстваў, прымусовая харчовая развёрстка, усеагульная працоўная павіннасць. У красавіку — верасні 1919 года тры чвэрці Літбела занята польскімі войскамі. Пасля гэтага органы ўлады Літбела былі часткова ліквідаваны паводле рашэння ЦК РКП(б). Пасля падпісання [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|мірнага дагавора]] паміж [[РСФСР]] і [[Літва|Літвой]] 12 ліпеня 1920 года і другога абвяшчэння незалежнасці [[ССРБ]] 31 ліпеня 1920 года Літбел юрыдычна спыніла існаванне. == Урад == Урад Літбела ўзначаліў [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|В. Міцкявічус-Капсукас]]. У склад увайшлі: * Кіраўнік ЦВК КП ЛіБ: Вінцас Міцкявічус-Капсукас * Кіраўнік ЦВК: [[Казімір Генрыхавіч Цыхоўскі|Казімір Цыхоўскі]] * Кіраўнік Віленскага Савета Дэлегатаў Рабочых і Салдацкіх дэпутатаў: Казімір Цыхоўскі * Кіраўнік Савета Народных Камісараў: [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас]] * Народны камісар фінансаў: Казімер Цыхоўскі * Народны камісар камунікацыі: [[Аляксандр Іванавіч Якшэвіч|Аляксандр Якшэвіч]] * Народны камісар дзяржаўнага кантролю: [[Станіслаў Ігнатавіч Берсан|Станіслаў Берсан]] * Народны камісар асветы: [[Юліян Мар’янавіч Ляшчынскі|Юліян Ляшчынскі]], [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандар Чарвякоў]] * Народны камісар працы: {{нп3|Сямён Маркавіч Дыманштэйн|Сямён Дыманштэйн|ru|Диманштейн, Семён Маркович}} * Народны камісар унутраных спраў: [[Ангарэціс|Зігмас Алекса-Ангарэтыс]], [[Якаў Генрыхавіч Далецкі|Якаў Далецкі]] * Народны камісар вайсковых спраў: [[Іосіф Станіслававіч Уншліхт|Іосіф Уншліхт]] * Народны камісар замежных спраў: Вінцас Міцкявічус-Капсукас * Народны камісар юстыцыі (справядлівасці): {{нп3|Мечыслаў Юльевіч Казлоўскі|Мечыслаў Казлоўскі|ru|Козловский, Мечислав Юльевич}} * Народныя камісары без партфеля: Канстанцінас Керванічус, Пранас Сватэліс-Пралетарас і Айзік Вайнштэйн. == Ацэнкі == Беларускі журналіст [[Валянцін Жданко]] адзначыў, што Літоўска-Беларуская ССР — «марыянэткавая буфэрная квазідзяржава, кароткае існаваньне якой паказала, наколькі мала расейскія бальшавікі лічыліся зь беларусамі і беларускімі нацыянальнымі інтарэсамі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29791855.html Інтэграцыя па-бальшавіцку…]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літбел ССР| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] fc9vztvo38h8t9dyzerl6chuicfehs3 0 26350 5173305 403755 2026-07-30T15:24:10Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ёсіп Броз Ціта]] 5173305 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ёсіп Броз Ціта]] 63gxws789cshfs8vbg09rpghwswyoim 0 26537 5173640 5000531 2026-07-31T08:31:34Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Рума]] у [[Рума (горад, Сербія)]] 5000531 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Рума |арыгінальная назва = {{lang-sr|Рума}} |краіна = Сербія |герб = COA Ruma.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg=45 |lat_min=00 |lat_sec= |lon_deg=19 |lon_min=50 |lon_sec= |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |выгляд рэгіёна = |клімат = |афіцыйная мова = |плошча = |насельніцтва = 32 229 чал. |год перапісу = 2002 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнохороним = |гадзінны пояс = +1 |DST = ёсць |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.ruma.rs |мова сайта = sr }} '''Рума''' ({{lang-sr|Рума}}) — [[горад]] у [[Сербія|Сербіі]], у складзе аўтаномнага края [[Ваяводзіна]]. Насельніцтва на 2002 г. складала 32 229 чал. Буйны прамысловы цэнтр. Большая частка насельніцтва гэта [[сербы]] (86.58%), затым [[харваты]] (3.31%), [[венгры]] (2.17%), [[югаславы]] (1.69%), [[цыгане]] (1.26%) і іншыя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Сербіі}} {{DEFAULTSORT:Рума}} [[Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны]] 5dig60wi7nzy5dr7r9u8azda0eddirt 5173648 5173640 2026-07-31T08:36:42Z Autumndancer 168015 5173648 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Рума}} {{НП}} '''Рума''' ({{lang-sr|Рума}}) — [[горад]] у [[Сербія|Сербіі]], у складзе аўтаномнага края [[Ваяводзіна]]. Насельніцтва на 2002 г. складала 32 229 чал. Буйны прамысловы цэнтр. Большая частка насельніцтва гэта [[сербы]] (86.58%), затым [[харваты]] (3.31%), [[венгры]] (2.17%), [[югаславы]] (1.69%), [[цыгане]] (1.26%) і іншыя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Сербіі}} {{DEFAULTSORT:Рума}} [[Катэгорыя:Гарады Ваяводзіны]] 0w3e4sui4vq0a767e9f1a05x3q9slu0 0 26591 5173444 5104455 2026-07-31T01:28:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173444 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Найдзюк}} '''Язэп Найдзюк''', '''Юзаф Александровіч''' ([[12 мая|12/15 мая]] {{ДН|||1909}}, в. [[Бойдаты]]<ref>Часам падаецца в. Байдаты або в. [[Рэпля]] — гэта памылковая інфармацыя.</ref> Ваўкавыскага павета, цяпер {{МН|Ваўкавыскі раён|у Ваўкавыскім раёне|}} — {{ДС|14|2|1984}}, {{МС|Інаўроцлаў||}}) — беларускі нацыянальны дзеяч, [[выдавец]] і друкар. == Біяграфічны нарыс == Вучыўся ў сярэдняй школе ў [[Бойдаты|Бойдатах]] і [[Вярэйкі|Вярэйках]] Ваўкавыскага павета. Пасля сканчэння школы (1923) паступіў у Ваўкавыскую настаўніцкую семінарыю, аднак з фінансавых прычын быў вымушаны перапыніць навучанне. Увосень 1925 перабраўся ў [[Вільня|Вільню]], напачатку працаваў на транспарце. Як вольны слухач, навучаўся на {{нп5|гістарычны факультэт Віленскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце Віленскага ўніверсітэта|en|Vilnius University Faculty of History}}. Далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, чаму спрыялі беларускія дзеячы ў Вільні [[Ф. Ярэміч]] і [[А. Станкевіч]]. Працаваў друкаром у [[Беларуская друкарня імя Ф. Скарыны|Беларускай друкарні імя Ф. Скарыны]], хутка стаў яе дырэктарам (1926—1941). Належаў да [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]]. Рэдагаваў часопіс [[Шлях моладзі (1929)|«Шлях моладзі»]] (1929-39), адзін з найбольш папулярных у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Часопіс быў зачынены польскімі ўладамі, у жніўні 1939 рэдактар Я. Найдзюк, выдаўцы і члены рэдакцыйнай калегіі арыштаваныя і зняволеныя ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер]]. Вызвалены пасля заняцця Бярозы часцямі Чырвонай Арміі (верасень 1939), вярнуўся ў Вільню, працягваючы працу ў беларускіх нацыянальных арганізацыях, таксама пасля перадачы Вільні савецкім урадам Літве. Аўтар папулярнага нарысу гісторыі Беларусі «[[Беларусь учора і сяньня|Беларусь учора і сяння]]» (1940, лацінкай). [[Файл:Інаўроцлаў. Акцыя ўшанавання памяці беларускага нацыянальнага дзеяча Язэпа Найдзюка 21.jpg|міні|злева|Памятная таблічка ў Інаўроцлаве]] У час [[2СВ|II сусветнай вайны]] з восені 1941 жыў у [[Мінск]]у, працаваў у школьным інспектараце. Спачатку займаўся выданнем часопіса [[Беларуская школа (1942)|«Беларуская школа»]], які меў кампенсаваць нястачу дазволеных акупацыйнымі ўладамі падручнікаў. З канца 1942 стаў тэхнічным кіраўніком «[[Выдавецтва школьных падручнікаў і літаратуры для моладзі]] ў Менску» (ВШПЛМ), супрацоўнічаў з мінскімі газетамі. Быў намеснікам члена Галоўнай рады [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. У 1943 (на вокладцы 1944) у Мінску было выпушчана (кірылічным шрыфтам) 2-е, значна пашыранае, выданне кнігі «[[Беларусь учора і сяньня|Беларусь учора і сяння]]», якая ў 1944 выкарыстоўвалася як падручнік у школах на тэрыторыі [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]].<ref>Кніга Я. Найдзюка выйшла пад рэдакцыяй I. Сівіцы, польскага немца, работніка аддзела культуры і палітыкі генеральнага камісара Беларусі. І. Сівіца паправіў тэкст у кірунку, які адпавядаў нямецкай акупацыйнай палітыцы.</ref> [[Файл:Інаўроцлаў. Акцыя ўшанавання памяці беларускага нацыянальнага дзеяча Язэпа Найдзюка 17.jpg|міні|справа|Магіла Язэпа Найдзюка ў Інаўроцлаве]] Улетку 1944 выехаў у Германію, жонка з дзецьмі засталася ў Беларусі. Пасля вайны Я. Найдзюк, хаваючыся ад савецкай дзяржбяспекі, пераехаў у Польшчу дзе жыў у Інаўроцлаве пад імем ''Юзафа Александровіча''. Ад 7 чэрвеня 1945 працаваў у Куяўскай друкарні ў Інаўроцлаве<ref>[http://www.inowroclaw.info.pl/aktualnosci.php?akcja=news&id=1627 Pamięci Józefa Aleksandrowicza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212734/http://www.inowroclaw.info.pl/aktualnosci.php?akcja=news&id=1627 |date=4 сакавіка 2016 }} // Сайт inowroclaw.info.p</ref>, у перыяд ([[1955]]—[[1971]]) — яе дырэктарам.<ref>[https://picasaweb.google.com/108725066961292559339/WcGRFE#5066002987005287234 Józef Aleksandrowicz-Jazep Najdziuk] // Мемарыяльная шыльда ў Інаўроцлаве</ref> Быў вядомым у горадзе спецыялістам-паліграфістам. Займаўся мясцовым краязнаўствам («Inowroclaw i okolice»). Пісаў артыкулы ў беларускую эмігранцкую прэсу, сувязь з беларускім рухам падтрымліваў праз свайго брата [[Чэслаў Найдзюк|Чэслава Найдзюка]], які жыў у Амерыцы. Вёў ліставанне з [[Л. Геніюш]], [[Ю. Туронак|Ю. Туронкам]], К. Грынкевічам<!--Казімір Грынкевіч з Новага Двара--> і інш. Аўтар некролагаў, ўспамінаў, захаваліся дзённікі Юзафа Александровіча, а таксама папулярны падручнік гісторыі Беларусі для моладзі «Пазнавайма гісторыю беларускага народу» (напіс. 1960-я, застаўся ў рукапісе). == Ушанаванне памяці == На 20-я ўгодкі смерці грамадскасць Інаўроцлава ўшанавала яго памяць адкрыццём памятнай шыльды на друкарні, імшою ў касцёле Св. Юзафа, навукова-папулярнай сесіяй («''Józef Aleksandrowicz — Jazep Najdziuk (1909—1984). Osoba i dzieło''») і выстаўкай прысвечанай Язэпу Найдзюку (Юзафу Александровічу). На мерапрыемствах прысутнічалі: генеральны консул Рэспублікі Беларусь у Гданьску [[Міхаіл Васілевіч Аляксейчык|Міхаіл Аляксейчык]], прадстаўнік беларусаў у Польшчы, знаёмы з Я. Найдзюком — [[Сакрат Яновіч]], таксама знаёмы з Я. Найдзюком прафесар [[Мікола Давідзюк]] з Лодзі, прадстаўніца беларусаў Вільні Людвіка Кардзіс-Вітушкава, дочкі Я. Найдзюка — Луцыя Харытон з унукам Андрэем з Вільні і Люцына Александровіч-Пендзіхова з сынам Марцінам з Беластока, а таксама [[А. Латышонак]], [[Ю. Туронак]], [[З. Бартосік]] ды інш. == Бібліяграфія == * Беларусь учора і сяньня. Вільня, 1940 (разам з [[І. Касяк]]ом; 2-е выд., Мн., 1944; 3-е выд. , Мн., 1993 ISBN 5-343-01458-5) * Беларуская друкарня імя Францішка Скарыны ў Вільні (1926—1940). Лёндан, 1991. {{зноскі}} == Літаратура == * Глагоўская Л. Ушанаваньні ў Інаўроцлаве // Czasopis, 03/2004; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}; * Туронак Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн:, 2002; * ЭГБ, т. 5. * Turonek J. Współczesny Skaryna // Czasopis. 2004. № 2. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19683 Слоўнік Маракова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111119172639/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19683 |date=19 лістапада 2011 }} * [http://slounik.org/120484.html Слоўнік.орг] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9008 Беларусь учора і сяння]{{Недаступная спасылка}} на Камунікаце * [https://picasaweb.google.com/108725066961292559339/WcGRFE Фота магілы і памятных шыльдаў Язэпу Найдзюку] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.mamoniczy.najdziuk Беларусь УЧОРА І СЯНЬНЯ на Google Play] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Найдзюк Язэп}} [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Друкары]] [[Катэгорыя:Вязні Бяроза-Картузскага канцлагера]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] h1u3g416f0mwcs88zlcctf1bdpr5ts7 0 27252 5173366 5166133 2026-07-30T19:05:01Z 5173366 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Алексіевіч}} {{Пісьменнік}} '''Святлана Аляксандраўна Алексіе́віч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, [[пісьменніца]].<ref>БЭ. Т. 1.</ref> Піша на рускай мове. Даследчыкі адносяць яе кнігі да дакументальнай прозы, раманаў-араторый, раманаў-сведчанняў, калектыўных сведчанняў, эпічнага хору, дакументальных маналогаў, літаратурнай журналістыкі<ref>''Ришина, Ирина.'' «Чернобыльская молитва’. Мне кажется, я записываю будущее …» // Литературная газета. — 1996. — 24 апреля.</ref><ref>''Scribner, Doris.'' Recreation of Chernobyl Trauma in Svetlana Alexivich’s «Chernobyl’skaya molitva.» A Thesis Presented to the Faculty of the Graduate School at the University of Missouri-Columbia. — 2008.</ref><ref>''Бек, Татьяна'' [http://alexievich.info/artikl/TatjanaBek.pdf Светлана Алексиевич. Моя единственная жизнь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201118070723/http://alexievich.info/artikl/TatjanaBek.pdf |date=18 лістапада 2020 }} // Вопросы литературы. — 1996.</ref>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/press.pdf The Nobel Prize in Literature 2015. Svetlana Alexievich]{{Ref-en}}</ref> «за шматгалосую творчасць — помнік пакутам і мужнасці ў наш час». == Біяграфічныя звесткі == Нарадзілася ў сям’і ваеннаслужачага (бацька — [[беларусы|беларус]], маці — [[украінцы|украінка]]). У 1950 годзе бацька дэмабілізаваўся, і сям’я пераехала ў [[Мазыр]]<ref name="nashaniva.by">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=157715 nashaniva.by]</ref>. Сям’я перыядычна пераязджала разам з новымі месцамі працы бацькі, у 1961 годзе Алексіевічы пераехалі ў [[Петрыкаў]]. Святлана скончыла Капаткевіцкую сярэднюю школу [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] (1965), працавала выхавальніцай Асавецкай школы-інтэрната, затым настаўніцай гісторыі і нямецкай мовы Белажэвіцкай сямігадовай школы [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. У 1966 годзе працавала ў раённай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» ([[Нароўля]]). Скончыла аддзяленне журналістыкі [[БДУ]] (1972). Накіравана ў раённую газету «[[Маяк камунізму]]» ([[Бяроза (горад)|Бяроза]]). У 1973—1976 гадах працавала ў рэспубліканскай «[[Сельская газета|Сельской газете]]», у 1976—1984 гадах — загадчык аддзела нарыса і публіцыстыкі часопіса «[[Нёман (1945)|Нёман]]». Член [[СП СССР]] з 1983 года. Была членам [[КПСС]]. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (з 1989). У пачатку XXI стагоддзя жыла ў Італіі, Францыі, Германіі. З 2013 года — у [[Мінск]]у. Ізноў пакінула Беларусь пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных рэпрэсій, адмовілася вяртацца ў краіну, пакуль [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] ва ўладзе<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=262721 nashaniva.by]</ref> == Творчасць == Дэбютавала ў [[1966]] годзе ў петрыкаўскай раённай газеце «За новыя рубяжы» вершам «Октябрь». У пачатку 1970-х гадоў актыўна рэцэнзавала літаратурныя творы беларускіх пісьменнікаў [[Юрка Голуб|Юркі Голуба]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольгі Іпатавай]], [[Ніна Іосіфаўна Мацяш|Ніны Мацяш]] і інш. у рэспубліканскай прэсе<ref>http://www.svaboda.org/content/article/27420912.html</ref>. У час навучання на журналісцкім факультэце БДУ разам з аднагрупнікамі выпускала літаратурны бюлетэнь. У сярэдзіне 1970-х гадоў падрыхтавала да выдання кнігу «Я з’ехаў з вёскі» («Я уехал из деревни» — маналогі былых вяскоўцаў; кніга не была надрукавана)<ref>{{Cite web |url=http://studlive.by/university/malo-kto-znaet-chto-aleksievich-pozhertvovala-biblioteke-zhurfaka-1000-dollarov.html |title=Архіўная копія |access-date=14 снежня 2015 |archive-date=27 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627232915/http://studlive.by/university/malo-kto-znaet-chto-aleksievich-pozhertvovala-biblioteke-zhurfaka-1000-dollarov.html |url-status=dead }}</ref>. Творы Алексіевіч грунтуюцца на сотнях інтэрв’ю з удзельнікамі важкіх і балючых падзей, што былі перажыты савецкімі людзьмі ў ХХ стагоддзі. Па словах пісьменніцы, яна працуе ў вобласці дакументальнага рэпартажу<ref name="nashaniva.by"/>, а таксама ў жанры «гісторыі пачуццяў»<ref>«Что же такое наша память?» Беседа Альмиры Усмановой со Светланой Алексиевич // Беларусь в мире, № 3 (10). 1998.</ref>. Першая кніга Святланы Алексіевіч «[[У вайны не жаночы твар]]» (''«У войны — не женское лицо»'', 1985) грунтуецца на размовах з сотнямі савецкіх жанчын, што бралі ўдзел у Вялікай айчыннай вайне. Яна прадстаўляе калектыўны жаночы досвед вайны. У наступнай кнізе «Апошнія сведкі» (''«Последние свидетели»'', 1985) выкарыстоўваюцца ўспаміны дзяцей, якім падчас вайны было ад шасці да дванаццаці гадоў. Кніга сведчыць пра «немагчымасць перажыць успамін пра траўму»<ref>''Ушакин, Сергей.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/ush15-pr.html Осколки военной памяти: «Все, что осталось от такого ужаса?»] // Новое литературное обозрение (НЛО). — 2008. — № 93.</ref>. У 1990 годзе былі апублікаваныя «[[Цынкавыя хлопчыкі]]» (''«Цинковые мальчики»'', часопіс «Дружба народов», 1990), названыя так таму, што целы забітых у Афганістане салдат прывозілі на радзіму ў цынкавых трунах. Паводле кнігі «У вайны не жаночы твар» напісала п’есу (пастаўлена ў многіх тэатрах Беларусі і за мяжой) і сцэнарыі аднайменнага цыкла дакументальных фільмаў, дакументальных стужак «Бацькоўскі дом», «Партрэт з вяргіняй», «Гэтыя незразумелыя старыя людзі» і інш. Аўтар п’есы «Марутка» (пастаўлена ў 1988). У перыядычным друку С. Алексіевіч выступала з нарысамі і нататкамі; так, у 1992 годзе апублікавала наказ новай мінскай газеце «Авив»<ref>http://belisrael.info/?p=5523</ref>. У 1993 годзе выйшла кніга «Зачараваныя смерцю» — апавяданне пра самазабойцаў, якія скончылі ці спрабавалі скончыць з сабой, не вытрымаўшы паражэння камуністычных ідэй у СССР. У 1997 годзе С. Алексіевіч апублікавала дакументальную аповесць «Чарнобыльская малітва», напісаную на грунце ўспамінаў ліквідатараў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], родных пажарных, што памерлі ад прамянёвай хваробы, а таксама перасяленцаў з Чарнобыльскай зоны. Кніга мае падзагаловак «хроніка будучыні» і апавядае пра адначасовае разгортванне дзвюх катастроф: тэхнагеннай і сацыяльнай, калі «зышоў пад ваду велізарны сацыялістычны мацярык»<ref>''Алесиевич, Светлана.'' [http://www.alexievich.info/index.html В поисках вечного человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530062210/http://www.alexievich.info/index.html |date=30 мая 2016 }}.</ref>. Кніга Святланы Алексіевіч «Час second-hand (Канец чырвонага чалавека)» (2013) закранае маштабныя гістарычныя тэмы: Вялікую Айчынную вайну, Афганістан, Чарнобыль, час «перабудовы» і развал «чырвонай імперыі». У творы даследуецца феномен мыслення савецкага чалавека, феномен сацыялізму і выкладаецца аўтарская канцэпцыя найноўшага часу, які пісьменніца называе «часам сэканд-хэнд». Пункцірна асвятляюцца падзеі, звязаныя з масавым мітынгам 19 снежня 2010 года ў Мінску. Кнігі Святланы Алексіевіч складаюць цыкл, які аўтарка заве «хронікай вялікай Утопіі» і «гісторыяй чырвонага чалавека»<ref>''Алексиевич, Светлана.'' [http://www.alexievich.info/index.html В поисках вечного человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530062210/http://www.alexievich.info/index.html |date=30 мая 2016 }}.</ref>. Творы Алексіевіч можна разглядаць як «маральную філасофію, спробу абмяркавання этычных пытанняў і пошуку сэнсу перанесеных пакут савецкім, а таксама пост-савецкім чалавекам, які апынуўся ва ўмовах велізарнага сацыяльнага зруху» <ref>''Гапова, Елена.'' [http://www.nlobooks.ru/node/5953 Страдание и поиск смысла: «моральные революции» Светланы Алексиевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160801042947/http://www.nlobooks.ru/node/5953 |date=1 жніўня 2016 }} // Неприкосновенный запас. — 2015. — № 99.</ref>. Сярод моў, на якія былі перакладзены творы Святланы Алексіевіч, — беларуская, англійская, французская, шведская, нямецкая, грузінская, нарвежская, кітайская і іншыя. У 2018 годзе ў беларускім перакладзе апублікаваныя разам пяць кніг, аб’яднаных у цыкл «Галасы Утопіі». Гэта кнігі «[[У вайны не жаночы твар]]» (пераклад [[Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча]]), «Апошнія сведкі. Сіла дзіцячага голасу» (пераклад [[Барыс Пятровіч|Барыса Пятровіча]]), «[[Цынкавыя хлопчыкі]]» (пераклад [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]]), «[[Чарнабыльская малітва. Хроніка будучыні]]» (пераклад [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]]), «[[Час сэканд-хэнд]]» (пераклад [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]]). == Экранізацыі == Паводле кнігі ''«У войны — не женское лицо»'' быў зняты цыкл дакументальных фільмаў (1983), адзначаны Дзяржаўнай прэміяй СССР у 1985 годзе і «Сярэбраным голубам» на міжнародным кінафестывалі ў Лейпцыгу. У 2017 годзе выйшаў дакументальны фільм шведскага рэжысёра Стафана Юлена «Каханне: Love in Russian», зняты ў сааўтарстве са Святланай Алексіевіч паводле яе новай, яшчэ не дапісанай кнігі<ref>https://www.kinopoisk.ru/film/lyubov-love-in-russian-2017-1049005/</ref><ref>http://journalby.com/news/lyubov-love-russian-rastvoryayas-v-aleksievich-1278 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190410101918/http://journalby.com/news/lyubov-love-russian-rastvoryayas-v-aleksievich-1278 |date=10 красавіка 2019 }}</ref>. У 2019 годзе стала вядома пра [[Манга (мастацтва)|мангу]], створаную японскім мастаком Кейто Каумэ па матывах кнігі С. Алексіевіч «У вайны не жаночы твар»<ref>{{Cite web |url=https://euroradio.by/yaponcy-vydayuc-komiks-pa-knize-svyatlany-aleksievich |title=Архіўная копія |access-date=30 красавіка 2019 |archive-date=30 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430073756/https://euroradio.by/yaponcy-vydayuc-komiks-pa-knize-svyatlany-aleksievich |url-status=dead }}</ref>. Святлана Алексіевіч дала згоду на выкарыстанне яе твору «[[Чарнобыльская малітва]]» для стварэння амерыканска-брытанскага міні-серыялу «[[Чарнобыль (міні-серыял)|Чарнобыль]]» ([[2019 год у гісторыі кіно|2019]]). Сюжэтная лінія з пажарным [[Васіль Іванавіч Ігнаценка|Васілём Ігнаценкам]] была цалкам узятая з кнігі. Ігнаценка быў у ліку першых, хто прыбыў на тушэнне пажару на чацвёртым энергаблоку [[ЧАЭС]], у выніку атрымаў смяротную дозу радыяцыі і пакутліва памёр у [[Масква|Маскве]] праз пару тыдняў<ref>[https://www.svaboda.org/a/29970234.html svaboda.org]</ref>. == Грамадская дзейнасць == Святлана Алексіевіч з’яўляецца членам Рады [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (СБП)<ref>https://lit-bel.org/struct/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322194656/https://lit-bel.org/struct/ |date=22 сакавіка 2019 }}</ref>, старшынёй Рады стыпендыі імя [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]], заснаванай СБП у 2017 годзе<ref>https://lit-bel.org/news/gronskaya-martysevich-ramanava-stypendyyatki-imya-magdaleny-radzivil/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190702210306/https://lit-bel.org/news/gronskaya-martysevich-ramanava-stypendyyatki-imya-magdaleny-radzivil/ |date=2 ліпеня 2019 }}</ref>. Яе імя фігуруе сярод заснавальнікаў фонду «Вольны беларускі ўніверсітэт» (фонд зарэгістраваны ў Варшаве ў 2017 годзе; у 2019 г. яго праграмы яшчэ не дзейнічалі)<ref>https://naviny.by/article/20190813/1565708235-volnyy-universitet-milinkevicha-svyazhet-molodyh-belorusov-s {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190815070748/https://naviny.by/article/20190813/1565708235-volnyy-universitet-milinkevicha-svyazhet-molodyh-belorusov-s |date=15 жніўня 2019 }}</ref>. У канцы 2016 года стварыла ў Мінску клуб «Святлана Алексіевіч запрашае»<ref>https://news.tut.by/society/523699.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170829002912/https://news.tut.by/society/523699.html |date=29 жніўня 2017 }}</ref>, у якім публічна выступалі творчыя асобы і інтэлектуалы з розных краін, пераважна з Расіі. У 2016—2017 гг. прайшло каля 10 сустрэч у рамках названага клуба (большасць вяла сама С. Алексіевіч). У пачатку 2019 года пасля доўгага перапынку было абвешчана аб аднаўленні работы клуба<ref>https://news.tut.by/culture/628584.html{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасяджэнне 26 сакавіка 2019 г. адбылося з удзелам беларускіх гасцей, але некаторымі інтэлектуаламі было ўспрынята скептычна: так, на думку [[Максім Расціслававіч Жбанкоў|М. Жбанкова]], «клубу набелісткі па-ранейшаму перашкаджае рэжым узаемнага абажання і непазбыўная кампліментарнасць»<ref>http://journalby.com/news/vozvrashchenie-klubnogo-nobelya-pozery-vzamen-gastrolerov-1276 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190410102017/http://journalby.com/news/vozvrashchenie-klubnogo-nobelya-pozery-vzamen-gastrolerov-1276 |date=10 красавіка 2019 }}</ref>. Пісьменніца нярэдка дзеліцца сваімі меркаваннямі на значныя для беларускага грамадства тэмы: напрыклад, у 2018 г. адгукнулася на «[[Справа БелТА|справу БелТА]]»<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/ru/content/svetlana-aleksievich-vystupila-v-podderzhku-zhurnalistov-po-delu-belta-video |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410101922/https://baj.by/ru/content/svetlana-aleksievich-vystupila-v-podderzhku-zhurnalistov-po-delu-belta-video |archive-date=10 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>, у 2019 г. — на [[напад на школу ў Стоўбцах]]<ref>https://www.svaboda.org/a/29769718.html</ref>, знос крыжоў у [[Курапаты|Курапатах]]<ref>[https://belsat.eu/programs/svyatlana-aleksievich-chutstsyo-palitychnaga-zvera-pachalo-yamu-admaulyats/ belsat.eu]</ref>. У 2019 годзе Святлана Алексіевіч стала ініцыятаркай стварэння выдавецтва, якое падтрымоўвала б выключна пісьменніц. Галоўнай рэдактаркай [[Пфляўмбаўм (выдавецтва)|новага выдавецтва]] стала [[Алена Уладзіміраўна Казлова|Алена Казлова]], яна ж прапанавала назву ў гонар паэтэсы [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаум|Яўгеніі Пфляўмбаум]].<ref>{{cite web|author = Моника Юшкявичюте|date = 2025-02-28|url = https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2499560/zhenskoe-belorusskoe-izdatel-stvo-v-litve-nashi-knigi-podnimaiut-vazhnye-voprosy|title = Женское белорусское издательство в Литве: наши книги поднимают важные вопросы|publisher = LRT.lt|access-date = 2026-03-01|language = ru }}</ref> Увосень 2019 года Святлана Алексіевіч была абрана віцэ-прэзідэнтам Міжнароднага ПЭН-клуба<ref>https://belisrael.info/?p=21709</ref>, а праз некалькі тыдняў — старшынёй Рады Беларускага ПЭН-цэнтра<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=239984 nashaniva.by]</ref>. У жніўні 2020 года далучылася да [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|каардынацыйнай рады]], ініцыіраванай [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланай Ціханоўскай]] (кандыдатуру якой С. Алексіевіч падтрымлівала на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]]), стала членам прэзідыума названай рады<ref>https://news.tut.by/economics/697346.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200819224354/https://news.tut.by/economics/697346.html |date=19 жніўня 2020 }}</ref>. Засталася ў складзе каардынацыйнай рады, абноўленай у 2023 годзе. У ліпені 2024 г. Алексіевіч падпісала ліст да палітыкаў і рэлігійных лідараў з заклікам аб неадкладным спыненні агню паміж Расіяй і Украінай і ў сектары Газа<ref>[https://nashaniva.com/346982 51 нобелеўскі лаўрэат заклікаў неадкладна спыніць вайну ва Украіне і канфлікт у сектары Газа]</ref>. == Прэміі і ўзнагароды == Узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны». Лаўрэат літаратурных прэмій СП СССР імя М. Астроўскага (1984), імя К. Федзіна (1985) і прэміі Ленінскага камсамола (1986) за кнігі «У войны — не женское лицо» і «Последние свидетели». Лаўрэат прэміі Курта Тухольскага (1996), прэміі «Трыумф» (Расія, 1997), Ляйпцыгскай кніжнай прэміі (1999), прэміі Гердэра (1999), прэміі Рэмарка (2001), Нацыянальнай прэміі крытыкі (ЗША, 2006). У 2011 годзе атрымала ў [[Польшча|Польшчы]] прэмію імя Рышарда Капусцінскага<ref>http://wyborcza.pl/1,75475,9595562,Nagroda_Kapuscinskiego_dla_Aleksijewicz_i_Czecha.html</ref> і прэмію Цэнтральнай і Усходняй Еўропы «Ангелус». У 2013 годзе стала лаўрэатам [[Прэмія міру нямецкіх кнігагандляроў|Міжнароднай прэміі міру нямецкіх кнігагандляроў]], цырымонія ўзнагароджання адбылася [[13 кастрычніка]] ў рамках [[Франкфурцкі кніжны кірмаш|Франкфурцкага кніжнага кірмаша]]<ref>{{Cite web |url=http://telegraf.by/by/2013/10/aleksievich-vruchili-premiyu-mira-nemeckih-knigotorgovcev |title=Алексіевіч уручылі прэмію міру нямецкіх кнігагандляроў |access-date=29 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022824/http://telegraf.by/by/2013/10/aleksievich-vruchili-premiyu-mira-nemeckih-knigotorgovcev |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Афіцэр Ордэна мастацтваў і літаратуры Францыі (2014)<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=137515</ref>. У 2016 годзе нобелеўская лаўрэатка 2015 г. атрымала ў Кітаі кніжную прэмію «Вэньцзінь», прэмію Шанхайскага кніжнага кірмашу і ўзнагароду Пекінскага кніжнага кірмашу<ref>https://www.svaboda.org/a/27948562.html</ref>. У 2016 г. С. Алексіевіч стала таксама ганаровым членам [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]<ref>https://naviny.by/new/20160909/1473427437-svetlana-aleksievich-stala-pochetnym-chlenom-bazh</ref>. У 2018 годзе міжнародная няўрадавая арганізацыя ''RAW in WAR'' прысудзіла Святлане Алексіевіч прэмію імя Ганны Паліткоўскай. Узнагароду ёй уручылі за «смелыя выступленні супраць несправядлівасці, гвалту і экстрэмізму ў сітуацыі працягу „забытых“ узброеных канфліктаў»<ref>[https://nina.nashaniva.by/?c=ar&i=217057 nina.nashaniva.by]</ref>. У тым жа годзе пісьменніца атрымала прэмію Цэнтральнаеўрапейскага форума «Ганароваму грамадзяніну Цэнтральнай Еўропы» — «за ўнёсак у развіццё дэмакратыі і грамадзянскай супольнасці»<ref>https://pen-centre.by/2018/11/22/svyatlana-aleksevch-uznagarodzhanaya-premyay-ganarovamu-gramadzyannu-centralnay-eropy.html</ref>. Узнагароджана [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. У 2021 годзе ўзнагароджана Вялікім крыжом 1-й ступені [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|Ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]<ref>=https://www.dw.com/ru/nobelevskaja-laureatka-aleksievich-poluchila-odnu-iz-vysshih-nagrad-germanii/a-57894509</ref>. У 2022 годзе атрымала [[Чэхія|чэшскую]] прэмію Іржы Тэйнера<ref>https://www.wonderzine.com/wonderzine/entertainment/entertainment-news/263821-svetlana-aleksievich</ref> і абрана ганаровым доктарам [[мадрыд]]скага ўніверсітэта Камплутэнсэ<ref>https://madridru.es/news/ru-v-madride-projdet-vstrecha-s-pisatelnicej-svetlanoj-aleksievich/</ref>. З’яўляецца таксама ганаровым доктарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]] (з 2016) і [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|ўніверсітэта Вітаўта Вялікага]] (з 2020). == Погляды == Пра сябе Святлана Алексіевіч сказала: {{Цытата| Вядома ж, я — беларуска. І гэта мая родная мова — беларуская, хоць я на ёй і не размаўляю. Не размаўляю па той прычыне, што ўся практыка майго жыцця — гэта руская мова і руская культура. Але я сябе адчуваю беларускай, беларуская зямля — ​​мая зямля, мой бацька адсюль. Я іншага жыцця не ведаю, толькі жыццё тут, нягледзячы на ​​тое, што я жыла і ў Еўропе. Мая зямля — ​​Беларусь.<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=231263 nashaniva.by]</ref> }} Сваімі настаўнікамі яна называе [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] і [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]<ref name="nashaniva.by"/>. Яна лічыць, што «''таталітарызм разбэшчвае і ка{{націск}}та, і ахвяру''», і мы жывём у гэты траўміраваны перыяд<ref name="nashaniva.by"/>. Хацела б, каб Беларусь была падобная да скандынаўскіх краін, або прынамсі да Прыбалтыкі<ref name="nashaniva.by"/>. Паводле Святланы Алексіевіч, краіны-суседзі Беларусі — [[Літва]], [[Польшча]] і [[Украіна]] — могуць быць прыкладам развіцця для Беларусі. Яна заўважыла, што беларуская культура саступае польскай, аднак усё часцей прадстаўніком беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці бывае ''беларуска-польскі інтэлігент'' у стылі [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]], а не ''старшыня калгасу'' або ''савецкі чыноўнік'', як бывала раней<ref>{{Кніга|аўтар = пад рэд. [[Валер Булгакаў|Валера Булгакава]]|загаловак = Беларусь: ні Эўропа, ні Расея. Меркаваньні беларускіх эліт|спасылка = http://kamunikat.org/?pubid=1750|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = Выдавецтва ARCHE|год = 2006|старонкі = 68-69, 124-125, 194|старонак = 258|isbn = 83-89406-77-2|archive-date = 17 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190717220855/http://kamunikat.org/?pubid=1750}}</ref>. У лютым 2019 г. на сустрэчы ў Мінску зрабіла яшчэ адну заяву: «''Мы не сфармаванае грамадства. Што б ні здаралася, усё праходзіць, з намі можна зрабіць усё. Нам патрэбны лідар кшталту [[Вацлаў Гавел|Гавела]]. Які не апускаецца разам з самай цёмнай часткай народу, а які ўздымае свой народ''»<ref>[https://naviny.by/article/20190209/1549743065-budut-plohie-vremena-svetlana-aleksievich-o-rodine-svobode-i-lidere naviny.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212231809/https://naviny.by/article/20190209/1549743065-budut-plohie-vremena-svetlana-aleksievich-o-rodine-svobode-i-lidere |date=12 лютага 2019 }}</ref>. Пазней яна заўважыла: {{Цытата| У мяне ўсё часцей узнікае думка, грэшным чынам, што не саспелі ні мы, ні Расія, ні іншыя постсавецкія краіны да прэзідэнцкіх рэспублік. У нас павінны быць толькі парламенцкія рэспублікі, каб лепшыя людзі разам выпрацоўвалі рашэнні. А даць уладу ў рукі аднаго чалавека — гэта было вялікай памылкай у 90-я гады.<ref>[https://www.svaboda.org/a/29861930.html svaboda.org]</ref> }} У красавіку 2019 г., у сувязі з перамогай [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] ў першым туры [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|выбараў прэзідэнта Украіны]], пісьменніца заявіла: «''У мяне напачатку былі вялікія надзеі на [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Парашэнку]]. Але яны, на жаль, не спраўдзіліся. І я за тое, каб Зяленскі перамог. Мне здаецца, што ён пераможа. І мы ўбачым, як прыходзіць новае пакаленне. Яно прыходзіць ва Украіне, у Харватыі, у Славакіі''»<ref name=":0">https://www.svaboda.org/a/29861771.html</ref>. Разам з тым [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] яна аднесла да [[Папулізм|папулістаў]], заўважыўшы: «''Не ведаю, як можна дамовіцца з Трампам''»<ref name=":0" />. Падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] ў эфіры [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]] асудзіла вайну Расіі супраць Украіны і адзначыла, што яна горшая за [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную]]. «Аказваецца, мы дарма думалі, што перамаглі [[камунізм]]. Мы яго не перамаглі. А тое, што сёння адбываецца, гэта чырвоны чалавек, як я яго называю. Гэта яго апошні бой ці не, але гэта прыкметы адтуль, з мінулага. Мы яшчэ не адарваліся ад гэтага, таму што не супраціўляліся, а ўспрымалі ўсё як належнае. Краіна камунізму ўпала, і мы пачалі выжываць, замест таго каб будаваць новае жыццё»<ref>https://www.youtube.com/watch?v=basvigBzBCc</ref>, — адзначыла пісьменніца. Рэагуючы на [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|ўдзел Беларусі ў вайне Расіі ва Украіне]] пісьменніца адзначыла, што, на яе думку, найвялікшым гераізмам для беларусаў, якіх адправяць ваяваць за Расію ва Украіне, будзе адмова страляць. Яна дадала, што сітуацыя зараз супрацьлеглая вайне з фашызмам, калі гераізм заключаўся ў ваенных дзеяннях і абароне. «У нас ужо няма незалежнасці, і мы краіна-агрэсар», — падсумавала Алексіевіч<ref>https://www.svaboda.org/a/31737338.html</ref>. == Ацэнкі == Беларускі паэт [[Уладзімір Някляеў]] заўважыў:<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=116304 Някляеў: Шанцы Беларусі на Нобелеўскую прэмію як ніколі высокія]</ref> {{Цытата| Калі ўся руская літаратура выйшла, як сцвярджаў Дастаеўскі, з «Шыняля» Гогаля, то ўся творчасць Алексіевіч — з дакументальнай кнігі Алеся Адамовіча, Янкі Брыля і Уладзіміра Калесніка «Я з вогненнай вёскі». Адамовіч — яе літаратурны хросны. Яе кнігі — развіццё асноўнай тэмы беларускай літаратуры, яны знаходзяцца ў кантэксце гэтай літаратуры і ёй належаць.<br/> Сённяшняя заслуга Алексіевіч у тым, што яна здзяйсняе прарыў беларускай літаратуры ў літаратуру еўрапейскую. }} [[Міністэрства замежных спраў Беларусі]] вітала рашэнне Нобелеўскага камітэта аб прысуджэнні прэміі па літаратуры за 2015 год Святлане Алексіевіч. У адмысловым каментарыі яно згадала, што гэта першая прэмія, атрыманая грамадзянінам суверэннай Беларусі, увойдзе ў гісторыю станаўлення беларускай нацыі, грамадства і дзяржавы<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/by/press/news_mfa/c83f5c0c9bf50777.html |title=mfa.gov.by |access-date=8 кастрычніка 2015 |archive-date=7 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207193254/http://mfa.gov.by/by/press/news_mfa/c83f5c0c9bf50777.html |url-status=dead }}</ref>. [[Аляксандр Лукашэнка]] ў сваім віншаванні з прысуджэннем Нобелеўскай прэміі адзначыў, што творчасць Святланы Алексіевіч не пакінула абыякавымі не толькі беларусаў, але і чытачоў у многіх краінах свету<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/vinshavanne-svjatlane-aleksievich-z-prysudzhennem-nobeleuskaj-premii-12292/ president.gov.by]</ref>. Пры гэтым дзяржаўныя выдавецтвы Беларусі доўгі час (каля 25 гадоў) не друкавалі кнігі С. Алексіевіч<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=157720 nashaniva.by]</ref>; толькі ў 2019 годзе выдавецтва «Мастацкая літаратура» перавыдала яе кнігу «У вайны не жаночы твар»<ref>https://www.sb.by/articles/karlyukevich-knigi-svetlany-aleksievich-svobodno-prodayutsya-na-polkakh-belknigi.html</ref>. Некаторая частка расійскай і беларускай інтэлігенцыі палічыла прысуджэнне Нобелеўскай прэміі Алексіевіч палітычнай акцыяй<ref>{{артыкул|аўтар=Олег Пухнавцев.|загаловак=Литератор нужного калибра|спасылка=http://www.lgz.ru/article/-40-6528-14-10-2015/literator-nuzhnogo-kalibra/|выданне=Литературная газета|месца=М.|год=2015|нумар=40(6528)}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар = Дмитрий Чёрный.|загаловак = Премия «Чёрного города»|спасылка = http://litrossia.ru/item/8287-premiya-chjornogo-goroda|выданне = Литературная Россия|месца = М.|год = 2015|нумар = 36}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.litkritika.by/categories/pisateli/1575/3015.html|title=Европейские интеллектуалы уровня "нобелевки"?|publisher=ЛитКритика. By|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212419/http://www.litkritika.by/categories/pisateli/1575/3015.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>http://politconservatism.ru/experiences/nobelevskiy-pozer/</ref>. Трактоўку Святланай Алексіевіч узброенага канфлікту ва Украіне, у прыватнасці, у Данецкай вобласці, рэзка крытыкавалі некаторыя інтэлектуалы, напрыклад, пісьменніца Элен Рышар-Фаўр у 2015 г.<ref>http://voix.blog.tdg.ch/archive/2015/10/10/lettre-ouverte.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923234519/http://voix.blog.tdg.ch/archive/2015/10/10/lettre-ouverte.html |date=23 верасня 2017 }}</ref>. Таксама выказваліся думкі аб тым, што пісьменніца перабольшвае ўплыў камуністычных ідэй, ролю «чырвонага чалавека» ў сучасных Расіі і Беларусі<ref>https://belisrael.info/?p=5626</ref><ref>http://left.by/archives/16695</ref>. У 2019 годзе беларускі палітык [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]] заўважыў, што з камуністычных часоў Алексіевіч пазіцыянавала сябе як ненавісніца беларушчыны, але пазней яна змяніла рыторыку, і «''аб’ектыўна гэта добра''»<ref>[https://www.svaboda.org/a/30227484.html#2 svaboda.org]</ref>. У 2026 годзе беларускі суд унёс зборнік цытат Святланы Алексіевіч у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33802844.html|title=Улады прызналі «экстрэмісцкімі» мовазнаўчую кнігу Вінцука Вячоркі і зборнік цытатаў Алексіевіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. == Беларускія пераклады == * Апошнія сведкі / Святлана Алексіевіч: кніга недзіцячых расказаў. — Мінск: Юнацтва, 1985. — 188, [1] с. * У вайны не жаночае аблічча: дак. аповесць / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Маст. літ., 1991. — 272 с. * Зачараваныя смерцю: Пер. з рус. М. С. Гіля / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Беларусь, 1993. — 128 с. * Чарнобыльская малітва: Хроніка прышласці: Дак. аповесць / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Рэсп. грамад. аб’яднанне «Літ.-маст. фонд „Гронка“», 1999. — 222, [1] с. * Час сэканд-хэнд (Канец чырвонага чалавека) / Святлана Алексіевіч. Перакл. з руск. [[Ц. Чарнякевіч]], [[Валерый Стралко|В. Стралко]]. — Мн.: Логвінаў, 2014. — 384 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; выпуск 46). — ISBN 978-985-562-096-0. * Дакументальна-мастацкая хроніка «Галасы ўтопіі» ў 5-ці кн. Пераклалі з руск. мовы [[Валянцін Акудовіч]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Дубавец]], [[Барыс Пятровіч]], [[Андрэй Хадановіч]]. Вільня: Логвінаў, 2018. * У вайны не жаночы твар: пер. з рускай В. Акудовіча / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Маст. літ., 2019.  {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Алексіевіч Святлана}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Алексіевіч Святлана}} * Сивакова, Н. А. [http://elib.gsu.by/bitstream/123456789/2534/4/C%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%b0_%d0%a6%d0%b8%d0%ba%d0%bb_%d0%a1%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%bb%d0%b0%d0%bd%d1%8b_%d0%90%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81%d0%b8%d0%b5%d0%b2%d0%b8%d1%87_%d0%98%d0%b7%d0%b2%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%8f_2014_1.pdf Цикл Светланы Алексиевич «Голоса Утопии»: особенности жанровой модели] // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер.: Гуманитарные науки. — 2014. — № 1(82). — С. 148—151. == Спасылкі == {{wikiquote|Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святланы Аляксандраўны Алексіевіч}} {{Commons|Category:}} * [http://alexievich.info/ Персанальная старонка С. Алексіевіч] {{ref-ru}} * ''Чарнякевіч Ц.'' [http://lit-bel.org/by/news/6422.html Як змагаліся за Святлану Алексіевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104194012/http://lit-bel.org/by/news/6422.html |date=4 студзеня 2018 }} // Новы час. № 45 (462) — Літаратурная Беларусь. № 11 (111), 27 ліст. 2015. — С. 12-13 (4-5). * [http://arche.bymedia.net/3-1999/andry399.html Андрыеўская А. Пра Святлану Алексіевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120416080110/http://arche.bymedia.net/3-1999/andry399.html |date=16 красавіка 2012 }} — ARCHE № 3(4)-1999 * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=157664 Сем фактаў пра Святлану Алексіевіч] — nashaniva.by * [https://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=17466 Наша Ніва: Алексіевіч: «Мы не павінны быць закладнікамі калгаснага інтэлекту Лукашэнкі»]{{Недаступная спасылка}} * Елена Гапова. [http://www.nlobooks.ru/node/5953 Страдание и поиск смысла: «моральные революции» Светланы Алексеивич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160801042947/http://www.nlobooks.ru/node/5953 |date=1 жніўня 2016 }} // Неприкосновенный запас. № 1 (99). 2015. * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379114 Mothers, father(s), daughter: Svetlana Aleksievich and The Unwomanly Face of War] Angela Brintlinger * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1385335 «No other proof»: Svetlana Aleksievich in the tradition of Soviet war writing] Daniel Bush * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1381545 Mothers, prostitutes, and the collapse of the USSR: the representation of women in Svetlana Aleksievich’s Zinky Boys] Jeffrey W. Jones * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1381500 Svetlana Aleksievich’s Voices from Chernobyl: between an oral history and a death lament] Anna Karpusheva * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379116 The polyphonic performance of testimony in Svetlana Aleksievich’s Voices from Utopia] Johanna Lindbladh * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379128 A new literary genre. Trauma and the individual perspective in Svetlana Aleksievich’s Chernobyl’skaia molitva] Irina Marchesini * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379115 Svetlana Aleksievich’s changing narrative of the Soviet-Afghan War in Zinky Boys] Holly Myers {{Нобелеўская прэмія 2015}} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Алексіевіч Святлана}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-рэалісты]] [[Катэгорыя:Пацыфісты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Святлана Алексіевіч| ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі газеты «Сельская газета»]] 1xog1zzfk3foyc3ezlw50b4mu699m13 0 27473 5173363 5097778 2026-07-30T18:58:22Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, пунктуацыя 5173363 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Глінка}} {{музыкант}} '''Міхаіл Глінка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі {{кампазітар|Расіі|Расійскай імперыі|XIX стагоддзя}} беларускага{{крыніца}} паходжання, заснавальнік рускай класічнай музыкі. Найбольш вядомыя яго творы: оперы «Жыццё за цара» (1836), «Руслан і Людміла» (1842), «Вальс-фантазія» (1839), скерца для аркестра «Камарынская» (1848). == Сям’я == * Бацька — [[Іван Мікалаевіч Глінка]] (7.1.1777 — 3.3.1834), капітан у адстаўцы, уладальнік сяла Наваспаскае з вёскамі ў Ельнінскім павеце Смаленскай губерні. * Маці — [[Яўгенія Андрэеўна Глінка-Зямелька]] (24.12.1783 — 31.5.1851). {{s|Траюрадная сястра мужа.}} * Жонка — (шлюб 26.4.1835) Марыя Пятроўна Іванова (1817 — канец 1840-х) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глінка Міхаіл}} [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Глінка|Міхаіл Іванавіч]] [[Катэгорыя:Заснавальнікі нацыянальнага опернага мастацтва]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ельнінскім раёне]] 9g4ob8otpq9xqu3mbupmkenffg82r8m 0 27939 5173216 5143327 2026-07-30T12:57:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173216 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Эстонцы <br /> (''eestlased'') | image = [[Выява:National clothes in Saare countyIMGP6244.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Жанчыны ў народных строях падчас свята на [[Саарэмаа]]<small> | poptime = 1131800 (2023 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Эстонія}} — 901 000<br /> {{Сцягафікацыя|Германія}} — 82000 <br /> {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} — 50000 <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 28000 <br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — 15000 <br /> {{Сцягафікацыя|Расія}} — 7859 <br /> | langs = [[Эстонская мова|эстонская]] | rels = [[лютэранства]], [[праваслаўе]] | related = [[сету]], [[водзь]], [[лівы]], [[іжора]], [[фіны]], [[вепсы]], [[карэлы]] }} '''Эстонцы''' (саманазва: ''eestlased'') — [[Еўропа|еўрапейскі]] народ, асноўнае насельніцтва [[Эстонія|Эстоніі]]. Колькасць у Эстоніі — каля 901 000 чалавек. Значныя па колькасці эстонскія абшчыны склаліся ў [[Германія|Германіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[ЗША]], [[Расія|Расіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Агульная колькасць  — каля 1 131 800 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/11157 Estonian]</ref>. Родная мова — [[эстонская мова|эстонская]]. Належыць да [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай]] моўнай сям’і. == Паходжанне == Сучасныя эстонцы належаць да [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскіх народаў]], аднак [[генетыка|генетычна]] бліжэй да іншых народаў [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], чым да [[Фіны|фінаў]]<ref>[https://doi.org/10.1111/jeb.12107 Honkola T, Vesakoski O, Korhonen K, Lehtinen J, Syrjänen K, Wahlberg N. Cultural and climatic changes shape the evolutionary history of the Uralic languages. J Evol Biol. 2013 Jun;26(6):1244-53]</ref>, блізкіх [[мова|моўна]] і [[геаграфія|геаграфічна]]. Прычынай таму з’яўляюцца складаныя працэсы, што суправаджалі [[этнагенез]] гэтага народа. Людзі насялілі тэрыторыю [[Эстонія|Эстоніі]] ўжо ў 10 тысячагоддзі да н. э.<ref>[https://web.archive.org/web/20120320184549/https://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html STONE AGE SETTLEMENT AND ECONOMIC PROCESSES IN THE ESTONIAN COASTAL AREA AND ISLANDS]</ref> У 3 тысячагоддзі да н. э. тут усталявалася [[культура шнуравой керамікі]], з якой звязана распаўсюджанне [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Яе прадстаўнікі ўяўлялі сабою сумесь перасяленцаў [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскага]] паходжання і ранніх [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[неаліт]]ычных культур<ref>[https://doi.org/10.1016/j.cub.2017.06.022 Saag L, Varul L, Scheib CL, Stenderup J, Allentoft ME, Saag L, Pagani L, Reidla M, Tambets K, Metspalu E, Kriiska A, Willerslev E, Kivisild T, Metspalu M. Extensive Farming in Estonia Started through a Sex-Biased Migration from the Steppe. Curr Biol. 2017 Jul 24;27(14):2185-2193]</ref>. Яны сталі асновай для далейшага фарміравання эстонскага насельніцтва. На мяжы [[бронзавы век|бронзавага]] і [[жалезны век|жалезнага]] вякоў пачалося перасяленне [[Уральскія мовы|ўраламоўных]] груп<ref>[https://doi.org/10.1016/j.cub.2019.04.026 Saag L, Laneman M, Varul L, Malve M, Valk H, Razzak MA, Shirobokov IG, Khartanovich VI, Mikhaylova ER, Kushniarevich A, Scheib CL, Solnik A, Reisberg T, Parik J, Saag L, Metspalu E, Rootsi S, Montinaro F, Remm M, Mägi R, D’Atanasio E, Crema ER, Díez-Del-Molino D, Thomas MG, Kriiska A, Kivisild T, Villems R, Lang V, Metspalu M, Tambets K. The Arrival of Siberian Ancestry Connecting the Eastern Baltic to Uralic Speakers further East. Curr Biol. 2019 May 20;29(10):1701-1711]</ref>. Мяркуецца, што продкі ўраламоўных народаў паходзяць з [[Сібір]]ы, адкуль каля 4,2 тысячы гадоў таму рушылі на паўночны ўсход Еўропы праз [[Волга]]-[[Кама|Камскі]] рэгіён<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2022/04/220427100508.htm Dramatic events in demographics led to the spread of Uralic languages]</ref>. У нашы дні болей за адну траціну эстонцаў маюць агульнае паходжанне з прадстаўнікамі іншых ўраламоўных народаў на ўсход ад Прыбалтыкі. Але іх роля ў фарміраванні эстонцаў значна важнейшая, паколькі яны прынеслі гаворкі, на аснове якіх пазней узнікла [[эстонская мова]]. У перыяд [[сярэднявечча]] на фарміраванне эстонскіх [[этнас|этнічнай]] культуры і мовы аказалі значны ўплыў кантакты з [[Германцы|германскімі]], [[Славяне|славянскімі]] і [[Балты|балцкімі]] народамі. У той жа час перасяленне выхадцаў з Эстоніі на поўнач [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] актыўна ўплывала на фарміраванне фінскага народа<ref>[https://doi.org/10.1016/j.ajhg.2021.07.012 Kivisild T, Saag L, Hui R, Biagini SA, Pankratov V, D’Atanasio E, Pagani L, Saag L, Rootsi S, Mägi R, Metspalu E, Valk H, Malve M, Irdt K, Reisberg T, Solnik A, Scheib CL, Seidman DN, Williams AL; Estonian Biobank Research Team; Tambets K, Metspalu M. Patterns of genetic connectedness between modern and medieval Estonian genomes reveal the origins of a major ancestry component of the Finnish population. Am J Hum Genet. 2021 Sep 2;108(9):1792-1806]</ref>. Назва '''эстонцы''' паходзіць ад наймення [[эсты|эстаў]]. Упершыню яго выкарыстаў [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыт]] адносна жыхароў усходняга ўзбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>Tacitus, P. C. «Germania», 45</ref>. Відавочна, эсты, узгаданыя ім, былі [[балты|балтамі]], а сама назва мела [[Германія|германскае]] паходжанне і значыла тых, хто насяляў усход. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] назва эстаў у дачыненні да часткі жыхароў Прыбалтыкі выкарыстоўвалася складальнікамі [[Скандынавія|скандынаўскіх]] [[Сага|саг]] і [[Германія|нямецкімі]] [[хроніка|храністамі]]. Так, [[Генрых Латвійскі]] паведамляў аб нападзе эстаў і [[куршы|куршаў]] на [[Данія|Данію]], а потым і на нямецкія [[Карабель|караблі]]<ref>Henricus de Lettis «Heinrici Cronicon Lyvoniae», VII:1—2, VIII:4</ref>. У [[13 стагоддзе|XIII]] ст. назву Эстонія ({{lang-la|Estonia}}) набылі землі ўздоўж паўднёвага берага Фінскага заліва, далучаныя да валоданняў [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара II]]. Да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. продкі эстонцаў карысталіся саманазвай ''maarahva'' (літаральна «сельскія жыхары»), сваю [[Эстонская мова|мову]] называлі ''maakeelt''. З [[1858]] г. [[Ёхан Вальдэмар Янсен]] пачаў актыўна выкарыстоўваць назву ''eestlased'' замест традыцыйнай ''maarahva''<ref>[https://kultuur.err.ee/1608893009/keeleminutid-kes-on-eestlased Keeleminutid. Kes on eestlased?]</ref>. Дзякуючы яму і іншым эстонскім інтэлектуалам яна распаўсюдзілася сярод эстонцаў. == Этна-культурныя групы == === Сету === [[Выява:Radaja Seto Festival (2016) - 115.jpg|міні|злева|Жанчына сету ў народным строі.]] {{main|Сету}} Сету (саманазвы: ''setu, seto'') — этнаканфесійная група, якая насяляе паўднёвы ўсход [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Пячорскі раён]] у [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Рэгіён іх традыцыйнага пражывання завецца [[Сетумаа]]. У Эстоніі яны разглядаюцца як субэтнічная група эстонцаў. У Расіі з [[2010]] г. — у якасці асобнага карэннага народа<ref>[https://fennougria.ee/rahvad/laanemeresoome-rahvad/eestlased/setod/ Setod]</ref>. Сету размаўляюць на [[дыялект|дыялекце]], блізкім да [[Выруская мова|вырускага]]. Вернікі ў адрозненні ад іншых эстонцаў спавядаюць пераважна [[праваслаўе]]. У іх захаваліся некаторыя дахрысціянскія вераванні, шанаванне драўлянай лялькі Пека, што лічыцца старажытным эстонскім [[бог]]ам урадлівасці. У [[1995]] г. у [[Фінляндыя|Фінляндыі]] быў апублікаваны эпічны твор сету «Спевы Пека»<ref>[https://www.folklore.ee/rl/pubte/ee/setu/anne/peko2/peko_0_en.html Comment to the Seto epic: second part of the «Peko song» (4318 verses)]</ref>. Распаўсюджаны звычай супольнага [[культ продкаў|шанавання продкаў]] на могілках. === Выру === {{main|Выру (этнас)}} Выру, або вырусцы ({{lang-et|võrukesed}}) насяляюць воласці [[Выру (воласць)|Выру]] і [[Пала (воласць)|Пала]] на паўднёвым усходзе [[Эстонія|Эстоніі]]. Яны размаўляюць на [[Выруская мова|вырускім дыялекце]], што выразна адрозніваецца ад [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[эстонская мова|эстонскай мовы]]. Лічыцца, быццам бы яны адрозніваюцца ад іншых эстонцаў большай эмацыйнасцю і гасцёўнасцю<ref>[https://fennougria.ee/rahvad/laanemeresoome-rahvad/eestlased/vorukesed/ Võrukesed]</ref>. З [[1995]] г. працуе спецыялізаваны Інстытут культуры выру<ref>{{Cite web |url=https://wi.ee/et/__trashed/ |title=Instituudist |access-date=12 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512192903/https://wi.ee/et/__trashed/ |url-status=dead }}</ref>. === Мулькі === Мулькі ({{lang-et|mulgid}}, магчыма ад {{lang-lv|muļķis}} «дурань») — карэнныя насельнікі поўдня [[Эстонія|Эстоніі]] і поўначы [[Латвія|Латвіі]], адметныя асобным [[дыялект]]ам. У пачатку другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. павышэнне попыту на [[лён]] дапамагло сялянам з паўднёвай Эстоніі палепшыць сваё эканамічннае становішча і купляць гаспадаркі ў іншых частках краіны. Дзякуючы гэтаму яны будавалі добрыя дамы, аддавалі сваіх дзяцей у школы<ref>[https://fennougria.ee/rahvad/laanemeresoome-rahvad/eestlased/mulgid Mulgid]</ref>. Аднак у эстонскай класічнай [[культура|культуры]] мулькі болей вядомы як героі [[анекдот]]аў, у якіх высмейваецца іх сквапнасць і глупства<ref>[https://doi.org/10.54013/kk715a2 TAAVI PAE, KERSTI LUST MULKIDE NIMETUSE SAAMISLOOST EHK KAS MULGID ON TÕESTI RUMALAD?]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mulgikultuur.ee/turism/mulgimaa/huvitavat-lugemist/ |title=Huvitavat lugemist — Mulgikultuur |access-date=12 мая 2023 |archive-date=3 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603035919/https://www.mulgikultuur.ee/turism/mulgimaa/huvitavat-lugemist/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1996]] г. працуе спецыялізаваны Інстытут<ref>{{Cite web |url=https://www.mulgikultuur.ee/uus/instituut/ajalugu |title=Ajalugu — Mulgikultuur |access-date=12 мая 2023 |archive-date=28 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128174614/https://www.mulgikultuur.ee/uus/instituut/ajalugu/ |url-status=dead }}</ref>, што вывучае і развівае традыцыйную спадчыну мулькаў, перыядычна адбываюцца канферэнцыі, прысвечаныя іх гаворцы і культуры. === Эзельцы === Э́зельцы ({{lang-la|Osiliani}}), або «астравіцяне» ({{lang-et|Saarlased}}) — карэнныя жыхары вострава [[Саарэмаа]] і суседніх астравоў архіпелага [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзунд]]. Яны сталі шырока вядомы ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]], калі арганізоўвалі напады на іншыя краіны [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Сутычкі з эзельцамі апісваліся ў [[ісландцы|ісландскіх]] [[сага]]х. У [[1187]] г. яны разам з [[куршы|куршамі]] разрабавалі [[Сігтуна|Сігтуну]]<ref>[https://www.nordicestonia.com/nordic/estonian-vikings/ Estonian Vikings]</ref>. [[Культура]] мясцовых жыхароў фарміравалася ў значнай ступені ў сувязі з морам, а таксама дзякуючы сталым кантактам з [[Балтыйскія немцы|немцамі]] і [[Балтыйскія шведы|шведамі]], якія доўгі перыяд насялялі астравы разам з эстонцамі. Да нашых дзён «астравіцяне» размаўляюць на шэрагу гаворак, якія звычайна вылучаюцца ў асобны астраўны [[дыялект]]. == Эстонская дыяспара == {{main|Эстонская дыяспара}} Перасяленне значных груп эстонцаў з радзімы пачалося з сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Звычайна яно адбывалася пад ціскам эканамічных праблем. Аднак падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] большасць выязджала па палітычных прычынах. У [[1944]] г. уваход [[СССР|савецкіх]] войск у [[Эстонія|Эстонію]] быў адзначаны «вялікімі ўцёкамі» ({{lang-et|Suur põgenemine}}) пераважна ў [[Германія|Германію]] і [[Швецыя|Швецыю]]<ref>[https://core.ac.uk/download/pdf/79116493.pdf LIISI RÄLI Eestlaste uus elu 1940. aastatel Läänes]</ref>. Падчас вайны і ў пасляваенны перыяд 20 722 эстонцы былі прымусова дэпартаваны ў аддаленыя часткі СССР<ref>[https://communistcrimes.org/en/forced-flee-great-escape-west-1944 Forced to flee: The Great Escape to the West in 1944]</ref>. Паводле ацэнак, у нашы дні па-за межамі Эстоніі налічваецца да 200 000 чалавек эстонскага паходжання, амаль 80 % з іх жадаюць ведаць пра жыццё ў Эстоніі і спрыяць развіццю эстонскага грамадства<ref>[https://www.vm.ee/en/international-relations-estonian-diaspora/global-estonian-diaspora The global Estonian diaspora]</ref>. З сакавіка [[2021]] года дзейнасць глабальнай эстонскай дыяспары каардынуецца Міністэрствам замежных спраў Эстоніі. === Эстонцы Беларусі === {{main|Эстонцы Беларусі}} Эстонцы пачалі перасяляцца на [[Беларусь|беларускія]] землі ў 1860-х гг. і 1870-х гг. У [[1897]] г. [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] жыло 907 эстонцаў, у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] — 662 эстонцы, у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] — 118 эстонцаў. Пераважна гэта былі сяляне, што куплялі мясцовыя землі{{sfn|Тамби, С.А.|2021|}}. Кампактным месцам рассялення стаў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскі павет]]. У [[1926]] г. колькасць эстонцаў у [[БССР]] дасягала 967 чалавек. У 1926 г. у [[Горбава 1|Горбаве]] была адкрыта эстонская школа, у [[1932]] г. узнік нацыянальны калгас «Інтэрнацыянал»<ref>Карашчанка, І. Эстонцы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Том 6. Кніга II. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — С. 269</ref>. У Горбаве нарадзіўся [[Артур Паўлавіч Вадэр]], эстонскі савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч. Аднак у [[1937]] г. супраць беларускіх эстонцаў быў арганізаваны [[Рэпрэсіі ў БССР|дзяржаўны палітычны тэрор]]{{sfn|Пушкін, І.А.|2010|с = 77}}, у выніку якога частка была рэпрэсіравана, частка пераехала ў [[Эстонія|Эстонію]]. У 2009 г. на Беларусі жыло 238 чалавек, якія вызначалі сваю этнічную тоеснасць як эстонцы<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf |title=belstat.gov.by |access-date=27 мая 2023 |archive-date=5 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605072534/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf |url-status=dead }}</ref>. Дзейнічае эстонская абшчына «Ластаўка». == Культура == === Гаспадарчыя заняткі === [[Выява:Eduard von Gebhardt - Eesti talumees.jpg|міні|Эстонскі селянін, 1867 г.]] Доўгі час пераважнай крыніцай сродкаў да існавання эстонцаў была [[сельская гаспадарка]]. Да [[1919]] г. найбольш урадлівыя землі належалі панам, пераважна [[Балтыйскія немцы|немцам]]. Адначасова з сярэдзіны XIX ст. складвалася сістэма асобных сялянскіх гаспадарак, што арыентаваліся на рынак. Тым не меней, 70 % эстонскага сельскага насельніцтва заставаліся беззямельнымі. Перадача зямлі сялянам прывяла да перавагі сялянскай зямельнай маёмасці. Адносна невялікія памеры надзелаў кампенсаваліся спецыялізацыяй на вытворчасць найбольш рэнтабельных прадуктаў. Так, у 1938—1939 гг. у [[Эстонія|Эстоніі]] выраблялася 870 кг [[малако|малака]] ў разліку на аднаго жыхара, каля 55 % насельніцтва утрымліваліся за кошт сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web |url=https://www.syg.edu.ee/ajalugu/pollumajandus.html |title=Eesti põllumajandus läbi aegade |access-date=13 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513220510/https://www.syg.edu.ee/ajalugu/pollumajandus.html |archivedate=13 мая 2023 |url-status=dead }}</ref>. Хаця падчас уваходжання Эстоніі ў склад [[СССР]] тут адбылася [[калектывізацыя]], асобныя сялянскія гаспадаркі адрадзіліся да аднаўлення незалежнасці дзяржавы<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_p%C3%B5llumajanduse_arengulugu Eesti põllumajanduse arengulugu]</ref>. Традыцыйныя сельскагаспадарчыя культуры: [[жыта]], [[ячмень]], [[гарох]], [[лён]]. З XIX ст. значнае месца на палетках заняла [[бульба]], якая паступова выціснула шырока распаўсюджаныя раней [[рэпа|рэпу]] і [[бручка|бручку]]. [[Жывёлагадоўля]] існавала ў шчыльным звязку з [[земляробства]]м. У заходніх раёнах і на астравах дзякуючы багатым сенакосам трыманне [[карова|кароў]] і [[авечка свойская|авечак]] адыгрывала больш значную ролю, чым апрацоўка зямлі. Нягледзячы на адасобленасць сялянскіх гаспадарак, было прынята аказваць узаемную дапамогу, у тым ліку падчас супольнай працы ''talgud''<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/talgud1 talgud]</ref>. Дапаможнымі заняткамі ў дачыненні да сельскай гаспадаркі былі лясное [[бортніцтва]] і [[рыбалоўства]]. У XIX ст. бортніцтва паступова саступіла месца сучаснаму [[Пчалярства|пчалярству]]. Ва ўнутраных вадаёмах доўгі час захоўваліся архаічныя спосабы лову астрогай, сеткамі, вудамі і пасткамі. На марскім узбярэжжы частка насельніцтва перайшла да прамысловай здабычы [[рыбы]]. З эпохі [[сярэднявечча]] асноўнымі цэнтрамі [[рамяство|рамеснай]] вытворчасці з’яўляліся [[горад|гарады]]. Аднак у сельскай мясцовасці захоўваліся такія рамёствы, як выраб [[вопратка|вопраткі]], што ўключаў шыццё, вязанне, прадзенне, апрацоўку [[драўніна|драўніны]], выраб [[куфар]]аў, [[будаўніцтва]]<ref>[https://moodle.ag.tartu.ee/mod/book/view.php?id=4722&chapterid=380 Traditsioonilised käsitöövormid]</ref>. [[Прамысловасць]] узнікла да пачатку XX ст. Ужо ў 1913 г. дзве траціны рабочых працавалі на буйных прадпрыемствах з колькасцю персанала болей за 500 чалавек<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_majanduse_arengulugu_1940._aastani1 Eesti majanduse arengulugu 1940. aastani]</ref>. Многія дробныя прадпрыемствы працавалі сезонна і арыентаваліся на рабочых-адыходнікаў. Такім чынам падтрымлівалася сувязь паміж гарадскімі прадпрыемствамі і сельскай мясцовасцю. У нашы дні большасць эстонцаў жыве ў гарадах і ўцягнута ў сферу абслугоўвання. Характэрны высокі ўзровень працоўнай занятасці<ref>[https://rus.err.ee/1035345/uroven-trudovoj-zanjatosti-v-jestonii-blizok-k-70-naselenija Уровень трудовой занятости в Эстонии близок к 70 % населения]</ref>. Нягледзячы на тэхналагічнае развіццё, многія эстонцы захоўваюць традыцыі народных рамёстваў<ref>[https://discover-estonia.com/ru/%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%BE/ Традиционное эстонское ремесло]</ref>, у тым ліку выраб вопраткі з ільняных тканін і нітак, розных упрыгожванняў, драўляных рэчаў. === Паселішчы === [[Выява:Tammsaare Põhjatalu.jpg|міні|Эстонская дворагаспадарка]] Асноўным відам эстонскага сельскага паселішча з’яўляецца [[вёска]] ({{lang-et|küla}}). У залежнасці ад асаблівасцей мясцовасці і гістарычных абставін вёскі мелі розную планіроўку. Так, на прыбярэжных нізінах дамінавала свабодная кластарная планіроўка, хаця таксама былі распаўсюджаны вёскі, дзе хаціны будаваліся ўздоўж берага. На паўночным усходзе сустракаліся паселішчы з дамамі, пабудаванымі ўздоўж умоўнага кола, якое абмяжоўвала ўнутраныя [[агарод]]ы і [[сажалка|сажалкі]]. Але найбольш характэрны вёскі, пабудаваныя ўздоўж [[дарога|дарог]], часам з бакавымі адгалінаваннямі, і вёскі з ясна вылучаным цэнтрам, узведзеныя вакол [[касцёл]]а або панскага маёнтка ({{lang-et|mõis, mõisad}}). Калі частка вяскоўцаў адсялялася з асноўнай вёскі, яны асноўвалі непадалёк даччыную вёску ({{lang-et|tütarküla}})<ref>{{Cite web |url=https://et.unionpedia.org/i/T%C3%BCtark%C3%BCla |title=Tütarküla — Unioonpeedia, mõiste kaart |access-date=17 мая 2023 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517130850/https://et.unionpedia.org/i/T%C3%BCtark%C3%BCla |url-status=dead }}</ref>. Вёскі складаліся з асобных сямейных дворагаспадарак ({{lang-et|talu}})<ref>[http://entsyklopeedia.ee/artikkel/talu2 Talu]</ref>. Часцяком іх атаясняюць з [[хутар]]амі, хаця ў рэчаіснасці дворагаспадарка ўяўляе сабою комплекс жылля і гаспадарчых пабудоў. Класічны выгляд сельскія ''талу'' набылі ў другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] — першай палове [[20 стагоддзе|XX]] стст. Звычайна яны падзяляюцца на асноўны двор і двор для свойскай жывёлы, аддзеленыя агарожай. На асноўным двары знаходзяцца жылы дом, [[адрына]], баня, часам — асобны будынак летняй [[кухня|кухні]]. На двары для свойскай жывёлы ўзводзяць [[хлеў|хлявы]], [[пуня|пуню]]. У мінулым будавалі [[стайня|стайню]]. Прычым, яна магла выглядаць значна болей капітальна, чым жылы будынак<ref>[https://drive.google.com/file/d/0B2NDw2Hc7OlSSVdXcjZnY2UzQW8/view?resourcekey=0-rZINPmnZ64w6XBm_ol5S2Q Heiki Pärdi XX sajand — murrang Eesti maa-arhitektuuris]</ref>. Асноўнымі будаўнічымі матэрыяламі здаўна былі [[вапняк]], [[драўніна]] і [[цэгла]]. У жылых і гаспадарчых будынках [[падлога]] абавязкова мела пакрыццё<ref>[https://novaator.err.ee/1608855503/lugeja-kusib-millal-tuli-talupoja-tuppa-porand-ja-ouele-muru Lugeja küsib: millal tuli talupoja tuppa põrand ja õuele muru?]</ref>. Асобныя будынкі [[туалет|прыбіральняў]] узніклі адносна позна<ref>[http://dspace.ut.ee/bitstream/handle/10062/56828/Tatte_Oliver_2017.pdf Oliver Tätte KOMPOSTIVA KUIVKÄIMLA PROJEKTEERIMINE JA EHITUS]</ref> і яшчэ ў пачатку XX стагоддзя былі рэдкімі ў сельскай мясцовасці. [[Горад|Гарады]] ўзніклі ў перыяд [[сярэднявечча]]. Іх насельніцтва было заўсёды [[этнас|этнічна]] стракатым. Так, у сярэднявечных гарадах панавалі [[Балтыйскія немцы|нямецкія]] гандляры, а эстонцы былі абмежаваны ў правах выбару [[Прафесія|прафесіі]], некаторых [[гандаль|гандлёвых]] дамоў і міжэтнічных [[шлюб]]аў. Аднак гарадскія свабоды былі прыцягальнымі для эстонцаў, якія перасяляліся з сельскай мясцовасці, каб пазбегнуць [[прыгонніцтва|прыгону]]<ref>[https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/41228/VaikeHaasMLAThesis.pdf?sequence=2 Vaike Haas A Review of Urban Planning in Tallinn, Estonia: Post-Soviet Planning Initiatives in Historic and Cultural Context]</ref>. Яны былі вымушаны жыць у [[Прадмесце|прадмесцях]]. На працягу стагоддзяў гарадская [[архітэктура]] перажыла ўплыў [[Гатычная архітэктура|готыкі]], [[класіцызм]]у, [[Неаготыка|неаготыкі]], [[неарамантызм]]у, [[Мадэрнізм (архітэктура)|мадэрнізму]] і іншых стыляў<ref>{{Cite web |url=https://www.hisour.com/architecture-of-estonia-31692/ |title=Architecture of Estonia |access-date=18 мая 2023 |archive-date=18 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518200328/https://www.hisour.com/architecture-of-estonia-31692/ |url-status=dead }}</ref>. Жылыя гарадскія пабудовы звычайна ўзводзіліся з дрэва. Яшчэ ў пачатку XX ст. у [[Талін]]е, найбуйнейшым горадзе, пераважалі адна- і двухпавярховыя дамы<ref>[https://doi.org/10.1007/s11196-020-09738-1 Kallast, K. So Close and Yet So Far: The Distant Heritage of the Historical Urban Landscapes of Residential Districts of Tartu, Estonia. Int J Semiot Law 34, 907—928 (2021)]</ref>. Эстонскія гарадскія жытлы таго перыяду мелі двухсхільны [[дах]], іх [[сцяна|сцены]] ашалёўваліся дошкамі. За домам меўся невялікі двор з адрынай для дроў і хлявом. Гарадское насельніцтва Эстоніі стала пераважаць сельскае толькі ў 1960-я гг.<ref>[https://news.err.ee/866359/culture-ee-a-century-of-the-estonian-home-in-the-city Culture.ee: 'A century of the Estonian home in the city']</ref> [[Урбанізацыя]] суправаджалася з’яўленнем сучасных шматпавярховых будынкаў, узведзеных па тыпавых праектах. === Кухня === {{main|Эстонская кухня}} [[Выява:Verivorstid.jpg|міні|Крывяная каўбаса]] Эстонская народная [[кулінарыя|кухня]] значна змянялася на працягу апошніх стагоддзяў пад уплывам кухняў суседніх народаў, сацыяльна-эканамічных змен і ўкаранення новых прадуктаў. Так, з [[1765]] г. пачалося распаўсюджванне [[бульба|бульбы]]. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. яна ператварылася ў адну з асноўных культур, якая займала каля 25 % апрацоўваемых зямель<ref>[https://eestikartul.ee/ajalugu/ KARTULI AJALUGU]</ref>. Бульба ў значнай ступені выціснула са стала [[Рэпа|рэпу]], яе выкарыстоўваюць у якасці начыння, як дадатак да [[хлеб]]а, аладак, [[Салата (страва)|салатаў]] і нават да салодкіх [[дэсерт]]аў<ref>[https://estoniancuisine.com/category/potato/ Potato]</ref>. Тым не меней, некаторая мясцовая спецыфіка працягвае захоўвацца. Эстонская кухня па-ранейшаму моцна залежыць ад пары года<ref>[https://www.globalroadwarrior.com/estonia/national-cuisine.html Cuisine Overview]</ref>. Увесну і ўлетку, калі ёсць свежыя прадукты, эстонцы ядуць шмат [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]]. Вясновыя асноўныя прадукты ўключаюць [[рэвень]], [[Цыбуля мядзведжая|мядзвежую цыбулю]], [[шчаўе]] і [[Радыска|радыску]]. Асноўнае харчаванне ўлетку: [[Капуста агародная|капуста]], [[Буракі звычайныя|буракі]], [[морква]], бульба, [[Агурок пасяўны|агуркі]], [[яблык]]і, [[Сліва|слівы]] і [[парэчкі]]. Увосень шматлікія хатнія гаспадаркі робяць [[кансервы]] і саленні, павялічваючы тэрмін прыдатнасці лясных [[Ягада|ягад]], [[Грыбы|грыбоў]], агуркоў і карняплодаў. Папулярны крывяная [[каўбаса]], [[Капуста квашаная|квашаная капуста]] і марынаваны [[Рачныя вугры|вугор]]. Яшчэ ў першай палове XX стагоддзя звычайнай ежай і адначасова прыправай была салёная [[салака]]. Сімвалам эстонскай кухні можна лічыць [[жыта|жытні]] хлеб. У мінулым з ім было звязана шмат [[рэлігія|рэлігійных]] звычаяў. Калі гаспадыня ставіла [[цеста]] ў [[печ]], то малявала пальцам на боханах [[крыж]]. Хлеб нельга было даваць жывёлам, акрамя як напярэдадні [[Каляды|Калядаў]]<ref>[https://www.ohtuleht.ee/14321/meie-rahvustoit-on-leib Meie rahvustoit on leib]</ref>. [[Мяса]], [[масла]], [[рыбы|рыбу]], вараную гародніну лічылі дадаткам да хлеба. Аднак часцей хлеб елі з [[каша]]й. У нашы дні шырока распаўсюджаны [[пшаніца|пшанічны]] хлеб, але спажыванне жытняга хлеба застаецца высокім. Жытнюю муку ўжываюць таксама для выпечкі [[Пірог|пірагоў]] і круглявых піражкоў. Некаторыя стравы гатуюць з [[ячмень|ячменнай]] або [[бабовыя|бабовай]] мукі. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] эстонцы славіліся вырабам [[Алкагольныя напоі|алкагольнага напою]] з [[мёд]]у. Другім распаўсюджаным старажытным напоем было [[піва]]. Асноўнай сыравінай для піваварства з’яўляўся ячмень. Для атрымання соладу збожжа замочвалі ў мяхах у рацэ ці ў бочцы на некалькі дзён, потым высыпалі на падлогу і прарошчвалі. Пасля сушкі солад перамалывалі ў муку. Найбольш просты метад прыгатавання піва быў заключаны ў варцы солада на вадзе, а потым — доўгім тамленні атрыманай жыжы на гарачых камянях. Сусла фільтравалі, змешвалі з вараным [[Хмель звычайны|хмелем]] і [[Закісанне|ферментавалі]] на працягу 18 — 48 гадзін<ref>[https://eestiolu.ee/olu/olle-ajalugu/ Õlle ajalugu]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для атрымання напою з асаблівым смакам у сусла маглі дадаваць адвар [[Ядловец звычайны|ядлоўцу]], [[бяроза]]вы сок, хлеб, жытнюю муку і г. д. Улетку сяляне бралі з сабою на палеткі прастаквашу. З канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. паступова пашыралася ўжыванне [[Кава|кавы]]. У нашы дні таксама п’юць [[гарбата|гарбату]], розныя [[Кісламалочныя прадукты|кісламалочныя напоі]], [[гарэлка|гарэлку]], [[Бальзам (напой)|бальзамы]]. === Народная вопратка === [[Выява:Eesti rahvarõivad-EE 2.jpg|міні|Эстонскія рэгіянальныя народныя строі]] З часоў [[сярэднявечча]] эстонцы шылі [[вопратка|вопратку]] з даступных ільняных і ваўняных [[тканіны|тканін]]. Найлепей вывучана старажытная жаночая вопратка<ref>[https://rahvaroivad.ee/ajalugu Talupojarõivaste areng esiajast 19. sajandini]</ref>, якая ўключала ільняную [[кашуля|кашулю]] з рукавамі і надзеты паверх яе ваўняны безрукаўны [[каптур]], ваўняную ці льняную [[спадніца|спадніцу]] з запахам, што зашпілялася на [[рамень]]. Па-над імі апраналася [[паліто]], багата аздобленае ўпрыгожваннямі, былі вядомы [[фартух]]і. На галаве дзяўчыны, імаверна, насілі повязь або [[вянок]], замужнія жанчыны — доўгую [[тасьма|тасьму]] або [[хустка|хустку]]. Істотныя змены ў вопратцы сельскіх жыхароў пачалі паступова адбывацца ў [[17 стагоддзе|XVII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст., калі з’явіліся вязаныя прадметы адзення, асабліва рукавіцы, доўгія паліто з каптуром, аднолькавыя для мужчын і жанчын, вузкія паласатыя спадніцы, мужчынскія лямцавыя [[капялюш|капелюшы]] і г. д. Найхутчэй змены ў вопратцы адбываліся ў паўночнай [[Эстонія|Эстоніі]]. Тут адчуваўся ўплыў [[Талін]]а і [[Санкт-Пецярбург]]а. Наадварот, вопратка паўднёвых раёнаў захоўвала пэўную архаічнасць. Найбольшы ўплыў гарадская [[мода]] мела ў XIX ст. Гэтаму садзейнічала выкарыстанне пакупных тканін, гатовай вопраткі і асабліва [[абутак|абутку]], распаўсюджванне фарбавальнікаў. Аднак у той жа перыяд пад уплывам рамантызму [[інтэлігенцыя]] пачала вывучаць народныя строі і імкнулася вярнуць іх да жыцця. У нашы дні народную вопратку носяць пераважна ў [[свята|святочныя]] дні. Прынята вылучаць 4 асноўныя рэгіёны з асаблівасцямі народнага адзення. Паўночны рэгіён супадае са старой мяжой паміж мацерыковай [[Эстляндыя]]й і [[Ліфляндская губерня|Ліфляндыяй]]. Тут раней за астатнія рэгіёны ўкараніліся мужчынскі строй з [[камізэлька]]й і [[Брыджы|брыджамі]] і жаночы строй з пярэстай шырокай спадніцай, прыталенай кашуляй без рукавоў, абшэўкамі, ваўняная вопратка, пафарбаваная ў цёмна-сіні колер [[індыга]]<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/pohja-eesti Põhja-Eesti]</ref>. На [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскім архіпелагу]] на розных астравах мелася даволі самабытнае адзенне. Пад уплывам [[Балтыйскія шведы|шведаў]] мясцовая вопратка рана набыла некаторыя [[Скандынаўскі паўвостраў|скандынаўскія]] рысы, у прыватнасці замацаваліся плісаваныя спадніцы. На [[Хіюмаа]] жанчыны насілі абшэўкі, а на [[Саарэмаа]] — кашулі з доўгімі рукавамі і спадніцы. Жаночыя галаўныя ўборы адрозніваліся разнастайнасцю: каптуры, загорнутыя пад падбародак, аўчынныя зімовыя капелюшы з рожкамі, берэты, вязаныя чубатыя капелюшы. У мужчынскіх строях дамінавалі чорны, карычневы, радзей шэры колеры, не распаўсюдзілася мода на брыджы і кароткае паліто<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/saared Saared]</ref>. У паўднёвай Эстоніі адчуваўся ўплыў суседзей-[[Латышы|латышоў]], захоўваліся многія старажытныя элементы накшталт кашуль рудыментарнага крою, спадніц з суцэльнага кавалка тканіны, хустак і шаляў, фартухоў з сярэднявечным [[арнамент]]ам, доўгіх мужчынскіх штаноў<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/louna-eesti Lõuna-Eesti]</ref>. Для жаночага адзення паўднёвай Эстоніі была характэрна кашуля з доўгімі рукавамі, упрыгожаная прарэзамі або геаметрычнай вышыўкай. Мужчынскі строй складаўся з кашулі, штаноў і кароткай камізэлькі. На паўднёвым усходзе пад уплывам [[рускія|рускіх]] з’явіліся паласатая кашуля па-над штанамі. Уплыў рускай вопраткі асабліва адчулі праваслаўныя [[сету]]. У заходняй Эстоніі спалучаліся рысы поўдня і поўначы<ref>[https://rahvaroivad.ee/regioonid/laane-eesti Lääne-Eesti]</ref>. Характэрнай рысай гэтага рэгіёна можна лічыць выкарыстанне вузлаватай афарбаванай [[Пража|пражы]]. Мясцовыя насельнікі былі ўспрымальныя да гарадской моды, але традыцыйнае адзенне насілася адносна доўга. На [[Кіхну]] — да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. === Грамадства === Асновай традыцыйнага [[грамадства]] здаўна была малая нуклеарная [[сям’я]], уключэнне ў якую дзядуль і бабуль было неабавязковым. Тым не меней, у сельскай мясцовасці захоўваліся звычаі супольнага абшчыннага пражывання — наяўнасць стараст, супольныя сходы для вырашэння найбольш важных пытанняў, узаемная дапамога і г. д. Характэрны звычай ''abiajamine'' дапамогі бедным і пагарэльцам, а таксама маладым сваякам і суседзям, што рыхтуюцца да [[шлюб]]у<ref>Karu, E., Abiajamine — Vana vastastuslikuse abistamise komme // Etnograafia aastaraamat. — Tallinn, 1962. P. 276—286</ref>. Важную ролю адыгрывала сяброўства, што ўсталёўвалася ў маладыя гады паміж хлопцамі або дзяўчатамі прыкладна аднаго ўзросту з адной [[вёска|вёскі]]. У сталым узросце сябры арганізоўвалі сумесныя мужчынскія і жаночыя [[свята|святы]]. Гаспадарчай адзінкай выступала дворагаспадарка, што знаходзілася ў карыстанні, пазней — валоданні сям’і гаспадара. Дворагаспадарка рэдка падзялялася, перадавалася па спадчыне да старэйшага сына, у выпадку яго адсутнасці — да старэйшай дачкі і яе мужа-прымака. Малодшыя сыны часцяком заставаліся парабкамі старэйшага брата і жылі разам са сваімі сем’ямі ў дворагаспадарцы. Такім чынам у Эстоніі рана склаўся пласт беззямельных [[сяляне|сялян]]. У эпоху [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] яны рушылі працаваць на [[прамысловасць|прамысловыя прадпрыемствы]], але доўгі час захоўвалі сувязі з сельскай радзімай, аказвалі працоўную дапамогу, атрымоўвалі дапамогу наўзамен ў выглядзе прадуктаў харчавання. З другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. фарміруюцца грамадскія аб’яднанні накшталт добраахвотных і аматарскіх арганізацый, што дзейнічалі як у [[горад|гарадах]], так і ў вёсках. Яны ўносілі значныя змены ў пабытовы лад, распаўсюджвалі інавацыі, аказвалі ўзаемную дапамогу<ref>Гл.: [https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197493/FULLTEXT01.pdf Johan Eellend Cultivating the Rural Citizen]</ref>. Вынікам дзейнасці грамадскіх аб’яднанняў было фарміраванне эстонскай [[нацыя]]нальнай супольнасці з ясна акрэсленай тоеснасцю. У [[СССР|савецкі]] перыяд фармальныя і нефармальныя аб’яднанні садзейнічалі захаванню нацыянальнай [[Эстонская мова|мовы]] і [[культура|культуры]], а потым — адраджэнню незалежнасці [[дзяржава|дзяржавы]]. === Народная творчасць === [[Выява:Estonia (100).jpg|міні|Народны танец]] Эстонскі [[фальклор]] надзвычай багаты. Яго актыўнае вывучэнне ў [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст. прывяло да фарміравання [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]] на [[Эстонская літаратура|эстонскай мове]]. Адным з найбольш славутых знаўцаў народнай творчасці быў [[Фрыдрых Крэйцвальд]]<ref>[https://utlib.ut.ee/eeva/index.php?lang=en&do=autor&aid=24 Friedrich Reinhold Kreutzwald (1803—1882)]</ref>, складальнік [[эпас|эпічнага]] твору «[[Калевіпоэг]]». У яго аснову ён паклаў старажытныя народныя [[песня|песні]] ''regivärsid''. Для іх характэрна паўтарэнне першых гукаў націскнога слова і пераход аднаго радка або думкі з адной страфы ў іншую. Яны выконваліся пераважна монафанічна ва ўнісон без акампанементу, важнай асаблівасцю з’яўлялася імправізацыя<ref name="Folk Song">[http://estonianfolksong.weebly.com/folk-song.html Folk Song]</ref>. Аснову архаічнага пласту склалі так званыя ''laulu'' — песні з [[Паэзія|паэтычным]] тэкстам і [[мелодыя]]й з пэўнай структурай. Акрамя таго, старажытныя карані маюць галашэнні, імітацыя гукаў [[прырода|прыроды]], замовы і загаворы, [[Калыханка|калыханкі]], дзіцячыя і [[казка|казачныя]] песні<ref>[https://www.folklore.ee/folklore/vol6/ruutel.htm ESTONIAN FOLK MUSIC LAYERS IN THE CONTEXT OF ETHNIC RELATIONS]</ref>. [[Рыфма]]ваныя песні з’явіліся толькі ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пад уплывам традыцый [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] і [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Для іх болей характэрны адаптацыя да [[музыка|музычнага]] акампанементу, [[Вершаваны рытм|рытмічная]] разнастайнасць, чатырохрадковыя формы<ref name="Folk Song"/>. У [[1869]] г. у [[Тарту]] адбылося першае [[хор|харавое]] свята, якое паклала пачатак эстонскаму спеўнаму руху, адначасова [[культура|культурнай]] і [[палітыка|палітычнай]] з’яве. З [[1891]] г. на такія святы былі дапушчаны жаночыя хоры. З [[1910]] г. праграма складалася выключна з эстонскіх нацыянальных твораў. У [[1988]] г. харавое свята было вызначана «спеўнай рэвалюцыяй», калі сотні тысяч людзей сабраліся на спеўным полі, каб спяваць патрыятычныя песні і адначасова вылучыць палітычныя патрабаванні<ref>[https://4liberty.eu/songs-of-freedom-estonian-choir-song-tradition/ Songs of Freedom: Estonian Choir Song Tradition]</ref>. Да пачатку XX стагоддзя ігра на [[Музычны інструмент|музычных інструментах]] лічылася непрыстойнай справай для жанчын<ref>[https://www.rahvamuusika.ee/index.php?s=204 ESTONIAN TRADITIONAL MUSICAL INSTRUMENTS]</ref>, таму асноўнымі музычнымі выканаўцамі доўгі час заставаліся мужчыны. Традыцыйныя інструменты: [[варган]], [[скрыпка]], [[жалейка]], [[дуда]], смычковая [[арфа]], жартоўная [[цытра]] ''põispill'' са [[свінні|свіных]] кішак<ref>{{Cite web |url=https://ininet.org/estonian-folk-music-instruments-taive-srg.html |title=Estonian folk music instruments. Taive Särg |access-date=26 мая 2023 |archive-date=26 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526201106/https://ininet.org/estonian-folk-music-instruments-taive-srg.html |url-status=dead }}</ref>. Відавочна, старажытныя карані мае шматструнны шчыпковы інструмент [[канель]] ({{lang-et|kannel}}). Упершыню ён згадваецца пад [[1579]] г., вядомы захаваныя канелі канца XVIII ст.<ref>Tall J. Kannel // Folk Harp Journal. — No 30, 1980. — P. 25—29</ref> Незвычайную папулярнасць атрымаў [[акардэон]], які трапіў у [[Эстонія|Эстонію]] ў XIX ст. і выціснуў скрыпку і дуду<ref>[https://pilliportaal.kultuur.ut.ee/parimuspillid/lootspill/ Lõõtspill]</ref>. У немалой ступені гэта тлумачыцца распаўсюджваннем у той жа час новых меладычных [[танец|танцаў]] накшталт [[полька|полькі]], [[вальс]]а і рэйнландара. Эстонія вызначылася асабістымі майстрамі, якія славіліся вырабам акардэонаў. Відавочна, найстаражытнейшай формай танцаў быў [[карагод]]. Аднак паступова мясцовая танцавальная культура трансфармавалася пад вонкавым уплывам<ref>[https://books.openedition.org/obp/14847?lang=en Sille Kapper Continuity and Reinvention: Past Round Dances in Present Estonia]</ref>. Так, у [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. выяўляецца спалучэнне танцаў па крузе з парнымі танцамі. Адно з першых апісанняў танцаў эстонцаў было зроблена ў [[1777]] г. Яно апавядае пра парныя танцы па колу, з тактам 3/4 або 3/8, лёгкімі крокамі і прытаптваннем у трэцяй частцы<ref>[https://www.europeade.ee/arhiiv/tantsuajalugu.htm EESTI RAHVATANTSU AJALOO KRONOLOOGIA]</ref>. У XIX ст. адчуваўся моцны вонкавы ўплыў, распаўсюдзіліся [[кадрыль]], вальс, полька, [[Мазурка (танец)|мазурка]] і г. д. У выніку склаліся танцы, што пераймалі вонкавыя рысы, але маглі мець мясцовыя назвы і асаблівасці<ref>{{Cite web |url=https://rmtantsustuudio.ee/en/history-estonia-dance-culture/ |title=The History Of Estonia Dance Culture |access-date=27 мая 2023 |archive-date=27 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527121652/https://rmtantsustuudio.ee/en/history-estonia-dance-culture/ |url-status=dead }}</ref>: * ''Laba jala waltz'' — разнавіднасць народнага танца з элементамі вальса * ''Jooksu polka'' — вясёлы, лёгкі і хуткі народны танец са скачкамі, бегам і пераваротамі * ''Jamaja labajalg'' — павольны і ціхі парны танец * ''Ingliska'' — танец, падобны на кадрыль, але з элементамі полькі * ''Pulga-tants'' — мужчынскі танец з кіямі Вусная народная [[проза]] ўключае [[казка|казкі]], [[вусная гісторыя|вусныя гістарычныя]] апавяданні, [[анекдот]]ы і іншыя жарты. Адметна, што сярод захаваных казак асноўную групу складаюць чарадзейныя<ref>[https://fairytalez.com/region/estonian/ Estonian Fairy Tales, Folk Tales and Fables]</ref>. Іх сюжэт утрымоўвае матывы барацьбы з [[цмок]]амі, выкрадання высакародных дзяўчын, дапамогі чароўных [[конь свойскі|коней]], прыгод братоў-блізнят або семярых сясцёр і інш.<ref>[https://www.folklore.ee/era/pub/files/EMj2009_engsummary.pdf ESTONIAN FOLKTALES I : 1. FAIRY TALES SUMMARY]</ref>, што аб’ядноўвае эстонскія казкі з агульнай еўрапейскай фальклорнай спадчынай, у першую чаргу з казкамі суседніх народаў. Эстонскае прыкладное мастацтва вядома вышыўкай і разьбярствам. == Мова == {{main|Эстонская мова}} [[Эстонская мова]] належыць да паўднёвай фінскай галіны [[Уральскія мовы|ўральскай моўнай сям’і]]. Найбліжэйшымі да яе з’яўляюцца [[водская мова]] і [[ліўская мова]]<ref>[https://omniglot.com/writing/estonian.htm Estonian language, alphabet and pronunciation]</ref>. Падзяляецца на 2 буйныя групы [[дыялект]]аў: паўночныя і паўднёвыя. Сучасная [[літаратурная мова]] складзена на аснове паўночных дыялектаў, аднак паўднёвыя дыялекты [[Выруская мова|выру]] і [[Сету (дыялект)|сету]] таксама выкарыстоўваюцца ў [[літаратура|літаратурнай]] творчасці. Першыя запісы на эстонскай мове, пераважна [[імя|імёны]] і [[тапонім]]ы, вядомы з [[13 стагоддзе|XIII]] ст. У [[1684]] г. педагог Бенгт Готфрыд Фарселіюс склаў першы падручнік эстонскай мовы са спрошчанай [[арфаграфія]]й на аснове [[Нямецкі алфавіт|нямецкага алфавіта]]. Дзякуючы яго працы да канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. большасць дарослых эстонцаў маглі карыстацца [[пісьмо]]васцю<ref>[https://doi.org/10.25627/20015037584 Liivi Aarma Volksbildung und Buchproduktion im schwedischen Livland: Johann Fischer und Bengt Gottfried Forselius]</ref>. У [[1843]] г. Эдуард Арэнс стварыў эстонскі правапіс, набліжаны да [[фінская мова|фінскага]]. У нашы дні эстонская мова — афіцыйная дзяржаўная мова [[Эстонія|Эстоніі]], шырока выкарыстоўваецца ў літаратуры, [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]], дзяржаўных [[дакумент]]ах, вывучаецца ў школах і вышэйшых навучальных установах. == Рэлігія == Згодна з [[Перапіс насельніцтва|перапісам насельніцтва]] [[2021]] г.<ref>[https://www.stat.ee/en/news/population-census-proportion-people-religious-affiliation-remains-stable-orthodox-christianity-still-most-widespread Population census. The proportion of people with a religious affiliation remains stable, Orthodox Christianity is still the most widespread]</ref>, толькі 17 % эстонцаў, што насяляюць [[Эстонія|Эстонію]], спавядаюць якую-небудзь [[рэлігія|рэлігію]]. 71 % наогул вызначае сябе як няверуючыя. Такім чынам, эстонцы з’яўляюцца найменей рэлігійным народам у свеце. Большасць вернікаў належыць да [[лютэранства|лютэран]] (11 %) і [[праваслаўе|праваслаўных]] (3 %). === Паганства === [[Выява:Maavalla Koda logo.png|міні|Лагатып ''Maavalla Koda'']] [[Генрых Латвійскі]] паведамляў, што продкі эстонцаў шанавалі выяву [[бог]]а, якая знаходзілася ў [[лес]]е на пагорку<ref>Henricus de Lettis «Heinrici Cronicon Lyvoniae», XXIV:5</ref>. Нягледзячы на наступныя стагоддзі панавання [[хрысціянства]], жыхары сельскай мясцовасці доўгі час захоўвалі традыцыю шанавання гаёў, каменных насыпаў, пагоркаў, дзе ў [[свята|святочныя]] дні прыносілі ахвярапрынашэнні<ref>[https://doi.org/10.3176/arch.2007.1.01 Tõnno Jonuks HOLY GROVES IN ESTONIAN RELIGION. In Estonian Journal of Archaeology, 2007, 11, 1, 3-35]</ref>. У народнай [[міфалогія|міфалогіі]] захаваліся постаці, што лічацца даследчыкамі меркаванымі старажытнымі багамі і духамі, у тым ліку Тын (бог урадлівасці), Пека (бог жніва), Тоані (бог смерці і ўладар свету мёртвых), Пікер (бог грому), Ільманейтсі (валадарка надвор’я) і інш. Водгукі старажытнага [[культ продкаў|культу продкаў]] можна ўбачыць у [[абрад]]ах супольнага наведвання могілак, якія добра захаваліся на поўдні<ref>[https://www.folklore.ee/rl/pubte/ee/usund/eesti/valkh.pdf Heiki Valk LÕUNA-EESTI XIII—XVII/XVIII SAJANDI KÜLAKALMISTUD RAHVATRADITSIOONIS JA USKUMUSTES]</ref>. У [[1928]] г. шэраг [[інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]] паставіў перад сабою мэту зноў стварыць уласную эстонскую [[рэлігія|рэлігію]]. Яны лічылі, што нацыянальная незалежнасць ёсць не што іншае, як сродак дасягнення і абароны духоўнай незалежнасці. Асноўным бажаством з меркаванага старажытнага [[паганства|паганскага]] [[пантэон]]а імі быў выбраны Таара, узгаданы яшчэ Генрыхам Латвійскім<ref>[https://www.folklore.ee/folklore/vol26/sutrop.pdf Urmas Sutrop TAARAPITA — THE GREAT GOD OF THE OESELIANS]</ref>. Адсюль паходзіць назва рэлігійнага руху — «таараізм». Паколькі бог рэлігіі прыраўноўваўся да абсалюту, маліцца яму лічылася бессэнсоўным. Рэлігійная практыка ўключала рытуалы з песень, загавораў і ігры на [[Цытра|цытры]]. Супольна святкаваліся [[шлюб]]ы, здзяйсняліся абрады пахавання памерлых і адзначаліся іншыя ўрачыстыя мерапрыемствы. У [[1933]] г. была заснавана першая таараісцкая арганізацыя ''Tallinna Hiis'' («Святы гай [[Талін]]а»)<ref>[https://web.archive.org/web/20110811050822/http://www.estinst.ee/publications/estonianculture/II_MMIII/kaasik.html AHTO KAASIK OLD ESTONIAN RELIGIONS]</ref>. Аднак у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] таараізм апынуўся пад забаронай. Цікавасць да адраджэння нацыянальных вераванняў зноў выявілася ў [[1987]] г., калі ў [[Тарту]] быў створаны клуб ''Tõlet'', члены якога мелі намер захоўваць, вывучаць і распаўсюджваць старажытную эстонскую культуру. Клуб выдаваў свой інфармацыйны бюлетэнь, арганізоўваў публічныя лекцыі і мерапрыемствы. Прыхільнікі неапаганства прапанавалі новы [[каляндар]] з адлікам ад 8213 г. да н. э., «дня нараджэння» [[Зямля (планета)|Зямлі]], дэкларавалі чужасць [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх]] падыходаў да народных вераванняў, стварылі асобную рытуальную і песенную практыку, дэкларавалі плюралістычныя погляды, веданне і разуменне праз традыцыю<ref>[https://www.folklore.ee/rl/pubte/ee/cf/cf/8.html Ergo-Hart Västrik THE HEATHENS IN TARTU IN 1987—1994: HERITAGE PROTECTION CLUB TÕLET]</ref>. У [[1995]] г. была створана рэлігійная арганізацыя ''Maavalla Koda''<ref>[https://www.maavald.ee Maavalla Koda]</ref>, што аб’ядноўвае прыхільнікаў неапаганства. Колькасць неапаганцаў у сучаснай Эстоніі невялікая, аднак яны карыстаюцца сімпатыямі грамадства<ref>[https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:926135/FULLTEXT01.pdf Jenni Rinne Searching for Authentic Living Through Native Fait]</ref>. === Хрысціянства === [[Выява:Konsistoorium Tallinn 03.JPG|thumb|Будынак лютэранскай Кансісторыі ў Таліне]] У высокае [[сярэднявечча]] продкі сучасных эстонцаў былі ўцягнутыя ў той ці іншай ступені ў рух [[Вікінгі|вікінгаў]], што значна пашырыла іх кантакты з вонкавым светам і пазнаёміла з [[хрысціянства]]м. Хрысціянізацыя эстонцаў адбылася ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст. па ініцыятыве [[Рымска-Каталіцкая Царква|Каталіцкага Касцёла]] з пачаткам [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]. Фармальна эстонцы прынялі [[каталіцтва]] да [[1227]] г. Важную ролю ў распаўсюджванні хрысціянскай веры адыгралі каталіцкія ордэны [[Ордэн мечаносцаў|мечаносцаў]], [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскі]], [[Дамініканцы|дамініканцаў]] і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. дзейнічалі болей за 100 [[касцёл]]аў, 12 мужчынскіх і жаночых [[Манастыр|кляштараў]]. З пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] каталіцтва захавала свае пазіцыі толькі ў паўднёвых раёнах, што ўваходзілі ў склад [[Лівонія|Лівоніі]]. У [[1924]] г. у незалежнай [[Эстонія|Эстоніі]] была створана Апольстальская адміністрацыя. Яна фактычна была разбурана пасля далучэння дзяржавы да [[СССР]]. Характэрна, што ў [[1977]]—[[1987]] гг. у Эстоніі працаваў толькі адзін каталіцкі святар [[латышы|латышскага]] паходжання. У [[1991]] г. Эстонія ўзнавіла дыпламатычныя адносіны з [[Ватыкан]]ам. У [[1993]] г. Эстонію наведаў [[Ян Павел II]]. У [[2002]] г. каталіцкая абшчына налічвала 5 745 вернікаў, прычым далёка не ўсе былі эстонцамі. З 14 святароў толькі 1 быў эстонцам<ref>[https://www.katoliku.ee/index.php/en/catholic-estonia/history/237-history History]</ref>. У XVI ст. падчас Рэфармацыі большасць вернікаў звярнулася да [[лютэранства]]. Эстонскія сяляне належалі да вызначаных лютэранскіх парафій, але ім не дазвалялася ўдзельнічаць у органах кіравання сваёй кангрэгацыі. Большасць духавенства і кіраўнікоў складалі [[Балтыйскія немцы|немцы]]. У [[1917]] г. адбыўся першы царкоўны сход. Яго прадстаўнікі вырашылі стварыць царкоўную народную арганізацыю, дзе кожны вернік мог адчуваць сябе ў адзінстве з іншымі. Такім чынам адбылося фарміраванне нацыянальнай лютэранскай арганізацыі на чале з прадстаўнічым царкоўным [[сойм]]ам і выбраным [[біскуп]]ам. У [[1944]] г. біскуп Ё. Кёп быў вымушаны збегчы ў [[Швецыя|Швецыю]] і ў далейшым працаваў сярод эстонскіх [[эміграцыя|эмігрантаў]]. У самой Эстоніі ў пасляваенны перыяд царкоўная лютэранская арганізацыя фактычна фарміравалася нанава. З [[1949]] г. яе ўзначальваў [[арцыбіскуп]], падрыхтоўка святароў вялася ў тэалагічным інстытуце ў [[Тарту]]. Аб’яднанне эстонскіх лютэранскіх цэркваў адбылося толькі ў [[2010]] г. У нашы дні [[Эстонская Евангелічная Лютэранская Царква]] кіруецца Генеральным сінодам і Кансісторыяй на чале з арцыбіскупам. Каля 40 міністраў з 220 з’яўляюцца жанчынамі<ref>{{Cite web |url=https://eelk.ee/en/our-church/history |title=History — EELC |access-date=31 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601144419/https://eelk.ee/en/our-church/history/ |archivedate=1 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[Праваслаўе]] сярод эстонцаў пачало распаўсюджвацца нават раней за каталіцызм. Так, у першай палове [[12 стагоддзе|XII]] стагоддзя ў [[Ноўгарад|Наўгародскай]] і [[Пскоў]]скай епархіях існавалі правілы, якімі трэба было кіравацца пры абвяшчэнні новаахрышчаных эстонцаў. Так, Ніфонтам, [[епіскап]]ам Наўгародскім у [[1130]]—[[1156]] гг., прадпісвалася пачаць абвяшчэнне аб хрышчэнні за 40 дзён да самой падзеі. Важным місіянерскім цэнтрам для паўднёвых эстонцаў былі княствы [[Герцыкскае княства|Герцыке]] і [[Кукенойскае княства|Кукенойс]]. У [[1210]] г. у [[Отэпя]] былі хрышчоны некаторыя эстонцы, але абяцанне прыслаць да іх святароў так і не было выканана<ref>[http://orthodox.we2.edss.ee/estonian-orthodox.html ПРАВОСЛАВИЕ В ЭСТОНИИ]</ref>. Пашырэнне праваслаўя адбылося пасля падпарадкавання эстонскіх зямель [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у гады [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. Хаця ў нашы дні колькасць праваслаўных у Эстоніі большая, чым прадстаўнікоў іншых канфесій, вернікі-эстонцы фарміруюць у ёй адносна невялікую групу. Значную частку праваслаўных вернікаў-эстонцаў складаюць [[сету]]. Дзейнічаюць [[Эстонская Апостальская Праваслаўная Царква]] і [[Эстонская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата]]. == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Койдула]] * [[Георг Отс]] * [[Арва Пярт]] * [[Ленарт-Георг Меры|Ленарт Меры]] * [[Якаб Хурт]] * [[Антс Антсан]] * [[Яан Крос]] * [[Келі Сільдару]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Пушкін, І.А.|частка = |загаловак = Грамадская і культурна-асветніцкая дзейнасць нацыянальных меншасцей у Беларускай ССР (1919–1991): манаграфія|арыгінал = |спасылка = https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/publikacii/savecki_czas.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Выд. цэнтр БДУ|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-476-866-3|тыраж = |ref = Пушкін, І.А.|archive-date = 27 мая 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230527135155/https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/publikacii/savecki_czas.pdf}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Эстонцы||170}} * {{кніга|аўтар = Тамби, С.А.|частка = |загаловак = Эстонцы в Беларуси|арыгінал = |спасылка =|адказны = |выданне = |месца = Санкт-Петербург|выдавецтва = Питер|год = 2021|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-5-4461-1880-9|тыраж = |ref = Тамби, С.А. }} * {{кніга|аўтар = Tvauri, A.|частка = |загаловак = The Migration Period, Pre-Viking Age, and Viking Age in Estonia|арыгінал = |спасылка =https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/34489/1/423944.pdf |адказны = |выданне = |месца = Tartu|выдавецтва = Tartu University Press|год = 2012|том = |старонкі = |старонак = |серыя =Estonian Archaeology 4 |isbn = 978-9949-19-936-5|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://www.everyculture.com/wc/Costa-Rica-to-Georgia/Estonians.html Эстонцы — краіны і культуры] {{ref-en}} * [https://www.eesti.ca Эстонскі сусветны агляд] {{ref-en}} * [https://estoniancuisine.com Эстонская кухня] {{ref-en}} * [https://encyclopedia.pub/entry/32989 Эстонскі фальклорны архіў] {{ref-en}} * [http://entsyklopeedia.ee/artikkel/eesti_ajaloo_kronoloogia1 Эстонская гістарычная храналогія] {{ref-et}} * [https://folkart.ee Эстонскі саюз народнай творчасці і рамёстваў] {{ref-et}} * [https://www.folklore.ee Эстонскі фалькор] {{ref-et}} {{Фіна-ўгорскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы]] [[Катэгорыя:Эстонцы| ]] 1sbdkt39www9e4j6z3nxxue5gvhyv39 0 28160 5173763 4451663 2026-07-31T11:38:06Z Autumndancer 168015 5173763 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Астана (значэнні)}} {{НП}} '''Астана''' ({{lang-it|Ostana}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва - 74 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва - 5 чал./км². Займае плошчу 16 км². Паштовы індэкс — 12030. Тэлефонны код — 0175. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} sr5gu93lu5oe7mb3o5u0dlr8b2w6sjd 5173764 5173763 2026-07-31T11:38:19Z Autumndancer 168015 5173764 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Астана (значэнні)}} {{НП}} '''Астана''' ({{lang-it|Ostana}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 74 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 5 чал./км². Займае плошчу 16 км². Паштовы індэкс — 12030. Тэлефонны код — 0175. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} 1lwdtsnpwtvpahtxbb2d4uiibz8omoi 0 32086 5173465 5138105 2026-07-31T05:11:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173465 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Булгак}} {{Асоба }} '''Ян Булга́к''' ({{lang-pl|Jan Bułhak}}; [[6 кастрычніка]] [[1876]], маёнтак каля в. [[Асташын]] [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Булгак Ян |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 89 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> — [[4 лютага]] [[1950]], {{#statements:P20}}) — віленскі майстар мастацкай краязнаўчай фатаграфіі, «бацька польскай фатаграфіі»<ref>{{cite web|last=Jurecki|first=Krzysztof|datepublished=marzec 2004|url=http://www.culture.pl/pl/culture/artykuly/os_bulhak_jan|title=Jan Bułhak|publisher=culture.pl|lang=pl|accessdate=31 октября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117180558/http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/jan-bulhak|archivedate=17 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>, адзін з піянераў беларускай і польскай мастацкай фатаграфіі, этнограф, фалькларыст<ref name="БС"/>. Яго творчасць лічыцца часткай супольнай культурнай спадчыны [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Польшча|Польшчы]]<ref>[http://old.nlb.by/html/news2006/bulgak.html 6 кастрычніка — 130 год з дня нараджэння Яна Булгака (1876—1950), беларускага і польскага майстра мастацкай краязнаўчай фатаграфіі, этнографа, фалькларыста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028060507/http://old.nlb.by/html/news2006/bulgak.html |date=28 кастрычніка 2018 }} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>. == Біяграфічныя звесткі == {{падвойная выява|лева|Варонча. Каля касцёла Св. Ганны. Валерый Булгак (02).jpg|180|Варонча. Каля касцёла Св. Ганны. Юзэфа (Хаціская) Булгак.jpg|180|Магілы бацькоў Валерыя Булгака і Юзэфы з Гаціскіх каля [[Касцёл Святой Ганны (Варонча)|касцёла]] ў [[Варонча|Варонч]]ы}} Бацька — Валеры Антоні Станіслаў Булгак герба «Сыракомля» (1842—1905), маці Юзэфа з роду Гаціскіх гербу «Рох» (пам. 1893). На Беларусі ў вёсцы [[Варонча]], што на Наваградчыне, каля [[Касцёл Святой Ганны (Варонча)|касцёла Св. Ганны]] знаходзяцца 4 магілы продкаў Яна Булгака. Скончыў класічную гімназію ў [[Вільнюс|Вільні]] (1897), паступіў на факультэт філасофіі [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве. Але абмежаванасць сродкаў прымусіла праз два гады пакінуць вучобу. Да 1912 жыў у вёсцы [[Пярэсека]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]], дзе знаходзіўся маёнтак, які ён атрымаў у спадчыну ад маці (спадчына стрыечнага дзеда Грынеўскага). У жніўні 1901 года ажаніўся са стрыечнай сястрой Ганнай Гаціскай. Пасля смерці бацькі прадаў маёнтак і набыў у [[Радзівілы|Радзівілаў]] фальварак у [[Беліца (Мінскі раён)|Беліцы]] каля Мінска. [[27 красавіка]] [[1906]] года нарадзіўся яго адзіны сын Януш Булгак. == Заняткі фатаграфіяй == === Пачаткі === Першыя свае фатаздымкі Я. Булгак зрабіў у 1905 годзе — жонка атрымала ў падарунак просценькі [[фотаапарат]]. Напачатку парадамі яму дапамагаў навагрудскі фатограф Баляслаў Ігнаці Дамейка. У 1908 годзе стварыў сваю фоталабараторыю ў сядзібе Пярэсіцы. У той самы год дэбютаваў і здабыў галоўную ўзнагароду на фотаконкурсе рэдакцыі «Ілюстраванага жыцця» (штотыднёвы дадатак да «Літоўскага кур’еру»). === Першыя перамогі === У 1910 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у сусветнай фотавыстаўцы ў [[Брусель|Бруселі]]. Перапісваўся з Парыжскім фотаклубам і вядомым французскім фатографам {{нп3|Канстан Пюё|Канстанам Пюё|ru|Пюйо, Констан}}. Два сшыткі берлінскіх «Фатаграфічных паведамленняў» у 1910 годзе змяшчалі яго здымкі. Свае здымкі і нататкі дасылаў у часопіс «Зямля» (Варшава), а таксама Польскаму краязнаўчаму таварыству. У 1911 годзе зладзіў фотавыстаўку ў [[Мінск]]у. Пачаў супрацоўнічаць з «Віленскім штотыднёвікам» («[[Tygodnik Wileński]]») (перапынілася ў [[1939]]), «Варшаўскім фатографам», «Нямецкім альманахам». Удзельнічаў у выстаўцы фота ў [[Цехацінак|Цехацінеку]]. Атрымаў ганаровы дыплом ў катэгорыі мастацкага партрэту на конкурсе ў [[Антверпен]]е. === Прафесійная праца === На лёс Я. Булгака як фатографа паўплываў мастак [[Фердынанд Рушчыц]], з якім Я. Булгак пазнаёміўся ў 1910. У 1911 годзе па яго прапанове Віленскі гарадскі магістрат стварыў пасаду гарадскога фатографа, на якую запрасіў Я. Булгака. Безумоўнае мастацкае ўздзеянне Ф. Рушчыца на творчасць Я. Булгака, менавіта пад яго ўплывам адбылося пераўтварэнне фатографа-аматара ў фатографа-прафесіянала. Перад тым як заняць пасаду гарадскога фатографа, Я. Булгак прайшоў практыку ў Германіі ў вядомага дрэздэнскага партрэтыста {{нп3|Хуга Эрфурт|Хуга Эрфурта|de|Hugo Erfurth}}, пабываў у розных мастацкіх суполках, дзе пазнаёміўся з сімвалістамі і імпрэсіяністамі з Германіі і Францыі. Вярнуўшыся дадому, Я. Булгак распачаў фотаінвентарызацыю помнікаў архітэктуры Вільні, дзеля чаго ў 1912 Я. Булгак заснаваў у Вільні атэлье фатаграфіі (да 1915 зрабіў больш за 800 здымкаў), ваколіц і [[Літва|Літвы]]. Пераважная частка яго творчасці звязаная з [[Вільнюс|Вільняй]] і Віленшчынай, ён таксама дакументаваў помнікі і пейзажы іншых частак тагачаснай Польшчы. Большасць яго калекцыі зробленая ў 1912—1915, але нават падчас нямецкай акупацыі ў Другую сусветную вайну Я. Булгак не пераставаў фатаграфаваць (15 альбомаў з той пары з 462 здымкамі захаваліся дагэтуль у [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай акадэміі навук]] у Вільні). Серыю сваіх здымкаў ён змясціў у часопісе «[[Вестник фотографии]]», з якім супрацоўнічаў у 1913—1914. У доме Я. Булгака на плошчы Э. Ажэшкі захоўвалася калекцыя з 10 тысяч фотаздымкаў, з іх каля 6 тысяч — Вільні і Віленшчыны. Калекцыя амаль цалкам згарэла ў 1944<ref name="БС"/>. Задакументаваў [[Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (Жылічы)|палацава-паркавы ансамбль Булгакаў]]. У 1915 годзе выйшаў альбом у 6 тамах «Літва ў здымках Яна Булгака», якія ён рабіў у 1905—1911 гадах, і дзе змешчана больш за 270 здымкаў. Сярод якіх [[Навагрудак]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Свіцязь]], [[Крэва]], [[Вілейка]], [[Тракай]]. У 1919—1939 кіраваў фатаграфічнай лабараторыяй пры факультэце мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні. У 1944, пасля бамбардзіровак, Я. Булгак пакінуў Вільню. З 1945 пераехаў з сям’ёй у Варшаву, дзе дакументаваў ваенныя разбурэнні, а таксама помнікі на захадзе Польшчы. Выканаў каля тысячы фатаграфій разбуранай Варшавы ў працэсе аднаўлення, каля 2 тысяч фатаграфій заходніх зямель, далучаных да Польшчы. Быў адным з заснавальнікаў {{нп3|Саюз польскіх фотамастакоў|Саюза польскіх фотамастакоў|pl|Związek Polskich Artystów Fotografików}}, пэўны час яго першым прэзідэнтам і старшынёй кваліфікацыйнай камісіі. У Варшаве, пры дапамозе дырэктара [[Нацыянальны музей у Варшаве|Народнага музея]] [[Станіслаў Лорэнц|Станіслава Лорэнца]], адбылася і першая пасляваенная выстава Я. Булгака «Варшава. 1945 г. у выявах Яна Булгака». Памёр у [[Гіжыцка]], пахаваны ў Варшаве. == Творчасць == Я. Булгак прадстаўнік {{нп3|Піктарыялізм|піктаральнай плыні|ru|Пикториализм}} фотамастацтва. Плынь з’явілася ў канцы 19 ст., прымаючы эстэтыку [[імпрэсіянізм]]у і працуючы з тэмамі пейзажа і архітэктуры. Галоўная тэма ягоных прац — брамы, завулкі, дахі, прырода і святло, калі і з’яўляецца сілуэт чалавека, то падпарадкоўваецца кампазіцыі, інтэгруецца з архітэктурай. Фотаздымкі Булгака, якія перадаюць саму аўру Старога горада і навакольнага ландшафту, адносяць да твораў «непараўнальнай мастацкай каштоўнасці»<ref>{{кніга|аўтар = Venclova, Tomas.|частка = Bułhak Jan|загаловак = Vilniaus vardai|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vilnius |выдавецтва = R. Paknio leidykla|год = 2006|том = |старонкі = 225|старонак = |серыя = |isbn = 9986-830-96-6}} {{ref-lt}}</ref>. Крытыкі і фатографы звяртаюць увагу на тое, што Вільня, сфатаграфаваная Я. Булгаком, нагадвае разагрэты сонцам паўднёваеўрапейскі горад, няма ў ім жыцця, няма людзей, крамаў, рэстаранаў, ёсць чыстая архітэктура. Работы Я. Булгака вылучае незвычайная мастацкасць, пачуццё пейзажу, відавочнае захапленне амаль тэатральнай пастаноўкай кадра, адчуванне прапорцыі і прасторы, а перадусім уменне працаваць са святлом, якое стварае клімат фатаграфіі. Вывучэнне святла вельмі цікавіла Я. Булгака. За фатаграфію «Радасць жыцця», якая паказвала заценены пакой у які пранікаюць промні сонца, Я. Булгак атрымаў узнагароду на Міжнародным фатаграфічным салоне ў Варшаве (1937). Найбольш вядомыя фатаграфіі Булгака, зробленыя ў Беларусі, характарызуюцца ярка вызначанай этнаграфічнай скіраванасцю: беларускія народныя тыпы, краявіды, вёскі, гаспадарчыя пабудовы беларускіх сялян («Беларус з-пад Клецка», «Бабулька-беларуска з маёнтка [[Пярэсека]] пад Мінскам», «Вечар. Міншчына»). Аўтар кнiг «Мая зямля» (1919), «Эстэтыка святла» (1936), «Дваццаць шэсць гадоў з Рушчыцам» (1939). Вядомы Я. Булгак не толькі як майстра краязнаўчай фатаграфіі, але і як педагог, бібліёграф, фалькларыст, гісторык мастацтваў, першы беларускі гісторык фатаграфіі. Аўтар дзесяткаў артыкулаў пра беларускі фальклор і краязнаўства («Экскурсіі на Свіцязь», 1910; «Велікодныя песні на Міншчыне (валачобнікі)», 1911 і інш.), прац пра мастака [[Фердынанд Рушчыц|Ф. Рушчыца]], даследаванняў і падручнікаў па эстэтыцы і тэхніцы фатаграфіі. Яму належыць спецыяльная праца «Пра першых віленскіх фатографаў з XIX стагоддзя» (1939) і кніга ўспамінаў «Край дзіцячых гадоў» (1942), у якой адлюстравана жыццё Навагрудчыны канца 19 — пачатку 20 ст<ref name="БС"/>. Фатаграфіямі Булгака ілюстраваны даведнік па горадзе Вільнюсе [[Юльюш Клос|Юліуша Клоса]]<ref>{{кніга|аўтар = Kłos, Juliusz |загаловак = Wilno. Przewodnik krajoznawczy|адказны = |серыя = |спасылка = |выданне = Wydanie trzecie poprawione po zgonie autora|месца = Wilno |выдавецтва = Wydawnictwo Wileńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczniego-krajoznawczego |год = 1937 |том = |старонкі = |старонак = 323|isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>, кніга пра Вільню Ежы Рэмера<ref>{{кніга|аўтар = Remer, Jerzy|загаловак = Wilno|адказны = |серыя = |спасылка = |выданне = |месца = Poznań|выдавецтва = Wydawnictwo Polskie|год = 1934|том = |старонкі = |старонак = 214|isbn = |тыраж = }}{{ref-pl}}</ref> і іншыя выданні. Удзельнік 174 міжнародных выставак. Фотатэка і калекцыя яго здымкаў (каля 10 тысяч) згарэла ў 1944. Фатаграфіі Я. Булгака зберагаюцца ў архівах і бібліятэках Вільнюса і Варшавы, у тым ліку ў [[Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў|Літоўскім дзяржаўным гістарычным архіве]] і [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэцы Акадэміі навук Літвы]]<ref name="БС"/>. У фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] таксама захоўваецца невялікая калекцыя работ фотамастака. У 1999 яна ўпершыню публічна экспанавалася ў мінскай незалежнай галерэі візуальных мастацтваў «Nova». У 2012 годзе ў польскі Нацыянальны музей у Варшаве трапіў альбом невядомых раней фота Яна Булгака. Альбом датаваны 1924 годам і ўключае 44 здымкі. Кожны падпісаны Янам Булгакам, што тады працаваў у Вільні, і мае кароткае тлумачэнне. Фотаздымкі складаюцца ў рэпартаж пра жыццё ў Віленскай следчай вайсковай турме. Зняволеныя і ахоўнікі знятыя падчас штодзённых заняткаў. == Бібліяграфія == * Вандроўкі фатографа: Віленскі краявід (фрагменты) / перакл. з польскай мовы Вацлава Арэшкі // Культура. 2001. 13-19 кастр. № 39/40. С. 14. * Край дзіцячых гадоў / Уклад., прадм. Т. Г. Вяршыцкая; перакл. з польскай Т. Г. Вяршыцкай; перакл. вершаў з польскай мовы С. І. Законнікава; аўтар каментарыяў, подпісаў да фотаздымкаў, бібліяграфіі, артыкула «Жыццё і творчасць Яна Булгака» І. Б. Кухарская. — Мінск : Беларусь, 2004. — 415 с. * Fotografika. Warszawa, 1931. * Wędrówki fotografa… Cz. 1—4. Wilno, 1931—36. * Technika bromowa. Wilno, 1933. * Bromografika czyli metoda wtórnika. Wilno, 1934. * Estetyka światła. Wilno, 1936. * Fotografia ojczysta. Wrocław, 1951. == Культурны ўплыў == Меў вялікі ўплыў на творчасць віленскіх фотамастакоў, якія цалкам перанялі погляды Я. Булгака на мастацтва. Гэты ўплыў абумовіў развіццё фатаграфіі як мастацтва на Віленшчыне і на тэрыторыі не толькі Заходняй Беларусі, але і ўсёй Польшчы. Быў абраны заснавальнікам Віленскага<ref>{{кніга|аўтар = Jackiewicz, Mieczysław.|частка = Bułhak Jan|загаловак = Wileńska encyklopedia 1939-2005|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Galeria Polskiej Książki Sp. z o. o. Ex libris|год = 2007|том =|старонкі = 74|старонак = |серыя = |isbn = 978-83-89913-95-1}}{{ref-pl}}</ref> (у іншых крыніцах сцвярджаецца, што заснаваў фотаклуб і кіраваў ім з 1927 года)<ref>{{кніга|аўтар = Venclova, Tomas.|частка = Bułhak Jan|загаловак = Vilniaus vardai|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vilnius |выдавецтва = R. Paknio leidykla|год = 2006|том = |старонкі = 225|старонак = |серыя = |isbn = 9986-830-96-6}}{{ref-lt}})</ref> і Польскага фотаклубаў і Польскага фатаграфічнага таварыства. У 1935—1939 быў адным з рэдактараў часопісаў {{langi|en|«Przegląd Fotograficzny»}}, {{langi|en|«Fotograf Polski»}}. == Памяць == У гонар 125-годдзя са дня нараджэння Яна Булгака РУП «Белпошта» выпусціла памятны мастацкі канверт з арыгінальнай маркай ([[2001 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2001]])<ref>{{Cite web |url=http://s5.gallery.aystatic.by/650/279/611/5020/5020611279_0. |title=Марка з выявай Яна Булгака на канверце РУП «Белпошта» |access-date=6 кастрычніка 2019 |archive-date=6 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006210908/http://s5.gallery.aystatic.by/650/279/611/5020/5020611279_0. |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Jan Bulhak monument.JPG|250px|''Надмагілле на могілках [[Старыя Павонзкі]]''|thumb]] У кастрычніку 2019 года ў вёсцы Пярэсека Мінскага раёна была адкрыта мемарыяльная дошка Яну Булгаку. Урывак з незакончанай паэмы [[Максім Танк|Танка]]: <ref>Максім Танк: новыя факты, матэрыялы, інтэрпрэтацыі. 2014. С. 295</ref> <poem>А на сцяне — краявід Булгака: Хаты пакрытыя мохам, саломай, Змрочны цень гатаўскага сасняка, Нарачы бераг да болю знаёмы… </poem> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Булгак Ян // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1996. Т. 3. С. 329. * Булгак Ян // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. Мінск, 1994. Т. 2. С. 124. * Булгак Ян // Беларусь: энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 134. * Булгак Ян // Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя. Мінск, 1989. С. 92. * Булгак Ян // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. Мінск, 1984. Т. 1. С. 513. * Булгак Ян // Архітэктура Беларусі : энцыклапедычны даведнік / рэдкалегія : А. А. Воінаў [і інш.]. Мінск, 1993. С. 578. * Булгак Ян // Фотография : энциклопедический справочник / ред. коллегия: П. И. Бояров и др. Минск, 1992. С. 38. * Гаціскія, Дахновічы-Гаціскія (HACISKI, DACHNOWICZ-HACISKI) герба «РОХ ІІІ» // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 4. Г / Д. Ч. Матвейчык [і інш.]; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск : Беларусь, 2016. — 959 с. : [16] л. іл. С. 304—316. * Зайцава Т. З гісторыі нацыянальнай фатаграфіі: Ян Булгак у Беларусі / Тамара Зайцава // Гісторыя. Культуралогія. Мастацтвазнаўства: матэрыялы III Міжнароднага кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый», 1 сесія — 21-25 мая, 2 сесія — 4-7 снежня, Мінск, 2000 г. / рэд. калегія: Віталь Скалабан (галоўны рэдактар) і інш. Мінск, 2001. С. 218—220. * Кошур С. У якім Асташыне нарадзіўся Ян Булгак? / Святлана Кошур // Культура. 2004. 11-17 верас. (№ 37). С. 14. * Кухарска Я. Ян Брунан Булгак (1876—1950) — забыты мастак Наваградзкае зямлі / перакл. з польскае мовы Натальлі Пятровіч // Спадчына. 2002. № 2/3. С. 143—158. * Лаўрэш Л. Л. Ян Булгак: паводле Г. Каняста, Інстытут Адама Міцкевіча (Польшча) // Эл. рэсурс [http://pawet.net/ pawet.net] == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128819}} * [http://pawet.net/bulhak/index.html Фотагалерэя Я. Булгака (46 фота маёнткаў Зах. Беларусі ў колішніх Віленскім, Навагрудскім, Брэсцкім ваяв.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054152/http://pawet.net/bulhak/index.html |date=28 жніўня 2008 }} — Эл. рэсурс [http://pawet.net/ pawet.net] * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=61272 Адноўленае гняздо Яна Булгака] — Эл. рэсурс [http://nashaniva.by/ nashaniva.by] * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=78835 Рэпартаж з турмы ад бацькі беларускай фатаграфіі (У Варшаве знайшоўся альбом невядомых фота Яна Булгака)] — Эл. рэсурс [http://nashaniva.by/ nashaniva.by] {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Булгак Ян}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фатографы Літвы]] [[Катэгорыя:Фатографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве]] cu4p58hgamvnswfyve4xygwl4skirfs 0 32158 5173354 4975324 2026-07-30T17:54:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173354 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Цімашэнка}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Юлія Уладзіміраўна Цімашэнка | арыгінал імя = {{lang-ua|Юлія Володимирівна Тимошенко}} | выява = | шырыня = | пасада = [[прэм’ер-міністр Украіны]] | сцяг = Flag of Ukraine.svg | парадак = [[Другі ўрад Цімашэнка|14]] | перыядпачатак = [[18 снежня]] [[2007]] | перыядканец = [[11 сакавіка]] [[2010]]<ref>[http://gska2.rada.gov.ua/pls/radac_gs09/gol_karta_zal3?g_id=11119 Вярхоўная Рада Украіны]</ref> | папярэднік = [[Віктар Фёдаравіч Януковіч]] | пераемнік = [[Мікалай Янавіч Азараў]] | прэзідэнт = [[Віктар Андрэевіч Юшчанка]]<br />[[Віктар Фёдаравіч Януковіч]] | пасада_2 = [[Народны дэпутат Украіны]] VI склікання | сцяг_2 = Flag of Ukraine.svg | перыядпачатак_2 = [[23 лістапада]] [[2007]] | перыядканец_2 = [[19 снежня]] [[2007]] | пасада_3 = [[Народны дэпутат Украіны]] V склікання | сцяг_3 = Flag of Ukraine.svg | перыядпачатак_3 = [[25 мая]] [[2006]] | перыядканец_3 = [[14 чэрвеня]] [[2007]] | пасада_4 = прэм'ер-міністр Украіны | сцяг_4 = Flag of Ukraine.svg | парадак_4 = [[Першы ўрад Цімашэнка|11]] | перыядпачатак_4 = [[24 студзеня]] [[2005]] | перыядканец_4 = [[8 верасня]] [[2005]] <br /><small>(в. а. да [[4 лютага]] [[2005]])</small> | папярэднік_4 = [[Мікалай Янавіч Азараў]] (в. а.) | пераемнік_4 = [[Юрый Іванавіч Еханураў]] | прэзідэнт_4 = [[Віктар Андрэевіч Юшчанка]] | пасада_5 = [[Народны дэпутат Украіны]] IV склікання | сцяг_5 = Flag of Ukraine.svg | перыядпачатак_5 = [[14 мая]] [[2002]] | перыядканец_5 = [[4 лютага]] [[2005]] | пасада_6 = Віцэ-прэм'ер-міністр Украіны па ТЭК | сцяг_6 = Flag of Ukraine.svg | перыядпачатак_6 = [[30 снежня]] [[1999]] | перыядканец_6 = [[19 студзеня]] [[2001]] | прэм'ер_6 = [[Віктар Андрэевіч Юшчанка]] | прэзідэнт_6 = [[Леанід Данілавіч Кучма]] | пасада_7 = [[Народны дэпутат Украіны]] III склікання | сцяг_7 = Flag of Ukraine.svg | перыядпачатак_7 = [[12 мая]] [[1998]] | перыядканец_7 = [[2 сакавіка]] [[2000]] | пасада_8 = [[Народны дэпутат Украіны]] II склікання | сцяг_8 = Flag of Ukraine.svg | перыядпачатак_8 = [[16 студзеня]] [[1997]] | перыядканец_8 = [[12 мая]] [[1998]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{UKR}} | веравызнанне = [[праваслаўе]], [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|УПЦ КП]] | адукацыя = | прафесія = інжынер-эканаміст | навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|эканамічных навук}} | імя пры нараджэнні = Юлія Володимирівна Грігян | бацька = Уладзімір Абрамовіч Грыгян | маці = Людміла Мікалаеўна Цялегіна | партыя = | муж = Аляксандр Генадзевіч Цімашэнка | дзеці = Яўгенія Аляксандраўна Цімашэнка | сайт = [http://www.tymoshenko.ua/ru tymoshenko.ua] | аўтограф = | узнагароды = Ордэн Святой Варвары<ref>[http://24.ua/news/show/id/62270.html «Вялікамучаніца» Цімашэнка нечакана атрымала яшчэ і шахцёрскі ордэн.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131104004810/http://24.ua/news/show/id/62270.html |date=4 лістапада 2013 }} 24.ua (29.8.2008).</ref> у 1998 годзе ад [[УПЦ МП]]. {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Шахцёрская слава 3 ступені}} {{!!}} {{Шахцёрская слава 2 ступені}} {{!}}} }} '''Ю́лія Уладзі́міраўна Цімашэ́нка''' ({{lang-uk|Юлія Володимирівна Тимошенко}}), на нараджэнні '''Грыгя́н''', потым змяніла прозвішча на матчына '''Цяле́гіна''' (нар. {{ДН|27|11|1960}}, {{МН|Днепрапятроўск||}}) — украінская [[палітык]], лідарка палітычнага руху «[[Бацькаўшчына (усеўкраінскае аб’яднанне)|Батьківщина]]» і БЮЦ (Блок Юліі Цімашэнка), адна з лідараў [[Аранжавая рэвалюцыя|«Аранжавай рэвалюцыі»]]. Прэм’ер-міністр [[Украіна|Украіны]] ў 2005 годзе і з 18 снежня 2007 да 3 сакавіка 2010 года. == Біяграфія == {{Састарэла|}} Юлія Цімашэнка нарадзілася і жыла ў [[Днепрапятроўск]]у, у 1984 годзе скончыла эканамічны факультэт мясцовага ўніверсітэта. У 1979 годзе пабралася шлюбам з партыйным функцыянерам Аляксандрам Цімашэнкам. На пачатку 1990-х гадоў Цімашэнка сур’ёзна занялася бізнесам. Паводле некаторых ацэнак, у 1996 годзе кіраваная ёй сетка кампаній «Аб’яднаныя энергасістэмы Украіны» (асноўны імпарцёр газу з [[Расія|Расіі]] ва Украіну) кантралявала чвэрць эканомікі краіны. На той момант Юлія Цімашэнка была самай багатай жанчынай Украіны. У 1999 годзе яна стала віцэ-прэм’ерам ва ўрадзе [[Віктар Юшчанка|Віктара Юшчанкі]]. Пасля адстаўкі ўрада Віктара Юшчанкі Юлію Цімашэнку абвінавацілі ў карупцыі. Яна нават часова трапіла ў турму, дзе правяла некалькі тыдняў. Яе бізнес-імперыя была дашчэнту разбураная, і тады Цімашэнка пайшла ў палітыку. У 2002 годзе яе блок («Блок Юлії Тимошенко») паказаў неблагі вынік падчас парламенцкіх выбараў (7,2 %), а Цімашэнка стала адным з самых рэзкіх і радыкальных крытыкаў прэзідэнта [[Леанід Кучма|Кучмы]]. У першым студзеньскім нумары 2005 года вядомы ўкраінскі часопіс «Карэспандэнт» назваў Юлію Цімашэнку «рэвалюцыянерам году» (2004). На думку рэдакцыі, без яе падтрымкі і напору Віктару Юшчанку наўрад ці хапіла б рашучасці давесці справу да перамогі. Нават непахісныя праціўнікі назвалі Цімашэнку «галоўнай сілай і адначасова галоўнай слабасцю» ўкраінскай апазіцыі. Юлія Цімашэнка была асноўнай паплечніцай Віктара Юшчанкі на прэзідэнцкіх выбарах ва Украіне ў [[2004]] г., адным з лідараў «Аранжавай рэвалюцыі», пасля якой Юшчанка стаў прэзідэнтам Украіны. У студзені 2005 года Віктар Юшчанка прызначыў Цімашэнку прэм’ер-міністрам, але затым у верасні 2005 зняў яе з гэтай пасады. Пасля наступных парламенцкіх выбараў, на якіх БЮЦ атрымаў 30,7 % галасоў, Юлія Цімашэнка з [[18 снежня]] 2007 г. зноў заняла пасаду прэм’ер-міністра Украіны. Кандыдат на пасаду прэзідэнта Украіны на выбарах [[2010]] г., выйшла ў другі тур выбараў ([[7 лютага]]), дзе саступіла [[Віктар Януковіч|Віктару Януковічу]]. [[3 сакавіка]] 2010 г. пайшла ў адстаўку з пасады прэм’ер-міністра. 5 жніўня 2011 г. арыштаваная, 11 лістапада 2011 г. прызнана вінаватай у перавышэнні службовых паўнамоцтваў і асуджана да 7 гадоў пазбаўлення волі. 11 кастрычніка 2011 года [[Пячэрскі раён (Кіеў)|Пячэрскі]] суд Кіева вырак Ю. Цімашэнку да 7 гадоў зняволення за «перавышэнне службовых паўнамоцтваў»<ref>{{Артыкул|загаловак=Суд даў Цімашэнцы 7 гадоў|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=87283|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=12 кастрычніка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-10-12 195 (27058)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/87277/12kas-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 22 лютага 2014 г. [[Вярхоўная Рада Украіны]] ўхваліла Пастанову № 751 «Аб выкананні міжнародных абавязкаў Украіны адносна вызвалення Цімашэнкі Ю. В.» паводле рашэння [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|Еўрапейскага суда па правах чалавека]] ад 30 красавіка 2013 г. датычна «палітычнай матываванасці» пераследу<ref>{{Навіна|загаловак=Юлія Цімашэнка выйшла на волю|спасылка=http://www.euroradio.by/yuliya-cimashenka-vyyshla-na-volyu|выдавец=[[Еўрарадыё]]|дата публікацыі=22 лютага 2014|дата доступу=25 верасня 2015|access-date=16 лістапада 2018|archive-date=13 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413102619/https://euroradio.by/yuliya-cimashenka-vyyshla-na-volyu|url-status=dead}}</ref>. Адразу па вызваленні прыбыла з Харкава на «[[Еўрамайдан]]». Публічна абвясціла пра рашэнне балатавацца на пост Прэзідэнта Украіны<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/22/256703_timoshenko_mi_dolzhni_nakazat.html Тимошенко: «Мы должны наказать всех виновных, иначе не будем достойны памяти погибших» (ДОБАВЛЕНЫ ФОТО)] {{ref-uk}}</ref><ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25273822.html Юлія Тимошенко вже на Майдані, попрощалася з загиблими] {{ref-uk}}</ref>. На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2014)|выбарах у 2014 годзе]] Юлія Цімашэнка атрымала 2 месца з 12,81 % галасоў выбарцаў; [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пётр Парашэнка]] перамог у першым туры<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2014/05/29/7027372/ ЦВК порахувала 100 % протоколів. У Порошенка майже 55 %]</ref>. Зарэгістраваная ў якасці кандыдата на [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|выбарах прэзідэнта ў 2019 годзе]]. На выбарах заняла трэцяе месца з 13,40 % галасоў выбарцаў і не прайшла ў другі тур<ref>[https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=719.html Результати голосування]</ref>. == Гл. таксама == * [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2004)]] * [[Палітычны крызіс ва Украіне 2004 года]] * [[Аранжавая рэвалюцыя]] * [[Першы ўрад Цімашэнка]] (2005) * [[Другі ўрад Цімашэнка]] (2007—2010) * [[Газавы канфлікт паміж Расіяй і Украінай 2005—2006 года]] * [[Універсал нацыянальнага адзінства]] * [[Блок Юліі Цімашэнка]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Yulia Tymoshenko}} * [http://www.tymoshenko.com.ua/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051228094722/http://www.tymoshenko.com.ua/ |date=28 снежня 2005 }} {{ref-uk}} * [http://byut.com.ua/ Сайт Блоку Юліі Цімашэнка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131125153729/http://byut.com.ua/ |date=25 лістапада 2013 }} {{ref-uk}} * {{Rodovid|78375|Юлія Цімашэнка}} * {{ЖЧ|tymoshenkoua|Юліі Цімашэнка}} * {{facebook|Tymoshenko.UA|Юліі Цімашэнка}} * {{твітэр|YuliaTymoshenko|Юлія Цімашэнка}} * {{YouTube user|tymoshenkoua|Юліі Цімашэнка}} {{start box}} {{succession box | title=[[Прэм’ер-міністр Украіны]] | before=[[Мікалай Янавіч Азараў]] | after=[[Юрый Іванавіч Еханураў]] | years=[[24 студзеня]] [[2005]] — [[8 верасня]] [[2005]]}} {{succession box | title=[[Прэм’ер-міністр Украіны]] | before=[[Віктар Фёдаравіч Януковіч]] | after= [[Мікалай Янавіч Азараў]] | years=[[18 снежня]] [[2007]] — [[11 сакавіка]] [[2010]]}} {{end box}} {{Прэм’ер-міністры Украіны}} {{Кандыдаты-2010}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цімашэнка Юлія Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Дніпроўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Жанчыны-кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Украіны]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены УА «Бацькаўшчына»]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Украіны]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны II склікання]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны III склікання]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны IV склікання]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны V склікання]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны VI склікання]] [[Катэгорыя:Члены СНБА Украіны]] 5498eznrp0ker54d1xkdds1ssko4aqv 0 32534 5173457 4982144 2026-07-31T02:01:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173457 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Афанасьеў}} {{Вучоны |Імя = Якаў Мікітавіч Афанасьеў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Яков Никитович Афанасьев}} |Фота = Якаў Мікітавіч Афанасьеў.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[глебазнаўства]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = {{Навуковае званне|НАНБ|0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} [[Файл:Генезис, проблемы классификации и плодородия почв.jpg|250px|thumb|«Генезис, проблемы классификации и плодородия почв»]] [[Файл:Почвоведение и агрохимия.jpg|250px|thumb|«Почвоведение и агрохимия»]] '''Якаў Мікітавіч Афана́сьеў''' ({{lang-ru|Яков Никитович Афанасьев}}; {{ВД-прэамбула}}) — беларускі [[глебазнавец]]. Акадэмік [[АН БССР]] (1928)<ref name="БС">{{кніга |частка = Афанасьев Яков Никитович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 34 |старонак = 737 |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 21 кастрычніка 1877 года ў г. [[Балашоў (горад)|Балашоў]] [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]]. У [[1901]] годзе скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]]<ref name="БС"/>. У 1902 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю. Выкладаў на [[Вышэйшыя жаночыя сельскагаспадарчыя курсы|Галіцынскіх жаночых курсах]] у [[Масква|Маскве]]. У 1907 і 1908 гадах прымаў удзел у I і II Усерасійскіх з’ездах глебазнаўцаў. З [[1913]] года — член Глебазнаўчага камітэта Маскоўскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref name="БС"/>. З [[1921]] года — прафесар, загадчык кафедры глебазнаўства [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкага сельскагаспадарчага інстытута]] (з [[1925]] года — Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі)<ref name="БС"/>. Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|БелАН]] ([[1928]])<ref name="БС"/>. У 1931—1937 гадах — дырэктар [[Інстытут глебазнаўства і аграхіміі НАН Беларусі|Інстытута аграглебазнаўства БелАН]]<ref name="БС"/>. Удзельнічаў у II Міжнародным кангрэсе глебазнаўцаў у Вашынгтоне (1927). Пражываў у кватэры № 78 [[Дом спецыялістаў (Мінск)|Дома спецыялістаў]] па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Савецкай]] у [[Менск]]у. Арыштаваны 9 жніўня 1937 года ва ўласнай кватэры. [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] 19 снежня 1937 года прыгавораны да расстрэлу з канфіскацыяй маёмасці як «актыўны член антысавецкай тэрарыстычнай фашысцкай арганізацыі». Асабовая справа № 10618-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. Расстраляны ў адну ноч з [[Іосіф Ігнатавіч Валадзько|Іосіфам Валадзько]], [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васілём Дружчыцам]], [[Аркадзь Ляшчынскі|Аркадзіем Ляшчынскім]], [[Марк Матусевіч|Маркам Матусевічам]], [[Фёдар Сулкоўскі|Фёдарам Сулкоўскім]], [[Іван Захаравіч Сурта|Іванам Суртам]], [[Дора Турбовіч|Дорай Турбовіч]] і іншымі (усяго больш за 200 чалавек). Рэабілітаваны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 18 ліпеня 1957 года. == Навуковая дзейнасць == Праводзіў даследаванні [[глеба|глеб]]. Аўтар прац па пытаннях павышэння [[ураджайнасць|ўраджайнасці]] ў розных глебавых раёнах Беларусі, барацьбе з залішняй вільготнасцю ў глебах<ref name="БС"/>. Кіраваў складаннем першай карты глебаў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]]<ref name="БС"/> і адной з першых глебазнаўчых карт свету. Апублікаваў больш за 30 навуковых прац, у тым ліку 4 [[Манаграфія|манаграфіі]]<ref>[http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=6399 Афанасьев Яков Никитович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919125410/http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=6399 |date=19 верасня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. === Асноўныя працы === * Глебавыя раёны БССР. — Менск, 1931; * Як павысіць ураджайнасць на глебах БССР. — Менск, 1933; * Аб мерах барацьбы са збыткоўнай вільгаццю і недахопам аэрацыі ў глебах БССР у сувязі з іх рэльефам і тыпам. — Менск, 1935. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Афанасьеў Якаў Мікітавіч}} * '' Лившиц,В. М., Добролюбов, Н. Н.'' Основоположник белорусского почвоведения// Белорусская сельскохозяйственная академия. Памятники и памятные места.— Мн.: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]]. — С. 65—68. * Афанасьев Яков Никитович. В кн: ''Лившиц, В. М, Цыганов, А. Р., [[Павел Аляксандравіч Саскевіч|Саскевич, П. А.]]'' Гордость и слава Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. Профессора и выпускники: академики и члены корреспонденты. — [[Горкі|Горки]]: 2017. — С. 11—12. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=57}} == Спасылкі == * [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf АФАНАСЬЕВ Яков Никитович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|арыгінал = |спасылка = |адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача|выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|старонкі = 18|старонак =120|серыя = |isbn = 5-343-01246-9|тыраж =1000}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19238.html АФАНАСЬЕЎ Якаў Мікітавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190818185522/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19238.html |date=18 жніўня 2019 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27637.html АФАНАСЬЕЎ Якаў Мікітавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190818185522/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27637.html |date=18 жніўня 2019 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|3|2|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/65708/afanasiev-yakov-nikitovich/ Якаў Мікітавіч Афанасьеў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Афанасьеў Якаў Мікітавіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] nh3ke9xk5d2ibez46ngk938ku3wltjv 0 41749 5173628 5172452 2026-07-31T08:17:20Z ~2026-41874-18 171837 /* Спасылкі */ 5173628 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашчанка}} {{пісьменнік}} '''Анатоль Сяргеевіч Івашчанка''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, празаік і літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (2010). == Біяграфія == Скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, аспірантуру пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы НАН Беларусі]]. У 2010 годзе абараніў дысертацыю «Паэтыка Алеся Разанава: эвалюцыя паэтычных формаў і літаратурны кантэкст». Кандыдат філалагічных навук (2010). Выкладаў беларускую мову ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. Ад 2003 года працаваў як кіраўнік спраў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]], таксама ў рэдакцыі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Аўтар ідэі і куратар гістарычнага комікса паводле Уладзіміра Караткевіча «Пра Кастуся» (малюнкі Уладзіміра Дрындрожыка, выдавецтва «Лімарыус», 2013 год). Укладальнік «Чытанкі для маленькіх-2» (выдавецтва «Кнігазбор», 2016). Сябра рэдакцыі літаратурна-забаўляльнага дзіцячага альманаха «Гарбузік»<ref>{{Cite web|url=https://lit-bel.org/periodicals/garbuzik/|title=Гарбузік : цуды свету : літаратурна-забаўляльны дзіцячы альманах / рэдкалегія: П. Васючэнка і інш. ; мастак В. Раманюк}}</ref>. Укладальнік Анталогіі перакладу расійскай рок-паэзіі ("Дзеяслоў", 69)[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Dziejaslou.pdf.zip/069.pdf Дзеяслоў 69] Творы Анатоля Івашчанкі перакладалі на англійскую, балгарскую, грузінскую, літоўскую, нямецкую, польскую, рускую, французскую і іншыя мовы. == Бібліяграфія == * «Вершnick». — Мінск: Беллітфонд, 2006. (Першая кніга ў серыі «Бібліятэчка часопісу „Дзеяслоў“») * «Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй». — Мінск: БНТУ, 2008 * Зборнік вершаў «Хай так» [ad samoty ― da svabody]. Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў, серыя «Кнігарня пісьменніка», выпуск 43, «Галіяфы». (2013) * «Анаталогія»: апавяданні, запісы, эсэ. — Мінск : Кнігазбор, 2015 * «Непрамо(ў)ленае» : адабраныя вершы. — Лондан : Skaryna Press, 2024. — 99 с. == Прызнанне == * фіналіст [[Конкурс маладога літаратара|конкурсу маладога літаратара]] Беларускага ПЭН-цэнтра імя Наталлі Арсенневай (2003) * «[[Залатая літара]]» за радок «Я — слуп, прыбіты да ганебнага чалавека» ([[2005]]) * конкурс «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» у галіне нон-фікшн (2014) * літаратурная прэмія «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча (2015) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bellit.info/persons/i/ivashchanka-anatol.html Івашчанка Анатоль] на bellit.info * [https://lit-bel.org/news/ma-klivasts-guchnaya-tsishynya-u-drezdene-prakhodzits-vystava-z-udzelam-belaruskikh-paeta/ «Маўклівасць. Гучная цішыня»: у Дрэздэне праходзіць выстаўка з удзелам беларускіх паэтаў.] * [https://soundcloud.com/user979247082/paetyka-alesya-razanava Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй (аўдыязапіс лекцыі).] * [https://t.me/lit_bel/108 Месяц заснуў на коміне хаты... Песня на словы Караткевіча] * [https://lit-bel.org/library/kalyarovy-rovar/Chitanka-dlya-malenykh-7397/ Чытанка для маленькіх-2] * [https://taubinpoetry.com/authors-be/anatol-ivascanka/ Публікацыі ў часопісе «Таўбін».] * [https://dziejaslou.by/ivasc127/ Нізка вершаў «Апошняя мяжа». Дзеяслоў #127.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашчанка Анатоль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] 8u56gl0ct5p0uqt8yedyguc26hdu4zb 0 42204 5173666 4453364 2026-07-31T09:01:05Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Святло]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5173666 wikitext text/x-wiki {{Картка | загаловак = Скорасць святла | выява = [[Выява:Sun to Earth.JPG|300px|alt=Азначана адлегласць ад Сонца да Зямлі, роўная 150 мільёнам кіламетраў.]] | подпіс = [[Сонечная радыяцыя|Сонечнаму святлу]] патрабуецца каля 8 хвілін 19 секунд каб дасягнуць Зямлі | загаловак1 = Дакладныя значэнні | метка2 = [[Метр у секунду|Метраў у секунду]] | тэкст2 = {{formatnum:299792458}} | метка3 = [[Планкаўскія адзінкі|Планкаўскіх адзінак]] | тэкст3 = 1 | загаловак4 = Прыблізныя значэнні | метка5 = [[Кіламетр у секунду|кіламетраў у секунду]] | тэкст5 = {{formatnum:300000}} | метка6 = [[Кіламетр у гадзіну|кіламетраў у гадзіну]] | тэкст6 = 1080 мільёнаў | метка7 = [[Міля ў секунду|міль у секунду]] | тэкст7 = {{formatnum:186000}} | метка8 = [[Міля ў гадзіну|міль у гадзіну]] | тэкст8 = 671 мільёнаў | метка9 = [[Астранамічная адзінка|астранамічных адзінак]] у дзень | тэкст9 = 173 | загаловак10 = Прыблізны час вандравання светлавога сігналу | метка11 = Адлегласць | тэкст11 = '''Час''' | метка12 = адзін [[фут]] | тэкст12 = 1,0 [[Нанасекунда|нс]] | метка13 = адзін [[метр]] | тэкст13 = 3,3 нс | метка14 = адзін [[кіламетр]] | тэкст14 = 3,3 [[мікрасекунда|мкс]] | метка15 = адна [[статутная міля]] | тэкст15 = 5,4 мкс | метка16 = ад [[Геастацыянарная арбіта|геастацыянарнай арбіты]] да Зямлі | тэкст16 = 119 [[мілісекунда|мс]] | метка17 = даўжыня [[экватар]]а Зямлі | тэкст17 = 134 мс | метка18 = ад [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] да Зямлі | тэкст18 = 1,225 [[секунда|з]] | метка19 = ад [[Сонца|Сонцы]] да Зямлі (1 [[Астранамічная адзінка|а. а.]]) | тэкст19 = 8,3 [[хвіліна|мін.]] | метка20 = ад [[Вояджэр-1|Вояджэра-1]] да Зямлі | тэкст20 = 16,2 гадзіны (на ліпень 2011 года<ref>{{cite web|title=Where Are the Voyagers - NASA Voyager|url=http://voyager.jpl.nasa.gov/where/index.html|work=Voyager - The Interstellar Mission|publisher=Jet Propulsion Laboratory, California Istitute of Technology|accessdate=2011-07-12}}</ref>) | метка21 = адзін [[парсек]] | тэкст21 = 3,26 гадоў | метка22 = ад [[Праксіма Цэнтаўра|Праксімы Цэнтаўра]] да Зямлі | тэкст22 = 4,24 гадоў | метка23 = ад [[Альфа Цэнтаўра|Альфы Цэнтаўра]] да Зямлі | тэкст23 = 4,37 гадоў | метка24 = ад найбліжэйшай галактыкі ([[Карлікавая галактыка ў Вялікім Псу|Карлікавай галактыкі ў Вялікім Псу]]) да Зямлі | тэкст24 = {{formatnum:25000}} гадоў | метка25 = праз [[Млечны Шлях]] | тэкст25 = {{formatnum:100000}} гадоў | метка26 = ад [[Галактыка Андрамеды|Галактыкі Андрамеды]] да Зямлі | тэкст26 = 2,5 мільёнаў гадоў | метка27 = ад [[UDFj-39546284|самай аддаленай вядомай галактыкі]] да Зямлі | тэкст27 = 13 мільярдаў гадоў }} '''Ско́расць святла́'''<ref>Вучэбныя праграмы: Фізіка VI—XI класы. Астраномія XI клас. — Мн.: Нацыянальны інстытут адукацыі, 2012.</ref><ref>Скорасць святла // Беларуская энцыклапедыя т. 14, с. 468.</ref>, ці '''ху́ткасць святла́''' ў вакууме — важная фізічная канстанта, звычайна пазначаецца літарай ''c''. [[Метр]] вызначаны такім чынам, каб [[скорасць]] [[Святло|святла]] ў [[вакуум]]е была роўная дакладна 299 792 458 метраў за [[Секунда|секунду]] (м/с). Скорасць святла мае фундаментальнае значэнне ў фізіцы. Гэта не толькі скорасць бачнага святла, але і ўсіх відаў электрамагнітнага выпраменьвання, наогул, усяго, што мае нулявую масу спакою. У тэорыі адноснасці [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйна]] скорасць святла адыгрывае ключавую ролю як спалучальны фактар паміж [[прастора]]й і [[час]]ам. У спалучэнні з прынцыпам прычыннасці гэтая тэорыя гаворыць, што ніякая матэрыя ці інфармацыя не можа перамяшчацца хутчэй за скорасць святла. == Вызначэнне скорасці святла == У 1983 годзе 17-й Генеральнай канферэнцыяй па вагах і вымярэннях метр вызначаны як адлегласць, якую праходзіць святло ў вакууме за 1/299792458 долю секунды. Як вынік з такога вызначэння, ніякія эксперыментальныя вымярэнні не могуць змяніць значэнне скорасці святла. Дакладныя вымярэнні скорасці святла могуць, аднак, удакладніць даўжыню метра. == Гл. таксама == * [[Звышсветлавы рух]] * [[Скорасць гуку]] * [[Пераменная скорасць святла]] * [[Пузыр Алькуб’ерэ]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скорасць святла ў вакууме|[[Аляксандр Іванавіч Болсун|Болсун А. І.]]|467—468}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізічныя канстанты]] [[Катэгорыя:Фундаментальныя абмежаванні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Святло]] j8927aaid8c7t9myf1h07ie7a21fwc3 0 44296 5173309 5103292 2026-07-30T15:31:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173309 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пэн}} {{Мастак}} '''Юдаль Моўшавіч (Іегуда Майсеевіч) Пэн'''<ref>Варыянты напісання імя і прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.13, Мн., 2001, С.154</ref> (за савецкім часам таксама '''Юрый'''; {{lang-yi|יודל פּען}} — ''Юдл Пэн''<ref>Асобныя карціны мастак падпісваў па-яўрэйску (на [[ідыш]]ы) — '''יודל פּען''' (''Юдл Пэн''), напрыклад «Стары кравец». На сучасным іўрыце імя Юдаль адпавядае імю Іегуда.</ref>; {{ДН|5|6|1854|24|5}}, [[Зарасай|Новааляксандраўск]], [[Віленская губерня]] — ноч з [[28 лютага]] на [[1 сакавіка]] [[1937]], [[Віцебск]]) — беларускі<ref>Ліст без даты да Д. А. і А. А. Якерсонаў. У канцы ліста мастак падпісваецца '''Ваш верный поданный белорусский художник Ю. М. Пэн'''. Крыніца: Ю. М. Пэн, Научно-популярное издание, Мн., 2006, С.173</ref> мастак-жывапісец яўрэйскага паходжання, педагог. == Біяграфія == [[Файл:Майстэрня Ю. Пэна.jpg|thumb|left|180px|Майстэрня Юдаля Пэна]] [[Файл:Портрет Ю.М. Пэна.jpg|180px|thumb|left|Партрэт Юдаля Пэна, мастак [[Абрам Маркавіч Бразер|Абрам Бразер]] (1921)]] Юдаль Пэн нарадзіўся 24 мая (5 чэрвеня) 1854 года ў горадзе Новааляксандраўск<ref name="ЯЧ">[http://www.jjew.ru/index.php?cnt=8013 Иегуда Пэн, «первый в Витебске»] {{ref-ru}}</ref> (цяпер [[Зарасай]], [[Літва]]) у беднай шматдзетнай яўрэйскай сям’і<ref>[http://w3.vitebsk.by/pen/hist02.html Иегуда Пэн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111155719/http://w3.vitebsk.by/pen/hist02.html |date=11 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. Артадаксальная сям’я лічыла грахоўнай цягу да малявання, але хлопчык працягваў свае спробы. Згодна [[Шабат|рэлігійнай традыцыі]], ён не маляваў у суботы, гэта ж замінала яму вырашыцца на атрыманне прафесійнай адукацыі<ref name="ЯЧ"/>. Рана асірацеў, з 1867 года працаваў чаляднікам маляра ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (цяпер Даўгаўпілс, [[Латвія]]). У 1879 годзе пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]], у 1880 годзе паступіў у [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна|Акадэмію мастацтваў]]<ref name="ЯЧ"/>. Вучыўся ў [[Павел Пятровіч Чысцякоў|Паўла Чысцякова]]. Па заканчэнні Акадэміі (1886) жыў у Дзвінску і [[Рыга|Рызе]]. У 1898 годзе пасяліўся ў [[Віцебск]]у і адкрыў там [[Віцебская школа-майстэрня Юдаля Пэна|прыватную Школу малявання і жывапісу]] (1897—1918)<ref name="ЯЧ"/> — першае ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] яўрэйскае мастацкае вучылішча. Вучнямі Пэна былі [[Восіп Цадкін]], [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Лазар Лісіцкі]], [[Ілля Мазель]], [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфім Мінін]], [[Леў Мееравіч Лейтман|Леў Лейтман]], [[Аскар Мешчанінаў]], [[Марк Шагал]], [[Саламон Барысавіч Юдовін|Саламон Юдовін]], [[Давід Аронавіч Якерсон|Давід Якерсон]]. Пры савецкай уладзе на аснове школы Пэна Маркам Шагалам было створана [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча]]. У 1922 годзе Пэн стаў прарэктарам па навучальнай частцы і сябрам праўлення, аднак праз год па прыходзе новага дырэктара [[Міхаіл Аркадзевіч Керзін|Міхаіла Керзіна]] ён сышоў з пасады<ref>{{cite web|url = https://artchive.ru/yehudapen|title = Юдель Пэн|author = |authorlink = |date = |publisher = artchive.ru|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191111182752/https://artchive.ru/yehudapen|archivedate = 11 лістапада 2019|accessdate = 11-11-2019|url-status = dead}}</ref>. Пачаў на палову стаўкі выкладаць маляванне ў механічным тэхнікуме, прыватна займаўся з сваімі вучнямі. У 1927 годзе Пэну было прысуджанае званне Заслужанага яўрэйскага мастака. [[Файл:J. Pen, pachavańnie. Ю. Пэн, пахаванне.jpg|250px|міні|Пахаванне Юдаля Пэна]] Апошнія гады жыцця амаль не браў вучняў, але працягваў працаваць. Мастак быў забіты ў сваёй віцебскай хаце ў ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1937 года. Дакладныя абставіны забойства не высветленыя дагэтуль. Паводле афіцыйнай версіі, быў забіты сваякам з сям’і Файнштэйн з мэтай авалодання спадчынай<ref name=zabojstva>{{cite web|url = https://news.tut.by/culture/583264.html|title = Кто все-таки убил Пэна? Малоизвестные факты о громком преступлении в Витебске|publisher = tut.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190605175822/https://news.tut.by/culture/583264.html|archivedate = 5 чэрвеня 2019|accessdate = 11-11-2019|url-status = dead}}</ref>. Забойцы атрымалі ад 2 да 10 гадоў зняволення<ref name=zabojstva/>. Паводле некаторых версій, да забойства мог быць датычны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]. Прычынай забойства маглі быць сувязі з Маркам Шагалам і планы з’ехаць з краіны<ref>{{cite web|url = https://www.kp.by/daily/26994/4054876/|title = НКВД зверски убил учителя Шагала Юделя Пэна, когда он решил отдать свои картины за границу?|author = Сергей Трефилов|authorlink = |date = |publisher = kp.by|language = ru|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 11-11-2019}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пахаваны на [[Стара-Сямёнаўскія могілкі|Старасямёнаўскіх могілках]] Віцебска. == Творчасць == [[Файл:Преподаватели Народного художественного училища.jpg|міні|Выкладчыкі [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Народнага мастацкага вучылішча]] ў Віцебску. Сядзяць злева направа: [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Эль Лісіцкі]], [[Вера Міхайлаўна Ермалаева|Вера Ермалаева]], [[Марк Шагал]], [[Давід Аронавіч Якерсон|Давід Якерсон]], Юдаль Пэн, [[Ніна Каган]], [[Аляксандр Ром]]. Стаіць справаводка вучылішча. 26 ліпеня 1919 г.|злева]] Творчасць Пэна дастаткова слаба вывучана, вядома крыху больш за 200 яго карцін, якія складаюць толькі малую частку з усяго таго, што было створана мастаком<ref>[http://w3.vitebsk.by/pen/hist01.html Иегуда Пэн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111155831/http://w3.vitebsk.by/pen/hist01.html |date=11 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. Як мастак Пэн пачаў з пейзажаў («Вуліца ў Віцебску», канец 1890-х гг.), Аднак у 1900-х гадах звярнуўся, галоўным чынам, да малюнку побыту яўрэйскай беднаты (карціны «Развод», 1907, «У пярэднім пакоі ў пана», створана да 1912; «У пякарні» — 1918), а таксама падзей 1905 («Пасля забастоўкі»), імкнучыся спалучаць глыбіню псіхалагічных характарыстык і манументалізацыі вобразаў, дэталёвае прайграванне натуры і [[мастацкае абагульненне]]. Асабліва ўражлівыя карціны-партрэты (дакладней — партрэты ў інтэр’еры), у якіх Пэн увасобіў у звыклым для іх асяроддзі пэўныя чалавечыя тыпы («Стары салдат», 1902; «Сляпы музыка», канец 1910-х гг., «Сват», 1926) або характары («Стары рабін», «Дзяўчына ў белым», абедзве — да 1907 г.). Звычайна ў партрэтах абагульнены душэўны стан чалавека: матчын туга («Ліст з Амерыкі», 1913), пакора лёсу («Стары кравец», 1910-я гг.), поўная глыбокай пашаны засяроджанасць («За ранішнім лістом Талмуда» — партрэт Т. Каплана, каля 1910 г.) і да т. п<ref name="ЯЧ"/>. Тэмы палотнаў мастака з’яўляецца максімальна [[Рэалізм (жывапіс)|рэалістычнымі]] і па-жыццёва прыземленымі. Самыя любімыя сюжэты карцін Пэна — [[партрэт]]ы ў інтэр’еры (пераважна з жыцця местачковых яўрэяў). Любоўна выпісваючы дэталі, ён часта стылізаваў свае рэчы пад класіку «рэмбрандтаўскага» 17 стагоддзя<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/PEN_IEGUDA_YURI_MOISEEVICH.html ПЭН, ИЕГУДА (ЮРИЙ) МОИСЕЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015730/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/PEN_IEGUDA_YURI_MOISEEVICH.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} // [[Энцыклапедыя «Кругасвет»]]</ref>. == Памяць == [[Файл:2004. Stamp of Belarus 0570-0571.jpg|thumb|right|120px|Юдаль Пэн на паштовай марцы]] * Пасля смерці Пэна ў Віцебску была створаная яго галерэя жывапісу. Цяпер працы Пэна захоўваюцца ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]] і [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]. * У [[1999 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1999]] і [[2004 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2004]] годзе былі выпушчаныя паштовыя маркі Беларусі, прысвечаная Пэну. * 1 сакавіка [[2007 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2007]] года ў Віцебску ў гонар Юдаля Пэна была адкрытая мемарыяльная дошка<ref>[https://vkurier.by/wp-content/uploads/2015/12/2014-0321.jpg Мемарыяльная дошка Ю. М. Пэну]</ref> на месцы дома, дзе ён жыў і працаваў з 1897 па 1937 год<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=6939 У Віцебску ўшанавалі Пэна]</ref>. == Галерэя == <gallery> Файл:Yury Pen-Talmudist.jpg|''Талмудзіст'' Файл:Yehuda Pen. Divorce.jpg|''Развод'', [[1910]] Файл:Yehuda Pen Watchmaker.jpg|''Гадзіншчык, [[1914]]''. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Файл:Стары кравец.jpg|''Стары кравец, [[1910-я]]'' Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|''Партрэт [[Марк Шагал|М.Шагала]], [[1914]]'' [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Файл:1919 Partrait of Alena Jakerson.jpg|''Партрэт Алены Якерсон'', [[1919]] Файл:Iehuda Pen Portrait of Josef Turzhansky 1910s.jpg|''Партрэт Язэпа Туржанскага'', 1910-я. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Файл:Yehuda Pen Portrait of the Unknown 1917.jpg|''Партрэт невядомага'', 1917. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Файл:Yudel Pen. Breakfast. Self-Portrait.jpg|''Снеданне'', аўтапартрэт, [[1932]]. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Файл:Iehuda Pen. House with a goat 1920s.jpg|''Домік з козачкай'', 1920-я. Кардон, алей. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Файл:Yehuda Pen Self-Portrait with Muse and with Death.JPG|Аўтапартрэт з Музай і Смерцю. 1924. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь Файл:Юдаль Пэн. Шавец-камсамолец. 1925.jpg|[[Шавец-камсамолец]]. 1925. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Файл:Yury Pen Self-portrait 2004 Belarusian stamp.jpg|Аўтапартэт на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] Беларусі, 2004 </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Вакар Л.'' Пра інсітны пачатак творчасці Юдэля Пэна і Марка Шагала. / Л. Вакар // Мастацтва. — 1996. — № 5. — с. 16. * ''Гулідава Н.'' Людзі і рэчы ў работах Ю. Пэна / Н. Гулідава // Мастацтва. — 2000. — № 9. — с. 24 — 27. * ''Калініна Т.'' Ён ніколі не быў жанаты, не меў сваіх дзяцей. Школа і вучні сталі мэтай яго жыцця…: Да 150-годдзя з дня нараджэння мастака, педагога Ю. М. Пэна (1854—1937) / Т. Калініна // Настаўніцкая газета. — 2004. — 22 мая. — с. 7. * ''[[Юрый Аляксеевіч Кегелеў|Кегелеў Ю.]]'' Як мы рэстаўравалі Пэна: 5 чэрвеня — 150 год з дня нараджэння Юдаля (Іегуды) Пэна (1854—1937), выдатнага жывапісца і педагога / Ю. Кегелеў // Культура. — 2004. — 5—11 чэрвеня (№ 23). — с. 15. * ''Шишанов В.'' В неразобранном виде… // Витебский проспект. 2006. № 2. 12 янв. — С. 3. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2006.01.12_vitebskij_prospekt_pen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230102195125/https://issuu.com/linkedin63/docs/2006.01.12_vitebskij_prospekt_pen |date=2 студзеня 2023 }} * ''Шишанов В.'' Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ / В. Шишанов // Малевич. Классический авангард. Витебск — 11: [альманах / ред. Т. Котович]. — Минск: Экономпресс, 2009. — С.42-55. [https://www.academia.edu/44005005/2009_MKAV_11_PEN_RGALI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230102195123/https://www.academia.edu/44005005/2009_MKAV_11_PEN_RGALI |date=2 студзеня 2023 }} * ''Шишанов В.'' Об утраченном портрете Марка Шагала работы Юрия Пэна // Бюллетень Музея Марка Шагала. 2006. № 14. — С. 110—111.[https://www.academia.edu/41300584/2006.14_БММШ_Шишанов_Об_утраченном] * ''Шишанов, В. А.'' [https://issuu.com/linkedin63/docs/2018_shishanov_pen_shtrihi Юрий Пэн: штрихи к биографии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230301012443/https://issuu.com/linkedin63/docs/2018_shishanov_pen_shtrihi |date=1 сакавіка 2023 }} / В. А. Шишанов // Современные проблемы развития художественного образования и визуальных искусств" (к 100-летию Витебского народного художественного училища): материалы международной научно-практической конференции, Витебск, 20-21 декабря 2018 г. — Витебск, 2018. — С. 7-10. * Мясоедова, С. [https://www.academia.edu/53021161/2021_Vitebski_krai_6_Pen Школа Юрия Пэна: дата открытия и адреса]/ С. Мясоедова, В. Шишанов // Віцебскі край: матэрыялы VІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі «Віцебскі край», прысвечанай 75-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, 19 лістапада 2020 г., Віцебск. — Мінск : Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2021. — Т. 6. — С. 326—333, 430—431. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.svaboda.org/a/29980508.html 20 фактаў пра настаўніка Шагала Юдаля Пэна, які скардзіўся на хамскае абыходжаньне Масквы] // сайт «Радыё Свабода», 05 чэрвеня 2019 * [https://www.svaboda.org/a/30013264.html «Зразалі з падрамнікаў, скручвалі ў рулёны». Як на пачатку вайны зь Віцебску вывозілі ўнікальную калекцыю настаўніка Шагала] // сайт «Радыё Свабода», 22 чэрвеня 2019 * [http://mishpoha.org/arkhivarius/699-shtrikhi-k-biografii-yuriya-pena ''Шишанов, В. А.'' Штрихи к биографии Юрия Пэна] * Мясоедова, С. [https://www.academia.edu/53021161/2021_Vitebski_krai_6_Pen Школа Юрия Пэна: дата открытия и адреса]/ С. Мясоедова, В. Шишанов // Віцебскі край: матэрыялы VІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі «Віцебскі край», прысвечанай 75-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, 19 лістапада 2020 г., Віцебск. — Мінск : Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2021. — Т. 6. — С. 326—333, 430—431. * ''Шишанов, В.'' [https://issuu.com/home/published/2018.10.04_________________________ Школе Пэна — 120 лет]{{Недаступная спасылка}} / В. Шишанов // Витебские вести. — 2018. — № 113. — 4 окт. — С. 22. * ''Шишанов В. А.'' [http://vash2008.mylivepage.ru/file/1774/6236_MuzeyVitebskFragment3.pdf Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081030225608/http://vash2008.mylivepage.ru/file/1774/6236_MuzeyVitebskFragment3.pdf |date=30 кастрычніка 2008 }}. — Минск: Медисонт, 2007. — 144 с. {{DEFAULTSORT:Пэн Юдэль Майсеевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] [[Катэгорыя:Юдаль Пэн| ]] [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] {{Бібліяінфармацыя}} mm9wrh3hu5yp7za8tboqyn12ljclas5 0 45203 5173612 5127720 2026-07-31T08:00:51Z Emilia Noah 155537 5173612 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Антуан дэ Сент-Экзюперы |Арыгінал імя = {{lang-fr|Antoine de Saint-Exupéry}} |Месца смерці = [[Міжземнае мора]] |Грамадзянства = {{FRA}} |Род дзейнасці = [[празаік]], паэт, лётчык |Мова твораў = [[Французская мова|французская]] |Узнагароды = {{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}} |Lib = http://lib.ru/EKZUPERY/ }} '''Антуан дэ Сент-Экзюперы''' ({{lang-fr|Antoine de Saint-Exupéry}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі [[пісьменнік]], прафесійны лётчык. == Біяграфія == === Дзяцінства === Сын Мартэна Луі Мары Жана дэ Сент-Экзюперы (1863—1904 гг.), які не меў прафесіі<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Philippe Champy, Jean-Claude Huvé|загаловак=Les Blacque-Belair: ascension sociale et plongée dans la culture|год=2007|месца=Paris|выдавецтва=Guénégaud|isbn=978-2-85023-130-8}}</ref>, і яго жонкі Андрэ Мары Луізы дэ Фанкалёмб<ref name=":0" />, Антуан Жан-Батыст Мары Ражэ дэ Сент-Экзюперы<ref>''Заўвага''. Насуперак друкарскім правілам, звычайна карыстаным у французскай мове, напісанне імені аўтара, відаць было зафіксавана без злучка ў датычных да яго запісах актаў грамадзянскага стану. Але хоць форма са злучком не выкарыстоўвалася ў запісах актаў, яна прынамсі мае значэнне як агульнаўжываны псеўданім.</ref> нарадзіўся 29 чэрвеня 1900 г. на вуліцы Пэйра, дом 8, у 2-й акрузе Ліёна<ref>Archives municipales numérisées de Lyon, "Acte de naissance no 1703 - cote 2E1847" з упамінаннем на палях старонкі запісу аб яго шлюбе ў Ніцы 22 красавіка 1931 г. з Кансуэлай Сунсін.</ref>, у сям’і старажытных французскіх дваран<ref name=":0" />. Антуан шчасліва бавіў дзяцінства з чатырма братамі і сёстрамі, але ў 1904 годзе ягоны бацька помер ад крывазліцця ў мозг у веку сарака аднаго года. Маці гадавала пяцярых дзяцей: Мары-Мален (па-дамашняму званую Бішэ), Сімону (Мано), Антуана (дамашняе імя якога было Таньё), Франсуа і Габрыель (Дзідзі). Ёй памагала аўстрыйская гувернантка Паўла Хентшэль, якая была з дзецьмі да іх паўналецця. У рамане «Вайсковы лётчык» Экзюперы выразіў ёй павагу наступнымі выразамі: "Я вярнуўся ў памяці да маленства, каб наноў адкрыць для сябе пачуццё ўласнай абароны. Для мужчын абароны не існуе. Як толькі ты становішся мужчынам, цябе адпускаюць… Але хто можа зрабіць хоць штосьці супраць маленькага хлопчыка, чыю руку ўсемагутная Паўла трымае ў сваёй? Паўла, я выкарыстоўваў твой цень як шчыт…"<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/paula-hentschel-1883-1965/|title=Paula Hentschel (1883-1965)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-27}}</ref> Антуанава маці цяжка перажывала заўчаснае ўдаўство, але аптымістычны характар дазваляў ёй спраўляцца з абавязкамі. Заняцце мастацтвам (яна малявала<ref name=":1">{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/marie-boyer-de-fonscolombe-1875-1972/|title=Marie Boyer de Fonscolombe (1875-1972)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-27}}</ref>), чуллівасць натуры дапамаглі стварыць з Антуанам адмысловую сувязь і даць яму цудоўную адукацыя, што было няпроста для адзінокай жанчыны за тымі часамі. Яна перадала сыну каштоўнасці, якія той пранёс праз усё жыццё: чэснасць, павага да людзей, незаяўленне сваёй сацыяльнай выключнасці. Пісьменнікава маці прысвяціла жыццё дзецям, прышчапляючы ім гуманізм, які развіваў і сам Экзюперы. Дзяцінства пісьменніка да дзесяці гадоў праходзіла у замку Ля-Моль у дэпартаменце Вар, які належаў яго бабулі [[па кудзелі]], і замку Сэн-Марыс-дэ-Рэман у дэпартаменце Эн, што належаў яго цётцы мадам Трыко. У 1908 годзе Экзюперы паступіў у восьмы клас Ліёнскай школы братоў-хрысціян. Пад каней лета 1909 г. Мары дэ Сент-Экзюперы пераехала з дзецьмі ў Ле-Ман да свайго свёкра. Антуан паступіў у езуіцкую школу ад касцёла Багамацеры Святога Крыжа. Слабы вучань, пра якога адзначалі, што ён недысцыплінаваны і летуценны, будучы пісьменнік мроіў падарожжамі, прыгодамі і імкнуўся вырвацца з арыстакратычнага асяроддзя<ref>[...] Ён быў вельмі настойлівы ў адным пытанні — патрэбе выдзеліцца са свайго асяроддзя, і гэты арыстакрат паводле паходжання выступаў за нонканфармізм. У мяне дагэтуль увушшу звініць слова нонканфармізм! Антуан, нягледзячы на паходжанне, нягледзячы на адукацыю, быў зусім не "буржуа" і даволі было паслухаць яго гутарку з рабочымі "Заўрэра" або авіямеханікамі, каб паняць, як моцна ён хацеў зразумець іх праблемы і як моцна хацеў ім дапамагчы. Яны ж, у свой чарод, напэўна думалі: "Ён не фанабэрысты!" (Крыніца: André de Fonscolombe, "Saint-Exupéry: Deuxième époque 1930-1935, tome 2", Icare, Revue de l'aviation française, no 71, winter 1974-1975, p. 32).</ref>. У 1912 г. ён бавіў вакацыі ў Сэн-Марыс-дэ-Рэман. Захоплены аэрапланамі, часта ездзіў на ровары на аэрадром Анбер’ё-ан-Бужэ, размешчаны за некалькі кіламетраў, дзе распытваў механікаў, як зладжаныя самалёты. Аднойчы Антуан падышоў да пілота Габрыеля Сальвеса, сказаўшы, што маці дазволіла яму зрабіць першы палёт. Першы палёт ён здзейсніў на самалёце W2 bis (W - ад Wroblewski)8,9, пабудаваным у Віёрбане братамі П’ерам і Габрыелем Ураблеўскімі, вядомымі пад іменем Сальвес. Калі пачалася Першая сусьветная вайна, Мары дэ Сент-Экзюперы прызначылі старэйшай медсястрой у шпіталь у Амбер’ё-ан-Бужэ і яна ўзяла дзяцей з сабой. Антуан і Франсуа вучыліся ў школе-інтэрнаце пры езуіцкім калежы Нотр-Дам-дэ-Мангрэ ў Вільфранш-сюр-Сон. Юны Экзюперы нарэшце змог заняцца пісьменніцтвам, што цудоўна ў яго выходзіла: за адзін са сваіх твораў ён атрымаў школьную прэмію. На пачатку навучальнага 1915 года Мары дэ Сент-Экзюперы, якая ўсё яшчэ працавала ў Амбер’ё-ан-Бужэ, адчула, што яе сынам не дужа падабаецца жыць з айцамі-езуітамі ў Мангрэ. Жадаючы паспрыяць развіццю дзяцей, яна перавяла іх да братоў-марыянаў на вілу Сен-Жан у Фрыбургу. Гэты калеж, цесна звязаны з парыжскім Калежам Станіслава, распрацаваў новую методыку навучання, заснаваную на творчасці. Іменна там Антуан пазнаёміўся з Луі дэ Баневі, чыя сям’я была суседзямі і сябрамі Экзюперы ў Ліёне. З ім, а таксама з Маркам Сабранам і Шарлем Салесам у яго завязалася глубокае сяброўства<ref>«Saint-Exupéry, les premiers pas d'un poète», ''Le Figaro'', 30 août 2007, [https://www.lefigaro.fr/livres/2007/08/30/03005-20070830ARTFIG90313-saint_exupery_les_premiers_pas_d_un_poete.php чытаць анлайн]</ref>. === Юнацтва === У 1917 г. Экзюперы атрымаў ступень бакалаўрат нягледзячы на не надта добрыя поспехі ў вучобе. Антуан займаўся больш навуковымі дысцыплінамі, чым літаратурай. Летам таго года ад перыкардыту памёр яго малодшы брат Франсуа, таварыш і давераная асоба, хворы на раматус. Зажураны, пісьменнік успрыняў гэта за пераход ад юнацкага жыцця да дарослага. Вайна таксама ўплывала на Антуана: ён маляваў карыкатуры на прускіх салдатаў і іх каскі з пікамі, на імператара і кранпрынца, напісаў некалькі вершаў. У 1918, 1919 і 1920 Антуан не здаў вуснага экзамена ў Ваенна-марскую школу<ref>Roger Mansuy, «Saint-Exupéry, fort en math ?», ''Images des mathématiques'', 5 août 2021, [https://images.math.cnrs.fr/Saint-Exupery-fort-en-math.html?lang=fr чытаць анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230326145121/https://images.math.cnrs.fr/Saint-Exupery-fort-en-math.html?lang=fr |date=26 сакавіка 2023 }}</ref>, а потым паступіў свабодным слухачом на курс архітэктуры ў Вышэйшай нацыянальнай школе прыгожых мастацтваў. Па смерці сваёй цёці Трыко ў 1920 г. Мары Экзюперы атрымала ў спадчыну замак Сэн-Марыс, дзе і пасялілася. Даходы былі небагатыя і яна ўтрымлівала дзяцей за кошт продажу зямлі, што прылягала да замка<ref name=":1" />. Антуан карыстаў гасціннасць сваёй кузіны Івоны дэ Лестранж а таксама падпрацоўваў: разам з сябрам Анры дэ Сегонем некалькі тыдняў іграў у оперы Жана Нугеса ''«Quo vadis»''. У 1918 годзе ён пазнаёміўся з Луізай дэ Вільмарэн, якая натхніла яго на напісанне рамантычных вершаў. У гэты ж перыяд Экзюперы напісаў і іншыя вершы ў форме санетаў, якія сваім зместам сведчаць аб тым, што ён не строіў планаў на жыццё. Некаторыя з вершаў былі напісаны каліграфічным почыркам і ўпрыгожаны малюнкамі, выкананымі індыйскай тушшу. Два сшыткі з вершамі ён падарыў свайму другу Жану Даа<ref>''Antoine de Saint-Exupery : dessins, aquarelles, pastels, plumes et crayons'', éd. Gallimard, 2006, <abbr>p.</abbr> 58.</ref>. У міжваенны час Луіза дэ Вільмарэн стала адной з асноў яго сяброўскай кампаніі, куды таксама ўваходзілі Жан Прэво, Эрвэ Міле, Эмеры Блак-Беле, Жан дэ Вагюэ і яго жонка Нэлі, Жан Гюго і Леон-Поль Фарг<ref name=":0" />. === Кар’ера авіятара === ==== Уступленне ў ВПС ==== У красавіку 1921 г. Экзюперы пачаў двухгадовую вайсковую службу механікам у 2-м авіяцыйным палку ў Страсбуры. У чэрвені ён за свой кошт прайшоў курсы грамадзянскага пілатавання<ref>Біяграфія Антуана дэ Сент-Экзюперы, змешчаная на вокладцы тэлефільма «Сент-Экзюпери: Последняя миссия», знятага Раберам Энрыко (1994) і перавыдадзенага ў 2009 г.</ref>. 9 ліпеня інструктар Рабер Эбі адправіў яго на першы самастойны круг, аддаўшы кіраванне. Застаўшыся адзін за штурвалам вучэбнага самалёта, Антуана завысока зайшоў на пасадку. Рэзка выкарыстаўшы дросель, ён выклікаў зваротную ўспышку ў карбюратары. Мяркуючы, што рухавік загарэўся, ён не запанікаваў, зрабіў разварот на ўзлётна-пасадачнай паласе і ўдала прызямліўся. Інструктар пацвердзіў яго належную падрыхтоўку<ref>Па словах Рабера Эбі: "Пасьля апошняга павароту, які быў правільны, ён зайшоў у наступны занадта хутка і высока. [...] Тады ён зрабіў адзінае, што можна было — вярнуўся да дроселя [...] Ён, падавалася, ніяк не зажурыўся праз то, што адбылося і [...] выдатна прызямліўся [...] . — У нейкі момант рухавік загарэўся, — сказаў ён мне, — але адразу ж пагас. Я растлумачыў, што адбылося. — Не, рухавік не загарэўся. Вы занадта хутка скінулі газ і выклікалі так званую зваротную ўспышку ў карбюратары". (Крыніца: Robert Aéby, Revue de l'aviation française, № 69, p. 101; "Сент-Экзюперы: першая эпоха. 1900-1930, том 1", Icare, лета-восень 1974 г.).</ref>. Але ж Экзюперы запомнілі як няўважлівага часамі лётчыка. Экзюперы меў ліцэнзію грамадзянскага пілота; яго дапусцілі навучаць вайсковых лётчыкаў. На авіябазе Страсбур не было лётнай школы. 2 жніўня 1925 г. яго накіравалі ў 37-ы авіяцыйна полк у Марока<ref>Mehdi de Graincourt, ''Leur Maroc'', Casablanca, éditions Malika, 2016, 256 <abbr>p.</abbr></ref>, у Касабланку, дзе 23 снежня 1921 года атрымаў ліцэнцію вайсковага лётчыка<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/brevet-militaire-au-maroc-1921/|title=Brevet militaire au Maroc (1921)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-29}}</ref>. Студзенем 1922 г. Экзюперы атрымаў у Істры на авіяцыйнай базе ( Base aérienne 125 Istres-Le Tubé) званне капрала. 3 красавіка 1925 г. прайшоў конкурс на навучанне на афіцэра рэзерву (EOR) і прайшоў курсы падрыхтоўкі на базе ў Аворы, адкуль паехаў на авіябазу Версаль недалёка ад Парыжа. Меў лётную практыку на базе Вілакубле<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/brevet-dobservateur-1922/|title=Brevet d’observateur (1922)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-07-29}}</ref>. 10 кастрычніка 1922 г. стаў другім лейтэнантам, 4 снежня — авіяцыйным назіральнікам. Вольным часам Экзюперы рабіў зарысоўкі сваіх таварышаў вуглём і чарнілам. Яго рысункі сабраныя ў сшытак ''"Les Copains"'' (Таварышы). У кастрычніку Экзюперы перавялі ў Ле-Буржэ пад Парыжам. 1 мая 1923 ён папаў у першую авіякатастрофу, дзе атрымаў моцную чэрапа-мазгавую траўму. Адылі Антуан усё яшчэ імкнуўся паступіць у ВПС, хоць сям’я яго нявесты была супраць. Нудная офісная работа ў аддзяленні кампаніі Société générale d'entreprises не прыносіла задавальнення, гэты крызіс у жыцці прывёў да разрыву заручэння з Луізай дэ Вільмарэн. У 1924 годзе Экзюперы працаваў прадстаўніком кампаніі Saurer, і вельмі няўдала. Незадаволены ўныласцю працы, ён зволіўся і сур’ёзна заняўся літаратурай. ====Грамадзянскі лётчык==== У 1926 годзе Экзюперы паступіў на службу ў кампанію «Latécoère» (будучую «Aéropostale»), што дастаўляла пошту на паўночнае ўзбярэжжа Афрыкі. Стаў працаваць на лініі Тулуза — Касабланка, пазней Касабланка — Дакар. У гэты час ён напісаў апавяданне ''«L'évasion de Jacques Bernis»''. Скора яго назначылі начальнікам станцыі ў Марока, даручыўшы палепшыць дачыненні кампаніі з мараканцамі і іспанцамі адначасова. Свой досвед і перажыванні пісьменнік выклаў у першым надрукаваным рамане ''«Courrier sud»'' (Паўднёвы кур’ер) (1929 г.). У верасні 1929 г. лётчыка разам з калегамі накіравалі ў Паўднёвую Амерыку, каб паспрыяць распаўсюджанню работы «Аэропасталь» да Патагоніі. У 1930 г. яму надалі чын кавалера [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] за ўклад у развіццё грамадзянскай авіяцыі<ref>René Delange: «La Vie de Saint-Exupéry», Éditions du Seuil, Paris 1948.</ref>. У 1931 г. Экзюперы надрукаваў свой другі раман — ''«Vol de nuit»'', які меў велізарны поспех; у ім ён успамінае гады, праведзеныя ў Аргентыне і развіццё авіяліній кампаніі. 22 красавіка 1931 г. Экзюперы абраўся шлюбам (абвянчаліся 12 красавіка) з Кансуэла Сунсін Сандоваль дэ Гомес (памёрла 28 мая 1979 г.), сальвадорскай пісьменніцай і мастачкай<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/consuelo-son-epouse-1901-1979/|title=Consuelo, son epouse (1901-1979)|website=Antoine de Saint Exupéry|date=2023-06-29|access-date=2023-08-14}}</ref>. ====Журналіст==== Пачынаючы з 1932 года, калі кампанія «Аэрапасталь» была падарвана інтэграцыяй у «Air France», Экзюперы прыйшлося цяжка і ён, застаючыся лётчыкам выпрабавальнікам і пілотам разавых рэйсаў, стаў [[журналіст]]ам некалькіх буйных выданняў. Як [[Рэпартаж|рэпарцёр]] газеты «[[Пары-Суар]]» ён пабываў у [[В’етнам]]е ў 1934 і ў [[Масква|Маскве]] ў 1935 годзе<ref>{{Cite web|url=http://20v-euro-lit.niv.ru/20v-euro-lit/articles-franciya/kuzmin-sent-ekzyuperi-v-rossii.htm|title=Кузьмин Д.: Сент-Экзюпери в России|website=20v-euro-lit.niv.ru|access-date=2023-08-14}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/reportazhi-antuana-de-sent-ekzyuperi-o-sssr-gazeta-paris-soir-may-1935-g|аўтар=Королева Анна Витальевна|загаловак=РЕПОРТАЖИ АНТУАНА ДЕ СЕНТ-ЭКЗЮПЕРИ О СССР (ГАЗЕТА “PARIS-SOIR”, МАЙ 1935 Г.)|год=2021|выданне=Гуманитарный акцент|выпуск=4|старонкі=80–85|issn=2542-2022}}</ref>. ====Крушэнне ў пустыні==== 29 снежня 1935 г. разам з механікам Андрэ Прэво Экзюперы паспрабаваў здзейсніць пералёт Парыж — [[Сайгон]] каб пабіць рэкорд Андрэ Жапі, які некалькімі днямі раней пераляцеў гэтым маршрутам за тры дні і пятнаццаць гадзін. 30 снежня, пасля 19 гадзін 44 хвілін у паветры самалёт упаў на камяністае плато, хоць Сент-Экзюперы і спецыяльна знізіўся, спрабуючы зарыенціравацца<ref>«Après trois jours de marche harassante dans les sables du désert : Saint-Exupéry raconte sa dramatique aventure», ''L'Intransigeant'', <abbr>no</abbr> 20516, 4 janvier 1936, <abbr>p.</abbr> 1, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k794978x/f1]</ref>. Абодва лётчыкі засталіся жывы, але прымітыўныя недасканалыя карты не давалі ім цалкам зразумець дакладнае месца знаходжання. Яны згубіліся ў пустыні амаль без харчоў і пітва пры мінімальным запасе лячэбных сродкаў: сто грамаў спірту, столькі ж эфіру і пузырок ёду<ref>Antoine de Saint-Exupéry, ''Terre des hommes.''</ref>. Лётчыкі скіраваліся на ўсход; выкарыстаўшы ў першы ж дзень усё пітво, яны абодва бачылі міражы, адчувалі слыхавыя і зрокавыя галюцынацыі. На другі і трэці дзень, абязводзіўшыся, перасталі пацець. Чацвёртым днём іх знайшоў бедуін на вярблюдзе, які выратаваў ім жыццё<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldcat.org/title/63283832|title=Saint-Exupéry : a biography {{!}} WorldCat.org|website=www.worldcat.org|access-date=2023-08-14}}</ref>. Найзнакаміцейшы твор Сент-Экзюперы «Маленькі прынц» (фр. ''Le Petit Prince'') пачынаецца з расказу пра лётчыка, які застраў у пустыні і, відаць, адсылае да гэтага здарэння. ====Далейшая дзейнасць==== У 1936 г. Экзюперы паехаў у [[Іспанія|Іспанію]] рэпарцёрам асвятляць [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскую вайну]]. Жыў сярод [[Каталонія|каталанскіх]] [[Анархізм|анархістаў]], назіраючы іх быт паводзіны; разам з прадстаўніком Сацыялістычнай партыі Францыі ратаваў манахаў ад расстрэлу. Быў момант, калі яго самога выратавала, магчыма, толькі ўсмешка<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.mgumus.chem.msu.ru/ru/persons/konstantinov/st-ex.htm|title=РЫЦАРЬ ПЛАНЕТЫ ЗЕМЛЯ|website=www.mgumus.chem.msu.ru|access-date=2023-08-15|archive-date=12 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612215902/http://www.mgumus.chem.msu.ru/ru/persons/konstantinov/st-ex.htm|url-status=dead}}</ref>. У 1937 г. Сент-Экзюперы і яго заўсёдны механік Прэво скіраваліся пракладаць новыя паветраныя шляхі да розных гарадоў Афрыкі. Пераадолеўшы больш за 9000 км, яны адкрылі паветраныя зносіны між [[Касабланка]]й, [[Тамбукту]] і Бамака<ref name=":3">{{Cite web|url=http://aerostories.free.fr/biographies/saintex/page9.html|title=Saint-Exupéry: les années trente, années de crises.|website=aerostories.free.fr|access-date=2023-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://webmuseo.com/ws/musee-mehun/app/collection/expo/9|title=Expositions - André Prévot (1907-1947), mécanicien d'Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944)|website=webmuseo.com|access-date=2023-08-15}}</ref>. 15 лютага 1938 г. Экзюперы і Прэво скіраваліся ў новае падарожжа па маршруце Пунта-Арэнас — Нью-Ёрк. Але праз блытаніну ў брытанскіх і амерыканскіх мерах аб’ёму ў [[галон]]ах перагрузілі свой самалёт і пацярпелі крушэнне ў канцы ўзлётна-пасадачнай паласы. Цяжка параненыя лётчыкі лячыліся ў [[Гватэмала|Гватэмале]]<ref name=":2" />; Экзюперы пасля перавялі ў Нью-Ёрк, дзе ён скончыў работу над раманам ''«Terre des hommes»''<ref name=":3" /> («Планета людзей», анг. выданне ''«Wind, Sand and Stars»'', рус. выданне «Планета людей»). Падчас сваіх падарожжаў пісьменнік прыдбаў мноства ўспамінаў і ўражанняў, якія сталі асновай для роздумаў пра сэнс чалавечага існавання.  Гэтыя роздумы прывялі да напісання кнігі ''«Terre des hommes»'', апублікаванай у 1939 годзе і ўганараванай прэміяй Французкай акадэміі. Раман быў прысвечаны<ref>Antoine de Saint-Exupéry, ''Terre des hommes'', Gallimard, 1939.</ref> сябру і калегу Сент-Экзюперы па працы ў «Аэрапасталь» [[Анры Гіямэ]], аднаму з найзнакаміцейшых французскіх грамадзянскіх лётчыкаў. ===Другая сусветная вайна=== У 1939 г. Экзюперы служыў капітанам у ВПС Францыі. Пасля службы інструктарам яго перавялі ў эскадрылью паветранай разведкі. Спачатку яго падраздзяленне базіравалася ў камуне Арконт, а пасля было пераведзена да лініі фронту. 23 мая 1940 г. ён праляцеў над Арасам падчас наступлення нямецкіх танкаў: нягледзячы на то, што яго самалёт расстралялі варожыя зянітныя ўстаноўкі, Экзюперы разам з экіпажам удалося вярнуцца на базу; за гэта яго ўзнагародзілі ордэнам Ваеннага крыжа 1939—1945 з пальмай і ўзгадалі ў загадзе ВПС Францыі ад 2 чэрвеня 1940 года. У Перпіньяне ён дэмабілізаваўся і яго эскадрылья пераляцела ў Алжыр без яго. ====Паездка ў Нью-Ёрк==== Пасля заключанага ў чэрвені 1940 г. перамір’я ў лістападзе пісьменнік адбыў у Нью-Ёрк, прыехаўшы туды пад Новы год. Экзюперы намагаўся схіліць ЗША уступіць у вайну, але ўяўная рэпутацыя прыхільніка Петэна значна зніжала ягоны ўплыў. Спачатку Экзюперы з сімпатыяй успрыняў рэжым Вішы, які ўяўляў, на яго думку, пераемнасць нацыянальнага адзінства французскага народа, які цярпеў ад акупацыі<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DLmmYynYiArIC%26lpg%3DPA243%26ots%3DxMJpfh75NA%26dq%3D%2522les%2520embusqu%25C3%25A9s%2520de%2520New%2520York%2522%26hl%3Dfr%26pg%3DPA244%23v%3Donepage%26q%3D%2522les%2520embusqu%25C3%25A9s%2520de%2520New%2520York%2522%26f%3Dfalse#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Jacques Le Groignec, , 1995]</ref>, і падазрона ставіўся да дэ Голя, крытыкуючы таго за нязгоду прызнаць ваеннае паражэнне Францыі<ref name=":4">Eugénie Bastié, « Breton / Saint-Exupéry, le manifeste et le sacrifice », ''Le Figaro Magazine'', тыднёвік ад 21 ліпеня 2017, стст. 22-25.</ref>. У радыёзвароце з Нью-Ёрка 29 лістапада 1942 г., праз тры тыдні па высадцы саюзнікаў у Паўночнай Афрыцы, пісьменнік заклікаў французаў "прымірыцца, каб служыць"<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.aerostories.org%2F~aerobiblio%2Farticle3891.html Bernard Marck, , <abbr>t.</abbr> 2, Paris, L'Archipel, 2012, 528 <abbr>p.</abbr>]</ref>. У студзені 1941 г. маршал Петэн нібыта назначыў Экзюперы членам Нацыянальнага савета, дарадчага органа Вішысцкай Францыі, не паведаміўшы таму пра гэта. Антуан дэ Сент-Экзюперы апублікаваў два прэс-рэлізы<ref name=":4" />, у якіх зняпраўджваў гэтыя звесткі; і, па ўсім відаць, назначэнне было толькі чуткамі, бо імені пісьменніка няма ні ў афіцыйным спісе, ні ў спісе, апублікаваным прэсаю. 8 снежня 1941 г. ЗША уступілі ў вайну. Імкнучыся прыцягнуць Злучаныя Штаты да вайны на еўрапейскім фронце, Экзюперы надрукаваў у лютым 1942-га ў Нью-Ёрку ''«Pilote de guerre»''. У кнізе ён паказаў Францыю краінай, якая не капітулявала падчас гераічнай бітвы за сваю абарону. Кніга стала бестселерам і прыцягнула ўвагу да еўрапейскіх вайсковых дзеянняў, але сам аўтар пачаў пакутаваць ад дэпрэсіі. Перакладчык знайшоў яму жыллё ў Сільвіі Гамільтан, журналісткі, якая не гутарыла па-французску. Аднак яны сталі палюбоўнікамі і іменна падчас гэтай сувязі Экзюперы напісаў "Маленькага прынца"<ref name=":5">[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.antoinedesaintexupery.com%2Fsylvia-hamilton-reinhardt#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Sylvia Hamilton Reinhardt  ]</ref>. Наступным годам ён вырашыў прыяднацца да французскіх войскаў, якія ваявалі ў скаладзе арміі ЗША. Перад ад’ездам ён даверыў Гамільтан рукапіс свае аповесці<ref name=":5" />, першае выданне якое выйшла на англійскай мове. ====Вяртанне ў войска ==== Экзюперы меркаваў вярнуцца ў строй. У красавіку 1943 г., нягледзячы на свой век, завялікі для пілота баявога самалёта, ён, дзякуючы сувязям і ціску французскага камандавання, пакінуў ЗША і вярнуўся на службу ў ВПС у Тунісе. Нягледзячы (або нават дзякуючы таму) на адмоўнае, як і раней стаўленне да дэ Голя, Экзюперы папаў урэшце ў разведвальную авіягрупу 2/33, якой цяпер камандаваў ягоны стары сябар Рэнэ Гавуай, не раз памянёны ў кнізе "Pilote de guerre"<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fgeneralrenechambe.com%2F2018%2F10%2F21%2Fsaint-exupery-et-rene-chambe-1-5-souvenirs-sur-saint-exupery-par-rene-chambe%2F#federation=archive.wikiwix.com&tab=url René Chambe, «Souvenirs sur Saint-Exupéry», ''Icare n°96'', 1981]</ref><ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.worldcat.org%2Foclc%2F491025451#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Antoine de, Saint-Exupéry, ''Pilote de guerre'', Gallimard, 1976]</ref>. Займаючыся паветранай разведкай, Экзюперы здзейсніў некалькі палётаў і атрымаў званне каманданта<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fgeneralrenechambe.com%2F2018%2F10%2F21%2Fsaint-exupery-et-rene-chambe-2-5-lettre-de-saint-exupery-au-general-chambe%2F#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Lettre de Saint-Exupéry au général Chambe]</ref>. Аднак праз некалькі інцыдэнтаў са жніўня 1943 г. і ўлічваючы яго век і кепскі стан здароўя пасля авіякатастроф яго перавялі ў рэзерв камандавання. Ён вярнуўся ў Алжыр і спыніўся ў свайго сябра доктара Пелісье. Спрабуючы вярнуцца на службу, пісьменнік працягваў работу над ''«Citadelle»''<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fsites.google.com%2Fsite%2Fcharlesdegaullebe%2Fextraits-revue-grandeur%2FDe-Gaulle--Saint-Exupery#federation=archive.wikiwix.com&tab=url De-Gaulle--Saint-Exupery]</ref>, маральна пакутуючы ад таго, што не ў страю. Вясной 1944 г. генерал Ікер, галоўнакамандуючы ваенна-паветранымі сіламі ў Міжземнамор’і, дазволіў яму вярнуцца ў сваю частку. Экзюперы далучыўся да групы 2/33, якая базавалася на той час у Альгера на Сардыніі. Пасля ён зрабіў некалькі палётаў, якія суправаджаліся паломкамі і неспрыяльнымі інцыдэнтамі. ====Апошні палёт==== 17 чэрвеня 1944 г. падраздзяленне 2/33 перабазавалася ў Барго, недалёк ад Бастыі на Корсіцы. 31 ліпеня 1944 г. Экзюперы выляцеў з аэрадрома Парэта. Выконваючы заданне па картаграфаванні, ён накіраваўся ў даліну ракі Рона. Заданнем было правесці серыю фотаразведвальных палётаў для складання дакладных карт краіны, якія былі б карысныя для будучай высадкі ў Правансе, назначанай на 15 жніўня. Пілот быў адзіны ў экіпажы, самалёт не ўзброены, а паліва ставала на шасцігадзінны палёт. Пачатак палёту быў а палове на дзявятую раніцы, па часе заканчэння паліва Сент-Экзюперы не вярнуўся, аб’явілі, што ён прапаў без вестак<ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Fculture%2Flivres%2Flire-magazine%2Fenquete-la-disparition-de-saint-exupery-en-1944-5f5d0c9e-3732-11ec-bdbf-686ac9091013#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Julien Bisson, «La disparition de Saint Exupéry en 1944», ''Ouest France'', 28 octobre 2021]</ref>. Памяць Антуана дэ Сент-Экзюперы была ганарова ўшанавана ў Страсбуры 31 ліпеня 1945 г<ref>[http://aujourdhui.over-blog.fr/article-31-juillet-1944-disparition-de-saint-exupery-108049079.html Archimède, «31 juillet 1944 - Disparition de Saint-Exupéry»]</ref>. У 1945 годзе ён быў прызнаны тым, хто "загінуў за Францыю"<ref>[https://www.fasej.org/hommage-national-antoine-saint-exupery/ Hommage national à Antoine de Saint Exupéry]</ref>. 12 сакавіка маёр Антуан дэ Сент-Экзюперы быў узнагароджаны пасмяротна ордэнам ВПС за то, што "як у 1940, так і ў 1943 годзе даказаў сваю адданасць службе і веру ў лёс Радзімы" і "загінуў слаўнай смерцю, вяртаючыся з далёкага разведвальнага задання над акупаванай ворагам краінай" Па смерці сына Мары дэ Сент-Экзюперы пісала вершы і дамагалася пасмяротных выданняў Антуана<ref name=":1" />. == Творчасць == Друкаваўся з 1926 г. У раманах «Паўднёвы паштовы» (1929), «Начны палёт» (1931), «Планета людзей» (1939, прэмія Французскай акадэміі), аповесцях «Ваенны лётчык» (1942), «Ліст да заложніка» (1943) услаўляў мужнасць подзвігу, вернасць абавязку, патрыятызм. Яго творы — своеасаблівы сплаў рэпартажу з паэтычным і філасофскім асэнсаваннем перажытага. Сусветную вядомасць набыла філасофска-лірычная казка «[[Маленькі прынц]]» (1943, неаднаразова экранізавана), у якой паэтычнасць, лірызм, сатыра спалучаюцца з глыбокім роздумам аб прыгажосці чалавечых адносін. == Выбраная бібліяграфія == * Courrier Sud. 1929. * Vol de nuit. Roman. 1931. * Terre des hommes. Roman. Paris, 1938. ''Планета людзей. Раман'' * Pilote de guerre. Récit. 1942. English: Flight to Arras. New York, 1942. * Lettre à un otage. Essai. 1943. * Le petit prince. The little prince. New York, 1943. ''Маленькі прынц'' * Le petit prince. Illustrations originales de l'auteur. 1945. ''Маленькі прынц, з малюнкамі аўтара'' * Citadelle. 1948. == Беларускія пераклады == * Маленькі прынц: З мал.аўтара / Пер. з англ. мовы [[Эдзі Агняцвет|Э. Агняцвет]]. — Мн.: Беларусь, 1969. * Планета людзей: Выбранае / Пер. з фр., прадм. [[Ніна Мацяш|Н. Мацяш]]. — Мн.: Мастац.літ., 1984. * Маленькі прынц: Казка / Пер. з фр. Н. Мацяш. — Мн.: Юнацтва, 1989. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} * [https://www.trussel.com/saint-ex/stexbib.htm#12 Бібліяграфія біяграфічных прац аб Экзюперы на французскай і англійскай мовах] {{Commonscat|Antoine de Saint-Exupéry}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сент-Экзюперы Антуан дэ}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Антуан дэ Сент-Экзюперы| ]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]] rof220dpa6bldwuk1qy6s92qu2ymw5m 0 46744 5173638 4847931 2026-07-31T08:28:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173638 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Яўген Вапа''' ({{lang-pl|Eugeniusz Wappa}}; нар. {{ДН|||1965}}) — беларускі дзеяч у [[Польшча|Польшчы]], [[Рада БНР|радны БНР]]. Выпускнік [[Комплекс школ з дадатковым навучаннем беларускай мовы ў Гайнаўцы|беларускага ліцэя ў Гайнаўцы]]. Вывучаў гісторыю ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]. Быў адзін з заснавальнікаў Рады Культуры Студэнтаў Нацыянальных Мяншыняў. З канца 1980-х гадоў узначальваў [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]]. З 1995 года кіруе [[Беларускі саюз у Польшчы|Беларускім саюзам у Польшчы]]. Галоўны рэдактар «[[Ніва (1956)|Нівы]]», штотыднёвіка беларускае меншасці ў Польшчы. Дырэктар [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.racyja.by/ Радыё Рацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090928041519/http://racyja.by/ |date=28 верасня 2009 }} * [http://niva.iig.pl/ «Ніва» — штотыднёвік беларусаў у Польшчы] * [http://www.svaboda.org/content/article/801241.html Беларусы Польшчы павярнуліся да Лепэра] {{перакласці|be-tarask|Яўген Вапа}} {{DEFAULTSORT:Вапа Яўген}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы]] eajyfvagtq1oc6omhvlihn48i0d749l 0 46843 5173339 5173085 2026-07-30T17:06:26Z Цімох 101134 /* Рэйніс і беларусы */ 5173339 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Псеўданімы = Rainis, Jānis Jasēns Plikšis, Pēterpilietis, Petrapilietis, Bezdarbis, Jasietis, Henricus Lettus | Месца нараджэння = хутар Варславаны, цяпер [[Дунаўская воласць]], [[Екабпілскі край]] }} '''Ян Ра́йніс''' ({{lang-lv|Rainis}}), сапраўднае імя '''Яніс Пліекшанс''' ({{lang-lv|Jānis Pliekšāns}}; [[11 верасня]] [[1865]], хутар Варславаны, цяпер [[Дунаўская воласць]], [[Екабпілскі край]], — [[12 верасня]] [[1929]], [[Юрмала]], [[Латвія]]) — латышскі [[паэт]], [[драматург]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 верасня 1865 года ў сям’і арандатара маёнтка Крыш’янаса Пліекшанса. Вучыўся ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ў нямецкай школе (цяпер Даўгаўпілская 6-я школа імя Рэйніса). У 1884—1888 гадах вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]]. У 1889—1891 гадах працаваў у [[Вільнюс|Віленскім]] судзе. У 1891—1895 гадах быў рэдактарам дэмакратычнай газеты «[[Dienas Lapa]]» («Штодзённы лісток»). Першыя вершы апублікаваў у 1895 годзе. У чэрвені 1897 года за ўдзел у рэвалюцыйным руху быў арыштаваны, у [[Рыга|Рыжскай]] губернскай турме скончыў пераклад на латышскую мову «[[Фаўст (трагедыя)|Фаўста]]». У снежні 1897 года сасланы ў [[Пскоў]], у 1899 годзе — у горад [[Слабадской]] [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]]. Вярнуўся ў 1903 годзе, у 1905 годзе нелегальна эміграваў у [[Швейцарыя|Швейцарыю]]. З 1920 года жыў у [[Латвія|Латвіі]]. У 1920 годзе Рэйніс ад [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (1904)|Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] быў абраны ў Канстытуцыйны сход Латвійскай Рэспублікі. Быў адным з аўтараў латвійскай канстытуцыі<ref>[http://www2.la.lv/lat/latvijas_avize/jaunakaja_numura/sodien/?doc=26243 «Izstrīdētā» Latvijas Satversme — Latvijas Avīze]{{Недаступная спасылка}}{{ref-lv}}</ref>. З 1921 года — дырэктар Нацыянальнага тэатра ў Рызе. У 1921 годзе пры яго падтрымцы быў створаны Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі<ref name="энцык"/>. Абараняў у сейме інтарэсы [[Беларусы Латвіі|беларусаў Латвіі]]<ref name="энцык">{{Крыніцы/БелЭн|13}} С. 271.</ref>. Садзейнічаў адкрыццю беларускіх гімназій у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і [[Лудза|Люцыне]]<ref name="энцык"/>. 28 лютага 1925 года першым з латышскіх дзеячаў культуры быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай краіны — [[Ордэн Трох Зорак|Ордэнам Трох Зорак]] I ступені. Ведаў [[Беларуская мова|беларускую мову]] і беларускія народныя песні<ref name="энцык"/>. У лістападзе 1926 года ўдзельнічаў у рабоце міжнароднай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]], якая праходзіла ў [[Мінск]]у<ref>{{cite web |author = Марат Гаравы |date = 16 лістапада 2013 |url = http://novychas.info/kultura/adkrylasia_vystava_jan_rajnis/ |title = Адкрылася выстава «Ян Райніс і беларуская культура» |publisher = [[Новы час, газета|Новы час]] }}</ref>. У 1926—1928 гадах быў міністрам асветы. Арганізатар (1929) і першы старшыня Таварыства культурнай сувязі з народамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Быў жанаты з латвійскай паэткай [[Аспазія (паэтэса)|Аспазіяй]]. Памёр 12 верасня 1929 года ў [[Юрмала|Юрмале]], пахаваны ў [[Рыга|Рызе]]. == Творчасць == Друкаваўся з 1887 года. Бунтарскі настрой і вера ў перамогу дабра і прыгажосці выявіліся ў яго п’есах «Паўідэаліст» (1904), «Агонь і ноч» (1905), «Залаты конь» (1910), «Ветрык, вей» (1913), трагедыі «Ілля Мурамец» (1922). Аўтар зборнікаў вершаў «Далёкія водгукі ў сінім вечары» (1903), «Пасеў буры» (1905), «Новая сіла» (1907), «Тыя, што не забываюць» (1911), «Канец і пачатак» (1912), філасофскай паэмы «Ave sol!» (1910). У творчасці Яна Рэйніса арганічна спалучаюцца вобразная метафарычная форма з глыбокай філасофскай сімволікай, рэалізм з тонкім лірызмам, фальклорныя матывы<ref name="энцык"/>. На беларускую мову творы Рэйніса перакладалі [[Эдзі Агняцвет]], [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Мікалай Арочка]], [[Алесь Астапенка]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Пятрусь Броўка]], [[Артур Вольскі]], [[Сцяпан Захаравіч Гаўрусёў|Сцяпан Гаўрусёў]], [[Ніл Гілевіч]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай|Сяргей Дзяргай]], [[Язэп Дыла]], [[Кастусь Кірэенка]], П. Масальскі ([[Пятро Сакол]]), [[Пімен Панчанка]], [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]]. == Рэйніс і беларусы == [[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|thumb|300пкс|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Янам Рэйнісам [[19 лістапада]] [[1926]] года. Сядзяць (злева направа): [[Змітрок Бядуля]], Ян Рэйніс, [[Янка Купала]], [[Кандрат Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча]], [[Адам Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка]], [[Пятро Глебка]], [[Кузьма Чорны]]. З фондаў [[БДАМЛМ]].]] Ян Рэйніс быў актыўным прапагандыстам беларускай нацыянальнай культуры ў [[Інтэрбелум|міжваеннай]] Латвіі, абаронцам і прадстаўніком беларусаў у [[Сейм Латвіі|Сейме Латвіі]]. Ён дамагаўся для беларускай нацыянальнай меншасці культурных і адукацыйных правоў. З выступлення Рэйніса ў Сейме Латвіі ў 1922 годзе: {{Пачатак цытаты}} ''Пытанне паставілі так: хто ж у сапраўднасці прыдумаў беларусаў? Гэтых беларусаў, як быццам, выдумаў я. Выдумаць іх я не мог, бо само існаванне такога народа — гэта факт. Але што я іх абараняю, дык я не хачу і не магу гэта адмаўляць… З беларускім пытаннем у нас справа выглядае так, што беларусы ў Латвіі без абароны… Я ж абараняю ўсіх тых, у каго другога абаронцы няма…'' <ref>Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Верхнядзвінскага раёна: у 2 кн. Кн. 2 / рэдкал.: У. С. Богаў, А. Ф. Бубала [і інш.]. — Мн., 2000. — С. 259.</ref> {{Канец цытаты}} Рэйніс ведаў пра беларусаў з дзяцінства. Ён вырас у шматмоўным прыдзвінскім краі, дзе побач жылі латышы, беларусы, літоўцы, рускія, палякі і яўрэі. У аўтабіяграфічных матэрыялах паэт згадваў, што яшчэ ў дзяцінстве прыслухоўваўся да беларускіх песень і мелодый. Пазней ён сведчыў, што добра разумее беларускую мову і калісьці сам размаўляў па-беларуску. Асаблівае месца ў яго дзіцячых успамінах займала [[Заходняя Дзвіна|Дзвіна — Даўгава]]. Па рацэ ішлі стругі і плыты, сплаўляўся лес, а на берагах і каля вогнішчаў гучалі песні плытагонаў. У дзяцінстве Рэйніс хадзіў на лесасплаўны рум слухаць плытагонаў з Беларусі, сярод якіх былі дудары.<ref name="Воранаў2019">Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. — [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Электронная версія].</ref> Гэтыя ўспаміны адлюстраваліся ў паэме ўспамінаў «Сонечныя леты» ({{lang-lv|Saules gadi}}). У ёй Даўгава паказаная як вялікая рачная дарога, па якой плылі стругі і плыты, а ля вогнішчаў адпачывалі плытагоны. У латышскім арыгінале згадваюцца песні ''gudi'' — беларусаў, а музычны інструмент названы дакладна ''dūdas'' — дудай. Беларускі фрагмент твора быў перакладзены [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгорам Барадуліным]].<ref name="Воранаў2019"/> З дудовым эпізодам звязаны верш Рэйніса «Mana dūda» («Мая дуда»), упершыню надрукаваны ў 1924 годзе з падзагалоўкам «Матыў беларускай песні» і пазней уключаны ў «Сонечныя леты». У творы дуда гучыць сярод плытагонаў, якія знаходзяцца далёка ад роднага дому. Яна весяліць чалавека на чужыне і адначасова захоўвае памяць пра радзіму.<ref name="Воранаў2019"/> У лістападзе 1926 года Рэйніс прыбыў у Мінск для ўдзелу ў Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. На канферэнцыі ён казаў: {{Пачатак цытаты}} ''Я звязаны з беларусамі сяброўствам. <…> Мне здаецца, што беларускі народ, які меў ужо высокую культуру ў той час, калі ў нас не было яшчэ ніякай культуры, гэты народ хутка дасягне культуры агульнаеўрапейскай і зойме віднае і пачэснае месца ў сям’і іншых народаў. Вашая будучыня самая слаўная.'' {{Канец цытаты}} Падчас мінскага прыезду Рэйніс сустракаўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]], [[Кандрат Крапіва|Кандратам Крапівой]], [[Кузьма Чорны|Кузьмой Чорным]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]], [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]] і іншымі беларускімі пісьменнікамі. Вядомы групавы фотаздымак Рэйніса з Купалам і ўдзельнікамі літаратурна-мастацкага аб’яднання «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» быў зроблены 19 лістапада 1926 года. Рэйніс мэтанакіравана знаёміўся з гісторыяй і сучасным станам беларускага тэатра. Паводле ўспамінаў [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]], ён папрасіў размаўляць з ім па-беларуску, бо добра разумеў беларускую мову і ў маладосці сам на ёй гаварыў. Дыла расказаў Рэйнісу пра беларускія народныя песні і абрады, скамарохаў, батлейку, народную драму, творчасць [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і развіццё беларускай сцэны.<ref name="Дыла1981">Дыла Я. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // ''Творы''. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1981. — 351 с.</ref> Асабліва Рэйніс зацікавіўся дзейнасцю першай беларускай тэатральнай трупы [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], яе рэпертуарам і сцэнічным выкананнем беларускіх народных танцаў.<ref name="Дыла1981"/> Трупа Буйніцкага была створана ў Глыбоцкім краі на [[Беларускае Паазер’е|Беларускім Паазер’і]]. У складзе яе традыцыйнай музычнай капэлы выступаў дудар Адам Шульга.<ref name="Воранаў2019"/> У Мінску Рэйніс паглядзеў спектаклі «[[Пінская шляхта]]», «Каваль-ваявода» і «Кастусь Каліноўскі», сустракаўся з беларускімі артыстамі, драматургам і рэжысёрам [[Яўсцігней Міровіч|Яўсцігнеем Міровічам]]. Разам з беларускімі дзеячамі ён наведаў [[Віцебск]], дзе выступіў на ўрачыстым адкрыцці Другога беларускага дзяржаўнага тэатра.<ref name="Дыла1981"/> У [[Віцебск]]у на Старасямёнаўскіх могілках пахаваная маці паэта Дарта Пліекшане, якой усталяваны памятны знак. Рэйніс перакладаў вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на латышскую мову, падтрымліваў беларускія школы і культурна-асветныя арганізацыі ў Латвіі, збіраў матэрыялы для задуманай фальклорна-гістарычнай драмы «Беларусы». У 1927 годзе падчас сустрэчы з беларускай пісьменніцкай дэлегацыяй у Рызе ён выказваў намер стварыць латышска-беларускае таварыства ўзаемнага вывучэння навукі і мастацтва. Творы Рэйніса перакладаліся на беларускую мову. У час наведвання Мінска ён даў Язэпу Дылу згоду на пераклад п’есы «Гірт з Воўчага Логу», якая выйшла асобным выданнем у 1930 годзе. Рэйнісу прысвячалі творы [[Язэп Пушча]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Пятрусь Броўка]], [[Васіль Вітка]], [[Віталь Вольскі]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Васіль Васілевіч Зуёнак|Васіль Зуёнак]], [[Пятро Прыходзька]], [[Аляксей Васілевіч Пысін|Аляксей Пысін]], [[Юрась Свірка]], [[Максім Танк]] і [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]. У вершы «Яну Рэйнісу» (1957) Язэп Пушча ўзгадаў сустрэчу з латышскім паэтам у Мінску ў 1926 годзе і прадставіў яе як сімвал культурнага збліжэння Беларусі і Латвіі. == Бібліяграфія == * 1897 — [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. Гётэ]]. [[Фаўст (трагедыя)|Фаўст]] (пераклад на латышскую мову) * 1903 — ''Tālas noskaņas zilā vakarā'' * 1905 — ''Vētras sēja'' * 1907 — ''Uguns un nakts'' * 1909 — ''Zelta zirgs'' * 1909 — ''Klusā grāmata'' * 1910 — ''Ave sol!'' * 1911 — ''Tie, kas neaizmirst'' * 1911 — ''Indulis un Ārija'' * 1912 — ''Gals un sākums'' * 1912 — Г. Э. Лесінг. «Натан Мудры» * 1913 — ''Pūt, vējiņi!'' * 1916 — ''Daugava. Sērdieņu dziesma'' * 1917 — ''Krauklītis'' * 1919 — ''Jāzeps un viņa brāļi'' * 1919 — ''Spēlēju, dancoju'' * 1922 — ''Iļja Muromietis'' * 1927 — ''Mīla stiprāka par nāvi'' === Беларускія пераклады === * Гірт з Воўчага Логу. — Мн., 1930. * Выбранае / склаў А. Вольскі. — Мн.: Дзяржвыд БССР, Рэд. мастацкай літаратуры, 1956. * Ветрык, вей!: народная песня ў 5 актах / Ян Рэйніс. — Мн.: Беларусь, 1965. — 174, [1] с. * Агонь і ноч / пер. з латышскай мовы [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухі]]: Даўняя песня ў новым гучанні. — Мн.: Юнацтва, 1988. * Выбранае: з латышскай / уклад., прадм. і камент. [[Мірдза Абала|М. Абалы]]. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1993. — 463 с. — (Скарбы сусветнай літаратуры). * Сонечныя леты: фрагменты паэмы ўспамінаў, у тым ліку твор «Mana dūda» / пераклад з латышскай мовы [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]]. === Зборы твораў === * ''Dzīve un darbi'', sej. 1—11. — Riga, 1925—1931. * ''Kopoti raksti'', sej. 1—14. — Riga, 1947—1951. * ''Kopoti raksti'', sej. 1—30. — Riga, 1977—1990. == Памяць == У [[Мінск]]у і [[Ерэван]]е яго імем названы вуліцы. Імя Рэйніса носіць адзін з кратараў на планеце [[Меркурый]]. У Юрмале дзейнічае [[Дом Райніса і Аспазіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Александровіч С. Гісторыя і сучаснасць. — Мн., 1968. * Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. * Дыла Я. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // ''Творы''. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1981. — 351 с. * Кулеша Т. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // Беларускае мастацтва. — Мн., 1962. — Вып. 3. * Пушча Я. Яну Рэйнісу // Вершы. — 1957. * Дауге П. Ян Рэйнис. Певец борьбы, солнца и любви. — М., 1920. * Краулинь К. Ян Рэйнис. — М., 1957. * Сокол Э. Жизнь и творчество Яна Рэйниса. — Рига, 1957. * Krauliņš K. ''Raiņa dzīve un darbība''. — Riga, 1953. * Sokols E. ''Rainis''. — Riga, 1962. * Hausmanis V. ''Tautas dzejnieks Rainis''. — Riga, 1968. * Hausmanis V. ''Raiņa daiļrades process''. — Riga, 1971. * Hausmanis V. ''Raiņa dramaturģija''. — Riga, 1973. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://knihi.com/Jan_Rajnis/ Творы Яна Рэйніса на сайце «Беларуская палічка»] * [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Віталь Воранаў. «Дудары Глыбоцкага краю»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Райніс}} [[Катэгорыя:Драматургі Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на латышскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] 4fezvvexvvym19as0qv0tme63p1z5xp 0 47268 5173414 5104436 2026-07-30T22:49:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173414 wikitext text/x-wiki {{redirect|Андропаў}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Юрый Уладзіміравіч Андропаў | арыгінал імя = {{lang-ru|Юрий Владимирович Андропов}} | партрэт = | тытул = [[Генеральны сакратар ЦК КПСС]] | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | парадак = 4 | перыядпачатак = [[12 лістапада]] [[1982]] | перыядканец = [[9 лютага]] [[1984]] | папярэднік = [[Леанід Ільіч Брэжнеў]] | пераемнік = [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка]] | парадак_2 = 8 | тытул_2 = [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] | сцяг_2 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_2 = [[16 чэрвеня]] [[1983]] | перыядканец_2 = [[9 лютага]] [[1984]] | папярэднік_2 = [[Леанід Ільіч Брэжнеў]] <br /><small>{{нп3|Васіль Васільевіч Кузняцоў, палітык|Васіль Васільевіч Кузняцоў|ru|Кузнецов, Василий Васильевич (политик)}} (в. а.)</small> | пераемнік_2 = <small>[[Васіль Васільевіч Кузняцоў, палітык|Васіль Васільевіч Кузняцоў]] (в. а.)</small> <br />[[Канстанцін Усцінавіч Чарненка]] | парадак_3 = 4 | тытул_3 = {{нп3|Старшыня Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР|Старшыня Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР|ru|Председатель Комитета государственной безопасности СССР}} | сцяг_3 = USSR, Flag KGB commander 1964.svg | перыядпачатак_3 = [[18 мая]] [[1967]] | перыядканец_3 = [[26 мая]] [[1982]] | папярэднік_3 = [[Уладзімір Яфімавіч Сямічастны]] | пераемнік_3 = [[Віталь Васільевіч Федарчук]] | парадак_4 = | тытул_4 = Член [[Палітбюро ЦК КПСС]] | сцяг_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_4 = [[27 красавіка]] [[1973]] года | перыядканец_4 = [[9 лютага]] [[1984]] | тытул_5 = Сакратар ЦК КПСС | сцяг_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_5 = [[23 лістапада]] [[1962]] года | перыядканец_5 = [[21 чэрвеня]] [[1967]] года | перыядпачатак_6 = [[24 мая]] | перыядканец_6 = [[12 лістапада]] [[1982]] года | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | імя пры нараджэнні = Юрый-Георгій Уладзіміравіч Андропаў | партыя = [[КПСС]] (1939, кандыдат з 1937) | бацька = Уладзімір Канстанцінавіч Андропаў | маці = Яўгенія Карлаўна Флекенштэйн | жонка = 1) Ніна Іванаўна Енгалычава <br />2) Таццяна Піліпаўна Лебядзева | дзеці = ''ад 1-га шлюбу'' <br />'''сын:''' Уладзімір <br />'''дачка:''' Яўгенія <br />''ад 2-га шлюбу'' <br />'''сын:''' {{нп3|Ігар Юр'евіч Андропаў|Ігар|ru|Андропов, Игорь Юрьевич}} <br />'''дачка:''' Ірына | званне = {{СССР, Генерал арміі|тып=1974}} | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Серп і Молат}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Медаль У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна}} {{!!}} {{Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1 ступені}}{{!!}}{{Медаль За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}}{{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}}{{!!}} {{Медаль У памяць 250-годдзя Ленінграда}}{{!!}}{{Медаль У памяць 1500-годдзя Кіева}} {{!}}- {{!}} {{Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі}} {{!}}} ; Замежныя {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Герой НРБ}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Георгія Дзімітрава}}{{!!}}[[Файл:Пластина на орден „Народна Република България“.gif|40px|Ордэн Народнай Рэспублікі Балгарыя|link=Ордэн Народнай Рэспублікі Балгарыя|border]]{{!!}}{{Медаль «100 гадоў Вызвалення Балгарыі ад асманскага рабства»}}{{!!}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Сухэ-Батара}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга (Манголія)}}{{!!}}{{Медаль 50 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі}}{{!!}}{{Ордэн «Сонца Свабоды» (Афганістан)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Карла Маркса}}{{!!}}{{Ордэн Сцяга ВНР з алмазамі}}{{!!}}{{Медаль За ўмацаванне дружбы па зброі 1 ступені (ЧССР)}} {{!}}} | аўтограф = Yuri Andropov Signature.svg }} '''Юрый Уладзіміравіч Андропаў''' ({{ДН|15|6|1914|2}}), с. [[Салуна-Дзмітрыеўскае]] [[Стаўрапольская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|9|2|1984}}, {{МС|Масква|}}, [[СССР]]) — [[СССР|савецкі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, фактычны кіраўнік [[СССР]] у 1982—1984 гадах. [[Генеральны сакратар ЦК КПСС]] ([[1982]]—[[1984]]), Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 3-га і 6-10-га скліканняў: {{нп3|Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей|ru|Совет национальностей Верховного Совета СССР}} ад [[Карэла-Фінская ССР|Карэла-Фінскай ССР]] (3-е скліканне, 1950—1954)<ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/08966.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 3-го созыва]</ref>, {{нп3|Савет Саюза Вярхоўнага Савета СССР|Савета Саюза|ru|Совет Союза Верховного Совета СССР}} ад [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] (6-е скліканне, 1962—1966)<ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06647.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 6-го созыва]</ref>, [[Эстонская ССР|Эстонскай ССР]] (7 скліканне, 1966—1970)<ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/08966.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 7-го созыва]</ref> і [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] (8-10-е скліканне, 1970—1984)<ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06649.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 8-го созыва]</ref><ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07704.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 10-го созыва]</ref>. [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ([[1983]]—[[1984]]). [[Старшыня Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР]] ([[1967]]—[[1982]]). {{TOChidden}} == Паходжанне == Звесткі пра паходжанне Андропава вельмі заблытаны і супярэчлівыя. Бацька Уладзімір Канстанцінавіч Андропаў — чыгуначны службовец, скончыў ці вучыўся ў Маскоўскам інстытуце чыгуначнага транспарта<ref>[http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html Легендарная личность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071022183431/http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html |date=22 кастрычніка 2007 }}</ref>. Працаваў тэлеграфістам на станцыі Нагуцкай. Памёр ад [[сыпны тыф|сыпнога тыфу]] ў [[1919]] годзе. Маці Андропава, настаўніца музыкі Яўгенія Карлаўна Флекенштэйн<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://www.bibliofika.ru/book.php?book=2939 |title=«Справочник Москвы 1914 года», стр.695 |access-date=20 кастрычніка 2016 |archive-date=10 лістапада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161110011004/http://www.bibliofika.ru/book.php?book=2939 |url-status=dead }}</ref>, была, са слоў самага Ю. У. Андропава, прыёмнай дачкой багатых яўрэяў<ref>«Недавно мои люди вышли в Ростове на одного человека, который ездил по Северному Кавказу — местам, где я родился и где жили мои родители, и собирал о них сведения. Мою мать, сироту, младенцем взял к себе в дом богатый еврей» (гл. кн.: Чазов Е. Здоровье и власть. Воспоминания «кремлёвского врача». М., 1992.).</ref><ref>«Мать моя родителей не помнила, она в младенческом возрасте была подкинута в семью купца Флекенштейна и воспитывалась в ней до шестнадцати лет» (из автобиографии Андропова).</ref><ref>«Судьба матери будущего генсека необычна: ещё в младенческом возрасте её подбросили в корзинке к купцу по фамилии Файнштейн. Он удочерил девочку и дал ей свою фамилию. Историки до сих пор спорят, была ли в действительности мать Андропова еврейкой. По словам сотрудников рыбинского музея (Рыбинского исторического музея-заповедника — Прим.), купец мог согрешить на стороне, а потом сделать вид, что девочку ему подбросили. Но никаких доказательств этому предположению пока нет. Карл не бросил ребёнка, воспитал и выучил девочку» (Ярославская газета «Караван-РОС» от 28.06.2004).</ref>, выхадцаў з [[Фінляндыя|Фінляндыі]], уладальнікаў крамы «Ювелірныя рэчы»<ref>{{Cite web |url=http://www.bibliofika.ru/book.php?book=2939 |title=«Справочник Москвы 1914 года», стр.844 |access-date=20 кастрычніка 2016 |archive-date=10 лістапада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161110011004/http://www.bibliofika.ru/book.php?book=2939 |url-status=dead }}</ref> Карла Францавіча Флекенштэйна<ref name=autogenerated3 /> і Еўдакіі Міхайлаўны Флекенштейн<ref name=autogenerated3 />. Еўдакія Міхайлаўна пасля смерці Карла Флекенштэйна ў 1915 годзе працягнула займацца гандлем у краме «Ювелірныя рэчы». Маці Андропава з 17 гадоў працавала настаўнікам музыкі ў жаночай гімназіі Ф. Ф. Мансбаха ў Маскве<ref name=autogenerated3 />. Яўгенія Карлаўна развялася з бацькам Андропава неўзабаве пасля нараджэння сына і з’ехала жыць у Цвярскую вобласць. Другі раз выйшла замуж у 1921 годзе ў [[Маздок]]у за Фёдарава Віктара Аляксандравіча. Памерла ў 1927 годзе. У Андропава сярод часткі калег у КДБ была мянушка «Ювелір» — намёк на тое, што дзед Андропава — Карл Флекенштэйн — валодаў у Маскве крамай «Ювелірныя рэчы»<ref>[http://obozrevatel.com/news/2006/6/13/118103.htm Андропов фальсифицировал свою биографию] // [http://obozrevatel.com/ Обозреватель]: новости Украины и мира. — 13 июня 2006 г.</ref>. == Адукацыя == * [[Маздок]]ская сямігадовая чыгуначная фабрычна-завадская школа (цяпер сярэдняя агульнаадукацыйная школа № 108 ім. Ю. У. Андропава) (вучыўся ў 1924—1931 гадах, скончыў поўны курс). * {{нп3|Рыбінскае рачное вучылішча імя В. І. Калашнікава|Рыбінскі рачны тэхнікум|ru|Рыбинское речное училище имени В. И. Калашникова}} (вучыўся ў 1932—1936 гадах, скончыў, спецыяльнасць — тэхнік па эксплуатацыі рачнога транспарта). * Завочна скончыў [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС|Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС]] (1947). * Завочна на гісторыка-філалагічным факультэце [[Петразаводскі дзяржаўны ўніверсітэт|Карэла-Фінскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў 1946—1951 гадах (правучыўся 4 курсы, пайшоў з універсітэта па прычыне свайго пераводу ў Маскву)<ref>[http://www.gov.karelia.ru/gov/Different/Dates/andropov.html Юрий Владимирович Андропов]</ref>. == Біяграфія == [[Файл:RIAN archive 101740 Yury Andropov, Chairman of KGB.jpg|thumb|253x253px]] Пасля смерці бацькі разам з маці перабраліся ў [[Маздок]], дзе вырас і жыў да 1932 года. Скончыў сямігадовую школу. Член [[Камсамол|УЛКСМ]] з 1930 года. Са жніўня па снежань 1930 года Юрый Андропаў працаваў спачатку працоўным на тэлеграфе, а са снежня 1930 года па красавік 1932 года — вучнем і памагатым кінамеханіка ў Клубе чыгуначнікаў на станцыі [[Маздок]]. «Прашу прыняць мяне ў тэхнікум рачнога суднаходства на аддзяленне судакіроўнае ці карабельнае. У наш час я працую памагатым кінамеханіка, працоўны стаж маю 2-гадавы» (Андропаў). У 1932 годзе паступіў у [[Рыбінск]]і рачны тэхнікум, які скончыў у 1936 годзе, пасля чаго працаваў на Рыбінскай карабельні ім. Валадарскага. У 1935 годзе жаніўся з дачкой кіраўніка Чарапавецкім аддзяленнем Дзяржбанка Нінай Іванаўнай Енгалычавай, якая вучылася ў тым жа тэхнікуме на электратэхнічным факультэце, а пасля працавала ў [[Яраслаўль|Яраслаўскім]] архіве [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]. У іх былі двое дзяцей — Яўгенія і Уладзімір. {{пачатак цытаты}}Мала хто ведае пра яго праблемы з першай жонкай, з сынам ад першага шлюбу і зусім, як ён з’явіўся ў Палітбюро. Расказваюць, ён рабіўся белым як папера, калі яго пыталі пра першую жонку ці пра аўтабіяграфію перыяду 1933—1935 гадоў. (унук Брэжнева — {{нп3|Андрэй Юр'евіч Брэжнеў|Андрэй Брэжнеў|ru|Брежнев, Андрей Юрьевич}})<ref>[http://gazeta.aif.ru/online/superstar/03/03_01?print «АиФ Суперзвёзды», 04.11.2002]</ref>.{{канец цытаты}} У 1936 годзе стаў вызваленым сакратаром камсамольскай арганізацыі тэхнікума воднага транспарта ў Рыбінску. Потым яго высунулі на пасаду [[Камсамол|камсарга]] (камсамольскага арганізатара) Рыбінскай карабельні. Таксама ў 1936 годзе ён быў зняты з воінскага ўліку з-за цукровага дыябету і праблем са зрокам<ref>{{cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1386038|title=ВЕЛИКИЙ И УЖАСНЫЙ|access-date=2013-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017133356/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1386038|archive-date=17 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>. Прызначаны загаддзела [[Гарадскі камітэт КПСС|гаркама]] камсамола Рыбінска, потым загаддзела [[Абласны камітэт КПСС|абкама]] камсамола [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]]. У снежні 1938 года ён абраны першым сакратаром Яраслаўскага абкама [[Камсамол|УЛКСМ]], які ўзначальваў да 1940 года. Жыў у [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] ў {{нп3|Савецкая наменклатура|наменклатурным|ru|Советская номенклатура}} доме на Савецкай вуліцы (дом 4). === У Карэла-Фінскай ССР (1940—1951 гады) === У чэрвені 1940 года Юрый Андропаў быў скіраваны на камсамольскую працу ва ўтвораную 31 сакавіка 1940 года [[Карэла-Фінская ССР|Карэла-Фінскую ССР]]<ref name="к">[http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1152/t/1152_8.html Карелия № 21 (26 февраля 2004 г.)]</ref> (у яе склад увайшла частка тэрыторыі [[Фінляндыя|Фінляндыі]], якая адышла да СССР па {{нп3|Маскоўскі дагавор, 1940|Маскоўскім мірным дагаворы 1940 года|ru|Московский договор (1940)}}). 3 чэрвеня 1940 года Ю. Андропаў быў абраны першым сакратаром ЦК ЛКСМ Карэла-Фінскай ССР. Сям’я (жонка і двое дзяцей) засталіся ў Яраслаўлі<ref name=autogenerated6>[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=271844 Ъ-Власть — «Отец уехал на комсомольскую работу и больше не возвращался»]</ref><ref name=autogenerated7>[http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/vnuk_andropova_ne_obschalsya_so_svoim_dedom.htm Внук Андропова не общался со своим дедом]</ref>. У 1940 годзе Андропаў пазнаёміўся ў [[Петразаводск]]у з Таццянай Піліпаўнай Лебедзевай, з якой ажаніўся ў пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. У жніўні 1941 года нарадзіўся сын<ref>{{Cite web |url=http://www.psj.ru/saver_national/detail.php?ID=27954 |title=Юрий Андропов — от Лубянки до Кремля |access-date=20 кастрычніка 2016 |archive-date=10 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310182512/http://www.psj.ru/saver_national/detail.php?ID=27954 |url-status=dead }}</ref>. <blockquote>«Юрый Уладзіміравіч сам не прасіўся паслаць яго на вайну, у падполле ці партызаны, як настойліва прасіліся многія працаўнікі старэй яго па ўзросту. Больш таго, ён часта жаліўся на хворыя ныркі. І зусім на слабое здароўе. Быў у яго і яшчэ адзін довад для адмовы адправіць яго ў падполле ці ў партызанскі атрад: у Беламорску ў яго жыла жонка, яна толькі што нарадзіла дзіця. А яго першая жонка, якая жыла ў Яраслаўлі, закідвала нас лістамі са скаргай на тое, што ён мала дапамагае іх дзецям, што яны галадаюць і ходзяць без абутку, абарваліся (і мы прымусілі Юр’я Уладзіміравіча дапамагаць сваім дзецям ад першай жонкі). …Усё гэта, разам узятае, не давала мне маральнага права… паслаць Ю. У. Андропава ў партызаны, паводзячыся партыйнай дысцыплінай. Неяк нязручна было сказаць: „Ці не хочаш паваяваць?“ Чалавек хаваецца за сваю наменклатурную бронь, за сваю хваробу, за жонку і дзіцё» (з неапублікаванага рукапісу {{нп3|Генадзь Мікалаевіч Купрыянаў|Г. М. Купрыянава|ru|Куприянов, Геннадий Николаевич}} «Партызанская вайна на Поўначы»)<ref name="Минутко2">{{Cite web |title=«Новая газета» № 11 от 16.02.2004 |url=http://www.novayagazeta.ru/data/2004/11/27.html |access-date=20 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120830/http://www.novayagazeta.ru/data/2004/11/27.html |archive-date=6 верасня 2008 |url-status=dead }}</ref><ref name="Минутко1">Цыт. па публікацыі Ігара Мінуткі ў часопісе «Гражданинъ» № 2 за 2004 год http://www.grazhdanin.com/grazhdanin.phtml?var=Vipuski/2004/2/statya25&number=%B92</ref><ref>[http://panlog.com/cgi-bin/dd-view.cgi?date=2004-07-18 /] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111180344/http://panlog.com/cgi-bin/dd-view.cgi?date=2004-07-18 |date=11 студзеня 2012 }}</ref><ref name="Минутко3">Гл. таксама ў падзеле літаратуры спасылку на аўдыяверсію кнігі І. Мінуткі, якая змяшчае гэтыя дакументы</ref>.</blockquote> У верасні 1944 года Ю. Андропаў быў зацверджаны другім сакратаром [[Петразаводск]]ага гаркама УКП(б), 10 студзеня 1947 года — другім сакратаром {{нп3|Карэльскі абласны камітэт КПСС|ЦК УКП(б) КФССР|ru|Карельский областной комитет КПСС}}. Скончыў [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС|Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС]], у 1946—1951 гадах завочна вучыўся на гісторыка-філалагічным факультэце [[Петразаводскі дзяржаўны ўніверсітэт|Карэла-Фінскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. <blockquote>«У ліпені 1949 года, калі кіроўныя працаўнікі Ленінграда былі ўжо арыштаваны, Малянкоў пачаў дасылаць да нас у Петразаводск камісію за камісіяй, каб падбіраць матэрыял для арышту мяне і іншых таварышаў, якія раней працавалі ў Ленінградзе. Нас вінавацілі ў наступным: мы — працаўнікі ЦК КПП Купрыянаў і Уласаў, палітычна блізарукія людзі, носімся з падпольшчыкамі і вяльмуем іх працу, просім узнагародзіць іх ордэнамі. А насамрэч кожнага з тых, хто працаваў у тыле ворага, трэба старанна правяраць і ні ў якім разе не дапушчаць на кіроўную працу. Сяго-таго і арыштаваць! Я сказаў, што ў мяне няма ніякіх падстаў не давяраць людзям, што ўсё яны сумленныя і верныя партыі, што сваю адданасць Радзіме яны давялі на справе, працуючы ў цяжкіх умовах, рызыкуючы жыццём. Уся гэта гутарка адбывалася ў ЦК партыі Карэліі, былі ўсе сакратары. Я сказаў, шукаючы падтрымкі ў сваіх таварышаў, што вось Юрый Уладзіміравіч Андропаў, мой першы намеснік, добра ведае ўсіх гэтых людзей, бо браў удзел у падборы, навучанні і адпраўцы іх у тыл ворага, калі працаваў першым сакратаром ЦК камсамола, і можа пацвердзіць правасць маіх слоў. І вось, да майго вялікага здзіўлення, Юрый Уладзіміравіч устаў і заявіў: „Ніякага ўдзелу ў арганізацыі падпольнай працы я не браў. Нічога пра працу падпольшчыкаў не ведаю. І ні за каго з працавалых у падполлі ручацца не магу“»<ref name="Минутко2" /><ref name="Минутко1" /><ref name="Минутко3" />.</blockquote> {{external media | topic = | subtopic = Уласаў, Андропаў, Купрыянаў | width = | image1 = [http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1152/img/10.html Руководители подпольного движения в Карелии в годы Великой Отечественной войны: И. В. Власов, Ю. В. Андропов, Г. Н. Куприянов] | audio1 = | video1 = }} Захавалася сведчанне пра тое, як сам Андропаў праз гады ўспамінаў пра сваю сувязь з «[[Ленінградская справа|Ленінградскай справай]]»: «што, калі ён прыйшоў у [[КДБ]], яму самому было нязручна браць яго з архіва. Папрасіў памагатага. Паводле слоў Ю. Андропава, у справе былі матэрыялы і на яго, але была рэзалюцыя вылучыць іх у асобную вытворчасць, то бок па асноўнай „Ленінградскай справе“ ён не праходзіў»<ref name=autogenerated1>Богданов, Леонид Павлович. [http://www.specnaz.ru/article/?1935 Секретный визит] // Спецназ России</ref>. У гады вайны карыстаўся падпольнай мянушкай «Магікан»<ref name="к" />. За вялікую арганізатарскую працу па мабілізацыі моладзі рэспублікі ў гады вайны і па аднаўленні разбуранага вайной народнай гаспадаркі, удзел у арганізацыі {{нп3|Партызанскі рух у Карэліі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызанскага руху ў Карэліі|ru|Партизанское движение в Карело-Финской ССР во время Великой Отечественной войны}} Юрый Андропаў быў узнагароджаны дзвюма [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]] і [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»|медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] I ступені<ref name="к" />. Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета КФССР (1947—1955). === У ЦК КПСС і МЗС СССР === 21 чэрвеня 1951 года пры спрыянні [[Ота Куўсінен]]а<ref name="Жирнов">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=167343&print=true Евгений Жирнов, журнал «Коммерсантъ-Власть» от 06.02.2001]</ref> паводле рашэння [[ЦК УКП(б)]] пераводзіцца ў Маскву ў апарат ЦК УКП(б), дзе працуе спачатку інспектарам ЦК. У якасці інспектара курыраваў працу партыйных арганізацый прыбалтыйскіх савецкіх рэспублік. Браў удзел у працы камісіі, што наведвала савецкіх вайскоўцаў, якія ўдзельнічалі ў [[Карэйская вайна|Карэйскай вайне]], у прыватнасці наведваў [[Мукдэн]]<ref>«…в июне в дивизию прилетела комиссия из Москвы. Одним из её членов был инспектор ЦК КПСС Андропов. Тот самый, что стал впоследствии Генеральным секретарем ЦК КПСС. В нашем полку Юрий Владимирович собрал агитаторов, озабоченно говорил о недопустимости пьянства на военной службе и полнейшем его искоренении. Дал несколько практических советов по агитационной работе. В качестве отвлекающего средства рекомендовал организовывать в дни выдачи денежного довольствия поездки офицеров в город за покупками вещей, как для себя, так и для семей» [http://oz.com.ru/new/st.php?id=17807&sl=4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331023700/http://oz.com.ru/new/st.php?id=17807&sl=4 |date=31 сакавіка 2022 }}.</ref>. Потым кіраваў пададдзелам Аддзела партыйных, прафзвязных і камсамольскіх органаў ЦК УКП(б). У маі 1953 года Андропаў па прапанове [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|В. М. Молатава]]<ref name="Жирнов" /> пераходзіць на працу ў [[Міністэрства замежных спраў СССР|МЗС СССР]]. У МЗСе Андропаў узначальваў 4-ы Еўрапейскі аддзел ([[Польшча]], [[Чэхаславакія]]) і стажыраваўся ў скандынаўскім аддзеле пад кіраўніцтвам {{нп3|Андрэй Міхайлавіч Аляксандраў-Агентаў|Андрэя Аляксандрава-Агентава|ru|Александров-Агентов, Андрей Михайлович}}<ref>[https://web.archive.org/web/20070422051528/http://www.profile.ru/items/?item=20648 «Профиль» — деловой журнал. Новости, Политика, Экономика, Финансы, Бизнес]</ref>, у кастрычніку 1953 года быў прызначаны саветнікам-пасланцом у [[Венгрыя|Венгрыі]]. ==== Пасол у Венгрыі ==== З ліпеня 1954 года па сакавік 1957 года пасол СССР у Венгрыі. Гуляў актыўную ролю ў падаўленні [[Венгерскае паўстанне 1956 года|антыкамуністычнага паўстання ў Венгрыі]]. Яму таксама атрымалася пераканаць [[Янаш Кадар|Янаша Кадара]] ўзначаліць венгерскі ўрад, сфармаваны Масквой. Паводле іншых дадзеных (успаміны [[Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў|У. А. Кручкова]], які знаходзіўся ў той час на дыпламатычнай працы ў пасольстве СССР у Венгрыі) Андропаў у адказ на просьбу венгерскага кіраўніцтва адмовіўся ставіць перад Масквой пытанне ўвода савецкіх войскаў у Будапешт<ref>{{Cite web |url=http://www.izvestia.ru/hystory/article3129728/ |title=Известия. Ру: Неизвестный Андропов. Часть первая |access-date=2 жніўня 2012 |archive-date=1 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201224930/http://izvestia.ru/hystory/article3129728/ |url-status=dead }}</ref>. <blockquote>«Для Андропава „венгерская трагедыя“ стала выдатным трамплінам для галавакружнага кар’ернага ўзлёту. Пасол, які праславіўся ў Венгрыі, ужо ў пачатку 1957 гады пайшоў на падвышэнне, узначаліўшы створаны адмыслова пад яго аддзел ЦК КПСС, што ведаў адносінамі з кампартыямі сацыялістычных краін»<ref name="Стыкалин">[http://www.tellur.ru/~historia/archive/04-00/andropov.htm А. Стыкалин. Андропов в Венгрии накануне революции 1956 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111018220646/http://www.tellur.ru/~historia/archive/04-00/andropov.htm |date=18 кастрычніка 2011 }}</ref>.</blockquote> ==== Загаддзела і сакратар ЦК КПСС ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-F0417-0001-028, Berlin, VII. SED-Parteitag, 1.Tag.jpg|thumb|250px|Ю. У. Андропаў, [[Эрых Хонекер|Э. Хонекер]] і [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. І. Брэжнеў]]. 1967 год.]] З сакавіка 1957 года па май 1967 года кіраваў {{нп3|Аддзел ЦК КПСС па сувязях з камуністычнымі і працоўнымі партыямі сацыялістычных краін|Аддзелам ЦК КПСС па сувязях з камуністычнымі і працоўнымі партыямі сацыялістычных краін|ru|Отдел ЦК КПСС по связям с коммунистическими и рабочими партиями социалистических стран}}. На гэтай пасадзе нярэдкімі для яго былі замежныя падарожжы; асабліва шмат часу давялося надаваць «{{нп3|Расійска-кітайскія адносіны|кітайскаму кірунку|ru|Российско-китайские отношения}}»<ref name=autogenerated9>http://cyberleninka.ru/article/n/detelnost-yu-v-andropova-v-apparate-tsk-kpss-vneshnepoliticheskie-aspekty-1957-1967-gg.pdf</ref>. На {{нп3|XXII з'езд КПСС|XXII з'ездзе КПСС|ru|XXII съезд КПСС}} (1961) быў упершыню абраны членам ЦК, а праз год прызначаны сакратаром ЦК КПСС (з 23 лістапада 1962 па 21 чэрвеня 1967). === Старшыня КДБ (1967—1982 гады) === {{also|Старшыня Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР}} [[Файл:Удостоверение Председателя КГБ.jpg|thumb|250px|[[Пасведчанне]] Старшыні [[КДБ СССР]] Юрыя Андропава.]] З 18 мая 1967 па 26 мая 1982 года Андропаў займаў пасаду [[Старшыня Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР|старшыні Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР]]. Праз месяц пасля прызначэння, 21 чэрвеня 1967 года Андропаў быў абраны кандыдатам у члены [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]], а праз шэсць гадоў, 27 красавіка 1973 года, стаў членам Палітбюро. За 15 гадоў яго кіраўніцтва органы дзяржбяспекі СССР істотна ўмацавалі і пашырылі свой кантроль над усімі сферамі жыцця дзяржавы і грамадства. Адным з кірункаў дзейнасці [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі|КДБ]] было змаганне з {{нп3|Дысідэнты ў СССР|дысідэнцкім рухам|ru|Диссиденты в СССР}} і нацыяналістычнымі рухамі<ref>[http://vshson.narod.ru/mko.html Докладная записка Ю. В. Андропова в ЦК КПСС о разгроме Всероссийского Социал-Христианского Союза Освобождения Народа (ВСХСОН)]</ref>. Пры Андропаве праводзіліся судовыя працэсы над праваабаронцамі, выкарыстоўваліся розныя спосабы прыгнечання іншадумства, практыкаваліся розныя формы пазасудовага пераследу (прыкладам, [[Карная псіхіятрыя|прымусовае лячэнне ў псіхіятрычных лякарнях]]). Андропаў атрымваў адмысловыя ўказанні не адказваць на заступніцтвы пра вызваленне дысідэнтаў. У прыватнасці, было «Указанне» пакінуць без адказу заступніцтва канцлера [[Бруна Крайскі|Бруна Крайскага]] пра вызваленне {{нп3|Юрый Фёдаравіч Арлоў|Юрыя Арлова|ru|Орлов, Юрий Фёдорович}}. 29 ліпеня 1973 года па ініцыятыве Андропава пачалося высыланне дысідэнтаў<ref>[http://www.inauka.ru/politology/article47507/print.html Известия науки — ПОТАЁННЫЙ АНДРОПОВ]</ref>. Так, у 1974 годзе быў высланы са СССР і потым пазбыты грамадзянства пісьменнік [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|А. І. Салжаніцын]]. У 1980 годзе акадэмік [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|А. Д. Сахараў]] быў высланы ў горад [[Горкі]], дзе ён знаходзіўся пад пастаянным кантролем КДБ<ref>''Медведев Р. А.'' Связь времен. Ставрополь, 1992.</ref>. Архіўныя дакументы<ref>http://www.yale.edu/annals/sakharov/sakharov_list.htm<</ref> таксама паказваюць на асабісты ўдзел Андропава ў пераследах іншадумцаў у СССР. У 1972 годзе пасля {{нп3|Тэракт на мюнхенскай Алімпіядзе|тэракту на мюнхенскай Алімпіядзе|ru|Теракт на Олимпийских играх в Мюнхене}} выступіў з ініцыятывай стварэння ў СССР падраздзялення па барацьбе з тэрарызмам, якое пазней атрымала назва «{{нп3|Альфа, спецпадраздзяленне|Альфа|ru|Альфа (спецподразделение)}}». [[Файл:00595309(Andropov&Jaruzelski).jpeg|thumb|250px|Ю. Андропаў і [[Войцех Ярузельскі|B. Ярузельскі]]. 1980 год.]] Асаблівую ўвагу Андропаў надаваў кантролю над працай органаў дзяржбяспекі краін сацыялістычнага лагера. Андропаў быў прыхільнікам самых рашучых мераў у адносінах да тых краін сацыялістычнага лагера, якія імкнуліся праводзіць незалежную ад СССР унутраную і знешнюю палітыку. У жніўні 1968 года ён паўплываў на прыняцце рашэння па ўводу войскаў [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краін Варшаўскага дагавора]] ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. У 1972 годзе ён наведаў [[Магадыша]]<ref>Корольков А. Москва + Гавана = Огаден // Родина. — 2010. — № 3. — С. 123</ref>. У канцы 1979 года Андропаў стаў адным з ініцыятараў [[Афганская вайна (1979—1989)|уводу савецкіх войскаў у Афганістан]] і {{нп3|Штурм палаца Аміна|знішчэнні Х. Аміна|ru|Штурм дворца Амина}}<ref name=autogenerated2>[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 А. Волков. Ввод советских войск в Афганистан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110920105057/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 |date=20 верасня 2011 }}</ref><ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print Решение Политбюро ЦК КПСС №П176/125 от 12 декабря 1979 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=15 снежня 2012 }}</ref>. У 1974 годзе Андропаву было прысвоена званне [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]], у 1976 годзе (у адзін дзень з яго апанентам міністрам унутраных спраў [[Мікалай Анісімавіч Шчолакаў|М. А. Шчолакавым]]) — званне «[[Генерал арміі (СССР)|генерала арміі]]». У студзені 1980 года наведваў [[Кабул]]<ref name=autogenerated1 />. Андропаў знаходзіўся на партыйным уліку ва Упраўленні нелегальнай разведкі<ref>{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/|title=Юрий Дроздов: Россия для США — не поверженный противник — Новости Санкт-Петербурга — Фонтанка.Ру|access-date=2013-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/|archive-date=25 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. ==== Узмацненне ролі КДБ ==== Пры Андропаве былі створаны райаддзелы КДБ са штатам супрацоўнікаў, якія «курыравалі» практычна ўсе прадпрыемствы і арганізацыі. Асабовы склад атрымаў высокія аклады і прывілеі, якіх не мелі супрацоўнікі [[МУС СССР|МУС]], [[Узброеныя сілы СССР|вайскоўцы]]<ref name="bbc" />. Прамую карупцыю і хабарніцтва сярод падначаленых Андропаў цвёрда перарываў, але, дзякуючы кантролю над усімі сферамі жыцця і ўзаемнай падтрымцы, афіцэры КДБ, нават невысокага рангу, атрымалі магчымасць вырашаць любыя асабістыя пытанні<ref name="bbc" />. Кадравай палітыкай запраўлялі партыйныя органы, але склаўся парадак, пры якім ніводнае колькі-небудзь важнае прызначэнне не магло адбыцца без заключэння КДБ пра кандыдата<ref name="bbc">[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml Би-Би-Си: «Юрий Андропов: новый Сталин или советский Дэн Сяопин?»]</ref>. ==== Афганская вайна ==== Існуе думка, што, разам з міністрам абароны [[Дзмітрый Фёдаравіч Усцінаў|Дзмітрыем Усцінавым]], Андропаў нясе асноўную адказнасць за развязванне [[Афганская вайна (1979—1989)|афганскай вайны]]<ref name="bbc" />. === Кіраўнік партыі і дзяржавы === У маі 1982 года Андропаў пераведзены з пасады Старшыні КДБ СССР на пасаду сакратара ЦК КПСС, што вызвалілася пасля смерці [[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|М. А. Суслава]]<ref name="bbc" />. Паколькі сесці ў крэсла генеральнага сакратара непасрэдна з пасады старшыні КДБ было палітычна цяжка, эксперты ўбачылі ў кадравай перастанове фактычны рашэнне пытання пра наступніка, што было немагчыма без згоды Брэжнева<ref name="bbc" /><ref name=sen>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200104501 Советский Союз: последние год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061010103542/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200104501 |date=10 кастрычніка 2006 }}</ref>. Пасля смерці Л. І. Брэжнева 12 лістапада 1982 года, рашэннем пазачарговага Пленума ЦК КПСС Андропаў быў абраны [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|генеральным сакратаром ЦК КПСС]]. На новай кіроўнай пасадзе Андропаў рэзка скараціў апарат генеральнага сакратара. Змаганне за паляпшэнне эканамічнага становішча дзяржавы, разгорнутае Андропавым, пачалася з шырокамаштабнай кампаніі па ўмацаванні працоўнай дысцыпліны. У некаторых гарадах СССР сілавыя органы сталі ўжываць меры, жорсткасць якіх у 1980-я гады насельніцтву здалася незвычайнай. Прыкладам, у Ленінградзе ў працоўны час сталі праводзіцца міліцэйскія аблавы ў кінатэатрах, буйных універмагах і іншых месцах скупнасці людзей, падчас якіх правяраліся дакументы з мэтай выявіць прагульшчыкаў працы<ref>[http://www.bibliotekar.ru/ussr-sssr/3.htm Андропов. Биография Юрия Андропова. Глава КГБ. Генсек Генеральный секретарь ЦК КПСС Юрий Владимирович Андропов]</ref>. На справе часцяком змаганне за дысцыпліну паварочвалася кур’ёзамі, калі заўзятыя начальнікі на месцах арганізоўвалі аблавы на сваіх супрацоўнікаў, якія, прыкладам, у працоўны час «бегалі па крамах». Калі Андропаву паведамілі пра такія мясцовыя ініцыятывы, ён памякчыў меры. Кампанія па навядзенні дысцыпліны і парадку ў народнай гаспадарцы прынесла дадатныя вынікі. Ужо ў першым квартале 1983 года быў дасягнуты прырост аб’ёму вытворчасці на 6 %. За ўвесь «андропаўскі» 1983 год прырост нацыянальнага прыбытку склаў 3,1 %, а прамысловая вытворчасць вырасла на 4 %. Андропаў разумеў, што сродкамі ўмацавання дысцыпліны можна дасягнуць толькі кароткачасовага эфекту і трэба карэннае дасканаленне сацыялістычнай эканомікі і метадаў кіравання вытворчасцю<ref name=autogenerated5>[http://www.coldwar.ru/andropov/andropov3.php Юрий Андропов]</ref>. Адначасна быў дадзены ход гучным справам пра карупцыю, абвешчана змаганне з непрацоўнымі прыбыткамі, спекуляцыяй. Вялікі маштаб набыло змаганне са злоўжываннямі ў гандлі. Аддадзены быў пад суд і расстраляны начальнік Галоўнага кіравання гандлю Масгарвыканкама; следам за ім складзены пад варту 25 адказных працаўнікоў маскоўскага Кіраўнікоў гандлю, дырэктара найбуйнейшых маскоўскіх гастраномаў. Пасунуты былі пазіцыі «баваўнянай мафіі» ва Узбекскай ССР; дайшлі да першага сакратара Краснадарскага абкама КПСС С. Ф. Мядунова, міністра ўнутраных спраў [[Мікалай Анісімавіч Шчолакаў|М. А. Шчолакава]] і яго намесніка {{нп3|Юрый Міхайлавіч Чурбанаў|Ю. М. Чурбанава|ru|Чурбанов, Юрий Михайлович}}, буйна замяшаных у карупцыі<ref>История России. 1917—2009 (А. С. Барсенков, А. И. Вдовин).[http://uristinfo.net/istorija-rf/199-istorija-rossii-19172009--barsenkov-vdovin/4986--2-konstitutsija-sssr-1977-g-i-polozhenie-v-strane-v-gody-pozdnego-razvitogo-sotsializma-1977-1985-g.html?start=2 § 2. Конституция СССР 1977 года и положение в стране в годы позднего «развитого социализма». 1977—1985 г. Поиски путей упрочения социализма при Андропове и Черненко]</ref>. У гады кіравання Андропава заўважна павялічыўся лік асоб, асуджаных за крымінальныя злачынствы. Калі ў 1982 годзе ўсімі судамі РСФСР (апроч ваенных) былі асуджаны 747 865 чалавек, то за 1983 годзе — ужо 809 147 чалавек, а за 1984 год — 863 194 чалавекі<ref>[http://www.cdep.ru/index.php?id=79&item=2074 Судебный департамент] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160317102052/http://cdep.ru/index.php?id=79&item=2074 |date=17 сакавіка 2016 }}</ref>. Андропаў пачаў умеранае і асцярожнае чышчанне партыйнага і дзяржаўнага апарата, улучаючы органы бяспекі. За пятнаццаць месяцаў яго кіравання былі зменены 18 міністраў СССР, пераабраны 37 першых сакратароў абкамаў КПСС. Андропаў стаў збіраць каманду дзеячаў паплечнікаў. Ён увёў у вышэйшае кіраўніцтва рэгіянальных дзеячаў: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачова]], {{нп3|Ягор Кузьміч Лігачоў|Я. К. Лігачова|ru|Лигачёв, Егор Кузьмич}}, [[Віталь Іванавіч Варатнікоў|В. І. Варатнікова]], [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|М. І. Рыжкова]], [[Віктар Міхайлавіч Чэбрыкаў|В. М. Чэбрыкава]], [[Гейдар Аліеў|Г. А. Аліева]], [[Рыгор Васільевіч Раманаў|Р. В. Раманава]] і інш. У пачатку 1983 года Ю. У. Андропаў даручыў М. С. Гарбачову і М. І. Рыжкову пачаць падрыхтоўку эканамічнай рэформы. Да распрацоўкі партыйна-дзяржаўнага курса былі прыцягнуты бачныя навукоўцы: акадэмікі [[Абел Гезевіч Аганбегян|А. Г. Аганбегян]], {{нп3|Георгій Аркадзьевіч Арбатаў|Г. А. Арбатаў|ru|Арбатов, Георгий Аркадьевич}}, {{нп3|Таццяна Іванаўна Заслаўская|Т. І. Заслаўская|ru|Заславская, Татьяна Ивановна}}, А. Ц. Багамолаў, дактары эканамічных навук [[Леанід Іванавіч Абалкін|Л. І. Абалкін]], М. Я. Пятракоў і некаторыя іншыя<ref>Б. Н. Земцов, А. В. Шубин, И. Н. Данилевский «История России» [http://wordweb.ru/rustory/79.htm ПОЛИТИКА Ю. В. АНДРОПОВА И К. У. ЧЕРНЕНКО. ВЫВОДЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141215040954/http://wordweb.ru/rustory/79.htm |date=15 снежня 2014 }}</ref>. Андропаў публікуе праграмны артыкул у часопісе «Камуніст» (№ 3, 1983) — «Вучэнне Карла Маркса і некаторыя пытанні сацыялістычнага будавання ў СССР», у якім выказаў бачанне перспектыў развіцця сацыялізму і грамадскай уласнасці ў СССР. Нарожным каменем артыкула з’яўляецца палажжэнне пра эканомію, пра руплівае выкарыстанне матэрыяльных, фінансавых, працоўных рэсурсаў. І менавіта ў артыкуле гучыць ідэя пра паскарэнне «прагрэсу прадукцыйных сіл»<ref>Андропов Ю. В. Учение Карла Маркса и некоторые вопросы социалистического строительства в СССР//Коммунист. 1983, № 3.</ref>. Андропаў пазначыў свой рэфарматарскі курс з важнай заявы на {{нп3|Пленум ЦК КПСС|пленуме ЦК КПСС|ru|Пленум ЦК КПСС}} 15 чэрвеня 1983 года: трэба спазнаць па-сапраўднаму краіну і грамадства, даць пісьменную, навуковую дыягностыку складаных з’яў, якія на працягу дзесяцігоддзяў перажываў Савецкі Саюз. «Стратэгія партыі ў дасканаленні развітага сацыялізму павінна абапірацца на трывалы марксісцка-ленінскі тэарэтычны падмурак. Тым часам, калі казаць шчыра, мы яшчэ дагэтуль не вывучылі ў належнай ступені грамадства, у якім жывём і працуем, не цалкам расчынілі ўласцівыя яму заканамернасці, асабліва эканамічныя. Таму часам змушаны дзеяць, так бы мовіць, эмпірычна, вельмі нерацыянальным спосабам проб і памылак». Андропаў, у прыватнасці, казаў пра пашырэнне сацыялістычнай дэмакратыі і галоснасці<ref>И. Я. Фроянов.[http://xn--80aatn3b3a4e.xn--p1ai/book/6515/278261/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%8F.%20%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9F%D0%9E%D0%92.html Глава четвёртая. АНДРОПОВ. Погружение в бездну (Россия на исходе XX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171015032951/http://xn--80aatn3b3a4e.xn--p1ai/book/6515/278261/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%20%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%8F.%20%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9F%D0%9E%D0%92.html |date=15 кастрычніка 2017 }}</ref>. Безумоўнай увагі заслугоўвае палажэнне, выказанае Андропавым на чэрвеньскім пленуме 1983 года, пра пераход «айчыннай эканомікі да інтэнсіўнага развіцця», да злучэння «на справе пераваг нашага сацыялістычнага ладу з дасягненнямі навукова-тэхнічнай рэвалюцыі»<ref>{{Cite web |url=http://www.comparty.by/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-yuv-andropova |title=К 100-летию со дня рождения Ю. В. Андропова |access-date=22 кастрычніка 2016 |archive-date=1 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001213932/http://www.comparty.by/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-yuv-andropova |url-status=dead }}</ref>. 16 чэрвеня 1983 года Андропаў займае пасаду [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР|Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]]. Пад канец года Прэзідыум прыняў шэраг пастаноў, скіраваных на ўзмацненне барацьбы з антыдзяржаўнай дзейнасцю. Пра кірунак андропаўскай рэфарматарскай думкі кажуць далейшыя асноўныя сацыяльна-эканамічныя ператварэнні таго часу<ref name="autogenerated4">''Александр Шубин''. [http://his.1september.ru/2002/37/2.htm Россия в поисках пути: реформы тысяча девятьсот восьмидесятых.]</ref>. 17 чэрвеня 1983 года быў прыняты «Закон пра працоўныя калектывы». Членам працоўных калектываў дазвалялася зараз браць удзел у абмеркаванні планаў, калектыўных дамоў, вызначэнні прынцыпаў выдаткаванні фондаў аплаты працы на прадпрыемствах. Голас працоўных калектываў у большасці выпадкаў вызначаўся як дарадчы. Меркавалася, што падчас абмеркаванняў можа выяўляцца ініцыятыва радавых працаўнікоў, з’яўляцца канструктыўныя ідэі. Аднак пэўны механізм матывацыі і ажыццяўлення нават дарадчых праў калектываў не быў прапісаны<ref name="autogenerated4" />. 14 ліпеня 1983 года была прынята пастанова ўрада «Пра дадатковыя меры па пашырэнні маю рацыю вытворчых з’яднанняў (прадпрыемстваў) прамысловасці ў планаванні і гаспадарчай дзейнасці і па ўзмацненні іх адказнасці за вынікі працы». Яна ў некаторай ступені пашырала правы кіраўнікоў прадпрыемстваў у выдаткаванні фондаў (перадусім — фонду развіцця вытворчасці і фонду развіцця навукі і тэхнікі) і ўзмацніла залежнасць зарплаты ад аб’ёмаў збыту выпусканай прадукцыі<ref name="autogenerated4" />. Гэтыя меры вырашылі спачатку апрабаваць падчас шырокамаштабнага эканамічнага эксперыменту. 1 жніўня 1983 года Савет міністраў СССР прыняў пастанову, якой была створана адмысловая Камісія па кіраўніцтве эканамічным эксперыментам<ref>Островский Александр. Кто поставил Горбачева? [http://www.e-reading.by/chapter.php/1025297/39/Ostrovskiy_-_Kto_postavil_Gorbacheva%3F.html У истоков программы экономической реформы]</ref>. З 1 студзеня 1984 года на новыя ўмовы працы перавялі саюзныя міністэрствы цяжкага і транспартнага машынабудавання, электратэхнічнай прамысловасці, а таксама рэспубліканскія міністэрствы харчовай (Украінская ССР), лёгкай (Беларуская ССР) і мясцовай (Літоўская ССР) прамысловасці (усяго каля 700 прадпрыемстваў, потым 1850 прадпрыемстваў)<ref name="autogenerated4" />. На прадпрыемствах гэтых міністэрстваў уводзіўся частковы {{нп3|гасразлік|гасразлік|ru|Хозрасчёт}}, вызначаная самастойнасць прадпрыемстваў і з’яднанняў у складанні планаў вытворчасці, зніжаны лік кантрольных паказнікаў. Павялічвалася адказнасць за выкананне дагаворных абавязанняў, але адміністрацыі давалася шырэйшая самастойнасць усярэдзіне прадпрыемства. З 1 студзеня 1985 года ўмовы эксперыменту пашырыліся яшчэ на 20 саюзных міністэрстваў<ref>[http://www.bibliotekar.ru/economicheskaya-teoriya-4/88.htm Вторая попытка реформ (реформа 1983 г.)]</ref>. 28 ліпеня 1983 года была прынята пастанова «Пра ўзмацненне працы па ўмацаванні сацыялістычнай дысцыпліны працы», у якой гаварылася: «Няздольнасць кіраўніка забяспечыць належную дысцыпліну працы на атрыманай пляцоўцы працы павінна расцэньвацца як неадпаведнасць занятай пасадзе»<ref>[http://www.litmir.net/br/?b=145906&p=56 А. В. Шубин «Золотая осень, или Период застоя СССР в 1975—1985 гг.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160913102027/http://www.litmir.net/br/?b=145906&p=56 |date=13 верасня 2016 }}</ref>. Адначасна пастанова забараняла правядзенне ў працоўны час «розных сходаў», якія, такім чынам, пераносіліся на свабодны час працаўніка. 18 жніўня 1983 года ўбачыла свет пастанова ЦК КПСС і Савета міністраў СССР «Пра меры па паскарэнні навукова-тэхнічнага прагрэсу ў народнай гаспадарцы», якая загадвала здымаць з вытворчасці вырабы, якія не пройдуць атэстацыю па вышэйшай або першай катэгорыі якасці і якая абумовіла {{нп3|Паскарэнне, лозунг|стратэгію паскарэння (1985—1986)|ru|Ускорение (лозунг)}}<ref name="autogenerated8">[http://www.litmir.net/br/?b=145906&p=58 А. В. Шубин «Золотая осень, или Период застоя СССР в 1975—1985 гг.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160913164644/http://www.litmir.net/br/?b=145906&p=58 |date=13 верасня 2016 }}</ref>. У 1985—1986 гадах планавалася здзейсніць масіраваную мадэрнізацыю вытворчасці. Больш таго, было «прызнана патрэбным ажыццявіць у 1985—1987 гадах перавод аб’яднанняў, прадпрыемстваў і арганізацый сельскай гаспадаркі, будавання, транспарта, сувязі, геалогіі і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння на гасразліковую сістэму арганізацыі прац па стварэнні, засваенні і ўкараненні новай тэхнікі»<ref name="autogenerated8" />. У вобласці вонкавай палітыкі Андропаў імкнуўся да разумных кампрамісаў з замежнапалітычнымі праціўнікамі СССР, але ва ўмовах адкрытага недаверу СССР і [[ЗША]] адзін да аднаго такі кампраміс не адбыўся. У гэты час грымнуў крызіс у сувязі з размяшчэннем у Еўропе ракет сярэдняй далёкасці СССР і ЗША, працягвалася вайна ў Афганістане. 8 сакавіка 1983 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] у сваім выступе назваў СССР «{{нп3|Імперыя зла|Імперыяй зла|ru|Империя зла}}», а 23 сакавіка 1983 года абвясціў дактрыну {{нп3|Стратэгічная абаронная ініцыятыва|Стратэгічнай абароннай ініцыятывы (САІ)|ru|Стратегическая оборонная инициатива}}. Апагеем напружанасці стала трагедыя 1 верасня 1983 года, калі ў савецкай паветранай прасторы знішчальнік ППА СССР СУ-15 {{нп3|Інцыдэнт з паўднёвакарэйскім Боінгам, 1983|збіў шырокафюзеляжны самалёт «Боінг-747»|ru|Катастрофа Boeing 747 над Сахалином}} карэйскай авіякампаніі з 269 пасажырамі. Прапаганда ЗША і ўсяго заходняга свету пачала масіраваную, скаардынаваную кампанію па выкрыцці «жорсткага і бязлітаснага» кіраўніцтва СССР, што з’яўляецца «імперыяй зла». У 1983 годзе ЗША размясцілі на тэрыторыі ФРГ, Вялікабрытаніі, Даніі, Бельгіі і Італіі балістычныя ракеты сярэдняй далёкасці «Першынг-2» у 5-7 хвілінах падлёту да мэтаў на еўрапейскай тэрыторыі СССР і крылатыя ракеты рознага базавання. У адказ у лістападзе 1983 года СССР выйшаў з перагавораў па еўра-ракетах, якія праходзілі ў Жэневе. Генеральны сакратар ЦК КПСС Юрый Андропаў заявіў, што СССР распачне шэраг контрзахадаў: размясціць аператыўна-тактычныя ракеты-носьбіты ядзернай зброі на тэрыторыі ГДР і Чэхаславакіі і высуне савецкія атамныя падвадныя лодкі бліжэй да ўзбярэжжа ЗША. Адначасна была спынена публічная крытыка кіраўніцтва кітайскай камуністычнай партыі і зроблены крокі па нармалізацыі адносін з Кітаем. У перспектыве саюз з усходне-азіяцкім гігантам Андропаў хацеў супрацьставіць ЗША і НАТА. Але далей некаторага развіцця савецка-кітайскага гандлю і спынення прапагандысцкай вайны справа не прасунулася. Восенню 1983 года стан здароўя Андропава рэзка пагоршыўся. Сваю кіроўную дзейнасць ён быў змушаны ажыццяўляць з крамлёўскай лякарні ў Кунцаве. Тут ён прымаў сваіх паплечнікаў. У адрозненне ад Брэжнева Андропаў і ў апошнія дні захаваў здольнасць ясна думаць, у дзень праглядаў па 400 старонак дакументаў, літаратурных часопісаў, глядзеў інфармацыйныя праграмы тэлебачання<ref name=autogenerated5 />. 26 снежня 1983 года на чарговым пленуме ЦК партыі абвешчаны тэкст выступу смяротна хворага Генеральнага сакратара Юрыя Андропава, адмысловы палітычны тэстамент: <…Становішча спраў у народнай гаспадарцы патрабуе наважнага павароту міністэрстваў, ведамстваў, Акадэміі навук СССР да падвышэння тэхнічнага ўзроўню вытворчасці, якасці прадукцыі…>. У перададзеным удзельнікам чарговага Пленума ЦК КПСС тэксце свайго выступу Андропаў змог назваць асноўныя кірункі праграмы комплекснага дасканалення ўсяго механізма кіравання<ref>''А. Лабудин''. [http://observer.materik.ru/observer/N7-8%20_01/7-8_17.HTM Ю. В. Андропов о реформах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141209094720/http://observer.materik.ru/observer/N7-8%20_01/7-8_17.HTM |date=9 снежня 2014 }}</ref>. Снежаньскі Пленум ЦК 1983 года па прадстаўленні Андропава абраў членамі Палітбюро Варатнікова і Саломенцава, кандыдатам старшыні КДБ Чэбрыкава, сакратаром ЦК Ягора Лігачова. Пасля снежаньскага Пленума, на якім Андропаў узяў удзел толькі завочна, яго дзейнасць пайшла рэзка на спад. === Смерць === {{external media | topic = | subtopic = | align = | width = | audio1 = [http://bobina525.narod.ru/sound/andropov1.mp3 Паведамленне пра смерць] }} У ліпені і жніўні 1983 года здароўе Андропава працягвала пагаршацца, і большую частку часу ён працаваў у загарадным доме, часта не ўстаючы з пасцелі. А калі ў Маскву прыбыў канцлер ФРГ [[Гельмут Коль]], генеральны сакратар прыехаў у Крэмль, але з машыны змог выйсці толькі з дапамогай целаахоўнікаў. Лекары, якія назіралі Юрыя Андропава, настойліва раілі яму захоўвацца — нават малая застуда магла пацягнуць за сабой цяжкія наступствы. 1 верасня 1983 года Андропаў правёў пасяджэнне Палітбюро і паляцеў адпачываць у [[Крым]]. Як апынулася, гэта паседжанне стала для яго апошнім: у Крыму ён застудзіўся і канчаткова злёг — у яго развілася [[флегмона]] (гнойнае запаленне клятчаткі). Аперацыя прайшла паспяхова, але пасляаперацыйная рана не гаілася. Арганізм быў вельмі слабы і не мог змагацца з інтаксікацыяй<ref>Е. Чазов «Хоровод смертей. Брежнев, Андропов, Черненко…»</ref>. За месяц да смерці Юрый Андропаў супольна з [[Рональд Рэйган|Рональдам Рэйганам]] быў прызнаны «Чалавекам года» (1983) у часопісе [[Time]]. Такога гонару яго папярэднік Леанід Ільіч Брэжнеў (які знаходзіўся ва ўладзе 18 гадоў) не ганараваўся аніразу, а Юрый Уладзіміравіч быў на чале дзяржавы ўсяго пятнаццаць месяцаў. Андропаў памёр 9 лютага 1984 года ў 16 гадзін 50 хвілін. Згодна з афіцыйнай версіяй, прычынай смерці стала адмова [[Нырка|нырак]] з прычыны шматгадовай [[Падагра|падагры]]. Некаторыя эксперты, аднак, паддаюць сумневу афіцыйную версію смерці Андропава. У прыватнасці, {{нп3|Аляксандр Васільевіч Каржакоў|Аляксандр Каржакоў|ru|Коржаков, Александр Васильевич}}, былы начальнік службы аховы першага прэзідэнта Расіі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]], заявіў наступнае: {{пачатак цытаты}}«Сітуацыя трохі дзіўная… У Юрыя Уладзіміравіча, калі ён ляжаў у ЦКБ, увесь час дзяжурылі тры рэаніматары, але калі два з іх сапраўдныя прафесіяналы, выбралі гэтую спецыялізацыю яшчэ ў медінстытуце і з першага курса рыхтаваліся выцягваць хворых з таго свету, то трэці быў тэрапеўт (можа, і добры), які ўсяго толькі адпаведныя курсы скончыў. Менавіта ў яго дзяжурства Андропаў сканаў, прытым зменныя ў адзін голас паўтаралі, што, калі б там знаходзіліся, не далі б яму памерці…»{{канец цытаты|крыніца=[http://www.bulvar.com.ua/arch/2007/48/474c448e0dabc/ Мужской разговор. Интервью с Александром Коржаковым] // Бульвар Гордона. — № 48 (136). — 27 ноября 2007.}} == Пахаванне == Пахаванні Андропава адбыліся ў 12:00 14 лютага 1984 года [[Некропаль ля Крамлёўскай сцяны|ля Крамлёўскай сцяны]] на Чырвонай плошчы Масквы<ref>[http://smena-online.ru/stories/pokhorony-yuriya-vladimirovicha-andropova Похороны Юрия Владимировича Андропова, журнал «Смена», № 1363, март 1984]</ref>. На жалобную цырымонію развітання прыляцелі кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў многіх краін, у тым ліку [[Маргарэт Тэтчэр]] і [[Джордж Герберт Уокер Буш|Дж. Буш-старэйшы]]. == Узнагароды == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 14 чэрвеня 1974 г., «за вялікія заслугі перад Камуністычнай партыяй і Савецкай дзяржавай і ў сувязі з шасцідзесяцігоддзем з дня нараджэння»). * чатыры [[ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 ліпеня 1957 г., «за ўзорнае выкананне службовага абавязку ў перыяд венгерскіх падзей» («Без апублікавання ў друку»); указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 13 чэрвеня 1964 г., «за заслугі перад Камуністычнай партыяй і Савецкай дзяржавай і ў звязку з пяцідзесяцігоддзем з дня нараджэння»; указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 2 снежня 1971 г., «за заслугі ў справе забеспячэння паспяховага выканання заданняў пяцігадовага плана развіцця народнай гаспадаркі СССР на 1966—1970 гг.» («Не падлягае апублікаванню»); указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 14 чэрвеня 1974 г., «за вялікія заслугі перад Камуністычнай партыяй і Савецкай дзяржавай і ў сувязі з шасцідзесяцігоддзем з дня нараджэння» прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і молат». * [[ордэн Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. * [[ордэн Чырвонага Сцяга]] (1944). * тры [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1944, 24.7.1948, 1961) (указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 лютага 1961 г., «за выкананне адказных даручэнняў Цэнтральнага Камітэта КПСС» («Не падлягае апублікаванню») * медалі. * знак «{{нп3|Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі|Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі|be-x-old|Адзнака «Заслужаны супрацоўнік НКУС»}}» (1973)<ref>{{Cite web |url=http://www.a-lubyanka.ru/page/article/186 |title=Публикация из альманаха::: Альманах «Лубянка» — отечественные спецслужбы вчера, сегодня, завтра |access-date=22 кастрычніка 2016 |archive-date=9 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509135245/http://www.a-lubyanka.ru/page/article/186 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == Быў двойчы жанаты. Першы шлюб (1935—1940) з Нінай Іванаўнай Енгалычавай (1915—1994), ад якой дачка Яўгенія (нар. 1936)<ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated7 /> і сын Уладзімір (1940—1975)<ref>[http://samlib.ru/b/blockij_o_m/neizwestnyjsynandropowa.shtml Блоцкий О. М. Неизвестный сын Андропова]</ref><ref>[http://whp057.narod.ru/andropov-yv.htm Юрий Владимирович Андропов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100503120618/http://whp057.narod.ru/andropov-yv.htm |date=3 мая 2010 }}</ref>. Лёс старэйшага сына, Уладзіміра Юр’евіча, склаўся няўдала — ён двойчы сядзеў у турме за крадзяжы. Вызваліўшыся, з’ехаў у [[Ціраспаль]]<ref>[http://profvesti.org/2016/08/20/18080/ Тайна генсека " Профсоюзные Вести] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170805060157/http://profvesti.org/2016/08/20/18080/ |date=5 жніўня 2017 }}</ref>. Парушаць закон перастаў, пачаў піць, співаўся, не працаваў. Юрый Уладзіміравіч хаваў, што яго сын сядзеў у турме — такіх сваякоў не было ні ў каго з членаў Палітбюро. У кадры КДБ не бралі, калі ў сям’і ёсць асуджаны злачынец. Уладзімір Юр’евіч Андропаў сканаў 4 чэрвеня 1975 года, яму было ўсяго трыццаць пяць гадоў. Спадзяваўся хоць бы перад смерцю ўбачыць бацьку. Юрый Уладзіміравіч не прыехаў ні ў лякарню (хоць было вядома, што яго сын смяротна хворы), ні на пахаванне<ref name=autogenerated8 />. У другім шлюбе з Таццянай Піліпаўнай Лебедзевай (1917—1991) у Юрыя Уладзіміравіча нарадзілася двое дзяцей — сын [[Ігар Юр'евіч Андропаў|Ігар]] (1941—2006) і дачка Ірына (нар. 1947). Ірава Юр’еўна Андропава была замужам за {{нп3|Міхаіл Іванавіч Філіпаў|Міхалам Філіпавым|ru|Филиппов, Михаил Иванович}}, акцёрам Тэатра імя Маякоўскага. == Ацэнкі гістарычнай ролі == Людзі, якія ведалі Андропава, сведчаць, што інтэлектуальна ён вылучаўся на агульным фоне членаў Палітбюро застойных гадоў, быў чалавекам творчым, не пазбытым самаіроніі. У коле давераных людзей мог дазволіць сабе параўнальна ліберальныя развагі. У адрозненне ад Брэжнева ён быў абыякавы да ліслівасці і раскошы, не трываў хабарніцтва і казнакрадства. Ясна, аднак, што ў прынцыповых пытаннях Андропаў прытрымліваўся цвёрдай кансерватыўнай пазіцыі<ref name=sen />. Генерал [[КДБ СССР]] {{нп3|Піліп Дзянісавіч Бабкоў|Піліп Бабкоў|ru|Бобков, Филипп Денисович}} успамінаў<ref>[http://text.newlookmedia.ru/?p=7735 Издательский Дом «Новый Взгляд» " ЖАНДАРМСКАЯ МАДОННА]</ref>: {{цытата|Ён успадкаваў лепшыя якасці рэвалюцыянераў старой загартоўкі… быў сапраўдным будаўніком новага грамадства… высокаадукаваным чалавекам… шмат чытаў і сачыў за літаратурай, любіў музыку, пісаў вершы.}} Пра імкненне Андропава выправіць становішча, якое склалася, пра яго задумы па абнаўленні кіравання народнай гаспадаркай, развіцці дэмакратыі, рэфармаванні ўсіх сфер жыцця грамадства пісаў, у прыватнасці, памочнік Генеральнага сакратара ЦК КПСС у 1982—1984 гадах, Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол {{нп3|Віктар Васільевіч Шарапаў|В. В. Шарапаў|ru|Шарапов, Виктор Васильевич}}. Нямала пра гэта казаў у сваіх інтэрв’ю яшчэ адзін памочнік Андропава — [[Аркадзь Іванавіч Вольскі|Аркадзь Вольскі]]. У той жа час некаторыя эксперты, у тым ліку палітолаг {{нп3|Сяргей Назіпавіч Гаўроў|Сяргей Гаўроў|ru|Гавров, Сергей Назипович}} мяркуюць, што Андропаў мог стаць «рускім [[Дэн Сяапін]]ам», правесці патрэбныя рэформы і захаваць СССР ад распаду<ref>[http://www.5-tv.ru/video/505629/ Итоговый выпуск программы «Суд времени» «Андропов: завинчивание гаек или политика с двойным дном?» на федеральном телевизионном канале Петербург — Пятый канал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101205135233/http://www.5-tv.ru/video/505629/ |date=5 снежня 2010 }}</ref>. Журналіст {{нп3|Леанід Міхайлавіч Млечын|Леанід Млечын|ru|Млечин, Леонид Михайлович}}, наадварот, не адзначае якой-небудзь пазітыўнай ролі Андропава. Па яго думцы, Андропаў запомніўся «Гучным здыманнем з пасады міністра ўнутраных спраў Шчолакава (застрэліўся), расследаваннем карупцыі ва Узбекістане („узбекская справа“ ў выніку развалілася), аблавамі ў крамах, лазнях і кінатэатрах — з мэтай выявіць прагульшчыкаў і лайдакоў (стала тэмай для анекдотаў), а яшчэ новым сортам таннай гарэлкі, якой далі мянушку „Андропаўка“ і ўпісанай яму адным з рэферэнтаў у тэкст выступу на пленуме ЦК фразай ''Калі казаць шчыра, мы яшчэ дагэтуль не вывучылі ў належнай меры грамадства, у якім жывём і працуем…''»<ref name=autogenerated8 />. Спробы актуалізаваць погляды Ю. У. Андропава на эканамічнае развіццё Расіі заўважныя ў апошнія гады. Так, у верасні 2009 года, да 95-годдзя з дня нараджэння Андропава, быў прымеркаваны круглы стол у Вольным Эканамічным Таварыстве Расіі, дзе вядучыя эканамісты краіны шырока абмяркоўвалі артыкул Ю. У. Андропава «Навука Карла Маркса і некаторыя пытанні сацыялістычнага будавання ў СССР». Была зробленая выснова пра патрэбу бесстаронняга вывучэння спадчыны Юрыя Уладзіміравіча<ref>[http://www.veorus.ru/ ВЭО России сегодня]</ref>. Як адзначае сучасны даследчык дзейнасці Ю. У. Андропава, яго фігура цяпер выклікае несумнеўную цікавасць, што тлумачыцца яго барацьбой з карупцыяй на пасту генсака<ref name=autogenerated9 />. Адзначаюць, што яго «палітычная спадчына аказваецца вельмі запатрабаванай у постсавецкай Расіі»<ref>[http://urokiistorii.ru/current/dates/52065 Андропов в Венгрии (1953—1957): посол СССР как проводник советского влияния в «народно-демократической» стране | Уроки истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222100638/http://urokiistorii.ru/current/dates/52065 |date=22 снежня 2015 }}</ref>. == Сачыненні == * Избранные речи и статьи. М., 1979 * Избранные речи и статьи. М., 1983 * Избранные речи и статьи. М., 1984 * «Учение Карла Маркса и некоторые вопросы социалистического строительства в СССР» == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Семанов С. Н. |загаловак = Андропов. 7 тайн генсека с Лубянки |выдавецтва = Вече |год = 2001 |старонак = 416 |isbn = 5-7838-0939-X |тыраж = 10000 }} * {{кніга |аўтар = Минутко И. А. |загаловак = Андропов. Бездна (Миф о Юрии Андропове) |выдавецтва = Алгоритм |год = 2002 |старонак = 528 |isbn = 5-17-015238-8 |твраж = 7000 }} * {{кніга |аўтар = Семанов С. Н. |загаловак = Юрий Андропов |выдавецтва = Эксмо |год = 2003 |старонак = 512 |isbn = 5-699-04415-9 |тыраж = 3000 }} * {{кніга |аўтар = Чертопруд С. В. |загаловак = Андропов — КГБ |месца = М. |выдавецтва = Эксмо Яуза |год = 2004 |старонак = 544 |isbn = 5-699-08162-3 |тыраж = 4000 }} * {{кніга | загаловак = Энциклопедия секретных служб России | адказны = Автор-составитель А. И. Колпакиди | месца = М. | выдавецтва = АСТ, Астрель, Транзиткнига | год = 2004 | старонкі = 430—431 | старонак = 800 | isbn = 5-17018975-3 | ref = Колпакиди }} * {{кніга |аўтар = Чертопруд С. В. |загаловак = Юрий Андропов: тайны председателя КГБ |выданне = 2-е изд., испр. и доп |месца = М. |выдавецтва = Яуза Эксмо |год = 2006 |старонак = 512 |серыя = Гении и злодеи |isbn = 5-699-15351-9 |тыраж = 4000 }} * {{кніга | аўтар = Медведев, Рой | загаловак = Юрий Андропов | месца = М. | выдавецтва = МГ | год = 2007 | серыя = [[ЖЗЛ]] }} * {{кніга |аўтар = Семанов С. Н. |загаловак = Председатель КГБ Юрий Андропов |выдавецтва = Алгоритм |год = 2008 |старонак = 352 |isbn = 978-5-9265-0513-6 |тыраж = 4000 }} * {{артыкул |аўтар = Якутин Ю. В. |загаловак = Актуальность методологических подходов Ю. В. Андропова (1914—1984) |выданне = Российская школа социально-экономической мысли: истоки, принципы, перспективы. Материалы первого Российского экономического конгресса |месца = М. |год = 2010 |старонкі = 104—112 }} * {{кніга |аўтар = Семанов С. Н. |загаловак = Юрий Андропов. Генсек из КГБ |выдавецтва = Эксмо, Алгоритм |год = 2011 |старонак = 352 |isbn = 978-5-699-47950-4 |тыраж = 3000 }} * {{кніга |аўтар = Салов Е. И. |загаловак = Андропов. Четыре главы из политического эссе |выданне = 2-е изд., испр. и доп |месца = Майкоп |выдавецтва = ООО Качество |год = 2014 |старонак = 96 |isbn = 978-5-9703-0436-5 |тыраж = 1500 }} * {{кніга | аўтар = Синицин И. Е. | загаловак = Андропов вблизи. Воспоминания о временах оттепели и застоя | спасылка = http://profilib.com/chtenie/85671/igor-sinitsin-andropov-vblizi-vospominaniya-o-vremenakh-ottepeli-i-zastoya.php | месца = М. | выдавецтва = Центрполиграф | год = 2015 | старонак = 700 | isbn = 978-5-227-05745-7 }} * Герасімчык В. Чаму Андропаў не ўратаваў СССР // Наша гісторыя, № 2, 2019, с.12-19. ISBN 2617—2305 == Спасылкі == * {{warheroes|id=8991|star=Labor}} * [http://gov.karelia.ru/Different/Dates/andropov.html Карелия официальная. Юрий Владимирович Андропов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140112000550/http://gov.karelia.ru/Different/Dates/andropov.html |date=12 студзеня 2014 }}{{праверана|12|01|2014}} * ''[[Леанід Міхайлавіч Млечын|Млечин Л.]]'' [http://www.sem40.ru/ourpeople/destiny/15113/ Загадочный Андропов]{{праверана|12|01|2014}} * ''Хлобустов О.'' [http://www.hrono.info/statii/2009/hlb_androp.html Об Андропове на сайте «Хронос»]{{праверана|12|01|2014}} * [http://www.kp.ru/print/23401/33897/ Первая семья Андропова. Вторая семья Андропова]{{Недаступная спасылка}}{{праверана|12|01|2014}} * [http://www.kp.ru/upimg/photo/31739.jpg Генеалогическое древо Андроповых]{{Недаступная спасылка}} * ''Бабиченко Д.'' [http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html Юрий Андропов, легендарная личность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071022183431/http://www.itogi.ru/Paper2005.nsf/Article/Itogi_2005_10_01_23_1219.html |date=22 кастрычніка 2007 }} * [http://obozrevatel.com/news/2006/6/13/118103.htm Андропов фальсифицировал свою биографию]{{праверана|12|01|2014}} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=3804 Андропов Юрий Владимирович ('''Биография''')]{{праверана|12|01|2014}} * ''Майоров А.'' [http://www.hrpublishers.org/ru/katalog/577.html Правда об Афганской войне] * ''Воронов В.'' [http://text.newlookmedia.ru/?p=7735 Жандармская Мадонна]{{праверана|12|01|2014}} * [http://sledstvie-veli.net/kaznokrady/201-kaznokrady-2-seriya-kgb-protiv-mvd.html Андропов Ю. В. КГБ против МВД…] * ''Кречетников А.'' [http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/11/121112_andropov_reforms.shtml Юрий Андропов: новый Сталин или советский Дэн Сяопин?] // [[BBC]]{{праверана|12|01|2014}} * [http://gov.karelia.ru/Photos/photo.html?id=4380 Карелия официальная. Фотоархив] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140112000028/http://gov.karelia.ru/Photos/photo.html?id=4380 |date=12 студзеня 2014 }}{{праверана|12|01|2014}} * [http://gov.karelia.ru/Karelia/1152/22.html Ю. В. Андропов — руководитель комсомола КФССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140112000025/http://gov.karelia.ru/Karelia/1152/22.html |date=12 студзеня 2014 }}{{праверана|12|01|2014}} * [http://smena-online.ru/archive/1984/1363 Похороны Ю. В. Андропова, журнал «Смена», № 1363, март 1984]{{праверана|12|01|2014}} * [http://liders.rusarchives.ru/andropov/ Интернет-выставка «Андропов. К 100-летию со дня рождения»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200914064657/http://liders.rusarchives.ru/andropov/ |date=14 верасня 2020 }}{{праверана|04|01|2016}} * {{cite web |url = http://www.zpu-journal.ru/selections/Vasiliev_Mohican-Secrets/ |title = Тайны «Могикана» (К 100-летию со дня рождения Ю. В. Андропова) |author = Васильев Ю. А. |publisher = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» |access-date = 2014-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141006071323/http://www.zpu-journal.ru/selections/Vasiliev_Mohican-Secrets/ |archive-date = 6 кастрычніка 2014 |url-status = dead }} {{start box}} {{succession box | before=[[Леанід Ільіч Брэжнеў]]</small>|title=[[Генеральны сакратар ЦК КПСС]]<br>[[Файл:State Emblem of the Soviet Union.svg|80px]]|after= [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка]] |years=[[12 лістапада]] [[1982]] года — [[9 лютага]] [[1984]] года}} {{end box}} {{Кіраўнікі СССР}} {{Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР}} {{Кіраўнікі органаў ДБ СССР}} {{Генералы арміі СССР}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1976—2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андропаў Юрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Генеральныя сакратары ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Старшыні КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «У памяць 1500-годдзя Кіева»]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Эстоніі]] mglziygd3w60quydroigv41lt0caw7a 0 48623 5173244 4985258 2026-07-30T13:37:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173244 wikitext text/x-wiki '''Этыка''' ({{lang-el|ἠθικόν}}, ад стараж.-грэч. ''ἦθος'' — этас, «нораў, звычай») — [[філасофія|філасофскае]] даследванне сутнасці, мэт і прычын [[мараль|маралі]] і [[маральнасць|маральнасці]]<ref name="fe">{{Cite web |url=http://iph.ras.ru/elib/3579.html |title=Архіўная копія |access-date=21 лютага 2015 |archive-date=7 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407235411/http://iph.ras.ru/elib/3579.html |url-status=dead }}</ref>. Першапачаткова сэнсам слова этас было сумеснае жыллё і правілы, спароджаныя сумесным інтэрнатам, нормы, гуртаваць грамадства, пераадоленне індывідуалізму і агрэсіўнасці. Па меры развіцця грамадства да гэтага сэнсу дадаецца вывучэнне сумлення, дабра і зла, спагады, дружбы, сэнсу жыцця, самаахвярнасці і г. д.<ref>Разин А. В. Этика: Учебник для вузов, стр.16</ref>. Выпрацаваныя этыкай паняцці — міласэрнасць, справядлівасць, сяброўства, салідарнасць і інш., накіроўваюць маральнае развіццё сацыяльных інстытутаў і адносін<ref name="fe" />. У навуцы пад этыкай разумеюць вобласць веды, а пад мараллю або маральнасцю — тое, што яна вывучае. У жывой мове гэта размежаванне пакуль адсутнічае<ref name="fe" />. Тэрмін этыка часам ўжываецца таксама для абазначэння сістэмы маральных і маральных нормаў пэўнай сацыяльнай групы. Тэрмін ўпершыню ўжыты [[Арыстоцель|Арыстоцелем]] як абазначэнне асаблівай галіны даследвання «практычнай» філасофіі, якая спрабуе адказаць на пытанне: што мы павінны рабіць? Асноўнай мэтай этыкі Арыстоцель называў [[шчасце]] — дзейнасць [[душа|душы]] ў паўнаце дабрачыннасці, г.зн. самарэалізацыі. Самарэалізацыя [[чалавек]]а — гэта разумныя ўчынкі, якія пазбягаюць скрайнасцей і трымаюцца залатой сярэдзіны. Таму асноўная дабрачыннасць — гэта ўмеранасць і разважлівасць. == Прадмет этыкі == [[Файл:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb]] Некаторыя даследчыкі адзначаюць складанасці з вызначэннем прадмета этыкі як філасофскай дысцыпліны. У адрозненне ад натуральных навук, чый прадмет звязаны з светам прыродных з’яў, што дае магчымасць пазначыць прадмет указаннем на аб’екты рэальнасці, этыка і філасофія мяркуюць засваенне некаторага мінімуму філасофскіх ведаў, каб прыйшло разуменне прадмета. Агляд гісторыі этычных уяўленняў дазваляе азнаёміцца з прадметам этыкі<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye">Введение. О предмете этики // Этика. Под редакцией А. Гусейнова, Е. Дубко.</ref>. === Асноўныя праблемы этыкі === * Праблема крытэрыяў [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]] * Праблема сэнсу жыцця і прызначэння чалавека * Праблема справядлівасці * Праблема належнага. === Класіфікацыя этычных каштоўнасцей === Згодна з М. Гартманам, уся разнастайнасць маральных каштоўнасцей падзяляецца на асноўныя і прыватныя. Да першых, якія ляжаць у аснове ўсіх астатніх, адносяцца карысць і каштоўнасці, якія прымыкаюць да яе: высакароднасць, паўната і чысціня. Прыватныя каштоўнасці, або каштоўнасці-дабрачыннасці, падпадзелены на тры групы: * каштоўнасці антычнай маралі — справядлівасць, мудрасць, адвагу, самавалоданне; сюды ж ўключаюцца Арыстоцелевы каштоўнасці, заснаваныя на прынцыпе сярэдзіны; * каштоўнасці «культурнага круга хрысціянства» — любоў да бліжняга; праўдзівасць і шчырасць; надзея і вернасць; давер і вера; сціпласць, пакорлівасць, дыстанцыя; каштоўнасці вонкавага абыходжання; * іншыя каштоўнасці: любоў да далёкага, дабрачыннасць, асабістае каханне<ref>''Гусейнов А. А.'' История этических учений. Раздел седьмой. ЕВРОПА: XIX—XX вв. Глава II. ОСНОВНЫЕ ЭТИЧЕСКИЕ УЧЕНИЯ. § 5. ФЕНОМЕНОЛОГИЯ. [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/Gusein/_33_3.php]</ref>. == Гісторыя этыкі == === Кароткі агляд === Вылучэнне этыкі як адмысловага аспекту філасофіі звязана са зробленым сафістамі (V ст. да н. э.) адкрыццём, што ўстанаўленні культуры істотна адрозніваюцца ад законаў прыроды. У адрозненне ад прыроднай неабходнасці, якая паўсюль адна і тая ж, законы, звычаі, норавы людзей разнастайныя і зменлівыя. З’явілася праблема супастаўлення розных законаў і нораваў з мэтай высветліць, якія з іх лепш. Выбар паміж настаўленнямі культуры, якія адрозніваюцца ў розных народаў, а таксама якія змяняюцца ад пакалення да пакалення, апынуўся залежным ад іх абгрунтавання. Крыніцай іх апраўдання апыняўся розум<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Гэтая ідэя была падхопленая і развіта Сакратам і Платонам<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Этыка неаддзельная ад філасофіі ўжо пры самым яе ўзнікненні<ref>[http://lineburg.ru/philosophy/drach_g_v__rozhdenie_antichnoj_filosofii_i_nachalo_antropologicheskoj_problematiki__m___gardariki__2003__318_s.html ДРАЧ Г В РОЖДЕНИЕ АНТИЧНОЙ ФИЛОСОФИИ И НАЧАЛО АНТРОПОЛОГИЧЕСКОЙ ПРОБЛЕМАТИКИ М ГАРДАРИКИ 2003 318 С] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129030626/http://lineburg.ru/philosophy/drach_g_v__rozhdenie_antichnoj_filosofii_i_nachalo_antropologicheskoj_problematiki__m___gardariki__2003__318_s.html |date=29 лістапада 2014 }}</ref>. Гэты тэрмін упершыню ужыты Арыстоцелем як абазначэнне асаблівай галіны даследавання «практычнай» філасофіі, бо яна спрабуе адказаць на пытанне: што мы павінны рабіць? Асноўнай мэтай маральнага паводзінаў Арыстоцель называў шчасце — дзейнасць душы ў паўнаце дабрачыннасці, гэта значыць самарэалізацыю. Самарэалізацыя чалавека — гэта разумныя ўчынкі, якія пазбягаюць крайнасцей і трымаюцца залатой сярэдзіны. Таму галоўная дабрачыннасць — гэта ўмеранасць і разважлівасць. Згодна з вучнем Платона Арыстоцелем, мэта этыкі — не веды, а ўчынкі. Пытанне аб тым, што ёсць дабро, у этыцы звязаны з пытаннем аб тым, як яго дасягнуць. «Тым самым этыка як практычная філасофія была аддзеленая ад тэарэтычнай філасофіі (метафізікі).»<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" /> Зыходным пунктам этыкі з’яўляюцца не прынцыпы, а досвед грамадскага жыцця, таму ў ёй недасяжная такая ж дакладнасць, якая ўласцівая, напрыклад, матэматыцы; ісціна ў ёй усталёўваецца «прыблізна і ў агульных рысах»<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" /><ref>''Аристотель''. Никомахова этика, кн. 1, гл. 1 — 1094в.</ref>. Арыстоцель адзначае, што дзеянні чалавека мэтазгодныя, што ў кожнай дзейнасці — свая мэта, што мэты ўтвараюць іерархію. Паводле Арыстоцеля, варта дапусціць вышэйшую, канчатковую мэту, якая павінна быць жадана дзеля яе самой, а не з’яўляцца сродкам для якой-небудзь іншай мэты. Менавіта яна як карысць ва ўласным сэнсе слова, або вышэйшую карысць, будзе вызначаць меру дасканаласці чалавека і сацыяльных інстытутаў<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Вышэйшую карысць прынята называць шчасцем. Для шчасця патрэбныя знешнія даброты і поспех, але галоўным чынам яно залежыць ад дасканалай дзейнасці душы — ад дзейнасці, адпаведна з цнотаю. Уласцівасць душы дзейнічаць адпаведна цнотам і складае, згодна з Арыстоцелем, прадмет этыкі<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. У шырокім значэнні этыка ў Арыстоцеля — навука аб полісе (палітычная навука), якая задае аснову для палітыкі і для эканомікі<ref name="guseinov_dubko_vvedeniye" />. Так званае «залатое правіла этыкі» — «не рабі іншым таго, чаго не жадаеш сабе», існавала ў тым ці іншым выглядзе незалежна ў розных культурах. Яно прысутнічае ў Канфуцыя<ref name="conf">Конфуций. Беседы и суждения. — [http://lunyu.ru/15/24 15:24] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228063506/http://lunyu.ru/15/24 |date=28 лютага 2009 }}, [http://lunyu.ru/12/2 12:2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110322194124/http://lunyu.ru/12/2 |date=22 сакавіка 2011 }}, [http://lunyu.ru/5/12 5:12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130206034002/http://lunyu.ru/5/12 |date=6 лютага 2013 }}</ref>, сустракаецца ў Мішне<ref>Шабат, 31а</ref>. У працэсе развіцця этычных тэорый філосафы сустрэліся са значнымі цяжкасцямі ў уніфікацыі тэрміналогіі, так як у розных тэорыях аб’яўляліся базавымі розныя паняцці, часта неазначальныя, суб’ектыўныя або супярэчлівыя (дабро і зло, сэнс жыцця і г. д.). Больш за тое, з-за таго факту, што этыка разглядае індывідуальную мараль, якая адносіцца да абароненых падсвядомых механізмаў, глыбокі аналіз абцяжарваецца спрацоўваннем псіхалагічнай абароны, што блакіруе крытычны аналіз падсвядомых установак. Асаблівасці рэлігійных этычных сістэм складаюцца ў тым, што ў рэлігіях, якія змяшчаюць персаніфікаванага Бога, Бог з’яўляецца аб’ектам маралі, і базавымі становяцца нормы, імператыўна абвешчаныя рэлігіяй як боскія, этыка грамадскіх адносін як сістэма маральных абавязацельстваў па адносінах да грамадства дапаўняецца (ці падмяняецца) чароўнай этыкай — сістэмай маральных абавязацельстваў па адносінах да бога, аж да таго, што можа ўступаць у канфлікт (часам сацыяльны ці нават масавы) з грамадскай мараллю. Варта мець на ўвазе, што класічныя даследаванні этыкі праводзіліся, галоўным чынам, абстрактна, даследчыкам на ўласным прыкладзе, і таму часта маюць шмат генералізацыяй асабістых прынцыпаў і абмежаванняў на этыку ў цэлым. Пераадолець гэты суб’ектывізм імкнецца аналітычная этыка, якая выкарыстоўвае, у прыватнасці, фармальную логіку для аналізу этычных выказванняў і пабудовы агульназначных этычных меркаванняў. === Сучасны стан этыкі === * Сучаснасць прыводзіць з аднаго боку да рэлятывацыі этыкі (нігілізм), а з другога боку — да пашырэння поля этычнага: паняцце дабра распаўсюджваецца на ўзаемаадносіны з прыродай (біяцэнтрычная этыка) і навуковыя эксперыменты (біяэтыка). * На хвалі фемінізму этыка атрымала гендэрнае тлумачэнне: замест абстрактнай гуманнасці або чалавечнасці (крытыка якіх дасягнула апагею ў постмадэрнісцкай канцэпцыі «смерці чалавека») цноты могуць групавацца па апазіцыі мужнасці і жаноцкасці. * Альбертам Швейцэрам вылучаны прынцып глыбокай павагі перад жыццём, заснаваны на этыцы ненасілля Льва Талстога і [[Махатма Гандзі|Махатмы Гандзі]]. У сваёй кнізе «Культура і этыка» А. Швейцэр прааналізаваў гісторыю этыкі і яе стан у XX стагоддзі, а таксама азначыў шляху яе развіцця. * Тэяр дэ Шардэн ў сваёй працы «Феномен чалавека» аб’ядноўвае традыцыйную этыку з тэорыяй эвалюцыі. * Развіццё медыцыны і біятэхналогій прывяло да хуткага развіцця біяэтыкі як аналізу ўзнікаючых пры прыняцці медыцынскіх, судова-юрыдычных і іншых падобных рашэнняў этычных цяжкасцей. == Раздзелы этыкі == З’яўляючыся практычнай, маральнай філасофіяй, якая апісвае правільныя і годныя паводзіны, этыка ў той жа час з’яўляецца сістэмай ведаў аб прыродзе і паходжанні маралі. Гэта вызначае наяўнасць двух асноўных яе функцый — маральна-выхаваўчай і пазнавальна-асветніцкай, таму ў этыцы можна вылучыць дзве вобласці — нарматыўную этыку, накіраваную на жыццевучэнне і тэарэтычную этыку, якая спазнала мараль. Гэта падзел на розныя, хоць і ўзаемазвязаныя дысцыпліны аформілася ў 2-й палове 20 стагоддзя<ref name="ре">{{кніга|загаловак = Этика. Российская педагогическая энциклопедия|спасылка = http://didacts.ru/dictionary/1041/word/yetika|адказны = Гл. редактор В. Г. Панов|месца = М.|выдавецтва = Большая Российская энциклопедия|год = 1993|isbn = 5-85270-114-9|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141018192617/http://didacts.ru/dictionary/1041/word/yetika|archivedate = 18 кастрычніка 2014}}</ref>. === Тэарэтычная этыка === Тэарэтычная этыка — гэта навуковая дысцыпліна, якая разглядае мараль як асаблівую сацыяльную з’яву, высвятляе, што гэта такое, чым мараль адрозніваецца ад астатніх сацыяльных з’яў. Тэарэтычная этыка вывучае паходжанне, гістарычнае развіццё, заканамернасці функцыянавання, сацыяльную ролю і іншыя аспекты маралі і маральнасці. Яе метадалагічнай асновай з’яўляюцца веды, канцэпцыі і ідэі, якія тычацца навуковага пазнання маралі. Існуюць навуковыя дысцыпліны акрамя этыкі, якія вывучаюць мараль у складзе сваёй прадметнай вобласці * Сацыялогія і сацыяльная псіхалогія займаюцца грамадскімі функцыямі маралі, дэклараваныя ёю правілы ў параўнанні з іншымі грамадскімі з’явамі; * Псіхалогія асобы вывучае фізіялагічную аснову маралі; * Логіка і лінгвістыка — мова маралі, правілы і формы нарматыўна-этычнай логікі. Вынікі даследаванняў, атрыманых гэтымі навукамі, якія маюць дачыненне да сутнасці, паходжання і функцыянавання маралі і маральнасці, выкарыстоўвае і абагульняе тэарэтычная этыка<ref name="ре" />. ==== Метаэтыка ==== Кірунак аналітычнай этыкі, які аналізіруе саму этыку як навуковую дысцыпліну, а так жа паходжанне і значэнне этычных катэгорый і паняццяў метадамі логіка-лінгвістычнага аналізу<ref>{{Cite web |url=http://iph.ras.ru/elib/1875.html |title=Архіўная копія |access-date=21 лютага 2015 |archive-date=5 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905040427/http://iph.ras.ru/elib/1875.html |url-status=dead }}</ref>. З метаэтыкай звязваюцца этычныя даследаванні пачатку і сярэдзіны XX стагоддзя. Першым даследаваннем у галіне метаэтыкі лічыцца праца Джорджа Э. Мура «Прынцыпы этыкі». Пытаннямі аб прадмеце, структуры і прызначэнні этыкі ў слоўніках, даведніках і падручніках фактычна займаецца метаэтыка<ref name=mx/>. Нонкагнітывізм, як кірунак метаэтыкі, ставіць пад сумнеў кагнітыўны статус этыкі, гэта значыць пазнавальнасці этычных паняццяў у сувязі з іх гэтая няўпэўненасць і, адпаведна, сам факт дапушчальнасці існавання этыкі як навукі. Імкнучыся адэкватна даследаваць разнастайныя этычныя канцэпцыі і разабрацца ў аргументах кагнітывізму і нонкагнітывізму, метаэтыка выкарыстала паняцці і ўяўленні агульнай філасофіі і аксіялогіі, агульнай і сацыяльнай псіхалогіі, сацыялогіі, біялогіі і г. д. Кагнітывісцкі падыход не абмежаваны адной толькі вобласцю этыкі, ён з’яўляецца адным з найважнейшых метадалагічных прынцыпаў філасофіі свядомасці ў цэлым. Тым самым веданне разумеецца не вузкім сэнсе гэтага слова (як адлюстраванне [[Рэальнасць|рэальнасці]]), але і ўключае ў сябе чалавечыя каштоўнасці, мэты, нормы, перавагі, інтарэсы, воля, афекты і інш. Рэальна ў гісторыі філасофіі фактычна панаваў кагнітывізм, ён уяўляўся непасрэдным і відавочным, які не патрабуе абгрунтавання або фармуліроўкі<ref name=mx/>. === Нарматыўная этыка === {{Асноўны артыкул|Нарматыўная этыка}} Нарматыўная этыка ажыццяўляе пошук прынцыпа (або прынцыпаў), якія рэгулююць паводзіны чалавека, накіроўвалых яго ўчынкі, якія ўстанаўліваюць крытэрыі ацэнкі маральнага дабра, а таксама правіла, якое можа выступаць у якасці агульнага прынцыпа для ўсіх выпадкаў<ref name="mx">''Максимов Л. В.'' [http://iph.ras.ru/uplfile/ethics/biblio/Maximov/sovr_metaeth.html Очерк современной метаэтики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924040608/http://iph.ras.ru/uplfile/ethics/biblio/Maximov/sovr_metaeth.html|date=24 верасня 2014}} // [[Вопросы философии]] — 1998, № 10. — С. 39-54.</ref>. Нарматыўная этыка ставіць сваёй мэтай падтрыманне ў грамадстве асноватворных маральных каштоўнасцей, задае нормы паводзін у паўсядзённых жыццёвых сітуацыях. Апелюючы да розуму, нарматыўная этыка выкарыстоўвае доказ, довад, аргумент, гэтым яна, у адрозненне ад маралізатарства, прывабная для крытычна думаючай асобы, фарміруе маральныя перакананні. Развагі, якія асэнсавана абгрунтоўваюць палажэнні маралі, ператвараюць знешнія для асобы маральныя нормы ва ўнутраныя пачуцці, якія матывіруюць паводзіны<ref name="ре" />. Аўтарытэтнасцю статусу маральных паняццяў і ацэнак ажыццяўляецца двума асноўнымі шляхамі — надання ім альбо звышнатуральнага містычнага, чароўнага сэнсу, альбо натуральна-аб’ектыўнага сэнсу<ref name="ре" />. Нарматыўная этыка можа разглядацца з двух пазіцый: кагнітывісцкай і нонкагнітывісцкай. Пры гэтым з пункту гледжання нонкагнітывісцкай пазіцыі нарматыўная этыка разглядаецца як элемент маральнай свядомасці і ёй супрацьпастаўляецца дэскрыптыўныя этыка як веданне аб маралі. З когнітывісцкай пазіцыі нарматыўная этыка не адрозніваецца з мараллю і, такім чынам, з’яўляецца уласным аб’ектам вывучэння, а паняцці маралі і веды пра мараль змешваюцца<ref name="mx" />. Гістарычныя напрамкі нарматыўнай этыкі — стаіцызму, геданізм, эпікурэізм; сучасныя — кансеквенцыялізм, утылітарызм, дэанталогія. === Прыкладная этыка === {{Асноўны артыкул|Прыкладная этыка}} Прыкладная (практычная) этыка вывучае прыватныя праблемы і прымяненне маральных ідэй і прынцыпаў, сфармуліраваных у нарматыўнай этыцы, у канкрэтных сітуацыях маральнага выбару. Прыкладная этыка цесна ўзаемадзейнічае з сацыяльна-палітычнымі навукамі. === Раздзелы прыкладной этыкі === * Біяэтыка — вучэнне аб маральным баку дзейнасці чалавека ў медыцыне і біялогіі. У вузкім сэнсе паняцце біяэтыкі пазначае ўвесь круг этычных праблем ва ўзаемадзеянні лекара і пацыента. Неадназначныя сітуацыі, якія пастаянна ўзнікаюць у практычнай медыцыне як спараджэнне прагрэсу біялагічнай навукі і медыцынскіх ведаў, патрабуюць пастаяннага абмеркавання як у медыцынскім супольнасці, так і ў коле шырокай грамадскасці. У шырокім сэнсе тэрмін біяэтыкі адносіцца да даследавання сацыяльных, экалагічных, медыцынскіх і сацыяльна-прававых праблем, якія тычацца не толькі чалавека, але і любых жывых арганізмаў, якія ўключаныя ў экасістэмы, навакольныя чалавека. У гэтым сэнсе біяэтыка мае філасофскую накіраванасць, ацэньвае вынікі развіцця новых тэхналогій і ідэй у медыцыне і біялогіі ў цэлым. * Камп’ютарная этыка * Медыцынская этыка * [[Прафесійная этыка]] * Сацыяльная этыка * Палітычная этыка * Экалагічная этыка * Этыка дзелавых адносін (Этыка дзелавых зносін) * Юрыдычная этыка == Тыпы этычных канцэпцый == Існуе вялікая колькасць разнастайных этычных сістэм, якія адрозніваюцца па іх змесце і абгрунтаванню. Канцэпцыі гетэраномнай этыкі лічаць, што мараль мае знешні ў адносінах да чалавека закон, які даецца звонку, напрыклад Богам. Рэлігійная этыка, у тым ліку хрысціянская этыка, абгрунтоўвае мараль аўтарытарна, пры гэтым Бог ўвасабляе Дабро, нормы маральнасці выступаюць у якасці боскіх запаведзяў і таму з’яўляюцца безумоўна абавязковымі. Паколькі Бог нярэдка кантралюе выкананне сваіх законаў, аддаючы кожнаму па заслугах, самакаштоўнасць Дабра і іншых маральных каштоўнасцей губляецца, яе замяняюць пагроза пакарання або абяцанне ўзнагароды<ref name="ре" />. Аўтаномная этыка мяркуе, што чалавек сам стварае сваю маральнасць, фармальнай этыкай або матэрыяльнай этыкай каштоўнасцей. Абсалютная этыка (маральны абсалютызм) лічыць маральныя каштоўнасці існуючымі незалежна ад іх прызнання, адносная этыка (маральны рэлятывізм) разглядае маральныя каштоўнасці якія залежаць ад дзейнасці чалавека. У залежнасці ад мэтаў суб’екта этыка з’яўляецца эўдэманістычнай, геданістычнай, утылітарысцкай, перфекцыянісцкай<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1436/ЭТИКА] Этика//Философский энциклопедический словарь. 2010</ref>. Сацыяльная этыка — вучэнне аб маральных адносінах і абавязках, звязаных з жыццём у грамадстве<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/3366] Социальная этика//Философский энциклопедический словарь. 2010.</ref>. Кантэкстуальная этыка лічыць, што прыняцце маральнага рашэння ў дадзенай канкрэтнай сітуацыі залежыць не ад агульных прынцыпаў і нормаў маральнасці, ад умоў дадзенай сітуацыі, гэта значыць ад кантэксту. === Кант === Абсалютна новую пастаноўку атрымалі этычныя праблемы ў Імануіла Канта. Калі гнасеалогія Канта залежыць ад філасофіі Юма, то ў вобласці маралі духоўным бацькам Канта несумненна быў Русо. «Што маральная каштоўнасць чалавека вынікае з прыроднай крыніцы, яна не залежыць ад аднаго акультурванне, ніякага поспеху ў навуках або развіцця розуму, што можна ў нізкім і не вельмі адукаваны стане валодаць тым, чаго не можа даць нават высока развітая навука і пазнанне» — вось чаму Кант, паводле яго ўласнага прызнання, навучыўся ў Русо і што ўвайшло ў аснову яго ўласнай этыкі. Уся маральнасць заключаецца ў добрай волі выканаць маральны закон. Сам закон павінен адрознівацца абсалютнай ўсеагульнасці. «Рабі так, каб правіла тваёй волі заўсёды магла быць разам з тым і прынцыпам ўсеагульнага заканадаўства» — абвяшчае маральны закон Канта (катэгарычны імператыў). Гэтая формула карэнным чынам адрознівае яго мараль ад папярэдніх этычных пабудоў, якія абапіраюцца заўсёды на пэўнае эмпірычна вызначанае ўтрыманне. Любы такі сэнс прынцыпова выключаецца Кантам. У сферы належнага не можа быць ніякіх умоўнасцей, нічога не залежыць ад тых ці іншых канкрэтных мэтаў і прычын. Безумоўнае маральнае самавызначэнне непазбежна прыводзіць да самай агульнай формы маральнага закона, у якім маральна каштоўным з’яўляецца толькі яго ж уласны агульны і безумоўны сэнс. Прадстаўляючы нешта абсалютна каштоўнае, маральны закон робіць гэтак жа каштоўным і тую істоту, якая з’яўляецца яго носьбітам і выканаўцам, гэта значыць чалавека. Такім чынам, у Канта вымалёўваецца другая абсалютная маральная каштоўнасць — чалавечая асоба, якая ўваходзіць ў змест другой, канкрэтнай формулы маральнага закону: «рабі так, каб ты карыстаўся чалавецтвам, як у тваім твары, так і ў асобе любога іншага, не толькі як сродкам, але ў той жа час і заўсёды як мэтай». Нягледзячы на ўвесь досціп і загадкавую архітэктоніку кантаўскай этыкі, які злучае ў адзінае цэлае патрабаванні абсалютнай чысціні маральнага самавызначэння з эўдэманістычных ідэалаў вышэйшай выгоды — галоўная каштоўнасць і значэнне яе не як сістэмы, а як цалкам новага этычнага пункту гледжання. Навізна яе заключаецца ў рашучай абвяшчэнні поўнай аўтаноміі маральнага закона, гэта значыць незалежнасці яго ад тых ці іншых псіхалагічных і знешніх умоў і мэтаў. Цалкам арыгінальнае таксама своеасаблівае гнасеалагічнае значэнне гэтага закона ў Канта, што робіць яго базісам ідэалістычнага светапогляду. Да Канта належнае вызначалася з пазнання існага і магчымага; Кант першы паспрабаваў абгрунтаваць анталагічныя ідэі свядомасцю належнага. Гэтая спроба мае глыбокае псіхалагічнае значэнне. Што светапогляд кожнага чалавека абумоўлены ў значнай ступені яе імкненнямі і этычнай свядомасцю — бясспрэчны факт. Ператвараючы гэты факт у філасофскую тэорыю, Кант усталяваў прынцыповы прыярытэт маральнай волі (практычнага розуму) над тэарэтычным розумам. Безумоўнасць маральнага абавязку ператварае яго ў той жа час у новы метафізічных прынцып. Для тэарэтычнага розуму ўся рэальнасць зводзілася да фенаменальнага быцця, звязанага законам прычыннасці; ў маральным самавызначэнні адкрываецца новы від быцця, свабоднага ад прычыннасці. Метафізічнае значэнне гэтага прынцыпу раскрыта было больш падрабязна толькі ў Фіхтэ. Для Фіхтэ маральная воля з’яўляецца адначасова разумнай воляй; у ёй перамагаецца супрацьлеглае «я», ім жа створаная неразумная прырода. Згодна з гэтым, маральнае існаванне з’яўляецца бесперапынным заканадаўствам разумнай істоты ў дачыненні да самога сябе. Вышэйшы крытэр гэтага заканадаўства — індывідуальнае сумленне. Мэта маральнасці — поўная свабода ад усяго таго, што не з’яўляецца розумам, гэта значыць поўнае пераадоленне неразумнай прыроды. Паколькі мэта гэтая недасяжная, то маральная дзейнасць бясконца імкненнем да ідэалу абсалютнай свабоды. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Разин А. В.'' Этика: Учебник для вузов. — 3-е изд., перераб. — Москва: Академический проект, 2006. — 624 с. ISBN 5-8291-0709-0 * ''Гусейнов А. А.'' [http://www.ethicscenter.ru/en/content/66.htm Этика] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203023514/http://www.ethicscenter.ru/en/content/66.htm |date=3 лютага 2012 }} // ЭТИКА: образовательный ресурсный центр. ЭТИЧЕСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ. * ''Гусейнов А. А.'' Этика и мораль в современном мире // Этическая мысль: современные исследования. М.: Прогресс-Традиция, 2009. С. 5-18. * ''Хоружий С. С.'' [http://ec-dejavu.ru/e/Ethics.html Кризис классической европейской этики в антропологической перспективе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081007224246/http://ec-dejavu.ru/e/Ethics.html |date=7 кастрычніка 2008 }} // Этика науки. — Москва: ИФ РАН, 2007. — С. 85-97. * Максимов Н. Ф. [http://drop.io/etika_razvitiy/ Этика развития личности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160605152932/http://drop.io/etika_razvitiy/ |date=5 чэрвеня 2016 }} * Этика: Энциклопедический словарь / Под ред. Р. Г. Апресяна, А. А. Гусейнова. — Москва: Гардарики, 2001. * [http://iph.ras.ru/page49831142.htm Этическая мысль. Выпуски 1 — 11 — …] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140802145930/http://iph.ras.ru/page49831142.htm |date=2 жніўня 2014 }} / Отв. ред. А. А. Гусейнов. — М.: ИФ РАН, 2000-2011-… * ''Канке В. А.'' Современная этика: учебник. М.:, 2009—2011. — 394 стр. : ил. — (Университетский учебник). * Золотухина-Аболина Е. В. Современная этика: Учебное пособие для студентов ВУЗов. — М., Ростов н/Д.: 2003—416 стр. (Серия «Учебный курс») * ''Столяров А. А.'' Стоя и стоицизм. М., 1995.- 445 с. ISBN 5-86187-023-3 * ''Степанова А. С.'' Философия Стои как феномен эллинистическо-римской культуры.- СПб.: Издательский дом «Петрополис», 2012. — 400 с. ISBN 978-5-9676-0425-6 * Этика стоицизма. Традиции и современность. Под ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнова]]. М., 1991. * Stevenson, Jay. ''The Complete Idiot’s Guide to Philosophy''. 3. Indianapolis: Alpha Books, Penguin Group, 2005. * Howard Jones, ''The Epicurean Tradition'', [[Routledge]], London 1989. * {{нп3|Энтані Артур Лонг|Long, A. A.||A. A. Long}} & Sedley, D.N. The Hellenistic Philosophers Volume 1, [[Cambridge University Press]], 1987. (ISBN 0-521-27556-3) * [[Michel Onfray]], ''La puissance d’exister: Manifeste hédoniste'', Grasset, 2006. * {{Cite book| title = Consequentialism | year = 2002 | last = Darwall | first = Stephen (Ed.) | publisher = [[Blackwell]] | location = Oxford | isbn = 978-0-631-23108-0}} * {{Cite book| last = Goodman | first = Charles | title = Consequences of Compassion: An interpretation and Defense of Buddhist Ethics | url = https://archive.org/details/consequencesofco0000good | year = 2009 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxford | isbn = 978-0-19-537519-0}} * {{Cite journal | author = Honderich, Ted | title = Consequentialism, Moralities of Concern and Selfishness | year = 2003 | url = http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/ted9.htm | access-date = 21 лютага 2015 | archive-date = 17 жніўня 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180817172802/http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/ted9.htm | url-status = dead }} * {{Cite book| last = Portmore | first = Douglas W. | title = Commonsense Consequentialism: Wherein Morality Meets Rationality | year = 2011 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 978-0-19-979453-9 | url = https://sites.google.com/site/commonsenseconsequentialism/home}} * {{Cite book| last = Scheffler | first = Samuel | title = The Rejection of Consequentialism: A Philosophical Investigation of the Considerations Underlying Rival Moral Conceptions | year = 1994 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxford | isbn = 978-0-19-823511-8}} * [[Бертран Артур Уільям Расел|Рассел Б.]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/17_r/ras/rass_11.html История западной философии]. В 3 кн. Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001. * Гусейнов А. А.. [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/Gusein/_33_1.php История этических учений: Утилитаризм] * ''Грандо А. А.'' Врачебная этика и медицинская деонтология, Киев, 1988; == Спасылкі == * [http://ethics.iph.ras.ru/ Сектор этики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060627020141/http://ethics.iph.ras.ru/ |date=27 чэрвеня 2006 }} ИФРАНа * [http://ethicscenter.ru/ Этика: Образовательный ресурсный центр] * {{ВТ-ЭСБЕ|Этика}} {{Раздзелы філасофіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Этыка| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] cqztk61xmtdt73tcnbnm274d65r2k9j 0 48900 5173472 4869274 2026-07-31T05:31:35Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, храналагічны парадак, пунктуацыя 5173472 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Віктар Анатольевіч Гайсёнак | выява = | памер = | подпіс = | тытул = Надзвычайны і паўнамоцны пасол Рэспублікі Беларусь у Польшчы | перыядпачатак = [[31 кастрычніка]] [[2008]] | перыядканец = [[11 лютага]] [[2014]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Сідорскі]]<br />[[Міхаіл Мясніковіч]] | папярэднік = [[Павел Латушка]] | пераемнік = [[Аляксандр Авяр'янаў]] | тытул_2 = Надзвычайны і паўнамоцны пасол Рэспублікі Беларусь у Аўстрыі | перыядпачатак_2 = [[19 мая]] [[2000]] | перыядканец_2 = [[18 лютага]] [[2005]] | папярэднік_2 = [[Валянцін Фісенка]] | пераемнік_2 = [[Аляксандр Сычоў]] | прэм'ер-міністр_2 = [[Уладзімір Ярмошын]]<br />[[Генадзь Навіцкі]]<br />[[Сяргей Сідорскі]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | партыя = | дзеці = дачка | адукацыя = | рэлігія = | бацька = | маці = | аўтограф = | узнагароды = }} '''Ві́ктар Анато́льевіч Гайсёнак''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат. [[Доктар фізіка-матэматычных навук]] (1990), [[прафесар]]. [[Акадэмік]] Беларускай інжынернай тэхналагічнай акадэміі і Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы (1993). == Біяграфія == Нарадзіўся 6 чэрвеня 1950 года ў в. [[Гасцілавічы (Лагойскі раён)|Гасцілавічы]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1972). Вучань [[Аляксандр Міхайлавіч Саржэўскі|А. М. Саржэўскага]]. Працаваў у БДУ — асістэнт кафедры, ад [[1986]] года — дэкан [[фізічны факультэт БДУ|фізічнага факультэта]], загадчык кафедры методыкі выкладання фізікі і інфарматыкі, навуковы кіраўнік міжкафедральнага аддзялення апрацоўкі інфармацыі фізфака БДУ. У 1977 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю ў галіне фізіка-матэматычных навук на тэму «Даследаванне ўплыву эфекту нелінейнасці на спектральна-люмінесцэнтныя характарыстыкі складаных малекул». У 1988—1990 гадах — сакратар парткама БДУ. У 1990 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў галіне фізіка-матэматычных навук на тэму «Анізатрапія паглынання і выпрамянення святла і працэсы арыентацыйнай рэлаксацыі складаных малекул у растворах». З 16 студзеня 1992 да 1994 года — Міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь. З 1994 года па 19 мая 2000 года — рэктар [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы]]. З 1997 па 2000 год — старшыня [[Дзяржаўны камітэт па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіям Рэспублікі Беларусь]]. 19 мая 2000 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у [[Аўстрыя|Аўстрыйскай Рэспубліцы]] і пастаянным прадстаўніком Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях у [[Вена|Вене]], прысвоены дыпламатычны ранг Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла першага класу<ref>[http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30000275 Указ Президента Республики Беларусь от 19 мая 2000 г. № 275 «О назначении В. А. Гайсенка Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Австрийской Республике и Постоянным представителем Республики Беларусь при международных организациях в Вене, присвоении ему дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посланника первого класса»] {{ref-ru}}</ref>. 11 ліпеня 2000 года ўручыў даверчыя граматы генеральнаму дырэктару [[ЮНІДО]]. З сакавіка 2005 года — намеснік Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь. З 31 кастрычніка 2008 года да 11 лютага 2014 — Надзвычайны і Паўнамоцны пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Польшча<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor01/text01074.htm Указ Президента Республики Беларусь от 31 октября 2008 г. № 595 «О назначении В. А. Гайсенка Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Республике Польша»] {{ref-ru}}</ref>, даверчыя граматы ўручыў [[16 студзеня]] [[2009]] года<ref>[http://www.polskieradio.eu/zagranica/news/artykul100329.html Новы беларускі пасол у Польшчы распачаў працу]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 100 навуковых прац па [[Лазерная фізіка|фізіцы лазернага выпраменьвання]], [[Спектраскапія|спектраскапіі]] і [[Люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]] складаных малекул, [[Нелінейная оптыка|нелінейнай оптыцы]]. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (1994, у суаўтарстве) — ''за цыкл прац «Флуктуацыі мікраструктуры і фотафізіка раствораў складаных арганічных злучэнняў»'', * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2006)<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time19/lav19392.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 31 мая 2006 г. № 686 «Аб узнагароджаннi некаторых грамадзян Рэспублiкi Беларусь i замежных грамадзян Ганаровай граматай Савета Мiнiстраў Рэспублiкi Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118024605/http://old.bankzakonov.com/d2008/time19/lav19392.htm |date=18 лістапада 2011 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[медаль Францыска Скарыны]] (2021)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100334&p1 Указ Прэзідэнта Республікі Беларусь ад 10 верасня 2021 года № 336 «Аб узнагароджанні»]</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае дачку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Гайсёнак Віктар Анатольевіч|202}} == Спасылкі == * [http://who.bdg.by/obj.php?&kod=142 Профіль на праекце «Хто ёсць хто ў РБ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111116073409/http://who.bdg.by/obj.php?&kod=142 |date=16 лістапада 2011 }} {{ref-ru}} * ''[[Анатоль Антонавіч Мінько|Мінько А.]]'' [http://www.gazeta.bsu.by/2018/02/farmiravanne-shkoly-fizichnaj-optyki-u-bdu-da-115-goddzya-z-dnya-naradzhennya-akademika-a-n-seuchanki/ Фарміраванне школы фізічнай оптыкі ў БДУ. Да 115-годдзя з дня нараджэння акадэміка А. Н. Сеўчанкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210812025037/http://www.gazeta.bsu.by/2018/02/farmiravanne-shkoly-fizichnaj-optyki-u-bdu-da-115-goddzya-z-dnya-naradzhennya-akademika-a-n-seuchanki/ |date=12 жніўня 2021 }} // Газета БДУ «Універсітэт» * {{bis.nlb.by|131939|Гайсёнак Віктар Анатольевіч}} {{Міністры адукацыі Беларусі}} {{Паслы Беларусі ў Аўстрыі}} {{Паслы Беларусі ў Польшчы}} {{Старшыні ДКНТ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гайсёнак Віктар Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэканы фізічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выдатнікі адукацыі Беларусі]] dqgub4rpicwztcnh0omok5bqaauqu80 0 49540 5173681 5172309 2026-07-31T09:41:57Z M.L.Bot 261 5173681 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лазар}} {{да выдалення|значнасць?}} {{навуковец}} '''Міхаіл Канстанцінавіч Лазар''' (таксама '''Міхась Лазар'''<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-566626&strq=l_siz=20|title=Лазар, Міхась|website=unicat.nlb.by|access-date=2026-07-27}}</ref>, нар. {{ДН|2|1|1924}}<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_minsk/losha/losha.html|title=Мое местечко\Лоша|website=shtetle.com|access-date=2026-06-23}}</ref>, [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]], [[Уздзенскі раён]]) — беларускі [[краязнавец]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Даўгінаўскай пачатковай школе, Лашанскай няпоўнай сярэдняй школе, у 1941 годзе скончыў Уздзенскую школу. У 1943 годзе вывезены ў Германію, працаваў у трох лагерах. Па вайне служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]], працаваў настаўнікам у Даўгінаўскай сямігадовай, Боркаўскай пачатковай школах, настаўнікам, завучам, дырэктарам Цялякаўскай, потым Слабада-Пырашаўскай сямігадовай школ. У 1954 годзе скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага]]. 1 верасня 1953 года прызначаны завучам Хатлянскай сярэдняй школы, на гэтай пасадзе працаваў 17 гадоў. Затым, да выхаду на пенсію і яшчэ 5 гадоў па гэтым працаваў настаўнікам у гэтай школе. Выдатнік народнай асветы. Вывучае гісторыю [[Хатляны|Хатлянаў]] і ўсёй Уздзеншчыны, апублікаваў шэраг артыкулаў у раённай і абласной газетах. Ініцыятар і стваральнік краязнаўчага музея ў Хатлянскай сярэдняй школе, якому прысвоена званне народнага. Арганізаваў рэстаўрацыю [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Свята-Пакроўскай царквы]] ў Хатлянах — помніка архітэктуры XIX ст. Аўтар краязнаўчай кнігі пра Хатляны. У 1981 годзе ініцыяваў стварэння народнага гісторыка-краязнаўчага музея пры Хаталянскай сярэдняй школе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/|title=Мечта, которая сбылась - народный музей|website=nastavnica.by|date=2017-10-20|access-date=2026-07-31}}</ref>. Летам 1988 года спрыяў ідэнтыфікацыі ўнікальнай знаходкі — каменнай [[Саха (ворная прылада)|сахі]] 3-га тысячагоддзя да нашай эры, пасля вывучэнняў у Інстутыце гісторыі АН БССР, яна захоўваецца ў школьным музеі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/|title=В музее Хотлянской школы хранится экспонат, которому свыше четырех тысяч лет - 13.06.2022|author=Виктор Соболевский|last=|website=Чырвоная Зорка|date=2022-06-13|access-date=2026-07-31|last2=Яскович|first2=Дарья}}</ref> == Выданні == * ''Лазар, М. К.'' Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / М. К. Лазар. — Мінск : БЕЛТА, 2003. — 121 с. * ''Лазар, М.'' Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / Міхась Лазар. — 2-е выд., дапоўненае і перапрацаванае. — Мінск : [[Кнігазбор]], 2008. — 121 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Лазар Міхаіл Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уздзенскім раёне]] 2pgvonangs6rkzcwwnsom8oltplr8rh 5173686 5173681 2026-07-31T09:48:12Z M.L.Bot 261 5173686 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лазар}} {{да выдалення|значнасць?}} {{навуковец}} '''Міхаіл Канстанцінавіч Лазар''' (таксама '''Міхась Лазар'''<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-566626&strq=l_siz=20|title=Лазар, Міхась|website=unicat.nlb.by|access-date=2026-07-27}}</ref>, нар. {{ДН|2|1|1924}}<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_minsk/losha/losha.html|title=Мое местечко\Лоша|website=shtetle.com|access-date=2026-06-23}}</ref>, [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]], [[Уздзенскі раён]]) — беларускі [[краязнавец]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Даўгінаўскай пачатковай школе, Лашанскай няпоўнай сярэдняй школе, у 1941 годзе скончыў Уздзенскую школу. У 1943 годзе вывезены ў Германію, працаваў у трох лагерах. Па вайне служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]], працаваў настаўнікам у Даўгінаўскай сямігадовай, Боркаўскай пачатковай школах, настаўнікам, завучам, дырэктарам Цялякаўскай, потым Слабада-Пырашаўскай сямігадовай школ. У 1954 годзе скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага]]. 1 верасня 1953 года прызначаны завучам Хатлянскай сярэдняй школы, на гэтай пасадзе працаваў 17 гадоў. Затым, да выхаду на пенсію і яшчэ 5 гадоў па гэтым працаваў настаўнікам у гэтай школе. Выдатнік народнай асветы. Вывучае гісторыю [[Хатляны|Хатлян]] і ўсёй Уздзеншчыны, апублікаваў шэраг артыкулаў у раённай і абласной газетах. У 1981 годзе ініцыяваў і стварыў гісторыка-краязнаўчы музей у Хатлянскай сярэдняй школе, якому пазней нададзена званне народнага<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/|title=Мечта, которая сбылась - народный музей|website=nastavnica.by|date=2017-10-20|access-date=2026-07-31}}</ref>. Арганізаваў рэстаўрацыю [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Свята-Пакроўскай царквы]] ў Хатлянах — помніка архітэктуры XIX ст.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/|title="Всё сложилось так, как надо"- почему люди переезжают жить в Хотляны - 25.01.2020|author=Светлана МИХАЙЛОВСКАЯ|last=|website=Чырвоная Зорка|date=2020-01-25|access-date=2026-07-31|last2=администратор|first2=Главный}}</ref>. Аўтар краязнаўчай кнігі пра Хатляны<ref name=":0" />. Летам 1988 года спрыяў ідэнтыфікацыі ўнікальнай знаходкі — каменнай [[Саха (ворная прылада)|сахі]] 3-га тысячагоддзя да нашай эры, пасля вывучэнняў у Інстутыце гісторыі АН БССР, яна захоўваецца ў школьным музеі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/|title=В музее Хотлянской школы хранится экспонат, которому свыше четырех тысяч лет - 13.06.2022|author=Виктор Соболевский|last=|website=Чырвоная Зорка|date=2022-06-13|access-date=2026-07-31|last2=Яскович|first2=Дарья}}</ref> == Выданні == * ''Лазар, М. К.'' Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / М. К. Лазар. — Мінск : БЕЛТА, 2003. — 121 с. * ''Лазар, М.'' Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / Міхась Лазар. — 2-е выд., дапоўненае і перапрацаванае. — Мінск : [[Кнігазбор]], 2008. — 121 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Лазар Міхаіл Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уздзенскім раёне]] jw0z2nu6swojm3acemhafwjzl5rte3i 0 49804 5173398 4574273 2026-07-30T21:32:39Z DzBar 156353 /* Творчасць */ 5173398 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Джэк Лондан | Арыгінал імя = Jack London | Фота = JackLondon02.jpeg | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = John Griffith Chaney | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = ЗША | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = [[прыгодніцкая літаратура]] | Дэбют = «Тайфун ля берагоў Японіі» | Прэміі = | Lib = | Сайт = | Роспіс = Jack London Signature.svg | Вікітэка = Джэк Лондан }} {{цёзкі2|Лондан (значэнні)|Лондан}} '''Джэк Ло́ндан''' ({{lang-en|Jack London}}, пры нараджэнні '''Джон Гры́фіт Чэ́йні''', {{lang-en|John Griffith Chaney}}; {{ДН|12|1|1876}}, [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] — {{ДС|22|11|1916}}) — амерыканскі пісьменнік, найбольш вядомы, як аўтар прыгодніцкіх апавяданняў і раманаў. == Біяграфічныя звесткі == Вучыўся ў Каліфарнійскім універсітэце (1896—1897). Быў золаташукальнікам на [[Аляска|Алясцы]] (1897—1898). == Творчасць == Друкаваўся з 1893. Вядомасць яму прынеслі т.зв. паўночныя апавяданні, у якіх дадзены яркія апісанні суровай паўночнай прыроды і паводзіны чалавека ў іх: зборнікі «Сын ваўка» (1900), «Бог яго бацькоў» (1901), «Дзеці маршу» (1902), раман «Дачка снягоў» (1902). Майстар анімалістычнага жанру (аповесці «Кліч продкаў», 1903; «[[Белы Ікол]]», 1906) і т.зв. марской прозы (раман «Марскі воўк», 1904; зборнік «Апавяданні паўднёвых мораў», 1911). Пад уплывам барацьбы амерыканскага пралетарыяту і рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі выдаў зборнікі публіцыстычных артыкулаў «Вайна класаў» (1905), «Рэвалюцыя» (1910), раман-утопію «Жалезная пята» (1908). Вяршыня творчасці Джэка Лондана — аўтабіяграфічны раман «Марцін Ідэн» (1909) пра трагічны лёс пісьменніка з народа. Аўтар раманаў «Месячная даліна» (1913), «Маленькая гаспадыня Вялікага дома» (1916), «Сэрцы трох» (выд. 1920) і інш. На беларускую мову асобныя творы Дж. Лондана пераклалі [[А. І. Якімовіч]], [[А. Мардвілка]], [[Н. Саламевіч]], [[А. Саламевіч]], [[У. Чаркас]]. == Беларускія пераклады == * Нязвычайны адрывак: Апавяданне / Пер.з англ.мовы А.Мардвілкі. — Мн.: Выд. ЦК"Маладняка", 1926. * Бук — паштовы сабака / Джэк Лёндон. — Мн.: Беларус. дзярж. выд-ва, 1930. — (Бібліятэка школьніка). * Забаставаў: Апавяданні / Пер. А.Якімовіча. — Мн.: Белдзяржвыд, 1931. * Кулі: Апавяданне. — Мн.: Белдзяржвыд, 1931. * Сказанне аб Кішы / Джэк Лондан. — Мн.: ДВБ. Дзіцячая літ., 1938. * Белы клык / Джэк Лондан. — Мн.: Дзярж. выд-ва Беларусі, 1939. * Смок Белью / Джэк Лондан. — Мн.: Дзярж. выд-ва БССР, 1947. — (Навукова-прыгодніцкая бібліятэка). * Кліч продкаў; Любоў да жыцця; Белы Ікол. Мн., 1997. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лондан Джэк}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Сацыялісты ЗША]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-самазабойцы]] 1zvjnvaloqqt5roqhy38vsyhubu1m14 0 50760 5173306 403561 2026-07-30T15:24:15Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ёсіп Броз Ціта]] 5173306 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ёсіп Броз Ціта]] 63gxws789cshfs8vbg09rpghwswyoim 0 51063 5173471 4731345 2026-07-31T05:29:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173471 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ян Пазняк | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Jan Poźniak}} | партрэт = {{#property:p18}} | шырыня партрэта = 230 | подпіс = Ян Пазняк каля 1936 года | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Пазняк | дзеці = Ян, Станіслаў, Галіна і інш. | тытул = Старшыня Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні | перыядпачатак = ~[[1934]] | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = Старшыня Прэзідыюма Цэнтральнага камітэта Беларускага народнага аб'яднання | перыядпачатак_2 = [[26 студзеня]] [[1936]] | перыядканец_2 = ? (не пазней [[1940]]) | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = Сакратар Прэзідыюма Цэнтральнага камітэту Беларускай хрысціянскай дэмакратыі | перыядпачатак_3 = [[1928]] | перыядканец_3 = [[26 студзеня]] [[1936]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = }} {{Цёзкі2|Пазняк}} '''Ян Аляксандравіч Пазняк''', '''Янка Пазняк''', ([[1887]], {{ДН|19|2|1895}} або [[1897]], [[Суботнікі]] — пасля [[22 красавіка]] {{ДС|||1940}}, магчыма [[Мінск]]; Псеўданімы: ''Янка Дудар''; ''Той Самы''; ''Сялянец''; Крыптанімы: ''Я. Д.''; ''Д-р''; ''Я.Д-р''; ''Я. П.''; ''я.п.''; ''Яп.''; ''П-к''; ''п-к''; ''Я.П-к''; ''Рэд. «Б.Кр.»'') — публіцыст, грамадскі, палітычны і культурны дзеяч беларускага нацыянальнага руху на Віленшчыне і [[Беларусы ў Польшчы|ў міжваеннай Польскай Рэспубліцы]]; хрысціянска-дэмакратычны палітык, член кіруючых органаў шэрагу арганізацый; арыштаваны і, напэўна, расстраляны савецкімі органамі дзяржбяспекі ў часе [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскіх рэпрэсій]]; дзед [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]]. == Біяграфічныя звесткі == [[Файл:Najdziuk, Tarasiewicz, Pieciukiewicz, Poźniak.png|міні|240px|Супрацоўнікі рэдакцыі «Biełaruskaj krynicy» ў Вільні. Злева направа: [[Язэп Найдзюк]], [[Уладзіслаў Тарасевіч]], [[Марыян Пяцюкевіч]], Ян Пазняк.]] [[Файл:Jan poźniak with wife and daughter.png|міні|240px|Ян Пазняк, яго жонка Марыя і малодшая дачка Галіна ў рэдакцыі «Biełaruskaj krynicy» у Вільні; сярэдзіна 1930-х.]] [[Файл:Marian Pieciukiewicz and others.png|міні|240px|Сям’я і знаёмыя Яна Пазняка. У цэнтры першага шэрагу жонка Марыя, справа стаіць сястра Вікторыя.]] Нарадзіўся ў 1887<ref name=a>{{кніга | загаловак = Энцыклапедыя… том 5| старонкі = 377}}</ref><ref name=c>{{кніга| спасылка = http://www.marakou.by/en/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19699| загаловак = Рэпрэсаваныя… том II| частка = Пазняк Янка| archive-date = 9 ліпеня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210709191433/http://www.marakou.by/en/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19699}}</ref> або [[19 лютага]] [[1895]]<ref name=d>{{кніга| спасылка = http://www.cprdip.pl/main/file.php?id=155| загаловак = Fragment rekonstrukcji białoruskiej listy katyńskiej| выдавецтва = [[Цэнтр польска-расійскага дыялогу і паразумення]]| archive-date = 5 кастрычніка 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131005030827/http://www.cprdip.pl/main/file.php?id=155}}</ref> або ў [[1897]] годзе<ref name=i>{{кніга | загаловак = Развагі..| старонкі = 12}}</ref> у мястэчку [[вёска Стоўбцы|Стоўбцы]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерніі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name=a/>, у сялянскай сям’і беларусаў-каталікоў: бацькі — Аляксандр і Ганна (у дзявоцтве Тучкоўская) Пазнякі<ref name="Граб">Пазняк Янка // Беларускія рэлігійныя…</ref>. Атрымаў агульную сярэднюю і музычную адукацыю<ref name="Граб"/>. У маладосці далучыўся да беларускага руху. У 1909—1912 гадах удзельнічаў у працы беларускіх хрысціянска-асветніцкіх суполак. У 1918—1920 гадах Я. Пазняк служыў арганістам у касцёле ў Лаварышках каля Вільні, пасля ў [[Касцёл Святых Янаў|касцёле Святых Янаў]] у Вільні. Сябра [[Хрысціянская дэмакратычная злучнасць|Хрысціянскай дэмакратычнай злучнасці]] з моманту яе заснавання ў маі 1917 годзе ў [[Петраград]]зе. Актыўна ўдзельнічаў у беларускім хрысціянска-дэмакратычным руху, асабліва пасля пераносу ў 1921 годзе яго цэнтра ў Вільню. У 1928—1936 гадах рэдагаваў газету «[[Biełaruskaja krynica]]». З 1928 года — сакратар Прэзідыума ЦК [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]], з 1936 — старшыня Прэзідыума [[Беларускае народнае аб'яднанне|Беларускага народнага аб’яднання]]. Арганізатар беларускіх сялянскіх мастацкіх калектываў і стваральнік беларускіх вясковых школ. З пачатку 1930-х — старшыня Віленскага беларускага нацыянальнага камітэта. == Прэса і публіцыстыка == У 1913—1915 гадах Ян Пазняк у Вільні разам з [[Антон Бычкоўскі|А. Бычкоўскім]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіным Ш.]], [[Баляслаў Пачопка|Б. Пачопкам]] і інш. выдаваў каталіцкую газету [[Беларус (1913)|«Biełarus»]]<ref name=a/>. З [[15 сакавіка]] [[1928]] года<ref name=i/> быў рэдактарам органу БХД — газеты «Biełaruskaja krynica». Гэтая дзейнасць сустрэла негатыўную рэакцыю з боку польскіх уладаў. На Пазняка была заведзена больш за 30 судовых спраў<ref name=a/><ref name=c/>(паводле іншай крыніцы, у 1936 годзе ён меў 35 спраў)<ref name=h>{{кніга | загаловак = Развагі...| старонкі = 14}}</ref>. На яго накладаліся грашовыя штрафы, быў арыштаваны і правёў у зняволенні некалькі месяцаў<ref name=c/>. У 1936 годзе тыраж газеты «[[Biełaruskaja krynica]]» 11 разоў канфіскоўвалі<ref name=a/>. У лістападзе 1936 года на кватэры Пазняка паліцыя зрабіла вобшук. Каб зберагчы часопіс ад закрыцця, Пазняк адмовіўся ад пасады рэдактара. Аднак, у красавіку 1937 года «Biełaruskaja krynica» была закрыта ўладамі<ref name=h/>. З 1938 года Ян Пазняк рэдагаваў часопіс «Хрысціянская думка», дапамагаў выдаваць грамадскі часопіс «Самапомач». Выступаў у друку з артыкуламі, у якіх між іншага каментаваў бягучыя палітычныя падзеі, аналізаваў грамадскую, рэлігійную і культурную сітуацыю беларускай меншасці ў Польшчы, акрэсліваў кірункі яе дзейнасці для абароны сваіх правоў, тлумачыў ідэалагічныя падставы хрысціянскага дэмакратызму<ref name=a/>. Між іншага напісаў працу ''«Самаўрад вясковых гмін»'', выдадзеную ў Вільні ў 1929 годзе<ref name=c/>. == Смерць == Пасля пачатку [[другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]], у кастрычніку 1939 года Ян Пазняк быў арыштаваны [[НКУС]] і вывезены з Вільні<ref name=a/>. Затым, магчыма ён, 22 красавіка 1940 года быў перавезены канвоем 226-га палка 15-й брыгады НКУС з [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]] ў [[Мінск]]<ref name=d/>. Далейшы лёс дакладна невядомы<ref name=a/>. Паводле даследавання [[Польска-расійскі цэнтр дыялогу і паразумення|Польска-расійскага цэнтру дыялогу і паразумення]], праз параўнанне пералікаў польскіх грамадзян зніклых на тэрыторыях Польшчы занятых СССР у 1939 годзе з канвойнымі спісамі войскаў НКУС, Ян Пазняк мог быць расстраляны НКУС паводле рашэння Палітбюро ВКП(б) ад 5 сакавіка 1940 года. Даследчыкі Цэнтру лічаць, што супадзенне тэрмінаў рашэння Палітбюро з часам транспарціроўкі Пазняка з Чэрвеня ў Мінск, а таксама адсутнасць інфармацыі пра яго далейшы лёс, з вялікай доляй пэўнасці (''graniczy wręcz z pewnością'') сведчаць за верагоднасць іх гіпотэзы. Паводле гэтай гіпотэзы, Ян Пазняк мог быць ахвярай [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскіх рэпрэсій]] супраць грамадзян былой міжваеннай Польскай рэспублікі і таму ўключаецца даследчыкамі Цэнтра ў г.зв. «Беларускі катынскі спіс», месцам смерці Пазняка з вялікай верагоднасцю з’яўляецца Мінск<ref name=d/>. Беларускі даследчык [[Леанід Маракоў]] таксама зазначае, што Ян Пазняк, верагодна, быў расстраляны НКУС у Мінску<ref name=c/>. == Ацэнкі == Жыццё і дзейнасць Яна Пазняка вельмі станоўча ацаніў яго ўнук Зянон. Паводле яго слоў, Ян — ''адзін з найбольш глыбокіх, выніковых лідараў і арганізатараў'' [[Беларусы ў Польшчы|беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай Польскай Рэспубліцы]], ён ''узначальваў ня толькі кірунак, ня толькі арганізацыю, але і цэлую плынь у беларускім руху, якая аказалася найбольш жыцьцястойкай''. На яго погляд, Ян Пазняк — ''чалавек нешматслоўны, добразычлівы і пазбаўлены славалюбства. (…) працу (…) ён цягнуў, як вол, быў добрым арганізатарам, тактыкам і прадбачлівым палітыкам<ref name=h/>. Біяграфія Яна Пазняка стала аб’ектам шматлікіх фальсіфікацый з боку камуністычных, прасавецкіх і прарасійскіх палітычных колаў [[Беларусь|Беларусі]]. Звычайна, гэта рабілася ў мэтах кампраметацыі яго ўнука — Зянона Пазняка — аднаго з галоўных апазіцыйных і незалежніцкіх дзеячаў у [[Беларусь|Беларусі]] 1990-х гадоў. У 1990—1991 гадах на тэрыторыі [[БССР|Беларускай ССР]] распаўсюджваліся лістоўкі з несапраўднай біяграфіяй Зянона Пазняка і яго продкаў. У іх змяшчалася інфармацыя, што Ян Пазняк быў агентам міжваенных польскіх спецслужбаў (г.зв. «двуйкі»), выдаваў ім беларускіх патрыётаў, выступаў за адарванне Беларусі ад Расіі. Паводле Зянона Пазняка, гэтыя матэрыялы рыхтаваліся [[КДБ]] і мелі на мэце ствараць уражанне голасу нізоў<ref name=e>{{кніга | загаловак = Развагі..| старонкі = 230}}</ref>. У 2008 годзе ў часопісе «Коммунист Белоруссии» (органе [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]]) і расійскай газеце «Новое дело» з’явіліся артыкулы, аўтары якіх заяўлялі аб прыналежнасці Яна Пазняка ў 1930-х гадах да Нацыянал-сацыялістычнай партыі Беларусі, а таксама ў рэдагаванні ў часы вайны калабарацыйнага часопісу «[[Раніца (газета, 1939)|Раніца]]»<ref name="КожевБНР">Кожевников В. БНР: история…</ref><ref name="Андрюхин">Андрюхин В. Секрет Президента…</ref>. Аднак, гэтыя сцвярджэнні не адпавядаюць рэчаіснасці — першы нумар газеты «Раніца» выйшаў у Берліне 3 снежня 1939 г.<ref name="Утро1">Раніца № 1…</ref>, т.б. ужо пасля арышту Я. Пазняка ў Вільні. Зянон Пазняк пракаментаваў гэтыя дзеянні<ref name=h/>: {{цытата|Вобраз дзеда Яна (Яся, як называла яго бабуля) я ўяўляў з дзяцінства. Ён мне здаваўся сьвятым. За ўсё жыцьцё я ня чуў, каб хто кінуў камень у гэты вобраз. Забойцы маўчалі, каб ня выявіць сваё злачынства. І вось жа прыйшоў час, і запеніліся наступнікі забойцаў. Яны думаюць, што не адказныя за тваю сьмерць, дзед Ясь. Ды й пеняцца ж на мяне, хоць і ўспамінаюць тваё імя. Як яны падобныя на тых, як падобныя… Да дробязяў падобныя.}} {{зноскі}} == Літаратура == * [http://picasaweb.google.com/lh/photo/g7GQkSm_Vhu5lD6UF_FIyw?feat=directlink Раніца, № 1. Берлін, 3 снежня 1939] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160527150608/http://picasaweb.google.com/lh/photo/g7GQkSm_Vhu5lD6UF_FIyw?feat=directlink |date=27 мая 2016 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1937/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%85%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%96%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%8F_i_%D0%AF%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%8F%D0%BA.html Беларуская хрысціянская дэмакратыя i Ян Пазьняк // Спадчына 1991. № 6. С. 47-53. ] // на [[pawet.net]] * Пазняк Ян Аляксандравіч // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. Мн.: БелЭн, 1992—1995. Т. 4. * {{Крыніцы/ЭГБ|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Пазняк Янка // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. Ю. Гарбінскі. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 * {{Крыніцы/БЭ|11}} * {{кніга|аўтар = [[Леанід Маракоў]]|загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794−1991. Энц. даведнік. У 10 т.|спасылка = http://www.marakou.by/en/davedniki/represavanyya-litaratary.html|месца = [[Мінск]]|год = 2003|isbn = 985-6374-04-9|archive-date = 19 сакавіка 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150319084828/http://www.marakou.by/en/davedniki/represavanyya-litaratary.html}} * {{кніга | аўтар = [[Зянон Пазняк]]|загаловак = Развагі. Канцэпцыя новага беларускага Адраджэньня, кн.1, артыкулы і матэр'ялы (1990–III.1996)| спасылка = http://kamunikat.org/download.php?item=7284-1.pdf| месца = [[Варшава]] – [[Нью-Ёрк]] – [[Вільнюс|Вільня]]| выдавецтва = «Беларускія ведамасьці», [[Таварыства беларускай культуры ў Летуве]]| год = 2007| старонак = 312| isbn = 9955-9337-6-3}} * Кожевников В. [http://www.politklub.ru/viewtopic.php?f=44&t=76 БНР: история пятой колонны]{{Недаступная спасылка}} / Владимир Кожевников // Коммунист Белоруссии. Мы и время: газета Коммунистической партии Беларуси / учредитель — Коммунистическая партия Беларуси. — 2008, 22 марта № 11 (586). BY-NBCB-se-08-420303 * Андрюхин В. [http://www.novdelo.ru/index.php?nav=nnews&viewart=11594 Секрет Президента] // Новое дело № 18 от 30.04.2008. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пазняк Ян Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы]] 92bz0r5hc6aezbr4azvyckitf1kjynd 0 52809 5173235 1838528 2026-07-30T13:32:36Z Autumndancer 168015 +літ-ра 5173235 wikitext text/x-wiki '''Падстолі''' ({{lang-la|Podstoli}}, {{lang-la|subdapifer}}) — пасада [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] сярэдзіны [[15 стагоддзе|15 стагоддзя]]. Намеснік [[стольнік]]а, дапамагаў яму сервіраваць стол [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікага князя літоўскага]]. Пазней выконваў намінальныя функцыі. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] было два вялікія падстолім — літоўскі і каронны. Ім падначаленыя былі падстоліі земскія і павятовыя (з [[17 стагоддзе|17 стагоддзя]]). У геэрархіі пасада падстолія была на сёмым месцы. * [[Падстолі вялікі літоўскі]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падстолі||}} [[Катэгорыя:Пасады]] [[Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Тытулы]] 054bz3n7g0xubqqhui9nv4rm7jdnt2h 0 52861 5173442 4220525 2026-07-31T01:18:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173442 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = LeuciscusIdus.JPG | image title = | image descr = | parent = Leuciscus | rang = Від | latin = Leuciscus idus | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | syn = * {{bt|Cyprinus idbarus|Linnaeus, 1758}}<ref name="BioLib">{{cite web| url = http://www.biolib.cz/en/taxon/id15571/| title = Сістэматыка і сінанімія| author = | date = | work = | publisher = BioLib| accessdate = 2012-02-20| lang = en| archive-date = 14 ліпеня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140714132858/http://www.biolib.cz/en/taxon/id15571/| url-status = dead}}</ref> * {{bt|Cyprinus idus|Linnaeus, 1758}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Cyprinus jeses|Linnaeus, 1758}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Cyprinus microlepidotus|Ekström, 1835}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Cyprinus orfus|Linnaeus, 1758}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Cyprinus orphusLinnaeus, 1758|}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Idus idus|(Linnaeus, 1758)}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Idus melanotus|Heckel, 1843}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Idus melanotus orientalis|Sinitzyn, 1900}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Idus miniatus|Heckel & Kner, 1858}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Idus miniatus|Bonaparte, 1845}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Idus oxianus|Kessler, 1877}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Leuciscus idus auratus|Bade, 1901}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Leuciscus idus idus|(Linnaeus, 1758)}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Leuciscus idus idus sibiricus|Kirillov, 1958}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Leuciscus idus lapponicus|Günther, 1868}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Leuciscus idus oxianus|(Kessler, 1877)}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Leuciscus neglectus|Selys-Longchamps, 1842}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Squalius oxianus|Kessler, 1877}}<ref name="BioLib"/> | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Leuciscus idus | commons = Leuciscus idus | iucn = | itis = 163576 | ncbi = 69811 | eol = 207288 }} '''Язь''' (''Leuciscus idus'') — [[рыба]] сямейства карпавых, мае знешняе падабенства з [[плотка]]й. Народная назва ''вязь'', дробнага — ''пад'язік''. == Апісанне == У даўжыню язь дасягае 60—70 см, маса да 4—6 кг. Цела сціснутае з бакоў, луска дробная. Галава адносна кароткая, лоб шырокі, пукаты, рот ніжні. Анальны і спінны плаўнікі ўсечаныя. Агульная афарбоўка цемнаватая, з залацістым адценнем. Спіна і верхняя частка бакоў цёмна-сінія, бруха серабрыстае. Спінны і хваставы плаўнікі цёмныя, зрэдку чырванаватыя, астатнія чырвоныя. Радужына зеленавата-жоўтая з цёмнай плямай. == Пашырэнне == Язь — прэснаводная рыба, аднак можа жыць і ў паўпрэснай вадзе марскіх заліваў. Пашыраны ў водах Сярэдняй Еўропы і Сібіры да Калымы, асобны падвід у басейне Аральскага мора. На Беларусі трапляецца ў рэках, праточных азёрах, вадасховішчах; пазбягае рэк з халоднай вадой і вярхоўяў з хуткім цячэннем. Трымаецца глыбокіх затокаў з ціхім цячэннем, каля мастоў, віроў і ям ніжэй перакатаў, каля берагоў з навіслым хмызняком, аддае перавагу месцам з гліністым, заглееным дном. == Асаблівасці біялогіі == Найбольш актыўны раніцай і на змярканні. Зімуе чародамі на глыбіні. Пасля нерасту жыве паасобку. Корміцца насякомымі, іх лічынкамі, ракападобнымі, дробнымі малюскамі, воднай расліннасцю. Палавая спеласць на 4—5-м годзе. Нераст у красавіку—маі, чародны, на разводдзі, у пратоках і на захламленых перакатах. Плоднасць ад 40 да 150 тыс. ікрынак. == Промысел == Прамысловае значэнне невялікае. Аб'ект аматарскага рыбалоўства. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карпавыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] 8rqvtmpoxou97bl5bm97zrsdzlatqat 0 52952 5173268 5128277 2026-07-30T14:01:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173268 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = Echis carinatus sal.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat|Пясчаная эфа|Echis carinatus}} | parent = | rang = Род | latin = Echis | author = [[Merrem]], 1820 | range map = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Echis | commons = Category:Echis | iucn = | itis = 634423 | ncbi = 8699 | eol = 34973 }} '''Э́фы''' (''Echis'') — род ядавітых [[Змеі|змей]] з сямейства гадзюкавых. Распаўсюджаны ў гліністых і пясчаных [[пустыня]]х і [[паўпустыня]]х. 5 [[Біялагічны від|відаў]] у пустынях Паўночнай Афрыкі, Паўднёва-Заходняй, Паўднёвай і Сярэдняй [[Азія|Азіі]]. Даўжыня да 80 см. [[Луска]] па баках [[тулава]] з зубчастымі рэбрышкамі, якія пры згортванні змяі ў кольцы выдаюць характэрны шоргатавы [[гук]]. На [[Галава|галаве]] рабрыстая луска з крыжападобным малюнкам. На [[Хвост|хвасце]] знізу рад шчыткоў. Афарбоўка шараватая або бураватая з малюнкам са светлых зігзагападобных палос. Кормяцца дробнымі [[Пазваночныя|пазваночнымі]], [[Насякомыя|насякомымі]], [[Павукападобныя|павукамі]]. Укус эфы можа быць смяротны для [[Жывёлы|жывёл]] і [[чалавек]]а. == Віды == * {{bt-latbel|Echis carinatus|Пясчаная эфа}} ** {{bt-latbel|Echis carinatus multisquamatus|}} * {{bt-latbel|Echis coloratus|}} * {{bt-latbel|Echis hughesi|}} * {{bt-latbel|Echis jogeri|}} * {{bt-latbel|Echis leucogaster|}} * {{bt-latbel|Echis megalocephalus|}} * {{bt-latbel|Echis ocellatus|}} * {{bt-latbel|Echis omanensis|}} * {{bt-latbel|Echis pyramidum|}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||195}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эфы/|title=Эфы}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/ZMEI.html Змеи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131108005128/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/ZMEI.html |date=8 лістапада 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гадзюкавыя]] kecem2bjhrml6igchmvhwihseik8tlb 0 55394 5173528 4667735 2026-07-31T06:44:05Z Ueschar 151377 удакладненне 5173528 wikitext text/x-wiki {{Каралеўскі дом | | прозвішча = Бурбоны | стан = | герб =Blason comte fr Clermont (Bourbon).svg |подпіс = Герб Трэцяга дома Бурбонаў | краіна =[[Каралеўства Іспанія]] | родапачынальны дом =[[Капетынгі]] | тытулы =<nowiki></nowiki> * [[Кароль Навары]] * [[Кароль Францыі]] * [[Кароль Іспаніі]] * [[Кароль Сіцыліі]] * [[Кароль Неапаля]] | заснавальнік =[[Роберт дэ Клермон|граф Робер дэ Клермон, сір дэ Бурбон]] | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | год заснавання = | спыненне роду = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | малодшыя лініі =<nowiki></nowiki> * [[Французскія Бурбоны]] * [[Іспанскія Бурбоны]] * [[Пармскія Бурбоны]] * [[Неапалітанскія Бурбоны]] * [[Арлеанскі дом]] }} <!--{{Гісторыя Францыі}}--> '''Бурбо́ны''' (адз. л. Бурбон, {{lang-fr|Bourbon}}, {{lang-es|Borbón}}, {{lang-it|Borbone}}) — еўрапейская [[дынастыя]], малодшая галіна каралеўскага дома [[Капетынгі|Капетынгаў]], якія пахадзяць ад [[Роберт дэ Клермон|Робера (1256-1317, граф Клермон, па жонцы сір дэ Бурбон)]], малодшага сына [[Людовік IX Святы|Людовіка IX Святога]]. Уступілі на французскі сталец з спыненнем іншай галіны Капетынгаў - дынастыі [[Валуа]] — у [[1589]] (у асобе [[Генрых III Валуа|Генрыха III]]). Дынастыя з'яўляецца, верагодна, не толькі найстаражытнейшым, але і самым шматлікім з еўрапейскіх манаршых дамоў. Яшчэ да абвяшчэння Генрыха Наварскага каралём Францыі ад асноўнага дрэва роду Бурбон аддзяліліся [[Кандэ|прынцы Кандэ]] і некалькі іншых галін, з якіх толькі галіна [[Бурбоны-Бюсэ|Бурбонаў-Бюсэ]] працягвае існаваць і сёння. == На тронах Еўропы == Прадстаўнікі дынастыі Бурбонаў былі ці з'яўляюцца ў наш час манархамі наступных дзяржаў: * [[Каралеўства Навара|Наварскага каралеўства]] ([[1550]]—[[1620]]) * [[Францыя|Францыі]] ([[1589]]—[[1792]]; [[1814]]—[[1815]]; [[1815]]—[[1848]]), * [[Іспанія|Іспаніі]] ([[1700]]—[[1808]]; [[1814]]—[[1868]]; [[1874]]—[[1931]]; цяпер валадарыць з [[1975]]) * [[Неапалітанскае каралеўства|Неапаля]] ([[1734]]—[[1806]], [[1815]]—[[1816]]) * [[Сіцылійскае каралеўства|Сіцыліі]] ([[1734]]—[[1816]]) * [[Каралеўства Абедзвюх Сіцылій]] ([[1816]]—[[1861]]) * [[Герцагства Пармскае|герцагства Пармскага]] ([[1748]]—[[1802]], [[1847]]—[[1859]]). * вялікага герцагства [[Люксембург]] з [[1964]], цяпер валадарыць == Гл. таксама == * [[Іспанскія Бурбоны]] * [[Пармскія Бурбоны]] * [[Неапалітанскія Бурбоны]] * [[Арлеанскі дом]] {{rq|sources|translate}} {{Каралеўскія дынастыі}} {{Дынастыі Еўропы}} {{Бурбоны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыі Францыі]] [[Катэгорыя:Уладарскія роды]] [[Катэгорыя:Бурбоны| ]] air3kyk908qj7frejtmdkr1rhwonfk3 0 56970 5173654 4737142 2026-07-31T08:45:48Z СоколовМихаил 169825 Поставлено ударение в слове Пшаніца 5173654 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Weizenähren.jpg | image title = Triticum aestivum | image descr = {{bt-bellat|Пшаніца летняя|Triticum aestivum}}, [[тыпавы від]] роду ''Triticum'' | regnum = Расліны | parent = Triticeae | rang = Род | latin = Triticum | author = [[L.]], 1753 | syn = * {{bt|Bromus|[[Scop.]], [[nom. inval.]]}} * {{bt|Crithodium|[[Link, батанік|Link]]}} * {{bt|Deina|[[Alefeld]]}} * {{bt|Frumentum|[[Krause]]}} * {{bt|Gigachilon|[[Seidl]]}} * {{bt|Nivieria|[[Нікаля Шарль Серэнж|Ser.]]}} * {{bt|Spelta|[[Натанаель Матэус фон Вольф|Wolf]]}} * {{bt|Zeia|[[Lunell]]}}<ref name="Watson">{{cite web|url=http://delta-intkey.com/grass/www/triticum.htm|title=Triticum L.|author=Watson L., Dallwitz M. J.|date=2010-04-23|work=The grass genera of the world: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval; including synonyms, morphology, anatomy, physiology, phytochemistry, cytology, classification, pathogens, world and local distribution, and references|publisher=Institute of Botany, Chinese Academy of Sciences|accessdate=2011-12-14|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BHwfhlm?url=http://delta-intkey.com/grass/www/triticum.htm|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref> | typus = {{bt-bellat|Пшаніца летняя|Triticum aestivum|[[L.]]}}<ref name="NCU-3e">[http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Triticum NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Triticum L.]{{ref-en}}</ref> | children name = [[Секцыя (таксанамія)|Секцыі]] | children = * {{bt|Monococcon|[[Dum.]]}} * {{bt|Dicoccoides|[[Flaks.]]}} * {{bt|Triticum|}} * {{bt|Timopheevii|[[A.Filat.]] & [[Dorof.]]}} * {{bt|Compositum|[[N.Gontsch.]]}}{{sfn|Гончаров|2008|}} | range map = Cultivo trigo.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = Арэалы паходжання і гадоўлі | wikispecies = Triticum | commons = Category:Triticum | itis = 42236 | ncbi = 4564 | eol = 108051 | grin = 12442 | ipni = 19220 }} '''Пшані́ца'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|134}}</ref> (''Triticum'') — род травяністых, галоўным чынам аднагадовых, раслін сямейства [[Злакі]], вядучая [[збожжавая культура]] ў шматлікіх краінах, у тым ліку і [[Беларусь|Беларусі]]. == Класіфікацыя == === Батанічная класіфікацыя === Род падзяляюць на 5 секцый{{sfn|Гончаров|2008|}}, якія ўключаюць каля 20 відаў{{sfn|The Plant List}}, а таксама змяшчае 10 гібрыдаў (7 унутрыродавых і 3 міжродавых){{sfn|Цвелёв|1976|с=160}}{{sfn|The Plant List}}: * Секцыя {{bt|Monococcon|[[Dum.]]}} *: {{bt-latbel|Triticum boeoticum|aut=[[Boiss.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum monococcum|aut=[[L.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum urartu|aut=[[Thumanjan]] ex [[Gandilyan]]|}} * Секцыя {{bt|Dicoccoides|[[Flaksb.]]}} *: {{bt-latbel|Triticum aethiopicum|aut=[[Jakubz.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum carthlicum|aut=[[Nevski]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum dicoccoides|aut=([[Körn.]] ex [[Asch.]] & [[Graebn.]]) [[Schweinf.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum dicoccum|aut=[[Schrank]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum durum|aut=[[Desf.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum polonicum|aut=[[L.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum turanicum|aut=[[Jakubz.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum turgidum|aut=[[L.]]|}} * Секцыя {{bt|Triticum|}} *: {{bt-latbel|Triticum aestivum|aut=[[L.]]|txt={{тып}}<ref name="NCU-3e" />|Пшаніца летняя|Пшаніца мяккая|Пшаніца звычайная|Пшаніца летняя{{!}}Пшаніца|Ярыца}} *: {{bt-latbel|Triticum compactum|aut=[[Host (батанік)|Host]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum macha|aut=[[Dekapr.]] & [[Menabde]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum spelta|aut=[[L.]]|}} *: {{bt-latbel|Triticum sphaerococcum|aut=[[Percival]]|}} * Секцыя {{bt|Timopheevii|[[A.Filat.]] & [[Dorof.]]}} *: {{bt-latbel|Triticum araraticum|aut=[[Jakubz.]]|}} — часам разглядаецца як падвід {{bt-bellat||Triticum timopheevii}} пад назвай ''Triticum timopheevii araraticum'' *: {{bt-latbel|Triticum timopheevii|aut=[[Zhuk.]]|}} *: * Секцыя {{bt|Compositum|[[N.Gontsch.]]}} *: {{bt-latbel|Triticum flaksbergeri|aut=[[Navr.]]|}}{{sfn|Гончаров|2008|}} *: {{bt-latbel|Triticum kiharae|aut=[[Dorof.]] & [[Migush.]]|}} * [[Гібрыд (біялогія)|Гібрыды]] *: {{bt-latbel|Triticum ×borisovii|aut=[[Zhebrak]] (1944)|}} [= {{bt|[[Triticum aestivum]]|[[L.]]}} × {{bt|[[Triticum timopheevii]]|([[Zhuk.]]) [[Zhuk.]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×dimococcum|aut=[[E.Schiem.]] & [[Staudt]] (1956)|}} [= {{bt|[[Triticum dicoccon]]|([[Schrank]]) [[Schübl.]]}} × {{bt|[[Triticum monococcum]]|[[L.]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×duelongatum|aut=[[Poleva]] (1995)}} [= {{bt|[[Elymus elongatus]]|([[Host (ботаник)|Host]]) [[Runemark]]}} × {{bt|[[Triticum durum]]|[[Desf.]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×duromedium|aut=[[Lubimova]] (1993)}} [= {{bt|[[Elymus hispidus]]| ([[Opiz]]) [[Melderis]]}} × {{bt|[[Triticum durum]]|[[Desf.]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×edwardii|aut=[[Zhebrak]] (1944)|}} [= {{bt|[[Triticum durum]]|[[Desf.]]}} × {{bt|[[Triticum monococcum]]|[[L.]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×fungicidum|aut=[[Zhuk.]] (1944)|}} [= {{bt|[[Triticum carthlicum]]|[[Nevski]]}} × {{bt|[[Triticum timopheevii]]|([[Zhuk.]]) [[Zhuk.]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×soveticum|aut=[[Zhebrak]] ex [[Thone]] (1944)|}} [= {{bt|[[Triticum durum]]|[[Desf.]]}} × {{bt|[[Triticum timopheevii]]|([[Zhuk.]]) [[Zhuk.]]}}]{{sfn|Цвелёв|1976|с=160}} *: {{bt-latbel|Triticum ×teres|aut=[[H.R.Jiang]] & [[X.X.Kong]] (1986)}} [= {{bt|[[Aegilops tauschii]]|[[Coss.]]}} × {{bt|[[Triticum urartu]]|[[Thumanjan]] ex [[Gandilyan]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×timococcum|aut=[[Kostov]] (1936)}} [= {{bt|[[Triticum monococcum]]|[[L.]]}} × {{bt|[[Triticum timopheevii]]|([[Zhuk.]]) [[Zhuk.]]}}] *: {{bt-latbel|Triticum ×turgidovillosum|aut=[[Tschermak]] (1930)}} [= {{bt|[[Triticum durum]]|[[Desf.]]}} × {{bt|[[Triticum turgidum]]|[[L.]]}}] == Значэнне і выкарыстанне == [[Мука]] з зерняў пшаніцы ідзе на выпяканне [[хлеб]]а, выраб [[макаронныя вырабы|макаронных]] і [[кандытарская прадукцыя|кандытарскіх]] вырабаў. Пшаніца таксама выкарыстоўваецца як [[кармавая культура]], уваходзіць у некаторыя рэцэпты прыгатавання [[піва]] і [[гарэлка|гарэлкі]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{ЗлакіСССР|частка=Род 22. Пшеница — Triticum L.|стар=160—170|ref=Цвелёв}} * {{артыкул|аўтар=Гончаров Н. П., Кондратенко Е. Я.|загаловак=Происхождение, доместикация и эволюция пшениц|спасылка=http://www.bionet.nsc.ru/vogis/pict_pdf/2008/t12_1_2/vogis_12_1_2_15.pdf|мова=ru|выданне=Информационный вестник ВОГиС|тып=журнал|год=2008|том=12|нумар=1/2|старонкі=159—179|issn=1814-554X|ref=Гончаров}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Poaceae/Triticum/|title=Triticum|date=2013|work=The Plant List. Version 1.1 Published on the Internet; <nowiki>http://www.theplantlist.org/</nowiki> (accessed 1st January)|access-date=2020-11-11|lang=en|ref=The Plant List|url-status=live}} {{Пшаніца}} {{Збожжавыя культуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Збожжавыя культуры]] [[Катэгорыя:Пшаніца| ]] [[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]] 3zj6w0x5yl5ys1wj1byrehg5dqg0gl2 0 59702 5173395 4766674 2026-07-30T21:28:24Z ~2026-42473-48 171924 /* Форма */ 5173395 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Бразілія}} | Лагатып = | Шырыня = 150px | Мянушкі = ''Seleção'' (Даслоўна з партугальскай — ''зборная''), ''Пентакампеоны'' | Канфедэрацыя = [[КАНМЕБОЛ]] ([[Паўднёвая Амерыка]]) | Федэрацыя = [[Бразільская канфедэрацыя футбола]] | Трэнер = | Капітан = | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Кафу]] (142) | Лепшы бамбардзір = [[Неймар]] (79) | Хатні стадыён = [[Маракана]] | Код ФІФА = BRA <!-- Форма --> | pattern_la1 = _bra22h | pattern_b1 = _bra22h | pattern_ra1 = _bra22h | pattern_sh1 = _bra22h | pattern_so1 = _bra22hl | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 003CFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra22a | pattern_b2 = _bra22a | pattern_ra2 = _bra22a | pattern_sh2 = _bra22a | pattern_so2 = _bra22al | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 0000FF <!-- Форма --> | Дзеючы рэйтынг = 2 <small>(7 чэрвеня 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг = 1 <small>(153 разы)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 22 <small>(чэрвень 2013)</small> | Рэйтынг Эла = 1 <small>(12 чэрвеня 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг Эла = 1 <small>(8640 дзён)</small> | Найніжэйшы рэйтынг Эла = 20 <small>(7 лістапада 2001)</small> | Першая гульня = {{Футбол|ARG||||||1812}} 3:0 {{Футбол|BRA||R||||1889}}<br />([[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]; [[20 жніўня]] [[1914]]) | Перамога = {{Футбол|BRA||||||1968}} 14:0 {{Футбол|NCA||R}}<br />([[Мехіка]], [[Мексіка]]; [[17 кастрычніка]] [[1975]]) | Паражэнне = {{Футбол|URU}} 6:0 {{Футбол|BRA||R||||1889}}<br />([[Вінья-дэль-Мар]], [[Чылі]]; [[18 верасня]] [[1920]])<br />{{Футбол|BRA}} [[Футбольны матч Бразілія — Германія (2014)|1:7]] {{Футбол|GER||R}}<br />([[Белу-Арызонты]], [[Бразілія]]; [[8 ліпеня]] [[2014]]) | Гульняў ЧС = 22 (усе) | Першы ЧС = 1930 | Дасягненні ЧС = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] Чэмпіён ([[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]]) | Чэмпіянат рэг = [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]] | Гульняў рэг = 37 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|1916]] | Дасягненні рэг = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] Чэмпіён ([[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1919|1919]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1922|1922]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1949|1949]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1989|1989]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1997|1997]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1999|1999]], [[Кубак Амерыкі па футболе 2004|2004]], [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|2007]], [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]]) | Чэмпіянат рэг2 = [[Залаты кубак КАНКАКАФ]] | Гульняў рэг2 = 3 | Першы рэг2 = [[Залаты кубак КАНКАКАФ 1996|1996]] | Дасягненні рэг2 = {{Ср}} 2 месца ([[Залаты кубак КАНКАКАФ 1996|1996]], [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2003|2003]]) | Гульняў КК = 7 | Першы КК = 1997 | Дасягненні КК = [[Файл:Gold medal world centered-2.svg|16px]] Чэмпіён ([[Кубак канфедэрацый 1997|1997]], [[Кубак канфедэрацый 2005|2005]], [[Кубак канфедэрацый 2009|2009]], [[Кубак канфедэрацый 2013|2013]]) }} {{Медалі | шырыня = 300px | фатаграфія = | медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету па футболе]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 1938|Францыя 1938]]}} {{медаль|Серабро|[[Чэмпіянат свету па футболе 1950|Бразілія 1950]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 1958|Швецыя 1958]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 1962|Чылі 1962]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 1970|Мексіка 1970]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 1978|Аргенціна 1978]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|ЗША 1994]]}} {{медаль|Серабро|[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Францыя 1998]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2002|Японія/Паўднёвая Карэя 2002]]}} {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 1997|Саудаўская Аравія 1997]]}} {{медаль|Серабро|[[Кубак канфедэрацый 1999|Мексіка 1999]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2005|Германія 2005]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2009|ПАР 2009]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2013|Бразілія 2013]]}} }} {{АГ-узнагароды}} {{АГ-спорт|[[Футбол]]}} {{АГ-медаль|Серабро|Летнія|1984|}} {{АГ-медаль|Серабро|Летнія|1988|}} {{АГ-медаль|Бронза|Летнія|1996|}} {{АГ-медаль|Бронза|Летнія|2008|}} {{АГ-медаль|Серабро|Летнія|2012|}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2016|}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2020|}} {{АГ-ніз}} '''Зборная Бразіліі па футболе''' прадстаўляе [[Бразілія|Бразілію]] на міжнародных спаборніцтвах па [[футбол]]е з 1914 года. Каманда кантралюецца [[Бразільская канфедэрацыя футбола|Бразільскай канфедэрацыяй футбола]], якая з’яўляецца адным з 10 членаў [[КАНМЕБОЛ]] (Паўднёваамерыканская футбольная канфедэрацыя) і ўваходзіць у [[ФІФА]]. Чэмпіён свету 1958, 1962, 1970, 1994, 2002 гадоў. == Гісторыя == Бразілія — адзіная краіна, якая не прапусціла ніводнага фінальнага этапу чэмпіянату свету. Яна ж адзіная, якая дамагалася тытула чэмпіёнаў 5 разоў. Акрамя гэтага ў іх скарбонцы два другія месцы, два трэція і два чацвёртыя. Упершыню зборная Бразіліі па футболе была сфарміравана ў 1914 годзе і правяла матч супраць англійскага клуба [[ФК Эксетэр Сіці|«Эксетэр Сіці»]] і выйграла 2:0 (па іншых звестках матч завяршыўся ўнічыю 3:3). Аднак да больш сур’ёзных перамог на сусветнай арэне было яшчэ далёка. Шмат у чым гэтаму перашкаджала блытаніна сярод кіраўнікоў мясцовых футбольных федэрацый унутры краіны. Як бы там ні было, у чэмпіянатах свету [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] Бразілія выбывала пасля першага этапу. У [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938 годзе]] каманда паказала значны прагрэс і ўпэўнена заваявала бронзу чэмпіянату. А [[Леанідас]] патрапіў у гісторыю, як першы ігрок, які забіў 4 мячы ў матчы чэмпіянату свету. Першы пасляваенны [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|чэмпіянат 1950]] стаў першым, які праходзіў у Бразіліі. Да таго ж ён быў унікальны тым, што на ім не праводзіўся фінальны матч. Быў групавы этап для чатырох каманд. Прынята лічыць сустрэчу Бразілія — [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] «фіналам». Матч, які праходзіў на стадыёне «[[Маракана]]» у Рыа-дэ-Жанэйра наведалі 199854 балельшчыкі. Бразільцам дастаткова было згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнамі, але, ведучы ў ліку 1:0, яны прайгралі 1:2. У Паўднёвай Амерыцы гэты матч вядомы як «[[мараканаса]]». У [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954 годзе]] на чэмпіянат, які праходзіў у Швейцарыі, прыехала абноўленая каманда з групай добрых моцных ігракоў. Аднак у чвэрцьфінале бразільцы саступілі фаварыту першынства, [[Зборная Венгрыі па футболе|венграм]], з лікам 2:4, правёўшы адзін з самых жудасных матчаў у сваёй гісторыі. Гэты матч атрымаў назву «[[Бітва ў Берне, футбол|бітва ў Берне]]». У [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] годзе на чэмпіянаце свету ў Швецыі Бразілія нечакана для ўсіх у бліскучым стылі стала чэмпіёнам свету. У складзе каманды бліскалі такія ігракі, як [[Пеле]], [[Гарынча]], [[Вава]] і многія іншыя, якія ўвайшлі ў сусветную гісторыю футбола. Адкрыццём гэтага першынства быў сямнаццацігадовы Пеле, які да гэтага часу лічыцца каралём футбола ўсіх часоў і народаў. У [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962 годзе]] ў Чылі бразільцы змаглі паўтарыць свой поспех. Найлепшым бамбардзірам першынства стаў Гарынча, які забіў 4 мяча. Яго напарнік Пеле выбыў з чэмпіянату пасля цяжкай траўмы ў адным з першых матчаў турніру. На [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіянаце свету ў Англіі]] ў 1966 годзе каманду чакаў грандыёзны правал. «Селесаа» апынуліся не па зубах [[Зборная Венгрыі па футболе|венгры]] і [[Зборная Партугаліі па футболе|партугальцы]], у шэрагах якіх гуляў [[Эўзеб’ю]]. Зборная Бразіліі выбыла з першынства ўжо ў падгрупе, што расцэньвалася не інакш як нацыянальная катастрофа. Шэраг ігракоў быў вымушаны некаторы час заставацца ў Еўропе, чакаючы неспакойную сітуацыю на радзіме. Аднак ужо на наступным [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|чэмпіянаце свету ў Мексіцы]] бразільцы, у складзе якіх зноў бліскаў Пеле, паказалі футбол найвышэйшага класа і выйгралі ўсе матчы першынства. У фінале Бразілія разграміла [[Зборная Італіі па футболе|зборную Італіі]] 4:1. Пасля таго, як «Селесаа» за кароткі час змаглі тры разы стаць уладальнікамі тытула чэмпіёна свету, пачалася доўгая паласа няўдач: * 1974 — Бразілія выставіла адзін з самых слабых складаў за ўсю сваю гісторыю і ў выніку заняла толькі 4 месца. * 1978 — «Селесаа» саступілі па розніцы мячоў гаспадарам поля [[Зборная Аргенціны па футболе|аргенцінцам]] у матчы за выхад у фінал. Расчараваныя бразільцы абвінавацілі брамніка [[Зборная Перу па футболе|зборнай Перу]], аргенцінца па нараджэнні, у адмысловы дрэннай гульні (матч Аргенціна — [[Зборная Перу па футболе|Перу]] скончыўся 6:0). * 1982 — склад Бразіліі лічыўся непераможным, аднак адбылося нечаканае паражэнне ад [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] 2:3 і выбыванне з турніру на ранняй стадыі. Італьянцы ў выніку сталі лепшымі на гэтым турніры. * 1986 — на гэты раз паражэнне па серыі пасляматчавых пенальці супраць [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]]. За Бразілію не забіў 11-метровы «Белы Пеле» [[Зіку]]. * 1990 — жудаснае паражэнне ў 1/8 фіналу супраць [[Зборная Аргенціны па футболе|аргенцнцаў]]. Бразільцы на працягу ўсёй гульні паказвалі добры атакуючы футбол, раз за разам штурмавалі браму суперніка, але так і не змаглі забіць. На апошніх хвілінах матча [[Клаўдзіа Каніджа]] пасля контратакі забіў вырашальны гол. 1:0 на карысць Аргенціны. На [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|чэмпіянаце свету 1994 года ў ЗША]] Бразілія праз 24 гады зноў атрымала перамогу: пасля цяжкага фіналу супраць [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] бразільцы змаглі выйграць у серыі пасляматчавых пенальці 3:2. У складзе Бразіліі асабліва вылучаліся нападаючыя [[Рамарыу]], [[Бебету]], галкіпер [[Клаўдыу Тафарэл|Тафарэл]], паўабаронца і капітан каманды [[Дунга]], абаронцы [[Кафу]], [[Бранку (футбаліст)|Бранку]]. На [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|чэмпіянаце свету 1998 года ў Францыі]] у складзе «Селесаа» бліскаў знакаміты «зубасцік» [[Раналду]]. Бразілія зноў дайшла да фіналу, аднак пацярпела паражэнне ад [[Зборная Францыі па футболе|гаспадароў поля]] 0:3. Два галы, якія паклалі пачатак разгрому, пасля падач з вуглавых забіў лідар зборнай Францыі [[Зінедзін Зідан]]. На [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|чэмпіянаце свету 2002 года ў Японіі і Паўднёвай Карэі]] Бразілія працягвала паказваць добрую гульню і ў трэці раз запар выйшла ў фінал сусветнага першынства. У фінале яны ўпершыню сустрэліся са сваім галоўным завочным канкурэнтам [[Зборная Германіі па футболе|зборнай Германіі]] і нанеслі немцам паражэнне 2:0. Браму Германіі абараняў знакаміты брамнік [[Олівер Кан]], які на працягу чэмпіянату паказваў выдатную гульню, аднак у фінале здзейсніў фатальную памылку і прапусціў просты мяч. Найлепшым бамбардзірам першынства стаў [[Раналду]] (8 мячоў). У складзе «пентакампеонаў» гуляў шэраг майстроў экстра-класа, такіх як [[Раналдынью]], [[Раберту Карлус]], [[Кака]], [[Рывалду]], [[Кафу]], [[Лусіу]] і іншыя. [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|Чэмпіянат свету 2006 года ў Германіі]] завяршыў серыю моцных выступленняў зборнай Бразіліі. Нягледзячы на зорны склад, каманда падышла да першынства не згулянай і ў слабой кандыцыйнай форме (напрыклад, па меркаванні шматлікіх журналістаў, Раналду меў лішак вагі). Пасля шэрагу перамог Бразілія ў 1/4 фіналу пацярпела паражэнне ад вопытнай [[Зборная Францыі па футболе|французскай зборнай]] 0:1 ([[Цьеры Анры|Анры]]). На [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянаце свету 2010 года ў Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]] ў 1/4 фіналу зборная Бразілія прайграла [[Зборная Нідэрландаў па футболе|зборнай Нідэрландаў]] з лікам 2:1. Трэнер «пентакампеонаў» [[Дунга]] цалкам змяніў манеру гульні зборнай у бок прагматычнасці і стаўкі на фінальны вынік. У складзе Бразіліі бліскалі такія ігракі як [[Жуліу Сезар Суарыс Эспіндула|Жуліу Сезар]], [[Майкон Сізенанду|Майкон]], [[Лусіу]], [[Кака]], [[Рабінью]]. [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|Чэмпіянат свету 2016 года]] другі раз у гісторыі праходзіў у Бразіліі. У параўнанні з першынствам 2010 года амаль поўнасцю абнавіўся склад, месца ветэранаў занялі маладыя ігракі, лідарам зборнай стаў [[Неймар]]. Пасля ўпэўненай перамогі ў [[Кубак канфедэрацый 2013|Кубку канфедэрацый]] Бразілія лічылася адным з фаварытаў, аднак у паўфінальным матчы супраць [[Зборная Германіі па футболе|зборнай Германіі]] прапусціла пяць мячоў за першыя 30 хвілін матча, які скончыўся з лікам 1:7 і стаў найбуйнейшым паражэннем Бразіліі ў гісторыі. У мачты за трэцяе месца Бразілія саступіла [[Зборная Нідэрландаў па футболе|зборнай Нідэрландаў]] з лікам 0:3. Няўдачы чакалі Бразілію і ў наступных Кубках Амерыкі. У 2015 годзе, пераадолеўшы групавы этап, Бразілія саступіла ў чвэрцьфінале [[Зборная Парагвая па футболе|Парагваю]] па пенальці. З-за гэтага паражэння Бразілія ўпершыню за доўгі час не трапіла на Кубак канфедэрацый (які праходзіў у 2017 годзе). На юбілейным Кубку Амерыкі 2016 года Бразілія саступіла ў рашаючым матчы групавога этапу [[Зборная Перу па футболе|Перу]] (0:1, першае паражэнне ад Перу з 1985 года) і ўпершыню з 1987 года не выйшла з групы. У чэрвені 2016 года новым галоўным трэнерам зборнай Бразіліі быў прызначаны [[Тыты]]. Адбор да чэмпіянату свету 2018 пачаўся для бразільцаў удала, яны хутка захапілі лідарства ў паўднёваамерыканскай групе і ў выніку сталі сталі першай зборнай (пасля гаспадароў — зборнай [[Зборная Расіі па футболе|Расіі]]), якая гарантавала сабе месца на сусветным першынстве. == Форма == {| width=100 % |- | {{Футбольная форма | pattern_la = _blue_hoops| pattern_b = | pattern_ra = _blue_hoops| leftarm = blue hoops | body = <nowiki>ffffff</nowiki><math>fffggff </math> | rightarm = ffffff | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = 1914 }} | {{Футбольная форма | pattern_la = _green_stripes| pattern_b = _greenstripes| pattern_ra = _green_stripes| leftarm = FFcc00 | body = FFcc00| rightarm = FFcc00 | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = 1916 }} | {{Футбольная форма | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = 1917 }} | {{Футбольная форма | pattern_la = _yellow_hoops| pattern_b = _greenhorizontal| pattern_ra = _yellow_hoops| leftarm = ffffff | body = ffffff| rightarm = ffffff | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = 1918 }} | {{Футбольная форма | pattern_la = _black_stripes| pattern_b = _blackstripes3| pattern_ra = _black_stripes| leftarm = FFcc00 | body = FFcc00 | rightarm = FFcc00 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 1919 }} |} {| width=100 % |- | {{Футбольная форма | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = ffffff | body = ffffff| rightarm = ffffff | shorts = 0000ff | socks = ffffff | title = 1919—1945 }} | {{Футбольная форма | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = ffffff | body = ffffff| rightarm = ffffff | shorts = ffffff | socks = ffffff | title = 1945—1950 }} | {{Футбольная форма | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = 0000ff | body = 0000ff | rightarm = 0000ff | shorts = 0000ff | socks = 0000ff | title = 1950—1953 }} | {{Футбольная форма | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FFFF3F | body = FFFF3F | rightarm = FFFF3F | shorts = 003399 | socks = ffffff | title = 1954-2026 }} |} == Выступы на турнірах == === Чэмпіянат свету === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !colspan=9|Чэмпіянат свету ! style="width:1%;" rowspan="26"| !width="16%" rowspan=2|Найлепшы бамбардзір (галы) !width="16%" rowspan=2|Галоўны трэнер ! style="width:1%;" rowspan="26"| !colspan=6|Кваліфікацыя |- style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !width="11%"|Год !width="14%"|Стадыя !width="5%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |Групавы раўнд (топ-13) |6-е / 13 |2 |1 |0 |1 |5 |2 |[[Прэгінья]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Піндару ды Карвалью Радрыгіс]] |colspan=6|''Запрошаная каманда'' |- |{{Сцяг|Італія|1861}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |1/8 фіналу |14-е / 16 |1 |0 |0 |1 |1 |3 |[[Леонідас]] (1) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіс Віньяэс]] | colspan="6" |''Кваліфікавалася аўтаматычна'' |- |{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 15 |bgcolor=#DEB887|5 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|14 |bgcolor=#DEB887|11 |[[Леонідас]] (7) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Адэмар Пімента]] | colspan="6" |''Кваліфікавалася аўтаматычна'' |- |style="border: 3px solid red"|{{Сцяг|Бразілія|1889}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 13 |bgcolor=#DCDCDC|6 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|22 |bgcolor=#DCDCDC|6 |[[Адэмір]] (8) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Флавіу Коста]] | colspan="6" |''Гаспадыня чэмпіянату'' |- |{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |Чвэрцьфінал |5-е / 16 |3 |1 |1 |1 |8 |5 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Дыды]]<br>[[Жулінью]]<br>[[Пінгу (бразільскі футбаліст)|Пінгу]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Зэзэ Марэйра]] |4 |4 |0 |0 |8 |1 |- |{{Сцяг|Швецыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 16 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|16 |bgcolor=Gold|4 |[[Пеле]] (6) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Вісенты Феола]] |2 |1 |1 |0 |2 |1 |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 16 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|14 |bgcolor=Gold|5 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (4):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Гарынча]]<br>[[Вава]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Аймарэ Марэйра]] | colspan="6" |''Дзеючы чэмпіён'' |- |{{Сцяг|Англія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |Групавы раўнд (топ-16) |11-е / 16 |3 |1 |0 |2 |4 |6 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Гарынча]]<br>[[Пеле]]<br>[[Рылду]]<br>[[Тастан]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Вісенты Феола]] | colspan="6" |''Дзеючы чэмпіён'' |- |{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 16 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|19 |bgcolor=Gold|7 |[[Жайрзінью]] (7) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Марыу Загалу]] |6 |6 |0 |0 |23 |2 |- |{{Сцяг|ФРГ}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |Паўфінал |4-е / 16 |7 |3 |2 |2 |6 |4 |[[Раберту Рывеліну]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Марыу Загалу]] | colspan="6" |''Дзеючы чэмпіён'' |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 16 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|4 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|10 |bgcolor=#DEB887|3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Раберту Дынаміт]]<br>[[Дырсеу]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Клаўдыу Каўтынью]] |6 |4 |2 |0 |17 |1 |- |{{Сцяг|Іспанія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |Групавы раўнд 2 (топ-12) |5-е / 24 |5 |4 |0 |1 |15 |6 |[[Зіку]] (4) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Тэле Сантана]] |4 |4 |0 |0 |11 |2 |- |{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |Чвэрцьфінал |5-е / 24 |5 |4 |1 |0 |10 |1 |[[Карэка (футбаліст)|Карэка]] (5) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Тэле Сантана]] |4 |2 |2 |0 |6 |2 |- |{{Сцяг|Італія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] |1/8 фіналу |9-е / 24 |4 |3 |0 |1 |4 |2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Карэка (футбаліст)|Карэка]]<br>[[Мюлер (футбаліст)|Мюлер]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Себасцьян Лазароні]] |4 |3 |1 |0 |13 |1 |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 24 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|2 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|11 |bgcolor=Gold|3 |[[Рамарыу]] (5) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Карлус Алберту Парэйра]] |8 |5 |2 |1 |20 |4 |- |{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 32 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|14 |bgcolor=#DCDCDC|10 |[[Раналду]] (4) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Марыу Загалу]] | colspan="6" |''Дзеючы чэмпіён'' |- |{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}{{Сцяг|Японія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 32 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|18 |bgcolor=Gold|4 |[[Раналду]] (8) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіс Феліпі Скалары]] |18 |9 |3 |6 |31 |17 |- |{{Сцяг|Германія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |Чвэрцьфінал |5-е / 32 |5 |4 |0 |1 |10 |2 |[[Раналду]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Карлус Алберту Парэйра]] |18 |9 |7 |2 |35 |17 |- |{{Сцяг|ПАР}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |Чвэрцьфінал |6-е / 32 |5 |3 |1 |1 |9 |4 |[[Луіс Фабіяну]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Дунга]] |18 |9 |7 |2 |33 |11 |- |style="border: 3px solid red"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |Паўфінал |4-е / 32 |7 |3 |2 |2 |11 |14 |[[Неймар]] (4) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіс Феліпі Скалары]] | colspan="6" |''Гаспадыня чэмпіянату'' |- |{{Сцяг|Расія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |Чвэрцьфінал |6-е / 32 |5 |3 |1 |1 |8 |3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Неймар]]<br>[[Філіпі Каўтынью]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Тыты]] |18 |12 |5 |1 |41 |11 |- |{{Сцяг|Катар}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |Чвэрцьфінал |7-е / 32 |5 |3 |1 |1 |8 |3 |[[Рышарлісан]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Тыты]] |17 |14 |3 |0 |40 |5 |- |{{Сцяг|ЗША}} {{Сцяг|Канада}} {{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | | | | | | | |- style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !Усяго !Перамога (5) !22/22 !114 !76 !19 !19 !237 !108 ![[Раналду|{{color|#009B3A0|Раналду}}]] (15) ! !127 !82 !33 !12 !280 !75 |} === Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі і Кубак Амерыкі === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !width="11%"|Год !width="16%"|Стадыя !width="7%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !width="4%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !width="4%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !width="4%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !width="4%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !width="4%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !width="4%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !width="1%"| !width="21%"|Найлепшы бамбардзір (галы) !width="21%"|Галоўны трэнер |- style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !colspan=12|Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|1916]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=#DEB887|3-е / 4 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|4 |style="background:#FEDF00" rowspan="30"| |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Аленкар]]<br>[[Дэмостэніс]]<br>[[Артур Фрыдэнрайх]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Сілвіу Лагрэка]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1917|1917]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=#DEB887|3-е / 4 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|8 |[[Харолду]] (2) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Сільвіу Лагрэка]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1919|1919]] |bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=Gold|1-е / 4 |bgcolor=Gold|4 |bgcolor=Gold|3 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|12 |bgcolor=Gold|3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (4):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Неку (футбаліст)|Неку]]<br>[[Артур Фрыдэнрайх]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Харолду]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1920|1920]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=#DEB887|3-е / 4 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|8 |[[Ісмаэл Алварыса]] (1) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Асвалду Гоміс]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1921|1921]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 4 |bgcolor=#DCDCDC|3 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|3 |[[Машаду]] (2) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Ферэйру Віяна Нету]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1922|1922]] |bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-5) |bgcolor=Gold|1-е / 5 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|2 |bgcolor=Gold|3 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 3 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Амілкар]]<br>[[Неку (футбаліст)|Неку]]<br>[[Фарміга]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Лаіс]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1923|1923]] |Фінальны раўнд (топ-4) |4-е / 4 |3 |0 |0 |3 |2 |5 |[[Ніла Брага]] (2) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чыку Нету]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1924|1924]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1925|1925]] | bgcolor="#DCDCDC" |Фінальны раўнд (топ-5) | bgcolor="#DCDCDC" |2-е / 5 | bgcolor="#DCDCDC" |4 | bgcolor="#DCDCDC" |2 | bgcolor="#DCDCDC" |1 | bgcolor="#DCDCDC" |1 | bgcolor="#DCDCDC" |11 | bgcolor="#DCDCDC" |9 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (4):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Лагарту]]<br>[[Ніла Брага]] |{{Сцяг|Уругвай}} [[Рамон Платэра]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1926|1926]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1927|1927]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1929|1929]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1935|1935]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1937|1937]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-6) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 6 |bgcolor=#DCDCDC|6 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|17 |bgcolor=#DCDCDC|11 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (4):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Луіс Мескіту ды Алівейру|Луісінью]]<br>[[Радольфа Бартэчка|Патэску]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Адэмар Пімента]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|1939]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1941|1941]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1942|1942]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-7) |bgcolor=#DEB887|3-е / 7 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|15 |bgcolor=#DEB887|7 |[[Сілвіу Пірылью]] (6) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Адэмар Пімента]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1945|1945]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-7) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 7 |bgcolor=#DCDCDC|6 |bgcolor=#DCDCDC|5 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|19 |bgcolor=#DCDCDC|5 |[[Атылья Гарсія]] (5) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Флавіу Коста]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1946|1946]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-6) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 6 |bgcolor=#DCDCDC|5 |bgcolor=#DCDCDC|3 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|13 |bgcolor=#DCDCDC|7 |[[Элену ды Фрэйташ]] (6) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Флавіу Коста]] |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1947|1947]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1949|1949]] |bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-8) |bgcolor=Gold|1-е / 8 |bgcolor=Gold|8 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|46 |bgcolor=Gold|7 |[[Жаір да Роза Пінту]] (9) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Флавіу Коста]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1953|1953]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-7) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 7 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|3 |bgcolor=#DCDCDC|17 |bgcolor=#DCDCDC|9 |[[Жулінью]] (5) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Зэзэ Марэйра]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1955|1955]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1956|1956]] |Фінальны раўнд (топ-6) |4-е / 6 |5 |2 |2 |1 |4 |5 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Хасэ Радрыгес Валентэ|Альвару]]<br>[[Мойзес Ферэйру Алвіш|Зезінью]]<br>[[Луіс Трахілья|Луізінью]]<br>[[Маўрынью]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Асвалду Брандан]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1957|1957]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-7) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 7 |bgcolor=#DCDCDC|6 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|23 |bgcolor=#DCDCDC|9 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (8):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Дыды]]<br>[[Эварысту ды Маседу|Эварысту]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Асвалду Брандан]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1959 (Аргенціна)|1959]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-7) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 7 |bgcolor=#DCDCDC|6 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|17 |bgcolor=#DCDCDC|7 |[[Пеле]] (8) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Вісенты Феола]] |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1959 (Эквадор)|1959]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-5) |bgcolor=#DEB887|3-е / 5 |bgcolor=#DEB887|4 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|10 |[[Паўлу Пісанешы]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Гентыль Кардосу]] |- |{{Сцяг|Балівія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1963|1963]] |Фінальны раўнд (топ-7) |4-е / 7 |6 |2 |1 |3 |12 |13 |[[Флавіу Мінуану]] (5) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Аймарэ Марэйра]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |-style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !Усяго !Перамога (3) !19/29 !93 !50 !14 !29 !237 !132 ! ! |- style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !colspan=12|Кубак Амерыкі |- |{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|1975]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 10 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|5 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|16 |bgcolor=#DEB887|4 |style="background:#FEDF00" rowspan="20"| |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Данівал]]<br>[[Нелінью]]<br>[[Пальінья (футбаліст, 1950)|Пальінья]]<br>[[Раберту Батата]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Асвалду Брандан]] |- |{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1979|1979]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 10 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|10 |bgcolor=#DEB887|9 |[[Сократыс]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Клаўдыу Каўтынью]] |- |{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1983|1983]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 10 |bgcolor=#DCDCDC|8 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|8 |bgcolor=#DCDCDC|5 |[[Раберту Дынаміт]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Клаўдыу Каўтынью]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1987|1987]] |Групавы раўнд (топ-10) |5-е / 10 |2 |1 |0 |1 |5 |4 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Карэка (футбаліст)|Карэка]]<br>[[Нельсан Луіш Керчнер|Нельсінью]]<br>[[Рамарыу]]<br>[[Эду Марангон]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Карлус Алберту Сілва]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1989|1989]] |bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=Gold|1-е / 10 |bgcolor=Gold|7 |bgcolor=Gold|5 |bgcolor=Gold|2 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|11 |bgcolor=Gold|1 |[[Бебету]] (6) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Себасцьян Лазароні]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1991|1991]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 10 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|12 |bgcolor=#DCDCDC|8 |[[Бранку (футбаліст)|Бранку]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Паўлу Раберту Фалкан]] |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1993|1993]] |Чвэрцьфінал |5-е / 12 |4 |1 |2 |1 |6 |4 |[[Пальінья (футбаліст, 1967)|Пальінья]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Карлус Алберту Парэйра]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1995|1995]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 12 |bgcolor=#DCDCDC|6 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|0 |bgcolor=#DCDCDC|10 |bgcolor=#DCDCDC|3 |[[Туліу Коста|Туліу]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Марыу Загалу]] |- |{{Сцяг|Балівія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1997|1997]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 12 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|22 |bgcolor=Gold|3 |[[Раналду]] (5) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Марыу Загалу]] |- |{{Сцяг|Парагвай}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1999|1999]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 12 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|17 |bgcolor=Gold|2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (5):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Раналду]]<br>[[Рывалду]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Вандэрлей Лушэмбургу]] |- |{{Сцяг|Калумбія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2001|2001]] |Чвэрцьфінал |6-е / 12 |4 |2 |0 |2 |5 |4 |[[Дэнілсан ды Алівейра|Дэнілсан]] (2) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіс Феліпі Скалары]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2004|2004]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 12 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|3 |bgcolor=Gold|2 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|13 |bgcolor=Gold|6 |[[Адрыяну Лейты Рыбейру|Адрыяну]] (7) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Карлус Алберту Парэйра]] |- |{{Сцяг|Венесуэла}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|2007]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 12 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|4 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|15 |bgcolor=Gold|5 |[[Рабінью]] (6) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Дунга]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]] |Чвэрцьфінал |8-е / 12 |4 |1 |3 |0 |6 |4 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Алешандры Пату]]<br>[[Неймар]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Ману Менезіс]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] |Чвэрцьфінал |5-е / 12 |4 |2 |1 |1 |5 |4 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 5 гульцоў (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Доглас Коста]]<br>[[Неймар]]<br>[[Раберту Фірміну]]<br>[[Рабінью]]<br>[[Тыягу Сілва]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Дунга]] |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|2016]] |Групавы раўнд (топ-16) |9-е / 16 |3 |1 |1 |1 |7 |2 |[[Паўлінью]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Дунга]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 12 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|4 |bgcolor=Gold|2 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|13 |bgcolor=Gold|1 |[[Эвертан Суарыс|Эвертан]] (3) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Тыты]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2021|2021]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 10 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|5 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|12 |bgcolor=#DCDCDC|3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Неймар]]<br>[[Лукас Пакета]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Тыты]] |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2024|2024]] | | | | | | | | | | |-style="background:#FEDF00; color:#009B3A" !Усяго !Перамога (6) !18/18 !98 !58 !24 !16 !193 !72 ! ! |} === Алімпійскія гульні === * Чэмпіён — [[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2016|2016]] * Сярэбраны прызёр — 1984, 1988, 2012 * Трэцяе месца — 1996, 2008 === Кубак канфедэрацый === * Пераможца — 1997, 2005, 2009, 2013 * Сярэбраны прызёр — 1999 === Залаты кубак КАНКАКАФ === * Сярэбраны прызёр — [[Залаты кубак КАНКАКАФ 1996|1996]], [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2003|2003]] * Трэцяе месца — [[Залаты кубак КАНКАКАФ 1998|1998]] === Залаты Кубак чэмпіёнаў свету === * Сярэбраны прызёр — 1980 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.cbf.com.br/ Афіцыйны сайт Бразільскай канфедэрацыі футбола] * [http://www.v-brazil.com/culture/sports/world-cup/ Бразілія на чэмпіянатах свету] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Навігацыйны блок2 |state = collapsed |загаловак = Міжнародныя турніры зборнай Бразіліі <!--|Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1953 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1954 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1956 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1957 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1958 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1959 (1) |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1962 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1966 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1970 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1974 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1978 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1982 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 1984 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1986 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 1987 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 1988 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 1989 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1990 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 1991 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 1993 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1994 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 1995 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 1996 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 1997 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 1997--> |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 1998 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Залатым Кубку КАНКАКАФ 1998 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 1999 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 1999 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2000 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2001 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2001 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2002 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2003 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Залатым Кубку КАНКАКАФ 2003 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2004 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2005 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2007 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2008 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2009 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2011 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2012 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2013 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2015 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2016 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2019 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2021 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{Чэмпіёны свету па футболе}} {{Пераможцы Кубка Амерыкі па футболе}} {{Паўднёваамерыканскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Бразіліі па футболе| ]] 26xcx6irmcngllhh92ifk4aykwyl6gc 0 61086 5173360 5128629 2026-07-30T18:45:34Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5173360 wikitext text/x-wiki [[Image:Vermouth.jpg|thumb|Бутэлька вермута]] '''Вермут''' (ням. Wermut, літаральна — палын) — мацаванае віно, прыгатаванае з дабаўленнем спірту, цукру і араматызаванае настоямі вострапрыпраўных і [[лекавыя расліны|лекавых раслін]]. Настоі ([[экстракт]]ы) раслін ([[палын]], [[бузіна чорная]], [[кардамон]], [[карыца]], [[мята]]) гатуюць на 75%-м спірце і дадаюць (2-4 % па аб’ёме) у віно-аснову (пераважна сухое). Выпускаюць вермут белы, ружовы і чырвоны, моцны (18 % спірту і 8 % [[цукар|цукру]]) і дэсертны (16 % спірту і цукру). Першае прамысловае прадпрыемства па выпуску вермута было заснавана Антоніа Бенедэці Карпана ў [[Турын]]е у [[1786]] годзе. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Алкагольныя напоі}} 6t87rbqa98fbn8n6t99yrdqzyf3zvm3 0 61935 5173188 5128268 2026-07-30T12:28:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173188 wikitext text/x-wiki [[Image:Copenhagen Metro escalators.jpg|thumb|Эскалатары [[Капенгагенскі метрапалітэн|Капенгагенскага метро]]]] '''Эскала́тар''' ({{lang-en|escalator}}, штучнае слова, створанае па прыкладу слова elevator, ад {{lang-fr|Escalade}} — штурмавая лесвіца) — пад’ёмна-транспартная машына ў выглядзе нахіленай на 30—35 ° да гарызонту [[лесвіца|лесвіцы]] з рухомымі прыступкамі для перамяшчэння людзей з аднаго ўзроўню на іншы . Прыступкі лесвіцы звычайна прымацаваныя да замкнёнага ланцугу, які прыводзіцца ў рух ад электрарухавіка праз [[рэдуктар]]. Эскалатары распаўсюджаныя на станцыях [[метрапалітэн]]а, [[чыгуначны вакзал|вакзалах]], у буйных гандлёвых установах, у падземных пераходах. Хуткась руху звычайна 0,5—1 м/с. == Гл. таксама == * [[Травалатар]] * [[Ліфт бесперапыннага дзеяння]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||159}} == Спасылкі == * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/transport_i_svyaz/ESKALATOR.html Эскалатор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130126004932/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/transport_i_svyaz/ESKALATOR.html |date=26 студзеня 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] * {{commons|Escalator}} {{Пад'ёмна-транспартныя машыны}} [[Катэгорыя:Метрапалітэн]] [[Катэгорыя:Пад’ёмна-транспартныя машыны]] [[Катэгорыя:Пешаходная інфраструктура]] cgzh97kqjix149r0kspzb6wahfz2bw0 0 62935 5173584 4844924 2026-07-31T07:40:23Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Стора]] у [[Стора (рака)]]: ёсць камуна 4844924 wikitext text/x-wiki {{Рака |Нацыянальная назва = da/Storåen |Каардынаты вытока = 56.0919/9.3009 |Каардынаты вусця = 56.3159/8.2935 |Вышыня вусця = 0 }} '''Стора''' ({{lang-da|Storåen}}) — [[рака]] на поўначы [[Еўропа|Еўропы]]. Працякае па цэнтральнай частцы [[Данія|Даніі]]. Належыць да басейна [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]. Даўжыня ракі 104 км, плошча [[Вадазбор|басейна]] 1565 км², сярэдні расход вады 16,1 м³/сек. Другая па велічыні рака ў Даніі. Рака не суднаходная. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Даніі]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора]] abhghbwoxj1habt5yxndpag6bp77nbg 5173591 5173584 2026-07-31T07:45:59Z Autumndancer 168015 5173591 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Стора}} {{Рака |Нацыянальная назва = da/Storåen |Каардынаты вытока = 56.0919/9.3009 |Каардынаты вусця = 56.3159/8.2935 |Вышыня вусця = 0 }} '''Стора''' ({{lang-da|Storåen}}) — [[рака]] на поўначы [[Еўропа|Еўропы]]. Працякае па цэнтральнай частцы [[Данія|Даніі]]. Належыць да басейна [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]. Даўжыня ракі 104 км, плошча [[Вадазбор|басейна]] 1565 км², сярэдні расход вады 16,1 м³/сек. Другая па велічыні рака ў Даніі. Рака не суднаходная. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Даніі]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Паўночнае мора]] jfhxvwpv6gq9jwq7hhgwmbjx2fxf7pc 0 65190 5173727 4953211 2026-07-31T10:48:38Z Autumndancer 168015 5173727 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Пажар''' — некантралюемы працэс [[гарэнне|гарэння]], які прыводзіць да знішчэння матэрыяльных каштоўнасцей і небяспечны для жыцця людзей. Гарэнне пры пажары характарызуецца самаадвольным распаўсюджваннем, невысокай ступенню згарання матэрыялаў, утварэннем дыму. Узнікае пры неасцярожным абыходжанні з агнём, самаўзгаранні рэчываў (матэрыялаў), няспраўнасці ў электрычных сетках і прыладах, невыкананні правіл эксплуатацыі вытворчага абсталявання, ад [[маланка|маланкі]] і па іншых прычынах; на адкрытай прасторы (напр., [[лясны пажар|лясныя пажары]], тарфяныя пажары) і ў збудаваннях (унутраныя пажары). Прастору, ахопленую пажарам, умоўна падзяляюць на зоны: гарэння (ачаг пажару), цеплавога ўздзеяння і задымлення. У ачагу пажару адбываецца тленне і (ці) назіраецца полымя, вылучаюцца [[цяпло]] і [[дым]]. Аснўная характарыстыка знішчальнага дзеяння пажару — тэмпература; максімальныя тэмпературы, характэрныя для адкрытых пажараў (ад 1000 °C для цвёрдых матэрыялаў да 1450 °C для гаручых газаў). Зона гарэння абкружана зонай цеплавога ўздзеяння, дзе ўстанаўліваецца тэмпература вышэй за 60 °C, якая выклікае разбурэнне матэрыялаў, канструкцый і тоіць небяспеку для людзей. Прадукты няпоўнага згарання (дым) утвараюць зону задымлення, звычайна яны таксічныя (асабліва прадукты гарэння палімераў). Для спынення пажару выкарыстоўваюць розныя вогнетушыльныя сродкі ([[вада]], пена, , парашковыя саставы, нейтральныя газы, хімічныя інгібітары гарэння і інш.), якія падаюць у ачаг пажару пры дапамозе пажарнай тэхнікі, [[вогнетушыльнік]]амі і інш. Мерапрыемствы па пажарнай прафілактыцы і тушэнні пажараў ажыццяўляе пажарная ахова. == Віды пажараў паводле мест ўзнікнення == [[Файл:Junkavičy. Юнкавічы (1915-18).jpg|250px|міні|Пажар у [[Юнкавічы|Юнкавічах]]]] * пажары на транспартных сродках; * стэпавыя і палявыя пажары; * падземныя пажары на [[шахта]]х і рудніках; * тарфяныя і лясныя пажары; * тэхнагенныя пажары (пажары ў цыстэрнах і рэзервуарах, на электрастанцыях); * пажары ў будынках. == Буйныя пажары == * [[Вялікі лонданскі пажар]] * [[Пажары ў Брэсце]] * [[Пажар 1885 года ў Гродне]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агонь]] [[Катэгорыя:Надзвычайныя сітуацыі]] [[Катэгорыя:Пажарная справа]] [[Катэгорыя:Пажар| ]] [[Катэгорыя:Віды агню]] n64bgpqy7ese47bvvo9f5pxv7zf3wg8 5173728 5173727 2026-07-31T10:49:24Z Autumndancer 168015 5173728 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Пажар''' — некантралюемы працэс [[гарэнне|гарэння]], які прыводзіць да знішчэння матэрыяльных каштоўнасцей і небяспечны для жыцця людзей. Гарэнне пры пажары характарызуецца самаадвольным распаўсюджваннем, невысокай ступенню згарання матэрыялаў, утварэннем дыму. Узнікае пры неасцярожным абыходжанні з агнём, самаўзгаранні рэчываў (матэрыялаў), няспраўнасці ў электрычных сетках і прыладах, невыкананні правіл эксплуатацыі вытворчага абсталявання, ад [[маланка|маланкі]] і па іншых прычынах; на адкрытай прасторы (напр., [[лясны пажар|лясныя пажары]], тарфяныя пажары) і ў збудаваннях (унутраныя пажары). Прастору, ахопленую пажарам, умоўна падзяляюць на зоны: гарэння (ачаг пажару), цеплавога ўздзеяння і задымлення. У ачагу пажару адбываецца тленне і (ці) назіраецца полымя, вылучаюцца [[цяпло]] і [[дым]]. Аснўная характарыстыка знішчальнага дзеяння пажару — тэмпература; максімальныя тэмпературы, характэрныя для адкрытых пажараў (ад 1000 °C для цвёрдых матэрыялаў да 1450 °C для гаручых газаў). Зона гарэння абкружана зонай цеплавога ўздзеяння, дзе ўстанаўліваецца тэмпература вышэй за 60 °C, якая выклікае разбурэнне матэрыялаў, канструкцый і тоіць небяспеку для людзей. Прадукты няпоўнага згарання (дым) утвараюць зону задымлення, звычайна яны таксічныя (асабліва прадукты гарэння палімераў). Для спынення пажару выкарыстоўваюць розныя вогнетушыльныя сродкі ([[вада]], пена, парашковыя саставы, нейтральныя газы, хімічныя інгібітары гарэння і інш.), якія падаюць у ачаг пажару пры дапамозе пажарнай тэхнікі, [[вогнетушыльнік]]амі і інш. Мерапрыемствы па пажарнай прафілактыцы і тушэнні пажараў ажыццяўляе пажарная ахова. == Віды пажараў паводле мест ўзнікнення == [[Файл:Junkavičy. Юнкавічы (1915-18).jpg|250px|міні|Пажар у [[Юнкавічы|Юнкавічах]]]] * пажары на транспартных сродках; * стэпавыя і палявыя пажары; * падземныя пажары на [[шахта]]х і рудніках; * тарфяныя і лясныя пажары; * тэхнагенныя пажары (пажары ў цыстэрнах і рэзервуарах, на электрастанцыях); * пажары ў будынках. == Буйныя пажары == * [[Вялікі лонданскі пажар]] * [[Пажары ў Брэсце]] * [[Пажар 1885 года ў Гродне]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажар||}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агонь]] [[Катэгорыя:Надзвычайныя сітуацыі]] [[Катэгорыя:Пажарная справа]] [[Катэгорыя:Пажар| ]] [[Катэгорыя:Віды агню]] 4ucq43an4yhudppkaw75pxdvx5okd6x 0 65589 5173191 4790888 2026-07-30T12:30:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173191 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Эсон| Дэпартамент-Фр=Essonne| нумар= 91| рэгіён=[[Іль-дэ-Франс]]| прэфектура=[[Эўры]]| насельніцтва= 1,134 млн| год=1999| месца= 14| шчыльнасць= 629| плошча=1804 | акругі=3| кантоны=42| камуны=196 | img_coa=Blason département fr Essonne.svg| }} '''Эсон''' (Эсона, {{lang-fr|Essonne}}) — дэпартамент на поўначы цэнтральнай часткі [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў [[Іль-дэ-Франс|рэгіёна Іль-дэ-Франс]]. Парадкавы нумар 91. Адміністрацыйны цэнтр — [[Эўры]]. Насельніцтва 1,134 млн чалавек (14-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 1804 км². Праз дэпартамент працякае рака [[Сена (рака)|Сена]] і яе прытокі, у тым ліку [[Рака Эсон|Эсон]]. Дэпартамент уключае 3 акругі, 42 кантона і 196 камун. Эсон быў створаны [[1 студзеня]] [[1968]] г. на частках тэрыторыі былога дэпартамента [[Сена і Уаза]]. == Вядомыя асобы == * [[Мішэль Серо]] (1928—2007) — французскі [[акцёр]]. == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.Essonne.pref.gouv.fr/ Prefecture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181003215751/http://www.essonne.pref.gouv.fr/ |date=3 кастрычніка 2018 }} * [http://www.essonne.fr Conseil general] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160116124931/http://www.essonne.fr/ |date=16 студзеня 2016 }} {{Дэпартаменты Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эсон (дэпартамент)| ]] cotnv17i7wssqxv3gd8vdobnjvlb9d7 4 66466 5173279 5156881 2026-07-30T14:29:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5173279 wikitext text/x-wiki {{змест справа}} == А == # [[Адольф Іванавіч Абіхт|Абіхт Адольф Іванавіч]] (4; 338) # [[Абламовічы]] (4; 338) # [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч (Абрагамовіч) Ян]] (2; 41) # [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] (3; 164) # [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] (4; 338—339) # [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] (4; 339) # [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] (4; 339—340) # [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] (3; 164—165) # [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] (3; 165) # [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] (3; 165—166) # [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] (4; 340) # [[Багдан Агінскі|Агінскі Багдан]] (3; 166) # [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] (3; 166—167) # [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] (3; 167—168) # [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] (4; 340—341) # [[Вацлаў Агрыпа|Агрыпа Вацлаў (Венцлаў)]] (2; 41) # [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] (3; 168—169) # [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адамовіч Адам Фердынанд]] (4; 341) # [[Людвіг Фларыянавіч Адамовіч|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч]] (4; 341—342) # [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] (4; 342) # [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] (4; 342—345) # [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] (4; 345) # [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] (4; 345—346) # [[Алелька Уладзіміравіч|Алелькавіч Аляксандр (Алелька)]] (2; 41-42) # [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон (Адам, Аляксандр)]] (3; 169—170) # [[Альгерд]] (2; 42-44) # [[Якуб Альшэўскі|Альшэўскі Якуб]] (3; 170—171) # [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] (2; 44) # [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] (3; 171—172) # Амельяновіч Васіль Мікалаевіч; гл. Цяпінскі Васіль Мікалаевіч (2; 45) # [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] (4; 346) # [[Ф. Андрушкевіч|Андрушкевіч Ф.]] (3; 172) # [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] (4; 346—348) # [[Кірыла Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] (4; 348) # [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] (4; 348) # [[Анісіфар Дзевачка|Анісіфар]] (2; 45) # [[Ежы Казімір Анцута|Анцута Ежы Казімір]] (3; 172—173) # [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа-Чыкунскі|Анцыпа (Анцыпа-Чыкунскі) Ільдафонс Дзяменцьевіч]] (4; 348—349) # [[Фердынанд Францавіч Арля-Ашмянец|Арля-Ашмянец Фердынанд Францавіч]] (3; 173) # [[Арцемій]] (2; 45) # [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аскерка Аляксандравіч Уладзіслававіч]] (4; 349) # [[Сцяпан Міхаіл Аскерка|Аскерка Сцяпан Міхаіл]] (3; 173—174) # [[Павел Каспаравіч Астравіцкі|Астравіцкі Павел Каспаравіч]] (2; 45-46) # [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Астрожскі Канстанцін (Васіль) Канстанцінавіч]] (2; 46-48) # [[Тамаш Мацвеевіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Тамаш Мацвеевіч]] (4; 349—350) # [[Аўрамій Смаленскі]] (1; 12) # [[Аўрамка]] (2; 48-49) # [[Міхаіл Мікалаевіч Ачапоўскі|Ачапоўскі Міхаіл Мікалаевіч]] (4; 350) == Б == # [[Андрэй Баболя|Баболя Андрэй]] (3; 174) # [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|Баброўскі Міхаіл Кірылавіч]] (3; 174—176) # [[Павел Восіпавіч Баброўскі|Баброўскі Павел Восіпавіч]] (4; 350—351) # [[Францішак Багамолец|Багамолец Францішак]] (3; 176) # [[Аляксандр Міхайлавіч Багаткевіч|Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч]] (4; 351) # [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Багдановіч Адам Ягоравіч]] (4; 351—352) # [[Ангел Іванавіч Багдановіч|Багдановіч Ангел Іванавіч]] (4; 352—353) # [[Яўстафій Багданоўскі|Багданоўскі Яўстафій]] (4; 353) # [[Паўлюк Багрым|Багрым Паўлюк]] (4; 353—354) # [[Канстанцін Багуслаўскі|Багуслаўскі Канстанцін]] (3; 176—177) # [[Марыя Уладзіміраўна Багушэвіч|Багушэвіч Марыя Уладзіміраўна]] (4; 354—355) # [[Францішак Бенядзікт Казіміравіч Багушэвіч|Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч]] (4; 355—361) # [[Аляксей Міхайлавіч Бажанаў|Бажанаў Аляксей Міхайлавіч]] (4; 361—362) # [[Мануіл Базілевіч|Базілевіч Мануіл]] (3; 177) # [[Кіпрыян Базылік|Базылік Цыпрыян (Кіпрыян)]] (2; 49-50) # [[Юзаф Бака|Бака Юзаф]] (3; 177) # [[Сцяпан Міхайлавіч Бакарэвіч|Бакарэвіч Сцяпан Міхайлавіч]] (4; 369) # [[Юльян Бакшанскі|Бакшанскі Юльян]] (4; 362) # [[Міхаіл Ігнатавіч Балінскі|Балінскі Міхаіл Ігнатавіч]] (4; 362—363) # [[Антон Бандзевіч|Бандзевіч Антон]] (3; 177—178) # [[Іосіф Васілевіч Баранецкі|Баранецкі Іосіф Васілевіч]] (4; 363) # [[Ян Іосіф Бараноўскі|Бараноўскі Іван (Ян) Іосіф]] (4; 363) # [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі|Бардзілоўскі Іван Каятанавіч]] (4; 363) # [[Авіт Факудзьевіч Барздынскі|Барздынскі Авіт Факудзьевіч]] (4; 363—364) # [[Лявон Бароўскі|Бароўскі Лявон]] (4; 364—366) # [[Антоній Барташэвіч|Барташэвіч Антоні]] (3; 178) # [[Кароль Бартольд|Бартольд Кароль]] (3; 178—179) # [[Ян Баршчэўскі|Баршчэўскі Ян]] (4; 366—367) # [[Іван Пятровіч Барычэўскі-Тарнава|Барычэўскі (Барычэўскі-Тарнава) Іван Пятровіч]] (4; 367—368) # Барэйка Аляксандр; гл. Ходзька Аляксандр (4; 368) # [[Юзаф Барэйка|Барэйка Юзаф]] (3; 179) # Барэйка Ян; гл. Ходзька Ян (4; 368) # [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Карніловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 368) # [[Каспар Бекеш|Бекеш Каспар]] (2; 50-51) # [[Аўгуст Бекю|Бекю Аўгуст]] (3; 179) # [[Андрэй Хрыстафоравіч Белаблоцкі|Белаблоцкі (Белабоцкі) Андрэй (Ян) Хрыстафоравіч]] (3; 180) # [[Браніслаў Белаблоцкі|Белаблоцкі Браніслаў]] (4; 369) # [[Андрэй Берант|Берант Андрэй]] (3; 180) # [[Юзаф Беркман|Беркман Юзаф]] (4; 369—370) # [[Іаан Андрэевіч Берман|Берман Іаан Андрэевіч]] (4; 370) # [[Раймунд Бжазоўскі|Бжазоўскі Раймунд]] (4; 370) # [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Бжазоўскі Тадэвуш]] (3; 180—181) # [[Ігнат Бжастоўскі|Бжастоўскі Ігнат]] (4; 370) # [[Павел Ксаверы Бжастоўскі|Бжастоўскі Павел Ксаверы]] (3; 181) # [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Бжастоўскі Цыпрыян Павел]] (3; 181—182) # [[Тэадор Білевіч|Білевіч Тэадор]] (3; 182) # [[Амелія Даравінская|Бірута (Даравінская Амелія)]] (4; 370—371) # [[Стафан Бісіс|Бісіс Стафан]] (3; 182—183) # [[Франц Феліксавіч Блус|Блус Франц Феліксавіч (Ілья Піліпавіч)]] (4; 371) # [[Францішак Ксаверы Міхал Богуш|Богуш Францішак Ксаверы Міхал]] (3; 183) # [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Богуш-Сестранцэвіч Станіслаў Іванавіч]] (3; 183—185) # [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскі Анатоль Восіпавіч]] (4; 371—372) # [[Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты|Борзабагаты Уладзіслаў Канстанцінавіч]] (4; 372) # [[Фларыян Бохвіц|Бохвіц Фларыян]] (4; 373) # Бранеўскі М.; гл. Філалет Хрыстафор (2; 51) # [[Мікалай Карнілавіч Бржэскі|Бржэскі Мікалай Карнілавіч]] (4; 373) # [[Келясцін Іванавіч Брэн|Брэн Келясцін Іванавіч]] (4; 373—374) # [[Якуб Антоні Брэтэ|Брэтэ Якуб Антоні]] (3; 185) # [[Іосіф Будзіла|Будзіла Іосіф]] (3; 185—186) # [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будзіловіч Антон Сямёнавіч]] (4; 374) # Будзімір; гл. Каганец Карусь (4; 374) # [[Канстанцін Андрэевіч Будзінскі|Будзінскі Канстанцін Андрэевіч]] (4; 374) # [[Беняш Будны|Будны Беняш]] (3; 186—188) # [[Сымон Будны|Будны Сымон]] (2; 51-59) # [[Іасафат Булгак|Булгак Іасафат]] (4; 374—375) # [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч]] (4; 375) # [[Фадзей Булгарын|Булгарын Фадзей Венядзіктавіч]] (4; 375—376) # Бурачок Мацей; гл. Багушэвіч Францішак (4; 376) # [[Вінцэнцій Бучынскі|Бучынскі Вінцэнцій]] (4; 376) # [[Ігнацій Якса Быкоўскі|Быкоўскі Ігнацій Якса]] (3; 188—189) # [[Юзаф Уладзіслаў Быхавец|Быхавец Юзаф Уладзіслаў]] (4; 376—377) # [[Бычковы]] (4; 377) #: [[Яўген Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Яўген Іванавіч]] #: [[Уладзімір Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Уладзімір Іванавіч]] #: [[Аляксандр Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Аляксандр Іванавіч]] # [[Даніэль Бялінскі|Бялінскі Даніэль]] (2; 59-60) # [[Памва Бярында|Бярында Памва]] (3; 189—191) == В == # [[Вадкоўскія]] (4; 377—378) #: [[Іван Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Іван Фёдаравіч]] #: [[Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Фёдар Фёдаравіч]] #: [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Аляксандр Фёдаравіч]] # [[Антон Станіслававіч Вайніловіч|Вайніловіч Антон Станіслававіч]] (4; 378) # [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Вайніловіч Восіп Мікалаевіч]] (4; 378) # [[Марцін Валадковіч|Валадковіч Марцін]] (2; 60) # [[Міхаіл Міхайлавіч Валатоўскі|Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч]] (4; 378—379) # [[Аляксандр Валіцкі|Валіцкі Аляксандр]] (4; 379) # [[Астафій Багданавіч Валовіч|Валовіч Астафій Багданавіч]] (2; 60-63) # [[Міхаіл Казіміравіч Валовіч|Валовіч Міхаіл Казіміравіч]] (4; 379—380) # [[Вацлаў Валеры Валодзька|Валодзька Вацлаў Валеры]] (4; 380) # [[Валенцій Ваньковіч|Ваньковіч Валенцій Мельхіёравіч]] (4; 380—382) # [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Васільева Настасся Якаўлеўна]] (4; 382—383) # [[Тамаш Ваўжэцкі|Ваўжэцкі Тамаш]] (3; 191—192) # [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Вашчанка Васіль Максімавіч]] (3; 192—193) # [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Вашчанка Максім Ярмалініч]] (3; 193—195) # [[Бярнард Ваяводка|Ваяводка Бярнард]] (2; 63) # [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|Вераніцын Канстанцін Васілевіч]] (4; 383) # [[Вітаўт]] (2; 63-65) # [[Эразм Вітэлій|Вітэлій Эразм (Цёлк)]] (2; 65) # [[Андрэй Вішаваты|Вішаваты Андрэй]] (3; 195—198) # [[Андрэй Волан|Волан (Волян) Андрэй]] (2; 65-66) # [[Мікола Вольскі|Вольскі Мікола]] (3; 198—199) # [[Ялегі Пранціш Вуль|Вуль Ялегі Пранціш (Карафа-Корбут Элегі Францішак Маўрыкіевіч)]] (4; 383—384) # [[Кароль Вырвіч|Вырвіч Кароль]] (3; 199—200) # [[Казімір Вяржбіцкі|Вяжбіцкі (Вяржбіцкі) Казімір]] (3; 200) # [[Аляксандр Андрэевіч Вярыга|Вярыга Аляксандр Андрэевіч]] (4; 384) # [[Браніслаў Фартунатавіч Вярыга|Вярыга Браніслаў Фартунатавіч]] (4; 384) # [[Уладзіслаў Вярыга|Вярыга Уладзіслаў]] (4; 384—385) # [[Арцём Ігнатавіч Вярыга-Дарэўскі|Вярыга-Дарэўскі Арцём Ігнатавіч]] (4; 385) # [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Вярэнька Францішак Леапольдавіч]] (4; 385—386) # [[Ірадзіён Якаўлевіч Вятрынскі|Вятрынскі Ірадзіён Якаўлевіч]] (4; 386); <small>[[:ru:Ветринский, Иродион Яковлевич]]</small>. == Г == # [[Станіслаў Габрыловіч|Габрыловіч Станіслаў]] (2; 66) # [[Ксенафонт Гаворскі|Гаворскі Ксенафонт Антонавіч]] (4; 386—387) # [[Лукаш Галамбёўскі|Галамбёўскі Лукаш]] (4; 387) # [[Казімір Галоўка|Галоўка Казімір]] (3; 200—201) # [[Юзаф Галухоўскі|Галухоўскі Юзаф]] (4; 387—388) # [[Яфім Гальперын|Гальперын Яфім Абрамавіч]] (4; 388) # [[Гальшанскія]] (2; 66-67) # [[Сяргей Фёдаравіч Галюн|Галюн Сяргей Фёдаравіч]] (4; 388—389) # [[Піліп Нерыуш Галянскі|Галянскі Піліп Нерыуш]] (3; 201—203) # [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Гамаліцкі Міхаіл Лявонавіч]] (4; 389) # [[Васіль Міхайлавіч Гарабурда|Гарабурда Васіль Міхайлавіч]] (2; 68) # [[Міхаіл Багданавіч Гарабурда|Гарабурда Міхаіл]] (2; 68) # [[Юльян Гарайн|Гарайн Юльян]] (4; 389—390) # [[Апалінар Гараўскі|Гараўскі Апалінар Гілярыевіч]] (4; 390—391) # [[Іван Данілавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Іван Данілавіч]] (4; 391—392) # [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч]] (4; 392) # [[Максім Гаўрыленка|Гаўрыленка Максім (Максімільян)]] (4; 392) # [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|Гаўсман Міхаіл Антонавіч]] (4; 392—393) # [[Сямён Сафронавіч Гаховіч|Гаховіч Сямён Сафронавіч]] (4; 393) # [[Іосіф Антонавіч Гашкевіч|Гашкевіч Іосіф Антонавіч]] (4; 393—394) # [[Альбрэхт Гаштольд|Гаштольд Альбрэхт]] (2; 68-69) # [[Аляксандр Гваньіні|Гваньіні Аляксандр]] (2; 69) # [[Гедзімін]] (2; 69-71) # [[Віктар Гельтман|Гельтман Віктар]] (4; 394) # [[Вікенцій Данілавіч Герберскі|Герберскі Вікенцій (Уладзіслаў) Данілавіч]] (4; 394—395) # [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург|Гіндэнбург Вільгельм Данілавіч]] (4; 395) # [[Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі|Гінтаўт-Дзевалтоўскі Уладзіслаў Люцыян Францавіч]] (4; 395) # [[Уладзімір Фёдаравіч Гіргас|Гіргас Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 395) # [[Міхаіл Гіціх|Гіціх Міхаіл]] (3; 203) # [[Антон Юзаф Глінскі|Глінскі Антон Юзаф]] (4; 396) # [[Аба Глуск|Глуск (Глоск) Аба]] (3; 203) # [[Міхаіл Восіпавіч Глушневіч|Глушневіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 396) # [[Іван Іванавіч Гольц-Мілер|Гольц-Мілер Іван Іванавіч]] (4; 396—397) # [[Канстанцін Антоній Горскі|Горскі Канстанцін Антоній]] (4; 397) # [[Станіслаў Горскі|Горскі Станіслаў]] (4; 397) # [[Пётр Іванавіч Гофман|Гофман Пётр Іванавіч]] (4; 398) # [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Грабніцкі (Дактаровіч) Адам Станіслававіч]] (4; 398) # [[Градзіслава Святаслаўна]] (1; 12-13) # [[Табіяш Граткоўскі|Граткоўскі Табіяш]] (3; 203) # [[Годфрыд Эрнест Гродэк|Гродэк Годфрыд Эрнест]] (3; 203—204) # [[Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла|Грум-Гржымайла Кандрат Іванавіч]] (4; 398) # [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Грыгаровіч Іван Іванавіч]] (4; 398—399) # [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч]] (4; 400) # [[Валяр'ян Гурскі|Гурскі Валяр'ян]] (4; 400—401) # [[Адам Гіляры Гурыновіч|Гурыновіч Адам Гіляры]] (4; 401—402) # [[Тамаш Гусаржэўскі|Гусаржэўскі Тамаш]] (3; 204—205) # [[Мікола Гусоўскі|Гусоўскі Мікола]] (2; 71-73) == Д == # [[Іван Вікенцьевіч Дабравольскі|Дабравольскі Іван Вікенцьевіч]] (4; 402) # [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Дабравольскі Уладзімір Мікалаевіч]] (4; 402—403) # [[Бенядзікт Дабшэвіч|Дабшэвіч Бенядзікт]] (3; 205—208) # [[Якаў Ігнацій Дадэрка|Дадэрка Якаў Ігнацій]] (4; 403—404) # [[Васіль Васілевіч Дакучаеў|Дакучаеў Васіль Васілевіч]] (4; 404—405) # [[Іван Іванавіч Далгоў|Далгоў Іван Іванавіч]] (4; 405) # [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Даленга-Хадакоўскі Зарыян Якаўлевіч]] ([[Адам Чарноцкі|Чарноцкі Адам]]) (4; 405—406) # [[Далеўскія]] (4; 406—407) # [[Фабіян Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Фабіян]] (2; 73) # [[Язэп Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Язэп]] (3; 208—209) # [[Ян Даманеўскі|Даманеўскі Ян]] (2; 73) # [[Марыян Дамашэвіч|Дамашэвіч Марыян]] (3; 209—210) # [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч]] (4; 407) # [[Васіль Фёдаравіч Дамброўскі|Дамброўскі Васіль Фёдаравіч]] (4; 407—408) # [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Дамейка Ігнат Іпалітавіч]] (4; 408—411) # [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Даніловіч Ігнат Мікалаевіч]] (4; 411—412) # Даніэль з Ланчыцы; гл. Ланчыцкі Даніэль (2; 73) # [[Крыштоф Мікалай Дарагастайскі|Дарагастайскі Крыштоф Мікалай]] (2; 73-74) # [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (4; 412) # [[Павел Дзмітровіч|Дзмітровіч Павел]] (3; 210) # [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч]] (4; 412—413) # [[Луі Максіміліян Дзюпрэ|Дзюпрэ Луі Максіміліян]] (3; 210) # [[Мацей Догель|Догель Мацей]] (3; 210—211) # [[Анёл Доўгірд|Доўгірд Анёл]] (4; 413—416) # [[Самуіл Доўгірд|Доўгірд Самуіл]] (3; 211) # [[Норберт Вікенцьевіч Доўнар|Доўнар Норберт Вікенцьевіч]] (4; 416—417) # [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч]] (4; 417—418) # Друцкі-Падбярэскі; гл. Падбярэскі Рамуальд Андрэевіч (4; 418) # [[Сямён Маркавіч Дубноў|Дубноў Сямён Маркавіч]] (4; 418) # [[Іван Дубовіч|Дубовіч Іван]] (3; 211) # [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга|Дубяга Дзмітрый Іванавіч]] (4; 418) # [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін|Дудышкін Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 418—419) # [[Уладзіслаў Дулевіч|Дулевіч Уладзіслаў]] (3; 211) # [[Арнольд Барысавіч Думашэўскі|Думашэўскі Арнольд Барысавіч]] (4; 419) # [[Аляксандр Аляксандравіч Дунін-Горкавіч|Дунін-Горкавіч Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 419) # [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт (Вікенцій Іванавіч)]] (4; 419—426) # [[Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Бенядзікт Іванавіч]] (4; 426) # [[Уладзіслаў Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Уладзіслаў Іванавіч]] (4; 426) # [[Саламея Дэшнер|Дэшнер Саламея]] (3; 211—212) == Е == # [[Аляксандр Ельскі|Ельскі Аляксандр Карлавіч]] (4; 426—428) # [[Міхаіл Ельскі|Ельскі Міхаіл Карлавіч]] (4; 428) # [[Васіль Пятровіч Ермакоў|Ермакоў Васіль Пятровіч]] (4; 428—429) # [[Фёдар Еўлашоўскі|Еўлашоўскі (Еўлашэўскі) Фёдар Міхайлавіч]] (2; 74-75) # [[Ефрасіння Полацкая]] (1; 13-20) # [[Еўфрасіння Пскоўская|Ефрасіння Рагвалодаўна]] (1; 20-21) == Ж == # [[Ігнацы Жаба|Жаба Ігнацы]] (3; 212) # [[Тамаш Жаброўскі|Жаброўскі Тамаш]] (3; 212—213) # [[Эдвард Вітальд Жалігоўскі|Жалігоўскі Эдвард Вітальд (Сава Антоні)]] (4; 429) # [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Жуковіч Платон Мікалаевіч]] (4; 429—430) # [[Дзмітрый Пятровіч Жураўскі|Жураўскі Дзмітрый Пятровіч]] (4; 430) # [[Жыгімонт Стары|Жыгімонт I (Зыгмунт, Сігізмунд) Стары]] (2; 75-78) # [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонт II (Зыгмунт, Сігізмунд) Аўгуст]] (2; 78-80) # [[Жан Эмануэль Жылібер|Жылібер Жан Эмануэль]] (3; 213—214) # [[Кароль Антоні Жэра|Жэра Кароль Антоні]] (3; 214—215) == З == # [[Іосіф Вікенцьевіч Забелін|Забелін Іосіф Вікенцьевіч]] (4; 430—431) # [[Завадскія]] (4; 431—432) # [[Уладзімір Завітневіч |Завітневіч]] (4; 432—433) # [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Завіша Крыштаф Станіслаў]] (3; 215) # [[Антоні Загурскі|Загурскі Антоні]] (3; 215) # [[Браніслаў Францавіч Залескі|Залескі Браніслаў Францавіч]] (4; 433) # [[Лука Залускі|Залускі Лука]] (3; 215—216) # [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Замыслоўскі Ягор Ягоравіч]] (4; 433—434) # [[Тамаш Зан, паэт|Зан Тамаш]] (4; 434—435) # [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Заранка Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 435) # [[Мікалай Іванавіч Зарэмба|Зарэмба Мікалай Іванавіч]] (4; 435—436) # [[Феліцыян Марцін Зарэмба-Каліноўскі|Зарэмба-Каліноўскі Феліцыян Марцін]] (4; 436) # [[Звеніслава Барысаўна]] (1; 21-22) # [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч Аляксандр]] (4; 436) # [[Лаўрэнцій Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Лаўрэнцій]] (2; 80-83) # [[Стафан Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Стафан]] (2; 83-85) # [[Ян Зноска|Зноска Ян]] (4; 437—438) # [[Антоній (Зубко)|Зубко Антоній]] (4; 438) # [[Леан Зянковіч|Зянковіч Леан]] (4; 438) # [[Крыштоф Зяновіч|Зяновіч Крыштоф]] (3; 216) # [[Рамуальд Сымонавіч Зянькевіч|Зянькевіч Рамуальд Сымонавіч]] (4; 438—439) == І == # [[Грынь Івановіч|Івановіч Грынь]] (2; 85) # [[Ігнат Акінфавіч Іваноўскі|Іваноўскі Ігнат Акінфавіч]] (4; 439) # [[Міхаіл Якімавіч Іваноўскі|Іваноўскі Міхаіл Якімавіч]] (4; 439) # [[Вікенцій Васілевіч Ігнатовіч|Ігнатовіч Вікенцій Васілевіч]] (4; 439—440) # [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч]] (4; 440) # [[Адам Бенядзікт Іёхер|Іёхер Адам Бенядзікт]] (4; 440) # [[Рыгор Пракопавіч Ісаеў|Ісаеў Рыгор Пракопавіч]] (4; 440—441) # [[Ігнацій Іяўлевіч|Іяўлевіч (Яўлевіч) Ігнацій]] (3; 216—217) # [[Фама Іяўлевіч|Іяўлевіч Фама]] (3; 217) == К == # [[Софія Кавалеўская|Кавалеўская Софія]] (4; 441) # [[Соф'я Васілеўна Кавалеўская|Кавалеўская Соф'я Васілеўна (Корвін-Крукоўская)]] (4; 442) # [[Аляксандр Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Аляксандр Ануфрыевіч]] (4; 442—443) # [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Восіп Міхайлавіч]] (4; 443—444) # [[Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Уладзімір Ануфрыевіч]] (4; 444—445) # [[Мацей Кавянчынскі|Кавянчынскі Мацей]] (2; 85) # [[Карусь Каганец|Каганец Карусь]] (4; 445—447) # [[Віктар Кажынскі|Кажынскі Віктар М.]] (4; 447) # [[Мацей Кажынскі|Кажынскі Мацей]] (3; 217—218) # [[Казімір IV Ягелончык]] (2; 86-87) # [[Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі|Казлоўскі Ігнат Ігнатавіч]] (4; 447) # [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў|Кайгародаў Дзмітрый Нічыпаравіч]] (4; 447) # [[Кузьма Каладынскі|Каладынскі Кузьма (Андрэй)]] (2; 87-88) # [[Віктар Отан Сямёнавіч Каліноўскі|Каліноўскі Віктар Отан Сямёнавіч]] (4; 448—449) # [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскі Кастусь]] (4; 449—454) # [[Юзаф Андрэевіч Каліноўскі|Каліноўскі Юзаф Андрэевіч]] (4; 454—455) # [[Адам Каменскі|Каменскі (Каменскі-Длужык, Длужык-Каменскі) Адам]] (3; 218) # [[Георгій Каніскі|Канінскі Георгій]] (3; 218—220) # [[Казімір Кантрым|Кантрым Казімір]] (4; 455) # [[Ілья Капіевіч|Капіевіч (Капіеўскі) Ілья Фёдаравіч]] (3; 220—222) # [[Язэп Каралькевіч|Каралькевіч Язэп]] (4; 455—456) # [[Вінцэсь Аляксандравіч Каратынскі|Каратынскі Вінцэсь Аляксандравіч]] (4; 456) # [[Іосіф Іванавіч Каржанеўскі|Каржанеўскі Іосіф Іванавіч]] (4; 457) # [[Францішак Карпінскі|Карпінскі Францішак]] (3; 222—223) # [[Лявонцій Карповіч|Карповіч Лявонцій]] (3; 223—224) # [[Міхаіл Францішак Карповіч|Карповіч Міхаіл Францішак]] (3; 224) # [[Станіслаў Карповіч|Карповіч Станіслаў]] (4; 457) # [[Мацей Карскі|Карскі Мацей]] (3; 224) # [[Сяргей Карскі|Карскі Сяргей]] (4; 457—458) # [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Яўхім Фёдаравіч]] (4; 458—460) # [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Карташэўскі Рыгор Іванавіч]] (4; 460—461) # [[Ян Карцан|Карцан Ян]] (2; 88) # [[Міхал Карыцкі|Карыцкі Міхал]] (3; 225) # [[Ігнацій Андрэевіч Касовіч|Касовіч Ігнацій Андрэевіч]] (4; 461) # [[Каэтан Андрэевіч Касовіч|Касовіч Каятан Андрэевіч]] (4; 461—462) # [[Пётр Самсонавіч Касовіч|Касовіч Пётр Самсонавіч (Сямёнавіч)]] (4; 462) # [[Феадосій Касой|Касой Феадосій]] (2; 88-90) # [[Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка|Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура]] (3; 226—235) # [[Іаан Антонавіч Катовіч|Катовіч Іаан Антонавіч]] (4; 462) # [[Пётр Кахлеўскі|Кахлеўскі Пётр]] (3; 235—326) # [[Уладзімір Васілевіч Качаноўскі|Качаноўскі Уладзімір Васілевіч]] (4; 462—463) # [[Станіслаў Кашуцкі|Кашуцкі Станіслаў]] (2; 90) # [[Альберт Каяловіч|Каяловіч Альберт]] (3; 236—237) # [[Войцех Віюк Каяловіч|Каяловіч Войцех Віюк]] (3; 237) # [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Каяловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 463) # [[Анастаз Людвік Керсніцкі|Керсніцкі Анастаз Людвік]] (3; 237) # [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Кжыжаноўскі Канстанцін]] (4; 463) # [[Францыск Кініксман|Кініксман Францыск]] (3; 237—238) # [[Кіпрыян, Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|Кіпрыян]] (2; 90-92) # [[Адам Ганоры Карлавіч Кіркор|Кіркор Адам Ганоры Карлавіч]] (4; 463—465) # [[Кірыла Тураўскі]] (1; 23-29) # [[Ян Кішка|Кішка Ян]] (2; 92) # [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|Клакоцкі Казімір Крыштоф]] (3; 238—239) # [[Іпаліт Клімашэўскі|Клімашэўскі Іпаліт]] (4; 465—466) # [[Клімент Смаляціч]] (1; 29-32) # [[Пётр Бластус Кміта|Кміта Пётр Бластус]] (3; 239) # [[Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі|Кміта-Чарнабыльскі Філон Сямёнавіч]] (2; 92-93) # [[Мікалай Кміціц|Кміціц Мікалай]] (3; 239—240) # [[Францішак Дыянізы Князьнін|Князьнін Францішак Дыянізы]] (3; 240) # [[Юзаф Копаць|Копаць Юзаф]] (3; 240) # [[Тадэвуш Сільвестр Корзан|Корзан Тадэвуш Сільвестр]] (4; 466) # [[Юліян Корсак|Корсак Юліян]] (4; 466) # [[Сільвестр Косаў|Косаў Сільвестр]] (3; 240—241) # [[Валяр'ян Красінскі|Красінскі (Скорабагаты) Валяр'ян]] (4; 466—467) # [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Крачкоўскі Юльян Фаміч]] (4; 467) # [[Каятан Крашэўскі|Крашэўскі Каятан]] (4; 467—468) # [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Крашэўскі Юзаф Ігнацы]] (4; 468—469) # [[Лаўрэнцій Крышкоўскі|Крышкоўскі Лаўрэнцій]] (2; 93) # [[Леў Крэўза|Крэўза Леў (Лявон)]] (3; 241—242) # [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Кукальнік Нестар Васілевіч]] (4; 469) # [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Кулакоўскі Ігнат Рыгоравіч]] (4; 469—470) # [[Ян Алаізій Кулеша|Кулеша Ян Алаізій]] (3; 242) # [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Кулжынскі Рыгор Іванавіч]] (4; 470) # [[Ігнат Кульчынскі|Кульчынскі Ігнат]] (3; 242) # [[Іасафат Кунцэвіч|Кунцэвіч Іасафат]] (3; 242—244) # [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Курбскі Андрэй Міхайлавіч]] (2; 93-95) # [[Тамаш Кургановіч|Кургановіч Тамаш]] (4; 470—471) # [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|Кусцінскі Міхаіл Францавіч]] (4; 471) # [[Міхаіл Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Міхаіл Сямёнавіч]] (4; 471) # [[Сцяпан Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 471—472) # [[Васіль Іванавіч Кутневіч|Кутневіч Васіль Іванавіч]] (4; 472) == Л == # [[Андрэй Мітрафанавіч Лабада|Лабада Андрэй Мітрафанавіч]] (4; 472—473) # [[Мацвей Лавіцкі|Лавіцкі Мацвей]] (4; 473—474) # [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Лада-Заблоцкі (Заблоцкі-Лада) Тадэвуш Гіляравіч]] (4; 475) # [[Даніэль Ланчыцкі|Ланчыцкі Даніэль]] (2; 95) # [[Міхаіл Дзям'янавіч Лапа|Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям'янавіч]] (4; 475—476) # [[Дзмітрый Еўдакімавіч Лапо|Лапо Дзмітрый Еўдакімавіч]] (4; 476) # [[Ян Ласіцкі|Ласіцкі Ян]] (2; 95-96) # [[Васіль Васілевіч Латышаў|Латышаў Васіль Васілевіч]] (4; 476—477) # [[Сігізмунд Лаўксмін|Лаўксмін Сігізмунд]] (3; 244—245) # [[Аўраам Бер Лебензон|Лебензон Аўраам Бер]] (4; 477) # [[Ігнат Сямёнавіч Легатовіч|Легатовіч Ігнат Сямёнавіч]] (4; 477—478) # [[Кандрат Тодаравіч Лейка|Лейка Кандрат Тодаравіч]] (4; 478) # [[Васіль Іванавіч Лепяшынскі|Лепяшынскі Васіль Іванавіч]] (4; 478—479) # [[Міхалон Літвін|Літвін Міхаіл (Цішкевіч Міхайла)]] (2; 96-97) # [[Ян Ліцыній Намыслоўскі|Ліцыній Намыслоўскі Ян]] (2; 97-99) # [[Ян Лавейка|Лован Стэфан Рыгоравіч (Ян Лавейка)]] (2; 99-101) # [[Стафан Лускіна|Лускіна Стафан]] (3; 245) # [[Янка Лучына|Лучына Янка]] (4; 479—481) # [[Казімір Лышчынскі|Лышчынскі Казімір]] (3; 245—249) # [[Марк Мікалаевіч Любашчынскі|Любашчынскі Марк Мікалаевіч]] (4; 481) # [[Аляксей Пятровіч Людагоўскі|Людагоўскі Аляксей Пятровіч]] (4; 481) # [[Іаахім Лялевель|Лялевель Іаахім]] (4; 481—483) # [[Мікалай Лянчыцкі|Лянчыцкі Мікалай]] (3; 249) # [[Юльян Ляскоўскі|Ляскоўскі Юльян]] (4; 483—484) == М == # [[Саламон Майман|Майман (Хейман) Саламон]] (3; 249—253) # [[Тамаш Макоўскі|Макоўскі Тамаш]] (3; 253) # [[Вікенцій Васілевіч Макушаў|Макушаў Вікенцій Васілевіч]] (4; 484—485) # [[Мікалай Маліноўскі|Маліноўскі Мікалай]] (4; 485) # [[Павел Паўлавіч Малышэвіч|Малышэвіч Павел Паўлавіч]] (4; 485) # [[Іван Ігнатавіч Малышэўскі|Малышэўскі Іван Ігнатавіч]] (4; 485—486) # [[Мамонічы]] (2; 101—102) # [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Манькоўскі Ігнат Антонавіч]] (4; 486—487) # [[Дамінік Манюшка|Манюшка Дамінік]] (4; 487) # [[Станіслаў Манюшка|Манюшка Станіслаў]] (4; 487—490) # [[Юзаф Маралёўскі|Маралёўскі Юзаф]] (4; 490) # [[Ілья Марахоўскі|Марахоўскі Ілья (Стафановіч Ірахім)]] (3; 253—254) # [[Каятан Марашэўскі|Марашэўскі Каятан]] (3; 254) # [[Ануфрый Маркевіч|Маркевіч Ануфрый]] (3; 254—255) # [[Арсен Іванавіч Маркевіч|Маркевіч Арсен Іванавіч]] (4; 490—491) # [[Маркел (мітрапаліт казанскі)|Маркел]] (3; 255) # [[Каміла Вінцэнтаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч (Асіповіч) Каміла Вінцэнтаўна]] (4; 492) # [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Марцінкевіч Геранім Францавіч]] (4; 491—492) # [[Антон Марціноўскі|Марціноўскі Антон]] (4; 492—493) # [[Інгацій Якуб Масальскі|Масальскі Інгацій Якуб]] (3; 255—256) # [[Эдвард Тамаш Масальскі|Масальскі Эдвард Тамаш]] (4; 493—494) # [[Юзаф Ануфрыевіч Масальскі|Масальскі Юзаф Ануфрыевіч]] (4; 494) # Масквіцін Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 102) # [[Багуслаў Казімір Маскевіч|Маскевіч Багуслаў Казімір]] (3; 256) # [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Маскевіч Самуіл Іванавіч]] (3; 257) # [[Марцін Матушэвіч|Матушэвіч Марцін]] (3; 257—260) # [[Фадзей Машчэўскі|Машчэўскі Фадзей]] (4; 494) # [[Андрэй Казіміравіч Меер|Меер Андрэй Казіміравіч]] (3; 260) # [[Міхаіл Восіпавіч Мікешын|Мікешын Міхаіл Восіпавіч]] (4; 494—496) # [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч]] (4; 496—497) # [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі|Міладоўскі Фларыян Станіслаў]] (4; 497—498) # [[Ян Міхановіч|Міхановіч Ян]] (4; 498) # [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч Адам]] (4; 498—505) # [[Юзаф Міцкевіч|Міцкевіч Юзаф]] (3; 260) # [[Тадэвуш Млоцкі|Млоцкі Тадэуш]] (3; 260—261) # [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Мсціславец Пётр Цімафеевіч]] (2; 102—104) # [[Андрэй Мужылоўскі|Мужылоўскі Андрэй (Антоній)]] (3; 261) # [[Мікалай Нічыпаравіч Мурзакевіч|Мурзакевіч Мікалай Нічыпаравіч]] (4; 505) # [[Нічыпар Мурзакевіч|Мурзакевіч Нічыпар]] (4; 506) # [[Станіслаў Мурмэліус|Мурмэліус Станіслаў]] (2; 104) # [[Нікодым Мусніцкі|Мусніцкі Нікодым]] (3; 261—262) # [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлінскі Антон Восіпавіч]] (4; 506—507) # [[Міхаіл Паўлавіч Мысаўской|Мысаўской Міхаіл Паўлавіч]] (4; 507—508) # [[Ю. Мышкоўскі|Мышкоўскі Ю.]] (3; 262) # [[Іван Мялешка|Мялешка Іван]] (3; 262—263) # [[Сяргей Канстанцінавіч Мяржынскі|Мяржынскі Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 508) == Н == # [[Даніла Набароўскі|Набароўскі Даніла]] (3; 263—264) # [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|Навадворскі Вітольд Уладзіміравіч]] (4; 508—509) # [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч|Нагумовіч Леў Якаўлевіч]] (4; 509) # [[Казімір Нарбут|Нарбут Казімір]] (3; 264—265) # [[Тэадор Нарбут|Нарбут Тэадор]] (4; 509—510) # [[Юстын Нарбут|Нарбут Юстын]] (4; 510—511) # [[Франц Міліконт Нарвойш|Нарвойш Франц Міліконт]] (3; 265—266) # [[Якаў Антонавіч Наркевіч-Ёдка|Наркевіч-Ёдка Якаў Антонавіч]] (4; 511) # [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Нарушэвіч Адам Станіслаў]] (3; 266—267) # [[Іван Іванавіч Насовіч|Насовіч Іван Іванавіч]] (4; 511—513) # [[Аляксандр Незабытоўскі|Незабытоўскі Аляксандр]] (4; 513) # [[Станіслаў Ян Незабытоўскі|Незабытоўскі Станіслаў Ян]] (3; 267) # [[Казімір Ігнацы Несялоўскі|Несялоўскі Казімір Ігнацы]] (3; 267—268) # [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч]] (4; 513—514) # [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Нямцэвіч Юльян Урсын]] (4; 514—516) == О == # [[Напалеон Орда|Орда Напалеон]] (4; 516—518) == П == # [[Павел з Візны]] (2; 104—105) # Павенскі Пётр; гл. Скарга Пётр (2; 105) # [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|Пагарэльскі Платон Мікалаевіч]] (4; 518—519) # [[Аляксандр Фаміч Пагоскі|Пагоскі Аляксандр Фаміч]] (4; 519) # [[Іван Карнілавіч Падабедаў|Падабедаў Іван Карнілавіч]] (4; 519) # [[Міхал Падалінскі|Падалінскі Міхал]] (4; 520) # [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Падбярэскі (Друцкі-Падбярэскі) Рамуальд Андрэевіч]] (4; 520) # [[Карл Іванавіч Падчашынскі|Падчашынскі Карл Іванавіч]] (4; 520) # [[Фёдар Васілевіч Пакроўскі|Пакроўскі Фёдар Васілевіч]] (4; 520—521) # [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі-Пёлка|Палінскі-Пёлка Міхаіл Мадэставіч]] (4; 521) # [[Леанід Аляксандравіч Палонскі|Палонскі Леанід Аляксандравіч]] (4; 521—522) # [[Георгій Антонавіч Палюта|Палюта Георгій Антонавіч]] (4; 522) # [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Панятоўскі Станіслаў Аўгуст]] (3; 268—270) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|Папоў Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 522) # [[Францішак Папроцкі|Папроцкі Францішак]] (3; 270—271) # [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Парцянка Канстанцін Іванавіч]] (4; 522) # [[Іван Раманавіч Пастарнацкі|Пастарнацкі Іван Раманавіч]] (4; 522—523) # [[Марцін Антоні Паўловіч|Паўловіч Марцін Антоні]] (4; 523) # [[Эдвард Баніфацы Францавіч Паўловіч|Паўловіч Эдвард Баніфацы Францавіч]] (4; 523) # [[Адам Казіміравіч Паўстанскі|Паўстанскі Адам Казіміравіч]] (4; 524) # [[Іпацій Пацей|Пацей Іпацій]] (2; 105—106) # [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Пачобут-Адляніцкі Марцін]] (3; 271—274) # [[Ян Пашакоўскі|Пашакоўскі Ян]] (3; 274) # [[Ян Казімір Пашкевіч|Пашкевіч Ян Казімір]] (3; 274) # [[Вацлаў Вацлававіч Пелікан|Пелікан Вацлаў Вацлававіч]] (4; 524) # [[Яўген Вацлававіч Пелікан|Пелікан Яўген Вацлававіч]] (4; 524—525) # [[Гальяш Пельгжымоўскі|Пельгжымоўскі Гальяш]] (2; 106—107) # [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|Перасветаў Іван Сямёнавіч]] (3; 275) # [[Пётр з Ганёндза]] (2; 107) # [[Леў Іосіфавіч Петражыцкі|Петражыцкі Леў Іосіфавіч]] (4; 525—526) # [[Іван Міхайлавіч Петрапаўлаўскі|Петрапаўлаўскі Іван Міхайлавіч]] (4; 526) # [[Ануфрый Петрашкевіч|Петрашкевіч Ануфрый]] (4; 526) # [[Давыд Зыгмунт Пільхоўскі|Пільхоўскі Давыд Зыгмунт]] (3; 275—276) # [[Адам Плуг|Плуг Адам]] (4; 526—527) # [[Эмілія Францаўна Плятэр|Плятэр Эмілія Францаўна]] (4; 527—528) # Прадслава; гл. Ефрасіння Полацкая (1; 32) # [[Ян Бенядзіктавіч Пратасовіч|Пратасовіч Ян Бенядзіктавіч]] (2; 108—109) # [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|Прахаў Адрыян Віктаравіч]] (4; 528) # [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|Пржавальскі (Прывальскі) Мікалай Міхайлавіч]] (4; 528—529) # [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Прыбытак (Пржыбытак) Станіслаў Аляксандравіч]] (4; 529) # [[Іван Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Іван Львовіч]] (4; 529) # [[Станіслаў Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Станіслаў Львовіч]] (4; 530) # [[Каспар Пянткоўскі|Пянткоўскі Каспар]] (2; 109) # Пяткевіч Антоні; гл.: Плуг Адам (4; 530) # [[Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|Пятніцкі Іван Канстанцінавіч]] (4; 530) == Р == # [[Ізраіль Міхаіл Рабіновіч|Рабіновіч Ізраіль Міхаіл]] (4; 530) # [[Вікенцій Паўлавіч Равінскі|Равінскі Вікенцій Паўлавіч]] (4; 530—531) # [[Іосіф Іпалітавіч Равіч|Равіч Іосіф Іпалітавіч]] (4; 531) # [[Рагнеда Рагвалодаўна]] (1; 32-33) # [[Міхаіл Рагоза|Рагоза Міхаіл]] (2; 109) # [[Казімір Рагоўскі|Рагоўскі Казімір]] (3; 277) # [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч|Радзевіч Міхаіл Васілевіч]] (4; 531—532) # [[Соф'я Слуцкая|Радзівіл (Алелька-Радзівіл) Соф'я]] (2; 114—115) # [[Альбрыхт Станіслаў Радзівіл|Радзівіл Альбрыхт Станіслаў]] (3; 277) # [[Людвіка Караліна Радзівіл|Радзівіл Людвіка Караліна]] (3; 277—278) # [[Мацей Радзівіл|Радзівіл Мацей]] (3; 278—279) # [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Радзівіл Мікалай Крыштоф Сіротка]] (2; 109—112) # [[Мікалай Радзівіл Чорны|Радзівіл Мікалай Чорны]] (2; 112—114) # [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Радзівіл Міхал Казімір Рыбанька]] (3; 279—280) # [[Удальрык Крыштоф Радзівіл|Радзівіл Удальрык (Ульрык) Крыштоф]] (3; 280) # [[Францішка Уршуля Радзівіл|Радзівіл Францішка Уршуля]] (3; 280—282) # [[Ігнацій Іванавіч Радкавец|Радкавец Ігнацій Іванавіч]] (4; 532) # [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радчанка Зінаіда Фёдараўна]] (4; 532) # [[Фелікс Ражанскі|Ражанскі Фелікс]] (4; 532—533) # [[Пётр Раізій|Раізій Пётр]] (2; 115—116) # [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Раманаў Еўдакім Раманавіч]] (4; 533) # [[Аўгусцін Ратондус|Ратондус (Мялецкі Аўгусцін)]] (2; 116—117) # [[Адам Станіслававіч Ржавускі|Ржавускі Адам Станіслававіч]] (4; 533) # [[Альфрэд Ізідар Ромер|Ромер Альфрэд Ізідар]] (4; 534) # [[Дамінік Рудніцкі|Рудніцкі Дамінік]] (3; 282) # [[Міхаіл Іванавіч Рукевіч|Рукевіч Міхаіл Іванавіч]] (4; 534) # [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Румянцаў Мікалай Пятровіч]] (3; 282—284) # [[Сцяпан Рыгоравіч Рункевіч|Рункевіч Сцяпан Рыгоравіч]] (4; 535) # [[Саламея Русецкая|Русецкая Саламея Рэгіна]] (3; 285—287) # [[Канут Русецкі|Русецкі Канут Іванавіч]] (4; 535) # [[Ян Рустэм|Рустэм Ян]] (4; 535—536) # [[Антоні Руткоўскі|Руткоўскі Антоні]] (4; 536) # [[Язэп Руцкі|Руцкі Іосіф Вельямін]] (3; 287—289) # [[Андрэй Рымша|Рымша Андрэй]] (2; 117—118) # [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Рыпінскі (Радван) Аляксандр Феліксавіч]] (4; 536—538) # [[Саламон Рысінскі|Рысінскі Саламон Фёдаравіч]] (2; 118) # [[Францішак Рысінскі|Рысінскі Францішак]] (4; 538) # [[Міхаіл Васілевіч Рытаў|Рытаў Міхаіл Васілевіч]] (4; 538—539) # [[Вінцэнт Рэут|Рэут (Газдава-Рэут) Вінцэнты (Вікенцій Уладзіслававіч)]] (4; 539) # [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Рэшка Ігнацій Якаўлевіч]] (3; 289) == С == # [[Людвік Сабалеўскі|Сабалеўскі Людвік]] (4; 539) # [[Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч]] (4; 540) # [[Аляксандр Васілевіч Саветаў|Саветаў Аляксандр Васілевіч]] (4; 540—541) # [[Францішак Савіч|Савіч Францішак]] (4; 541—544) # [[Войслаў Савіч-Заблоцкі|Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч)]] (4; 544—546) # [[Фабіян Саковіч|Саковіч Фабіян]] (3; 289) # [[Іван Сакольскі|Сакольскі Іван]] (3; 289—290) # [[Леў Іванавіч Сапега|Сапега Леў Іванавіч]] (2; 119—122) # [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапуноў Аляксей Парфенавіч]] (4; 546—548) # [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Сарбеўскі Мацей Казімір]] (3; 290—293) # [[Антон Юр'евіч Сасноўскі|Сасноўскі Антон Юр'евіч]] (4; 548) # [[Казімір Семяновіч|Семяновіч Казімір]] (3; 293—296) # [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі|Семянтоўскі (Семянтоўскі-Курыла) Аляксандр Максімавіч]] (4; 548—549) # [[Іван Іванавіч Сердзюкоў|Сердзюкоў Іван Іванавіч]] (4; 549—550) # [[Людвіг Сцяпанавіч Сеўрук|Сеўрук Людвіг Сцяпанавіч]] (4; 550) # [[Нікадзім Юр'евіч Сілівановіч|Сілівановіч Нікадзім Юр'евіч]] (4; 550—551) # [[Сімяон Полацкі]] (3; 296—307) # [[Іван Фёдаравіч Сінцоў|Сінцоў Іван Фёдаравіч]] (4; 551) # [[Сітанскія]] (3; 307) # [[Пётр Скарга|Скарга (Павенскі) Пётр]] (2; 122—123) # [[Антон Скарульскі|Скарульскі Антон]] (3; 307—309) # [[Францыск Скарына|Скарына (Скарыніч) Францыск]] (2; 123—137) # [[Леан Скрабецкі|Скрабецкі Леан]] (4; 552) # [[Епіфаній Славінецкі|Славінецкі Епіфаній]] (3; 309—311) # [[Пётр Славінскі|Славінскі Пётр]] (4; 552) # [[Міхаіл Слёзка|Слёзка Міхаіл]] (3; 311—312) # [[Зіновій Якаўлевіч Слонімскі|Слонімскі Зіновій (Хаім Зэлік) Якаўлевіч]] (4; 552—553) # [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|Слупскі Аляксандр Іванавіч]] (4; 553) # [[Перац Майсеевіч Смаленскі|Смаленскі Перац Майсеевіч]] (4; 553) # [[Аляксандр Паўлавіч Смародскі|Смародскі Аляксандр Паўлавіч]] (4; 553) # [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкі Мялецій]] (2; 137—142) # [[Францішак Смуглевіч|Смуглевіч Францішак]] (3; 312—313) # [[Анджэй Снядэцкі|Снядэцкі Анджэй]] (3; 313—314) # [[Ян Снядэцкі|Снядэцкі Ян]] (3; 314—317) # [[Спірыдон Собаль|Собаль Спірыдон]] (3; 317—318) # [[Фауст Соцын|Соцын Фауст]] (2; 142—143) # [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Спасовіч Уладзімір Данілавіч]] (4; 553—555) # [[Іван Мікалаевіч Станкевіч|Станкевіч Іван Мікалаевіч]] (4; 555) # [[Стафан Баторый]] (2; 143—146) # [[Вікенцій Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Вікенцій Рыгоравіч]] (4; 555) # [[Дамінік Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Дамінік Рыгоравіч (Восіпавіч)]] (4; 555—556) # [[Іеранім Страйноўскі|Страйноўскі Іеранім]] (3; 318—319) # [[Мацей Стрыйкоўскі|Стрыйкоўскі Мацей]] (2; 146) # [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|Стукаліч Уладзімір Казіміравіч]] (4; 556) # [[Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|Судзілоўская Яўгенія Канстанцінаўна]] (4; 556) # [[Мікалай Канстанцінавіч Судзілоўскі|Судзілоўскі Мікалай Канстанцінавіч]] (4; 556—564) # Суліма-Савіч-Заблоцкі; гл. Савіч-Заблоцкі Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч (4; 564) # [[Васіль Суражскі|Суражскі Васіль]] (3; 319—320) # [[Трафім Раманавіч Сурта|Сурта Трафім Раманавіч]] (3; 320) # [[Іван Аляксандравіч Сцебут|Сцебут Іван Аляксандравіч]] (4; 564—565) # [[Ян Сцірпейка|Сцірпейка Ян (Іван)]] (3; 320) # [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля Уладзіслаў]] (4; 565—568) # [[Іосіф Сямашка|Сямашка Іосіф]] (4; 568—569) # [[Васіль Іванавіч Сямеўскі|Сямеўскі Васіль Іванавіч]] (4; 569—570) # [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі Восіп Іванавіч]] (4; 570—571) == Т == # [[Міхал Антон Бонча Тамашэўскі|Тамашэўскі Міхал Антон Бонча]] (3; 320—321) # [[Фелікс Феліксавіч Тапчэўскі|Тапчэўскі Фелікс Феліксавіч]] (4; 571) # [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Татур Генрых Хрыстафоравіч]] (4; 571) # [[Юрый Трубніцкі|Трубніцкі Юрый]] (3; 321) # [[Антон Данілавіч Трусаў|Трусаў Антон Данілавіч]] (4; 571—572) # [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў Іван Пятровіч]] (4; 572—574) # [[Іаіль Труцэвіч|Труцэвіч Іаіль]] (3; 321) # [[Зоф’я Адамаўна Трашчкоўская|Тшашчкоўская (Трашчкоўская) Зоф’я Адамаўна]] (4; 574) # [[Антоній Тызенгаўз|Тызенгаўз Антоній]] (3; 321—324) # [[Канстанцін Тызенгаўз|Тызенгаўз Канстанцін]] (4; 574) # [[Войцех Тылкоўскі|Тылкоўскі Войцех]] (3; 324—325) # [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Канстанцін Піевіч]] (4; 575—576) # [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Яўстафій Піевіч]] (4; 576—579) == У == # [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Урончанка Міхаіл Паўлавіч]] (4; 579) # [[Валерый Антоній Урублеўскі|Урублеўскі Валерый Антоній]] (4; 579—581) # [[Зыгмунд Фларэнцы Урублеўскі|Урублеўскі Зыгмунд Фларэнцы]] (4; 582) # [[Эдуард Антонавіч Урублеўскі|Урублеўскі Эдуард Антонавіч]] (4; 582) # [[Усяслаў Брачыславіч]] (1; 34-36) == Ф == # [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Файніцкі Іван Якаўлевіч]] (4; 582—583) # [[Якаў Забядэвуш Фалькоўскі|Фалькоўскі Якаў Забядэвуш]] (4; 583) # [[Якуб Фалькоўскі|Фалькоўскі Якуб (Шыман Тадэвуш)]] (4; 583—584) # [[Аляксандр Аляксандравіч Фамін|Фамін Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 584) # [[Іван Фёдараў|Фёдараў (Хведаровіч) Іван]] (2; 146—150) # [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|Федаровіч Вацлаў Пятровіч]] (4; 584—585) # [[Міхал Федароўскі|Федароўскі Міхал]] (4; 585—587) # [[Хрыстафор Філалет|Філалет Хрыстафор]] (2; 150) # [[Афанасій Філіповіч|Філіповіч Афанасій]] (3; 325—326) # [[Антоній Фіялкоўскі|Фіялкоўскі Антоній]] (4; 587) # [[Якуб Побуг Фрычынскі|Фрычынскі Якуб Побуг]] (4; 587) # [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|Фурсаў Мацвей Васілевіч]] (4; 587) # [[Ева Фялінская|Фялінская Ева]] (4; 587—588) == Х == # [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Хадкевіч Рыгор Аляксандравіч]] (2; 150—151) # [[Францішак Ксаверый Хамінскі|Хамінскі Францішак Ксаверы]] (4; 588) # [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч|Харламповіч Канстанцін Васілевіч]] (4; 588) # Хведаровіч Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 151) # [[Аляксандр Ходзька|Ходзька (Барэйка) Аляксандр]] (4; 588—589) # [[Ян Ходзька|Ходзька (Барэйка) Ян]] (4; 590) # [[Дамінік Цэзары Ходзька|Ходзька Дамінік Цэзары]] (4; 589) # [[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат]] (4; 589) # [[Леанард Ходзька|Ходзька Леанард]] (4; 589—590) # [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Храпавіцкі Ігнат Яўстахавіч]] (4; 591) # [[Адам Храптовіч|Храптовіч Адам]] (4; 591) # [[Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор Храптовіч|Храптовіч Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор]] (3; 326—328) == Ц == # [[Ян Цадроўскі|Цадроўскі Ян Янавіч]] (3; 328) # [[Рыгор Цамблак|Цамблак Грыгорый]] (2; 151—154) # [[Самсон Цвяткоўскі|Цвяткоўскі Самсон]] (4; 591—592) # [[Іосіф Цітовіч|Цітовіч Іосіф Парфір'евіч]] (4; 592) # [[Язэп Ціхінскі|Ціхінскі Язэп]] (4; 592) # [[Вітольд Цэраскі|Цэраскі Вітольд Карлавіч]] (4; 592—593) # [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскі (Амельяновіч) Васіль Мікалаевіч]] (2; 154—156) # [[Марцін Цяплінскі|Цяплінскі Марцін]] (4; 593) # [[Міхал Цяцерскі|Цяцерскі Міхал]] (3; 328) == Ч == # [[Сымон Юльянавіч Чалоўскі|Чалоўскі Сымон Юльянавіч]] (4; 593) # [[Эмерык Чапскі (1828)|Чапскі (Гутэн-Чапскі) Эмерык]] (4; 593—595) # [[Марыя Чарноўская|Чарноўская Марыя]] (4; 595) # Чарноцкі Адам; гл.: Даленга-Хадакоўскі З. Я. (4; 595) # [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскі (Чартарыскі) Адам Юрый]] (4; 595—597) # [[Марцін Чаховіц|Чаховіц Марцін]] (2; 156—157) # [[Антон Антонавіч Чачот|Чачот Антон Антонавіч]] (4; 597) # [[Ян Антоні Чачот|Чачот Ян Антоні]] (4; 597—598) # [[Уладзімір Фёдаравіч Чыж|Чыж Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 598) # [[Сяргей Іванавіч Чыр'еў|Чыр'еў Сяргей Іванавіч]] (4; 598—599) # [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Чэрскі Іван Дзяменцьевіч]] (4; 599) == Ш == # [[Станіслаў Шадурскі|Шадурскі Станіслаў]] (3; 329—331) # [[Сямён Вуколавіч Шалковіч|Шалковіч Сямён Вуколавіч]] (4; 599) # [[Леў Юльянавіч Шапялевіч|Шапялевіч (Лазарэвіч-Шапялевіч) Леў Юльянавіч]] (4; 600) # [[Гаўдэнтый Шапялевіч|Шапялевіч Гаўдэнтый (Радзіслаў Іасафатавіч)]] (4; 599—600) # [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпілеўскі Павел Міхайлавіч]] (4; 600—602) # [[Вандалін Аляксандравіч Шукевіч|Шукевіч Вандалін Аляксандравіч]] (4; 602) # [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Шчавінскі]] (3; 331) # [[Людамір Людвіг|Шчарбовіч-Вечар Людамір Людвіг]] (4; 602) # [[Тыматэвуш Шчураўскі|Шчураўскі Тыматэвуш]] (3; 331) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|Шыманоўскі Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 602—603) # [[Фёдар Спірыдонавіч Шымкевіч|Шымкевіч Фёдар Спірыдонавіч]] (4; 603) # [[Павел Васілевіч Шэйн|Шэйн Павел Васілевіч]] (4; 603) # [[Адам Шэмеш|Шэмеш Адам]] (4; 604) == Э-Я == # [[Аркадзь Данілавіч Элькінд|Элькінд Аркадзь Данілавіч]] (4; 604) # [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл|Юндзіл Станіслаў Баніфацый]] (4; 604—606) # [[Іван Іванавіч Юркевіч|Юркевіч Іван Іванавіч]] (4; 606) # [[Ігнат Юрэвіч|Юрэвіч Ігнат]] (3; 331) # [[Людвік Адам Дзям'янавіч Юцэвіч|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч]] (4; 606—607) # [[Станіслаў Серафім Ягадзінскі|Ягадзінскі Станіслаў Серафім]] (3; 331—332) # [[Ягайла]] (2; 157—159) # [[Юзаф Яжоўскі|Яжоўскі Юзаф]] (4; 607—608) # [[Якуб з Калінаўкі]] (Каліноўскі, Калінуўка, Каліновіус) (2; 160) # [[Максімільян Юр'евіч Якубовіч|Якубовіч Максімільян Юр'евіч]] (4; 608) # [[Эма Яленская|Яленская (Дмахоўская) Эма]] (4; 608) # [[Іосіф Міхайлавіч Яленскі|Яленскі Іосіф Міхайлавіч]] (3; 332—333) # [[Канстанцін Васілевіч Яльніцкі|Яльніцкі Канстанцін Васілевіч]] (4; 608—609) # Ян са Свіслачы; гл.: Ходзька Ян # [[Плацыд Янкоўскі|Янкоўскі Плакід]] (4; 609) # [[Адольф Міхал Валяр'ян Юліян Янушкевіч|Янушкевіч Адольф Міхал Валяр'ян Юліян]] (4; 610) # [[Яўстафій Янушкевіч|Янушкевіч Яўстафій]] (4; 610) # [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Янчук Мікалай Андрэевіч]] (4; 610—611) # [[Іосіф Бенядзіктавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч Іосіф Бенядзіктавіч]] (4; 611) # [[Казімір Антонавіч Ясевіч|Ясевіч Казімір Антонавіч]] (4; 611—612) # [[Юзаф Ясінскі|Ясінскі Юзаф]] (4; 612) # [[Якуб Ясінскі|Ясінскі Якуб]] (3; 333—334) # [[Іван Фердынанд Львовіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Іван Фердынанд Львовіч]] (4; 612—613) # [[Мікалай Фёдаравіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Мікалай Феліксавіч]] (4; 614) # [[Мікалай Геранімавіч Яцко|Яцко Мікалай Геранімавіч]] (4; 614) # [[Ігнат Яцкоўскі|Яцкоўскі Ігнат]] (4; 614) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы]] ocmcc290otjwoxe01upreljxasjrpum 5173745 5173279 2026-07-31T11:15:23Z Aliaksei Lastouski 75892 5173745 wikitext text/x-wiki {{змест справа}} == А == # [[Адольф Іванавіч Абіхт|Абіхт Адольф Іванавіч]] (4; 338) # [[Абламовічы]] (4; 338) # [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч (Абрагамовіч) Ян]] (2; 41) # [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] (3; 164) # [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] (4; 338—339) # [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] (4; 339) # [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] (4; 339—340) # [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] (3; 164—165) # [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] (3; 165) # [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] (3; 165—166) # [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] (4; 340) # [[Багдан Агінскі|Агінскі Багдан]] (3; 166) # [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] (3; 166—167) # [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] (3; 167—168) # [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] (4; 340—341) # [[Вацлаў Агрыпа|Агрыпа Вацлаў (Венцлаў)]] (2; 41) # [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] (3; 168—169) # [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адамовіч Адам Фердынанд]] (4; 341) # [[Людвіг Фларыянавіч Адамовіч|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч]] (4; 341—342) # [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] (4; 342) # [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] (4; 342—345) # [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] (4; 345) # [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] (4; 345—346) # [[Алелька Уладзіміравіч|Алелькавіч Аляксандр (Алелька)]] (2; 41-42) # [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон (Адам, Аляксандр)]] (3; 169—170) # [[Альгерд]] (2; 42-44) # [[Якуб Альшэўскі|Альшэўскі Якуб]] (3; 170—171) # [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] (2; 44) # [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] (3; 171—172) # Амельяновіч Васіль Мікалаевіч; гл. Цяпінскі Васіль Мікалаевіч (2; 45) # [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] (4; 346) # [[Ф. Андрушкевіч|Андрушкевіч Ф.]] (3; 172) # [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] (4; 346—348) # [[Кірыла Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] (4; 348) # [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] (4; 348) # [[Анісіфар Дзевачка|Анісіфар]] (2; 45) # [[Ежы Казімір Анцута|Анцута Ежы Казімір]] (3; 172—173) # [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа-Чыкунскі|Анцыпа (Анцыпа-Чыкунскі) Ільдафонс Дзяменцьевіч]] (4; 348—349) # [[Фердынанд Францавіч Арля-Ашмянец|Арля-Ашмянец Фердынанд Францавіч]] (3; 173) # [[Арцемій]] (2; 45) # [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аскерка Аляксандравіч Уладзіслававіч]] (4; 349) # [[Сцяпан Міхаіл Аскерка|Аскерка Сцяпан Міхаіл]] (3; 173—174) # [[Павел Каспаравіч Астравіцкі|Астравіцкі Павел Каспаравіч]] (2; 45-46) # [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Астрожскі Канстанцін (Васіль) Канстанцінавіч]] (2; 46-48) # [[Тамаш Мацвеевіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Тамаш Мацвеевіч]] (4; 349—350) # [[Аўрамій Смаленскі]] (1; 12) # [[Аўрамка]] (2; 48-49) # [[Міхаіл Мікалаевіч Ачапоўскі|Ачапоўскі Міхаіл Мікалаевіч]] (4; 350) == Б == # [[Андрэй Баболя|Баболя Андрэй]] (3; 174) # [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|Баброўскі Міхаіл Кірылавіч]] (3; 174—176) # [[Павел Восіпавіч Баброўскі|Баброўскі Павел Восіпавіч]] (4; 350—351) # [[Францішак Багамолец|Багамолец Францішак]] (3; 176) # [[Аляксандр Міхайлавіч Багаткевіч|Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч]] (4; 351) # [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Багдановіч Адам Ягоравіч]] (4; 351—352) # [[Ангел Іванавіч Багдановіч|Багдановіч Ангел Іванавіч]] (4; 352—353) # [[Яўстафій Багданоўскі|Багданоўскі Яўстафій]] (4; 353) # [[Паўлюк Багрым|Багрым Паўлюк]] (4; 353—354) # [[Канстанцін Багуслаўскі|Багуслаўскі Канстанцін]] (3; 176—177) # [[Марыя Уладзіміраўна Багушэвіч|Багушэвіч Марыя Уладзіміраўна]] (4; 354—355) # [[Францішак Бенядзікт Казіміравіч Багушэвіч|Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч]] (4; 355—361) # [[Аляксей Міхайлавіч Бажанаў|Бажанаў Аляксей Міхайлавіч]] (4; 361—362) # [[Мануіл Базілевіч|Базілевіч Мануіл]] (3; 177) # [[Кіпрыян Базылік|Базылік Цыпрыян (Кіпрыян)]] (2; 49-50) # [[Юзаф Бака|Бака Юзаф]] (3; 177) # [[Сцяпан Міхайлавіч Бакарэвіч|Бакарэвіч Сцяпан Міхайлавіч]] (4; 369) # [[Юльян Бакшанскі|Бакшанскі Юльян]] (4; 362) # [[Міхаіл Ігнатавіч Балінскі|Балінскі Міхаіл Ігнатавіч]] (4; 362—363) # [[Антон Бандзевіч|Бандзевіч Антон]] (3; 177—178) # [[Іосіф Васілевіч Баранецкі|Баранецкі Іосіф Васілевіч]] (4; 363) # [[Ян Іосіф Бараноўскі|Бараноўскі Іван (Ян) Іосіф]] (4; 363) # [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі|Бардзілоўскі Іван Каятанавіч]] (4; 363) # [[Авіт Факудзьевіч Барздынскі|Барздынскі Авіт Факудзьевіч]] (4; 363—364) # [[Лявон Бароўскі|Бароўскі Лявон]] (4; 364—366) # [[Антоній Барташэвіч|Барташэвіч Антоні]] (3; 178) # [[Кароль Бартольд|Бартольд Кароль]] (3; 178—179) # [[Ян Баршчэўскі|Баршчэўскі Ян]] (4; 366—367) # [[Іван Пятровіч Барычэўскі-Тарнава|Барычэўскі (Барычэўскі-Тарнава) Іван Пятровіч]] (4; 367—368) # Барэйка Аляксандр; гл. Ходзька Аляксандр (4; 368) # [[Юзаф Барэйка|Барэйка Юзаф]] (3; 179) # Барэйка Ян; гл. Ходзька Ян (4; 368) # [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Карніловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 368) # [[Каспар Бекеш|Бекеш Каспар]] (2; 50-51) # [[Аўгуст Бекю|Бекю Аўгуст]] (3; 179) # [[Андрэй Хрыстафоравіч Белаблоцкі|Белаблоцкі (Белабоцкі) Андрэй (Ян) Хрыстафоравіч]] (3; 180) # [[Браніслаў Белаблоцкі|Белаблоцкі Браніслаў]] (4; 369) # [[Андрэй Берант|Берант Андрэй]] (3; 180) # [[Юзаф Беркман|Беркман Юзаф]] (4; 369—370) # [[Іаан Андрэевіч Берман|Берман Іаан Андрэевіч]] (4; 370) # [[Раймунд Бжазоўскі|Бжазоўскі Раймунд]] (4; 370) # [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Бжазоўскі Тадэвуш]] (3; 180—181) # [[Ігнат Бжастоўскі|Бжастоўскі Ігнат]] (4; 370) # [[Павел Ксаверы Бжастоўскі|Бжастоўскі Павел Ксаверы]] (3; 181) # [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Бжастоўскі Цыпрыян Павел]] (3; 181—182) # [[Тэадор Білевіч|Білевіч Тэадор]] (3; 182) # [[Амелія Даравінская|Бірута (Даравінская Амелія)]] (4; 370—371) # [[Стафан Бісіс|Бісіс Стафан]] (3; 182—183) # [[Франц Феліксавіч Блус|Блус Франц Феліксавіч (Ілья Піліпавіч)]] (4; 371) # [[Францішак Ксаверы Міхал Богуш|Богуш Францішак Ксаверы Міхал]] (3; 183) # [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Богуш-Сестранцэвіч Станіслаў Іванавіч]] (3; 183—185) # [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскі Анатоль Восіпавіч]] (4; 371—372) # [[Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты|Борзабагаты Уладзіслаў Канстанцінавіч]] (4; 372) # [[Фларыян Бохвіц|Бохвіц Фларыян]] (4; 373) # Бранеўскі М.; гл. Філалет Хрыстафор (2; 51) # [[Мікалай Карнілавіч Бржэскі|Бржэскі Мікалай Карнілавіч]] (4; 373) # [[Келясцін Іванавіч Брэн|Брэн Келясцін Іванавіч]] (4; 373—374) # [[Якуб Антоні Брэтэ|Брэтэ Якуб Антоні]] (3; 185) # [[Іосіф Будзіла|Будзіла Іосіф]] (3; 185—186) # [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будзіловіч Антон Сямёнавіч]] (4; 374) # Будзімір; гл. Каганец Карусь (4; 374) # [[Канстанцін Андрэевіч Будзінскі|Будзінскі Канстанцін Андрэевіч]] (4; 374) # [[Беняш Будны|Будны Беняш]] (3; 186—188) # [[Сымон Будны|Будны Сымон]] (2; 51-59) # [[Іасафат Булгак|Булгак Іасафат]] (4; 374—375) # [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч]] (4; 375) # [[Фадзей Булгарын|Булгарын Фадзей Венядзіктавіч]] (4; 375—376) # Бурачок Мацей; гл. Багушэвіч Францішак (4; 376) # [[Вінцэнцій Бучынскі|Бучынскі Вінцэнцій]] (4; 376) # [[Ігнацій Якса Быкоўскі|Быкоўскі Ігнацій Якса]] (3; 188—189) # [[Юзаф Уладзіслаў Быхавец|Быхавец Юзаф Уладзіслаў]] (4; 376—377) # [[Бычковы]] (4; 377) #: [[Яўген Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Яўген Іванавіч]] #: [[Уладзімір Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Уладзімір Іванавіч]] #: [[Аляксандр Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Аляксандр Іванавіч]] # [[Даніэль Бялінскі|Бялінскі Даніэль]] (2; 59-60) # [[Памва Бярында|Бярында Памва]] (3; 189—191) == В == # [[Вадкоўскія]] (4; 377—378) #: [[Іван Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Іван Фёдаравіч]] #: [[Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Фёдар Фёдаравіч]] #: [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Аляксандр Фёдаравіч]] # [[Антон Станіслававіч Вайніловіч|Вайніловіч Антон Станіслававіч]] (4; 378) # [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Вайніловіч Восіп Мікалаевіч]] (4; 378) # [[Марцін Валадковіч|Валадковіч Марцін]] (2; 60) # [[Міхаіл Міхайлавіч Валатоўскі|Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч]] (4; 378—379) # [[Аляксандр Валіцкі|Валіцкі Аляксандр]] (4; 379) # [[Астафій Багданавіч Валовіч|Валовіч Астафій Багданавіч]] (2; 60-63) # [[Міхаіл Казіміравіч Валовіч|Валовіч Міхаіл Казіміравіч]] (4; 379—380) # [[Вацлаў Валеры Валодзька|Валодзька Вацлаў Валеры]] (4; 380) # [[Валенцій Ваньковіч|Ваньковіч Валенцій Мельхіёравіч]] (4; 380—382) # [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Васільева Настасся Якаўлеўна]] (4; 382—383) # [[Тамаш Ваўжэцкі|Ваўжэцкі Тамаш]] (3; 191—192) # [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Вашчанка Васіль Максімавіч]] (3; 192—193) # [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Вашчанка Максім Ярмалініч]] (3; 193—195) # [[Бярнард Ваяводка|Ваяводка Бярнард]] (2; 63) # [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|Вераніцын Канстанцін Васілевіч]] (4; 383) # [[Вітаўт]] (2; 63-65) # [[Эразм Вітэлій|Вітэлій Эразм (Цёлк)]] (2; 65) # [[Андрэй Вішаваты|Вішаваты Андрэй]] (3; 195—198) # [[Андрэй Волан|Волан (Волян) Андрэй]] (2; 65-66) # [[Мікола Вольскі|Вольскі Мікола]] (3; 198—199) # [[Ялегі Пранціш Вуль|Вуль Ялегі Пранціш (Карафа-Корбут Элегі Францішак Маўрыкіевіч)]] (4; 383—384) # [[Кароль Вырвіч|Вырвіч Кароль]] (3; 199—200) # [[Казімір Вяржбіцкі|Вяжбіцкі (Вяржбіцкі) Казімір]] (3; 200) # [[Аляксандр Андрэевіч Вярыга|Вярыга Аляксандр Андрэевіч]] (4; 384) # [[Браніслаў Фартунатавіч Вярыга|Вярыга Браніслаў Фартунатавіч]] (4; 384) # [[Уладзіслаў Вярыга|Вярыга Уладзіслаў]] (4; 384—385) # [[Арцём Ігнатавіч Вярыга-Дарэўскі|Вярыга-Дарэўскі Арцём Ігнатавіч]] (4; 385) # [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Вярэнька Францішак Леапольдавіч]] (4; 385—386) # [[Ірадзіён Якаўлевіч Вятрынскі|Вятрынскі Ірадзіён Якаўлевіч]] (4; 386); <small>[[:ru:Ветринский, Иродион Яковлевич]]</small>. == Г == # [[Станіслаў Габрыловіч|Габрыловіч Станіслаў]] (2; 66) # [[Ксенафонт Гаворскі|Гаворскі Ксенафонт Антонавіч]] (4; 386—387) # [[Лукаш Галамбёўскі|Галамбёўскі Лукаш]] (4; 387) # [[Казімір Галоўка|Галоўка Казімір]] (3; 200—201) # [[Юзаф Галухоўскі|Галухоўскі Юзаф]] (4; 387—388) # [[Яфім Гальперын|Гальперын Яфім Абрамавіч]] (4; 388) # [[Гальшанскія]] (2; 66-67) # [[Сяргей Фёдаравіч Галюн|Галюн Сяргей Фёдаравіч]] (4; 388—389) # [[Піліп Нерыуш Галянскі|Галянскі Піліп Нерыуш]] (3; 201—203) # [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Гамаліцкі Міхаіл Лявонавіч]] (4; 389) # [[Васіль Міхайлавіч Гарабурда|Гарабурда Васіль Міхайлавіч]] (2; 68) # [[Міхаіл Багданавіч Гарабурда|Гарабурда Міхаіл]] (2; 68) # [[Юльян Гарайн|Гарайн Юльян]] (4; 389—390) # [[Апалінар Гараўскі|Гараўскі Апалінар Гілярыевіч]] (4; 390—391) # [[Іван Данілавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Іван Данілавіч]] (4; 391—392) # [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч]] (4; 392) # [[Максім Гаўрыленка|Гаўрыленка Максім (Максімільян)]] (4; 392) # [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|Гаўсман Міхаіл Антонавіч]] (4; 392—393) # [[Сямён Сафронавіч Гаховіч|Гаховіч Сямён Сафронавіч]] (4; 393) # [[Іосіф Антонавіч Гашкевіч|Гашкевіч Іосіф Антонавіч]] (4; 393—394) # [[Альбрэхт Гаштольд|Гаштольд Альбрэхт]] (2; 68-69) # [[Аляксандр Гваньіні|Гваньіні Аляксандр]] (2; 69) # [[Гедзімін]] (2; 69-71) # [[Віктар Гельтман|Гельтман Віктар]] (4; 394) # [[Вікенцій Данілавіч Герберскі|Герберскі Вікенцій (Уладзіслаў) Данілавіч]] (4; 394—395) # [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург|Гіндэнбург Вільгельм Данілавіч]] (4; 395) # [[Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі|Гінтаўт-Дзевалтоўскі Уладзіслаў Люцыян Францавіч]] (4; 395) # [[Уладзімір Фёдаравіч Гіргас|Гіргас Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 395) # [[Міхаіл Гіціх|Гіціх Міхаіл]] (3; 203) # [[Антон Юзаф Глінскі|Глінскі Антон Юзаф]] (4; 396) # [[Аба Глуск|Глуск (Глоск) Аба]] (3; 203) # [[Міхаіл Восіпавіч Глушневіч|Глушневіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 396) # [[Іван Іванавіч Гольц-Мілер|Гольц-Мілер Іван Іванавіч]] (4; 396—397) # [[Канстанцін Антоній Горскі|Горскі Канстанцін Антоній]] (4; 397) # [[Станіслаў Горскі|Горскі Станіслаў]] (4; 397) # [[Пётр Іванавіч Гофман|Гофман Пётр Іванавіч]] (4; 398) # [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Грабніцкі (Дактаровіч) Адам Станіслававіч]] (4; 398) # [[Градзіслава Святаслаўна]] (1; 12-13) # [[Табіяш Граткоўскі|Граткоўскі Табіяш]] (3; 203) # [[Годфрыд Эрнест Гродэк|Гродэк Годфрыд Эрнест]] (3; 203—204) # [[Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла|Грум-Гржымайла Кандрат Іванавіч]] (4; 398) # [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Грыгаровіч Іван Іванавіч]] (4; 398—399) # [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч]] (4; 400) # [[Валяр'ян Гурскі|Гурскі Валяр'ян]] (4; 400—401) # [[Адам Гіляры Гурыновіч|Гурыновіч Адам Гіляры]] (4; 401—402) # [[Тамаш Гусаржэўскі|Гусаржэўскі Тамаш]] (3; 204—205) # [[Мікола Гусоўскі|Гусоўскі Мікола]] (2; 71-73) == Д == # [[Іван Вікенцьевіч Дабравольскі|Дабравольскі Іван Вікенцьевіч]] (4; 402) # [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Дабравольскі Уладзімір Мікалаевіч]] (4; 402—403) # [[Бенядзікт Дабшэвіч|Дабшэвіч Бенядзікт]] (3; 205—208) # [[Якаў Ігнацій Дадэрка|Дадэрка Якаў Ігнацій]] (4; 403—404) # [[Васіль Васілевіч Дакучаеў|Дакучаеў Васіль Васілевіч]] (4; 404—405) # [[Іван Іванавіч Далгоў|Далгоў Іван Іванавіч]] (4; 405) # [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Даленга-Хадакоўскі Зарыян Якаўлевіч]] ([[Адам Чарноцкі|Чарноцкі Адам]]) (4; 405—406) # [[Далеўскія]] (4; 406—407) # [[Фабіян Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Фабіян]] (2; 73) # [[Язэп Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Язэп]] (3; 208—209) # [[Ян Даманеўскі|Даманеўскі Ян]] (2; 73) # [[Марыян Дамашэвіч|Дамашэвіч Марыян]] (3; 209—210) # [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч]] (4; 407) # [[Васіль Фёдаравіч Дамброўскі|Дамброўскі Васіль Фёдаравіч]] (4; 407—408) # [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Дамейка Ігнат Іпалітавіч]] (4; 408—411) # [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Даніловіч Ігнат Мікалаевіч]] (4; 411—412) # Даніэль з Ланчыцы; гл. Ланчыцкі Даніэль (2; 73) # [[Крыштоф Мікалай Дарагастайскі|Дарагастайскі Крыштоф Мікалай]] (2; 73-74) # [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (4; 412) # [[Павел Дзмітровіч|Дзмітровіч Павел]] (3; 210) # [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч]] (4; 412—413) # [[Луі Максіміліян Дзюпрэ|Дзюпрэ Луі Максіміліян]] (3; 210) # [[Мацей Догель|Догель Мацей]] (3; 210—211) # [[Анёл Доўгірд|Доўгірд Анёл]] (4; 413—416) # [[Самуіл Доўгірд|Доўгірд Самуіл]] (3; 211) # [[Норберт Вікенцьевіч Доўнар|Доўнар Норберт Вікенцьевіч]] (4; 416—417) # [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч]] (4; 417—418) # Друцкі-Падбярэскі; гл. Падбярэскі Рамуальд Андрэевіч (4; 418) # [[Сямён Маркавіч Дубноў|Дубноў Сямён Маркавіч]] (4; 418) # [[Іван Дубовіч|Дубовіч Іван]] (3; 211) # [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга|Дубяга Дзмітрый Іванавіч]] (4; 418) # [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін|Дудышкін Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 418—419) # [[Уладзіслаў Дулевіч|Дулевіч Уладзіслаў]] (3; 211) # [[Арнольд Барысавіч Думашэўскі|Думашэўскі Арнольд Барысавіч]] (4; 419) # [[Аляксандр Аляксандравіч Дунін-Горкавіч|Дунін-Горкавіч Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 419) # [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт (Вікенцій Іванавіч)]] (4; 419—426) # [[Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Бенядзікт Іванавіч]] (4; 426) # [[Уладзіслаў Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Уладзіслаў Іванавіч]] (4; 426) # [[Саламея Дэшнер|Дэшнер Саламея]] (3; 211—212) == Е == # [[Аляксандр Ельскі|Ельскі Аляксандр Карлавіч]] (4; 426—428) # [[Міхаіл Ельскі|Ельскі Міхаіл Карлавіч]] (4; 428) # [[Васіль Пятровіч Ермакоў|Ермакоў Васіль Пятровіч]] (4; 428—429) # [[Фёдар Еўлашоўскі|Еўлашоўскі (Еўлашэўскі) Фёдар Міхайлавіч]] (2; 74-75) # [[Ефрасіння Полацкая]] (1; 13-20) # [[Еўфрасіння Пскоўская|Ефрасіння Рагвалодаўна]] (1; 20-21) == Ж == # [[Ігнацы Жаба|Жаба Ігнацы]] (3; 212) # [[Тамаш Жаброўскі|Жаброўскі Тамаш]] (3; 212—213) # [[Эдвард Вітальд Жалігоўскі|Жалігоўскі Эдвард Вітальд (Сава Антоні)]] (4; 429) # [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Жуковіч Платон Мікалаевіч]] (4; 429—430) # [[Дзмітрый Пятровіч Жураўскі|Жураўскі Дзмітрый Пятровіч]] (4; 430) # [[Жыгімонт Стары|Жыгімонт I (Зыгмунт, Сігізмунд) Стары]] (2; 75-78) # [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонт II (Зыгмунт, Сігізмунд) Аўгуст]] (2; 78-80) # [[Жан Эмануэль Жылібер|Жылібер Жан Эмануэль]] (3; 213—214) # [[Кароль Антоні Жэра|Жэра Кароль Антоні]] (3; 214—215) == З == # [[Іосіф Вікенцьевіч Забелін|Забелін Іосіф Вікенцьевіч]] (4; 430—431) # [[Завадскія]] (4; 431—432) # [[Уладзімір Завітневіч |Завітневіч]] (4; 432—433) # [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Завіша Крыштаф Станіслаў]] (3; 215) # [[Антоні Загурскі|Загурскі Антоні]] (3; 215) # [[Браніслаў Францавіч Залескі|Залескі Браніслаў Францавіч]] (4; 433) # [[Лука Залускі|Залускі Лука]] (3; 215—216) # [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Замыслоўскі Ягор Ягоравіч]] (4; 433—434) # [[Тамаш Зан, паэт|Зан Тамаш]] (4; 434—435) # [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Заранка Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 435) # [[Мікалай Іванавіч Зарэмба|Зарэмба Мікалай Іванавіч]] (4; 435—436) # [[Феліцыян Марцін Зарэмба-Каліноўскі|Зарэмба-Каліноўскі Феліцыян Марцін]] (4; 436) # [[Звеніслава Барысаўна]] (1; 21-22) # [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч Аляксандр]] (4; 436) # [[Лаўрэнцій Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Лаўрэнцій]] (2; 80-83) # [[Стафан Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Стафан]] (2; 83-85) # [[Ян Зноска|Зноска Ян]] (4; 437—438) # [[Антоній (Зубко)|Зубко Антоній]] (4; 438) # [[Леан Зянковіч|Зянковіч Леан]] (4; 438) # [[Крыштоф Зяновіч|Зяновіч Крыштоф]] (3; 216) # [[Рамуальд Сымонавіч Зянькевіч|Зянькевіч Рамуальд Сымонавіч]] (4; 438—439) == І == # [[Грынь Івановіч|Івановіч Грынь]] (2; 85) # [[Ігнат Акінфавіч Іваноўскі|Іваноўскі Ігнат Акінфавіч]] (4; 439) # [[Міхаіл Якімавіч Іваноўскі|Іваноўскі Міхаіл Якімавіч]] (4; 439) # [[Вікенцій Васілевіч Ігнатовіч|Ігнатовіч Вікенцій Васілевіч]] (4; 439—440) # [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч]] (4; 440) # [[Адам Бенядзікт Іёхер|Іёхер Адам Бенядзікт]] (4; 440) # [[Рыгор Пракопавіч Ісаеў|Ісаеў Рыгор Пракопавіч]] (4; 440—441) # [[Ігнацій Іяўлевіч|Іяўлевіч (Яўлевіч) Ігнацій]] (3; 216—217) # [[Фама Іяўлевіч|Іяўлевіч Фама]] (3; 217) == К == # [[Софія Кавалеўская|Кавалеўская Софія]] (4; 441) # [[Соф'я Васілеўна Кавалеўская|Кавалеўская Соф'я Васілеўна (Корвін-Крукоўская)]] (4; 442) # [[Аляксандр Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Аляксандр Ануфрыевіч]] (4; 442—443) # [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Восіп Міхайлавіч]] (4; 443—444) # [[Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Уладзімір Ануфрыевіч]] (4; 444—445) # [[Мацей Кавянчынскі|Кавянчынскі Мацей]] (2; 85) # [[Карусь Каганец|Каганец Карусь]] (4; 445—447) # [[Віктар Кажынскі|Кажынскі Віктар М.]] (4; 447) # [[Мацей Кажынскі|Кажынскі Мацей]] (3; 217—218) # [[Казімір IV Ягелончык]] (2; 86-87) # [[Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі|Казлоўскі Ігнат Ігнатавіч]] (4; 447) # [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў|Кайгародаў Дзмітрый Нічыпаравіч]] (4; 447) # [[Кузьма Каладынскі|Каладынскі Кузьма (Андрэй)]] (2; 87-88) # [[Віктар Отан Сямёнавіч Каліноўскі|Каліноўскі Віктар Отан Сямёнавіч]] (4; 448—449) # [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскі Кастусь]] (4; 449—454) # [[Юзаф Андрэевіч Каліноўскі|Каліноўскі Юзаф Андрэевіч]] (4; 454—455) # [[Адам Каменскі|Каменскі (Каменскі-Длужык, Длужык-Каменскі) Адам]] (3; 218) # [[Георгій Каніскі|Канінскі Георгій]] (3; 218—220) # [[Казімір Кантрым|Кантрым Казімір]] (4; 455) # [[Ілья Капіевіч|Капіевіч (Капіеўскі) Ілья Фёдаравіч]] (3; 220—222) # [[Язэп Каралькевіч|Каралькевіч Язэп]] (4; 455—456) # [[Вінцэсь Аляксандравіч Каратынскі|Каратынскі Вінцэсь Аляксандравіч]] (4; 456) # [[Іосіф Іванавіч Каржанеўскі|Каржанеўскі Іосіф Іванавіч]] (4; 457) # [[Францішак Карпінскі|Карпінскі Францішак]] (3; 222—223) # [[Лявонцій Карповіч|Карповіч Лявонцій]] (3; 223—224) # [[Міхаіл Францішак Карповіч|Карповіч Міхаіл Францішак]] (3; 224) # [[Станіслаў Карповіч|Карповіч Станіслаў]] (4; 457) # [[Мацей Карскі|Карскі Мацей]] (3; 224) # [[Сяргей Карскі|Карскі Сяргей]] (4; 457—458) # [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Яўхім Фёдаравіч]] (4; 458—460) # [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Карташэўскі Рыгор Іванавіч]] (4; 460—461) # [[Ян Карцан|Карцан Ян]] (2; 88) # [[Міхал Карыцкі|Карыцкі Міхал]] (3; 225) # [[Ігнацій Андрэевіч Касовіч|Касовіч Ігнацій Андрэевіч]] (4; 461) # [[Каэтан Андрэевіч Касовіч|Касовіч Каятан Андрэевіч]] (4; 461—462) # [[Пётр Самсонавіч Касовіч|Касовіч Пётр Самсонавіч (Сямёнавіч)]] (4; 462) # [[Феадосій Касой|Касой Феадосій]] (2; 88-90) # [[Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка|Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура]] (3; 226—235) # [[Іаан Антонавіч Катовіч|Катовіч Іаан Антонавіч]] (4; 462) # [[Пётр Кахлеўскі|Кахлеўскі Пётр]] (3; 235—326) # [[Уладзімір Васілевіч Качаноўскі|Качаноўскі Уладзімір Васілевіч]] (4; 462—463) # [[Станіслаў Кашуцкі|Кашуцкі Станіслаў]] (2; 90) # [[Альберт Каяловіч|Каяловіч Альберт]] (3; 236—237) # [[Войцех Віюк Каяловіч|Каяловіч Войцех Віюк]] (3; 237) # [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Каяловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 463) # [[Анастаз Людвік Керсніцкі|Керсніцкі Анастаз Людвік]] (3; 237) # [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Кжыжаноўскі Канстанцін]] (4; 463) # [[Францыск Кініксман|Кініксман Францыск]] (3; 237—238) # [[Кіпрыян, Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|Кіпрыян]] (2; 90-92) # [[Адам Ганоры Карлавіч Кіркор|Кіркор Адам Ганоры Карлавіч]] (4; 463—465) # [[Кірыла Тураўскі]] (1; 23-29) # [[Ян Кішка|Кішка Ян]] (2; 92) # [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|Клакоцкі Казімір Крыштоф]] (3; 238—239) # [[Іпаліт Клімашэўскі|Клімашэўскі Іпаліт]] (4; 465—466) # [[Клімент Смаляціч]] (1; 29-32) # [[Пётр Бластус Кміта|Кміта Пётр Бластус]] (3; 239) # [[Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі|Кміта-Чарнабыльскі Філон Сямёнавіч]] (2; 92-93) # [[Мікалай Кміціц|Кміціц Мікалай]] (3; 239—240) # [[Францішак Дыянізы Князьнін|Князьнін Францішак Дыянізы]] (3; 240) # [[Юзаф Копаць|Копаць Юзаф]] (3; 240) # [[Тадэвуш Сільвестр Корзан|Корзан Тадэвуш Сільвестр]] (4; 466) # [[Юліян Корсак|Корсак Юліян]] (4; 466) # [[Сільвестр Косаў|Косаў Сільвестр]] (3; 240—241) # [[Валяр'ян Красінскі|Красінскі (Скорабагаты) Валяр'ян]] (4; 466—467) # [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Крачкоўскі Юльян Фаміч]] (4; 467) # [[Каятан Крашэўскі|Крашэўскі Каятан]] (4; 467—468) # [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Крашэўскі Юзаф Ігнацы]] (4; 468—469) # [[Лаўрэнцій Крышкоўскі|Крышкоўскі Лаўрэнцій]] (2; 93) # [[Леў Крэўза|Крэўза Леў (Лявон)]] (3; 241—242) # [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Кукальнік Нестар Васілевіч]] (4; 469) # [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Кулакоўскі Ігнат Рыгоравіч]] (4; 469—470) # [[Ян Алаізій Кулеша|Кулеша Ян Алаізій]] (3; 242) # [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Кулжынскі Рыгор Іванавіч]] (4; 470) # [[Ігнат Кульчынскі|Кульчынскі Ігнат]] (3; 242) # [[Іасафат Кунцэвіч|Кунцэвіч Іасафат]] (3; 242—244) # [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Курбскі Андрэй Міхайлавіч]] (2; 93-95) # [[Тамаш Кургановіч|Кургановіч Тамаш]] (4; 470—471) # [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|Кусцінскі Міхаіл Францавіч]] (4; 471) # [[Міхаіл Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Міхаіл Сямёнавіч]] (4; 471) # [[Сцяпан Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 471—472) # [[Васіль Іванавіч Кутневіч|Кутневіч Васіль Іванавіч]] (4; 472) == Л == # [[Андрэй Мітрафанавіч Лабада|Лабада Андрэй Мітрафанавіч]] (4; 472—473) # [[Мацвей Лавіцкі|Лавіцкі Мацвей]] (4; 473—474) # [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Лада-Заблоцкі (Заблоцкі-Лада) Тадэвуш Гіляравіч]] (4; 475) # [[Даніэль Ланчыцкі|Ланчыцкі Даніэль]] (2; 95) # [[Міхаіл Дзям'янавіч Лапа|Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям'янавіч]] (4; 475—476) # [[Дзмітрый Еўдакімавіч Лапо|Лапо Дзмітрый Еўдакімавіч]] (4; 476) # [[Ян Ласіцкі|Ласіцкі Ян]] (2; 95-96) # [[Васіль Васілевіч Латышаў|Латышаў Васіль Васілевіч]] (4; 476—477) # [[Сігізмунд Лаўксмін|Лаўксмін Сігізмунд]] (3; 244—245) # [[Аўраам Бер Лебензон|Лебензон Аўраам Бер]] (4; 477) # [[Ігнат Сямёнавіч Легатовіч|Легатовіч Ігнат Сямёнавіч]] (4; 477—478) # [[Кандрат Тодаравіч Лейка|Лейка Кандрат Тодаравіч]] (4; 478) # [[Васіль Іванавіч Лепяшынскі|Лепяшынскі Васіль Іванавіч]] (4; 478—479) # [[Міхалон Літвін|Літвін Міхаіл (Цішкевіч Міхайла)]] (2; 96-97) # [[Ян Ліцыній Намыслоўскі|Ліцыній Намыслоўскі Ян]] (2; 97-99) # [[Ян Лавейка|Лован Стэфан Рыгоравіч (Ян Лавейка)]] (2; 99-101) # [[Стафан Лускіна|Лускіна Стафан]] (3; 245) # [[Янка Лучына|Лучына Янка]] (4; 479—481) # [[Казімір Лышчынскі|Лышчынскі Казімір]] (3; 245—249) # [[Марк Мікалаевіч Любашчынскі|Любашчынскі Марк Мікалаевіч]] (4; 481) # [[Аляксей Пятровіч Людагоўскі|Людагоўскі Аляксей Пятровіч]] (4; 481) # [[Іаахім Лялевель|Лялевель Іаахім]] (4; 481—483) # [[Мікалай Лянчыцкі|Лянчыцкі Мікалай]] (3; 249) # [[Юльян Ляскоўскі|Ляскоўскі Юльян]] (4; 483—484) == М == # [[Саламон Майман|Майман (Хейман) Саламон]] (3; 249—253) # [[Тамаш Макоўскі|Макоўскі Тамаш]] (3; 253) # [[Вікенцій Васілевіч Макушаў|Макушаў Вікенцій Васілевіч]] (4; 484—485) # [[Мікалай Маліноўскі|Маліноўскі Мікалай]] (4; 485) # [[Павел Паўлавіч Малышэвіч|Малышэвіч Павел Паўлавіч]] (4; 485) # [[Іван Ігнатавіч Малышэўскі|Малышэўскі Іван Ігнатавіч]] (4; 485—486) # [[Мамонічы]] (2; 101—102) # [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Манькоўскі Ігнат Антонавіч]] (4; 486—487) # [[Дамінік Манюшка|Манюшка Дамінік]] (4; 487) # [[Станіслаў Манюшка|Манюшка Станіслаў]] (4; 487—490) # [[Юзаф Маралёўскі|Маралёўскі Юзаф]] (4; 490) # [[Ілья Марахоўскі|Марахоўскі Ілья (Стафановіч Ірахім)]] (3; 253—254) # [[Каятан Марашэўскі|Марашэўскі Каятан]] (3; 254) # [[Ануфрый Маркевіч|Маркевіч Ануфрый]] (3; 254—255) # [[Арсен Іванавіч Маркевіч|Маркевіч Арсен Іванавіч]] (4; 490—491) # [[Маркел (мітрапаліт казанскі)|Маркел]] (3; 255) # [[Каміла Вінцэнтаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч (Асіповіч) Каміла Вінцэнтаўна]] (4; 492) # [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Марцінкевіч Геранім Францавіч]] (4; 491—492) # [[Антон Марціноўскі|Марціноўскі Антон]] (4; 492—493) # [[Інгацій Якуб Масальскі|Масальскі Інгацій Якуб]] (3; 255—256) # [[Эдвард Тамаш Масальскі|Масальскі Эдвард Тамаш]] (4; 493—494) # [[Юзаф Ануфрыевіч Масальскі|Масальскі Юзаф Ануфрыевіч]] (4; 494) # Масквіцін Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 102) # [[Багуслаў Казімір Маскевіч|Маскевіч Багуслаў Казімір]] (3; 256) # [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Маскевіч Самуіл Іванавіч]] (3; 257) # [[Марцін Матушэвіч|Матушэвіч Марцін]] (3; 257—260) # [[Фадзей Машчэўскі|Машчэўскі Фадзей]] (4; 494) # [[Андрэй Казіміравіч Меер|Меер Андрэй Казіміравіч]] (3; 260) # [[Міхаіл Восіпавіч Мікешын|Мікешын Міхаіл Восіпавіч]] (4; 494—496) # [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч]] (4; 496—497) # [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі|Міладоўскі Фларыян Станіслаў]] (4; 497—498) # [[Ян Міхановіч|Міхановіч Ян]] (4; 498) # [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч Адам]] (4; 498—505) # [[Юзаф Міцкевіч|Міцкевіч Юзаф]] (3; 260) # [[Тадэвуш Млоцкі|Млоцкі Тадэуш]] (3; 260—261) # [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Мсціславец Пётр Цімафеевіч]] (2; 102—104) # [[Андрэй Мужылоўскі|Мужылоўскі Андрэй (Антоній)]] (3; 261) # [[Мікалай Нічыпаравіч Мурзакевіч|Мурзакевіч Мікалай Нічыпаравіч]] (4; 505) # [[Нічыпар Мурзакевіч|Мурзакевіч Нічыпар]] (4; 506) # [[Станіслаў Мурмэліус|Мурмэліус Станіслаў]] (2; 104) # [[Нікодым Мусніцкі|Мусніцкі Нікодым]] (3; 261—262) # [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлінскі Антон Восіпавіч]] (4; 506—507) # [[Міхаіл Паўлавіч Мысаўской|Мысаўской Міхаіл Паўлавіч]] (4; 507—508) # [[Ю. Мышкоўскі|Мышкоўскі Ю.]] (3; 262) # [[Іван Мялешка|Мялешка Іван]] (3; 262—263) # [[Сяргей Канстанцінавіч Мяржынскі|Мяржынскі Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 508) == Н == # [[Даніла Набароўскі|Набароўскі Даніла]] (3; 263—264) # [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|Навадворскі Вітольд Уладзіміравіч]] (4; 508—509) # [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч|Нагумовіч Леў Якаўлевіч]] (4; 509) # [[Казімір Нарбут|Нарбут Казімір]] (3; 264—265) # [[Тэадор Нарбут|Нарбут Тэадор]] (4; 509—510) # [[Юстын Нарбут|Нарбут Юстын]] (4; 510—511) # [[Франц Міліконт Нарвойш|Нарвойш Франц Міліконт]] (3; 265—266) # [[Якаў Антонавіч Наркевіч-Ёдка|Наркевіч-Ёдка Якаў Антонавіч]] (4; 511) # [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Нарушэвіч Адам Станіслаў]] (3; 266—267) # [[Іван Іванавіч Насовіч|Насовіч Іван Іванавіч]] (4; 511—513) # [[Аляксандр Незабытоўскі|Незабытоўскі Аляксандр]] (4; 513) # [[Станіслаў Ян Незабытоўскі|Незабытоўскі Станіслаў Ян]] (3; 267) # [[Казімір Ігнацы Несялоўскі|Несялоўскі Казімір Ігнацы]] (3; 267—268) # [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч]] (4; 513—514) # [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Нямцэвіч Юльян Урсын]] (4; 514—516) == О == # [[Напалеон Орда|Орда Напалеон]] (4; 516—518) == П == # [[Павел з Візны]] (2; 104—105) # Павенскі Пётр; гл. Скарга Пётр (2; 105) # [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|Пагарэльскі Платон Мікалаевіч]] (4; 518—519) # [[Аляксандр Фаміч Пагоскі|Пагоскі Аляксандр Фаміч]] (4; 519) # [[Іван Карнілавіч Падабедаў|Падабедаў Іван Карнілавіч]] (4; 519) # [[Міхал Падалінскі|Падалінскі Міхал]] (4; 520) # [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Падбярэскі (Друцкі-Падбярэскі) Рамуальд Андрэевіч]] (4; 520) # [[Карл Іванавіч Падчашынскі|Падчашынскі Карл Іванавіч]] (4; 520) # [[Фёдар Васілевіч Пакроўскі|Пакроўскі Фёдар Васілевіч]] (4; 520—521) # [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі-Пёлка|Палінскі-Пёлка Міхаіл Мадэставіч]] (4; 521) # [[Леанід Аляксандравіч Палонскі|Палонскі Леанід Аляксандравіч]] (4; 521—522) # [[Георгій Антонавіч Палюта|Палюта Георгій Антонавіч]] (4; 522) # [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Панятоўскі Станіслаў Аўгуст]] (3; 268—270) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|Папоў Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 522) # [[Францішак Папроцкі|Папроцкі Францішак]] (3; 270—271) # [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Парцянка Канстанцін Іванавіч]] (4; 522) # [[Іван Раманавіч Пастарнацкі|Пастарнацкі Іван Раманавіч]] (4; 522—523) # [[Марцін Антоні Паўловіч|Паўловіч Марцін Антоні]] (4; 523) # [[Эдвард Баніфацы Францавіч Паўловіч|Паўловіч Эдвард Баніфацы Францавіч]] (4; 523) # [[Адам Казіміравіч Паўстанскі|Паўстанскі Адам Казіміравіч]] (4; 524) # [[Іпацій Пацей|Пацей Іпацій]] (2; 105—106) # [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Пачобут-Адляніцкі Марцін]] (3; 271—274) # [[Ян Пашакоўскі|Пашакоўскі Ян]] (3; 274) # [[Ян Казімір Пашкевіч|Пашкевіч Ян Казімір]] (3; 274) # [[Вацлаў Вацлававіч Пелікан|Пелікан Вацлаў Вацлававіч]] (4; 524) # [[Яўген Вацлававіч Пелікан|Пелікан Яўген Вацлававіч]] (4; 524—525) # [[Гальяш Пельгжымоўскі|Пельгжымоўскі Гальяш]] (2; 106—107) # [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|Перасветаў Іван Сямёнавіч]] (3; 275) # [[Пётр з Ганёндза]] (2; 107) # [[Леў Іосіфавіч Петражыцкі|Петражыцкі Леў Іосіфавіч]] (4; 525—526) # [[Іван Міхайлавіч Петрапаўлаўскі|Петрапаўлаўскі Іван Міхайлавіч]] (4; 526) # [[Ануфрый Петрашкевіч|Петрашкевіч Ануфрый]] (4; 526) # [[Давыд Зыгмунт Пільхоўскі|Пільхоўскі Давыд Зыгмунт]] (3; 275—276) # [[Адам Плуг|Плуг Адам]] (4; 526—527) # [[Эмілія Францаўна Плятэр|Плятэр Эмілія Францаўна]] (4; 527—528) # Прадслава; гл. Ефрасіння Полацкая (1; 32) # [[Ян Бенядзіктавіч Пратасовіч|Пратасовіч Ян Бенядзіктавіч]] (2; 108—109) # [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|Прахаў Адрыян Віктаравіч]] (4; 528) # [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|Пржавальскі (Прывальскі) Мікалай Міхайлавіч]] (4; 528—529) # [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Прыбытак (Пржыбытак) Станіслаў Аляксандравіч]] (4; 529) # [[Іван Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Іван Львовіч]] (4; 529) # [[Станіслаў Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Станіслаў Львовіч]] (4; 530) # [[Каспар Пянткоўскі|Пянткоўскі Каспар]] (2; 109) # Пяткевіч Антоні; гл.: Плуг Адам (4; 530) # [[Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|Пятніцкі Іван Канстанцінавіч]] (4; 530) == Р == # [[Ізраіль Міхаіл Рабіновіч|Рабіновіч Ізраіль Міхаіл]] (4; 530) # [[Вікенцій Паўлавіч Равінскі|Равінскі Вікенцій Паўлавіч]] (4; 530—531) # [[Іосіф Іпалітавіч Равіч|Равіч Іосіф Іпалітавіч]] (4; 531) # [[Рагнеда Рагвалодаўна]] (1; 32-33) # [[Міхаіл Рагоза|Рагоза Міхаіл]] (2; 109) # [[Казімір Рагоўскі|Рагоўскі Казімір]] (3; 277) # [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч|Радзевіч Міхаіл Васілевіч]] (4; 531—532) # [[Соф'я Слуцкая|Радзівіл (Алелька-Радзівіл) Соф'я]] (2; 114—115) # [[Альбрыхт Станіслаў Радзівіл|Радзівіл Альбрыхт Станіслаў]] (3; 277) # [[Людвіка Караліна Радзівіл|Радзівіл Людвіка Караліна]] (3; 277—278) # [[Мацей Радзівіл|Радзівіл Мацей]] (3; 278—279) # [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Радзівіл Мікалай Крыштоф Сіротка]] (2; 109—112) # [[Мікалай Радзівіл Чорны|Радзівіл Мікалай Чорны]] (2; 112—114) # [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Радзівіл Міхал Казімір Рыбанька]] (3; 279—280) # [[Удальрык Крыштоф Радзівіл|Радзівіл Удальрык (Ульрык) Крыштоф]] (3; 280) # [[Францішка Уршуля Радзівіл|Радзівіл Францішка Уршуля]] (3; 280—282) # [[Ігнацій Іванавіч Радкавец|Радкавец Ігнацій Іванавіч]] (4; 532) # [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радчанка Зінаіда Фёдараўна]] (4; 532) # [[Фелікс Ражанскі|Ражанскі Фелікс]] (4; 532—533) # [[Пётр Раізій|Раізій Пётр]] (2; 115—116) # [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Раманаў Еўдакім Раманавіч]] (4; 533) # [[Аўгусцін Ратондус|Ратондус (Мялецкі Аўгусцін)]] (2; 116—117) # [[Адам Станіслававіч Ржавускі|Ржавускі Адам Станіслававіч]] (4; 533) # [[Альфрэд Ізідар Ромер|Ромер Альфрэд Ізідар]] (4; 534) # [[Дамінік Рудніцкі|Рудніцкі Дамінік]] (3; 282) # [[Міхаіл Іванавіч Рукевіч|Рукевіч Міхаіл Іванавіч]] (4; 534) # [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Румянцаў Мікалай Пятровіч]] (3; 282—284) # [[Сцяпан Рыгоравіч Рункевіч|Рункевіч Сцяпан Рыгоравіч]] (4; 535) # [[Саламея Русецкая|Русецкая Саламея Рэгіна]] (3; 285—287) # [[Канут Русецкі|Русецкі Канут Іванавіч]] (4; 535) # [[Ян Рустэм|Рустэм Ян]] (4; 535—536) # [[Антоні Руткоўскі|Руткоўскі Антоні]] (4; 536) # [[Язэп Руцкі|Руцкі Іосіф Вельямін]] (3; 287—289) # [[Андрэй Рымша|Рымша Андрэй]] (2; 117—118) # [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Рыпінскі (Радван) Аляксандр Феліксавіч]] (4; 536—538) # [[Саламон Рысінскі|Рысінскі Саламон Фёдаравіч]] (2; 118) # [[Францішак Рысінскі|Рысінскі Францішак]] (4; 538) # [[Міхаіл Васілевіч Рытаў|Рытаў Міхаіл Васілевіч]] (4; 538—539) # [[Вінцэнт Рэут|Рэут (Газдава-Рэут) Вінцэнты (Вікенцій Уладзіслававіч)]] (4; 539) # [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Рэшка Ігнацій Якаўлевіч]] (3; 289) == С == # [[Людвік Сабалеўскі|Сабалеўскі Людвік]] (4; 539) # [[Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч]] (4; 540) # [[Аляксандр Васілевіч Саветаў|Саветаў Аляксандр Васілевіч]] (4; 540—541) # [[Францішак Савіч|Савіч Францішак]] (4; 541—544) # [[Войслаў Савіч-Заблоцкі|Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч)]] (4; 544—546) # [[Фабіян Саковіч|Саковіч Фабіян]] (3; 289) # [[Іван Сакольскі|Сакольскі Іван]] (3; 289—290) # [[Леў Іванавіч Сапега|Сапега Леў Іванавіч]] (2; 119—122) # [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапуноў Аляксей Парфенавіч]] (4; 546—548) # [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Сарбеўскі Мацей Казімір]] (3; 290—293) # [[Антон Юр'евіч Сасноўскі|Сасноўскі Антон Юр'евіч]] (4; 548) # [[Казімір Семяновіч|Семяновіч Казімір]] (3; 293—296) # [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі|Семянтоўскі (Семянтоўскі-Курыла) Аляксандр Максімавіч]] (4; 548—549) # [[Іван Іванавіч Сердзюкоў|Сердзюкоў Іван Іванавіч]] (4; 549—550) # [[Людвіг Сцяпанавіч Сеўрук|Сеўрук Людвіг Сцяпанавіч]] (4; 550) # [[Нікадзім Юр'евіч Сілівановіч|Сілівановіч Нікадзім Юр'евіч]] (4; 550—551) # [[Сімяон Полацкі]] (3; 296—307) # [[Іван Фёдаравіч Сінцоў|Сінцоў Іван Фёдаравіч]] (4; 551) # [[Сітанскія]] (3; 307) # [[Пётр Скарга|Скарга (Павенскі) Пётр]] (2; 122—123) # [[Антон Скарульскі|Скарульскі Антон]] (3; 307—309) # [[Францыск Скарына|Скарына (Скарыніч) Францыск]] (2; 123—137) # [[Леан Скрабецкі|Скрабецкі Леан]] (4; 552) # [[Епіфаній Славінецкі|Славінецкі Епіфаній]] (3; 309—311) # [[Пётр Славінскі|Славінскі Пётр]] (4; 552) # [[Міхаіл Слёзка|Слёзка Міхаіл]] (3; 311—312) # [[Зіновій Якаўлевіч Слонімскі|Слонімскі Зіновій (Хаім Зэлік) Якаўлевіч]] (4; 552—553) # [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|Слупскі Аляксандр Іванавіч]] (4; 553) # [[Перац Смаленскі|Смаленскі Перац Майсеевіч]] (4; 553) # [[Аляксандр Паўлавіч Смародскі|Смародскі Аляксандр Паўлавіч]] (4; 553) # [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкі Мялецій]] (2; 137—142) # [[Францішак Смуглевіч|Смуглевіч Францішак]] (3; 312—313) # [[Анджэй Снядэцкі|Снядэцкі Анджэй]] (3; 313—314) # [[Ян Снядэцкі|Снядэцкі Ян]] (3; 314—317) # [[Спірыдон Собаль|Собаль Спірыдон]] (3; 317—318) # [[Фауст Соцын|Соцын Фауст]] (2; 142—143) # [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Спасовіч Уладзімір Данілавіч]] (4; 553—555) # [[Іван Мікалаевіч Станкевіч|Станкевіч Іван Мікалаевіч]] (4; 555) # [[Стафан Баторый]] (2; 143—146) # [[Вікенцій Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Вікенцій Рыгоравіч]] (4; 555) # [[Дамінік Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Дамінік Рыгоравіч (Восіпавіч)]] (4; 555—556) # [[Іеранім Страйноўскі|Страйноўскі Іеранім]] (3; 318—319) # [[Мацей Стрыйкоўскі|Стрыйкоўскі Мацей]] (2; 146) # [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|Стукаліч Уладзімір Казіміравіч]] (4; 556) # [[Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|Судзілоўская Яўгенія Канстанцінаўна]] (4; 556) # [[Мікалай Канстанцінавіч Судзілоўскі|Судзілоўскі Мікалай Канстанцінавіч]] (4; 556—564) # Суліма-Савіч-Заблоцкі; гл. Савіч-Заблоцкі Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч (4; 564) # [[Васіль Суражскі|Суражскі Васіль]] (3; 319—320) # [[Трафім Раманавіч Сурта|Сурта Трафім Раманавіч]] (3; 320) # [[Іван Аляксандравіч Сцебут|Сцебут Іван Аляксандравіч]] (4; 564—565) # [[Ян Сцірпейка|Сцірпейка Ян (Іван)]] (3; 320) # [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля Уладзіслаў]] (4; 565—568) # [[Іосіф Сямашка|Сямашка Іосіф]] (4; 568—569) # [[Васіль Іванавіч Сямеўскі|Сямеўскі Васіль Іванавіч]] (4; 569—570) # [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі Восіп Іванавіч]] (4; 570—571) == Т == # [[Міхал Антон Бонча Тамашэўскі|Тамашэўскі Міхал Антон Бонча]] (3; 320—321) # [[Фелікс Феліксавіч Тапчэўскі|Тапчэўскі Фелікс Феліксавіч]] (4; 571) # [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Татур Генрых Хрыстафоравіч]] (4; 571) # [[Юрый Трубніцкі|Трубніцкі Юрый]] (3; 321) # [[Антон Данілавіч Трусаў|Трусаў Антон Данілавіч]] (4; 571—572) # [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў Іван Пятровіч]] (4; 572—574) # [[Іаіль Труцэвіч|Труцэвіч Іаіль]] (3; 321) # [[Зоф’я Адамаўна Трашчкоўская|Тшашчкоўская (Трашчкоўская) Зоф’я Адамаўна]] (4; 574) # [[Антоній Тызенгаўз|Тызенгаўз Антоній]] (3; 321—324) # [[Канстанцін Тызенгаўз|Тызенгаўз Канстанцін]] (4; 574) # [[Войцех Тылкоўскі|Тылкоўскі Войцех]] (3; 324—325) # [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Канстанцін Піевіч]] (4; 575—576) # [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Яўстафій Піевіч]] (4; 576—579) == У == # [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Урончанка Міхаіл Паўлавіч]] (4; 579) # [[Валерый Антоній Урублеўскі|Урублеўскі Валерый Антоній]] (4; 579—581) # [[Зыгмунд Фларэнцы Урублеўскі|Урублеўскі Зыгмунд Фларэнцы]] (4; 582) # [[Эдуард Антонавіч Урублеўскі|Урублеўскі Эдуард Антонавіч]] (4; 582) # [[Усяслаў Брачыславіч]] (1; 34-36) == Ф == # [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Файніцкі Іван Якаўлевіч]] (4; 582—583) # [[Якаў Забядэвуш Фалькоўскі|Фалькоўскі Якаў Забядэвуш]] (4; 583) # [[Якуб Фалькоўскі|Фалькоўскі Якуб (Шыман Тадэвуш)]] (4; 583—584) # [[Аляксандр Аляксандравіч Фамін|Фамін Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 584) # [[Іван Фёдараў|Фёдараў (Хведаровіч) Іван]] (2; 146—150) # [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|Федаровіч Вацлаў Пятровіч]] (4; 584—585) # [[Міхал Федароўскі|Федароўскі Міхал]] (4; 585—587) # [[Хрыстафор Філалет|Філалет Хрыстафор]] (2; 150) # [[Афанасій Філіповіч|Філіповіч Афанасій]] (3; 325—326) # [[Антоній Фіялкоўскі|Фіялкоўскі Антоній]] (4; 587) # [[Якуб Побуг Фрычынскі|Фрычынскі Якуб Побуг]] (4; 587) # [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|Фурсаў Мацвей Васілевіч]] (4; 587) # [[Ева Фялінская|Фялінская Ева]] (4; 587—588) == Х == # [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Хадкевіч Рыгор Аляксандравіч]] (2; 150—151) # [[Францішак Ксаверый Хамінскі|Хамінскі Францішак Ксаверы]] (4; 588) # [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч|Харламповіч Канстанцін Васілевіч]] (4; 588) # Хведаровіч Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 151) # [[Аляксандр Ходзька|Ходзька (Барэйка) Аляксандр]] (4; 588—589) # [[Ян Ходзька|Ходзька (Барэйка) Ян]] (4; 590) # [[Дамінік Цэзары Ходзька|Ходзька Дамінік Цэзары]] (4; 589) # [[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат]] (4; 589) # [[Леанард Ходзька|Ходзька Леанард]] (4; 589—590) # [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Храпавіцкі Ігнат Яўстахавіч]] (4; 591) # [[Адам Храптовіч|Храптовіч Адам]] (4; 591) # [[Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор Храптовіч|Храптовіч Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор]] (3; 326—328) == Ц == # [[Ян Цадроўскі|Цадроўскі Ян Янавіч]] (3; 328) # [[Рыгор Цамблак|Цамблак Грыгорый]] (2; 151—154) # [[Самсон Цвяткоўскі|Цвяткоўскі Самсон]] (4; 591—592) # [[Іосіф Цітовіч|Цітовіч Іосіф Парфір'евіч]] (4; 592) # [[Язэп Ціхінскі|Ціхінскі Язэп]] (4; 592) # [[Вітольд Цэраскі|Цэраскі Вітольд Карлавіч]] (4; 592—593) # [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскі (Амельяновіч) Васіль Мікалаевіч]] (2; 154—156) # [[Марцін Цяплінскі|Цяплінскі Марцін]] (4; 593) # [[Міхал Цяцерскі|Цяцерскі Міхал]] (3; 328) == Ч == # [[Сымон Юльянавіч Чалоўскі|Чалоўскі Сымон Юльянавіч]] (4; 593) # [[Эмерык Чапскі (1828)|Чапскі (Гутэн-Чапскі) Эмерык]] (4; 593—595) # [[Марыя Чарноўская|Чарноўская Марыя]] (4; 595) # Чарноцкі Адам; гл.: Даленга-Хадакоўскі З. Я. (4; 595) # [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскі (Чартарыскі) Адам Юрый]] (4; 595—597) # [[Марцін Чаховіц|Чаховіц Марцін]] (2; 156—157) # [[Антон Антонавіч Чачот|Чачот Антон Антонавіч]] (4; 597) # [[Ян Антоні Чачот|Чачот Ян Антоні]] (4; 597—598) # [[Уладзімір Фёдаравіч Чыж|Чыж Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 598) # [[Сяргей Іванавіч Чыр'еў|Чыр'еў Сяргей Іванавіч]] (4; 598—599) # [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Чэрскі Іван Дзяменцьевіч]] (4; 599) == Ш == # [[Станіслаў Шадурскі|Шадурскі Станіслаў]] (3; 329—331) # [[Сямён Вуколавіч Шалковіч|Шалковіч Сямён Вуколавіч]] (4; 599) # [[Леў Юльянавіч Шапялевіч|Шапялевіч (Лазарэвіч-Шапялевіч) Леў Юльянавіч]] (4; 600) # [[Гаўдэнтый Шапялевіч|Шапялевіч Гаўдэнтый (Радзіслаў Іасафатавіч)]] (4; 599—600) # [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпілеўскі Павел Міхайлавіч]] (4; 600—602) # [[Вандалін Аляксандравіч Шукевіч|Шукевіч Вандалін Аляксандравіч]] (4; 602) # [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Шчавінскі]] (3; 331) # [[Людамір Людвіг|Шчарбовіч-Вечар Людамір Людвіг]] (4; 602) # [[Тыматэвуш Шчураўскі|Шчураўскі Тыматэвуш]] (3; 331) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|Шыманоўскі Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 602—603) # [[Фёдар Спірыдонавіч Шымкевіч|Шымкевіч Фёдар Спірыдонавіч]] (4; 603) # [[Павел Васілевіч Шэйн|Шэйн Павел Васілевіч]] (4; 603) # [[Адам Шэмеш|Шэмеш Адам]] (4; 604) == Э-Я == # [[Аркадзь Данілавіч Элькінд|Элькінд Аркадзь Данілавіч]] (4; 604) # [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл|Юндзіл Станіслаў Баніфацый]] (4; 604—606) # [[Іван Іванавіч Юркевіч|Юркевіч Іван Іванавіч]] (4; 606) # [[Ігнат Юрэвіч|Юрэвіч Ігнат]] (3; 331) # [[Людвік Адам Дзям'янавіч Юцэвіч|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч]] (4; 606—607) # [[Станіслаў Серафім Ягадзінскі|Ягадзінскі Станіслаў Серафім]] (3; 331—332) # [[Ягайла]] (2; 157—159) # [[Юзаф Яжоўскі|Яжоўскі Юзаф]] (4; 607—608) # [[Якуб з Калінаўкі]] (Каліноўскі, Калінуўка, Каліновіус) (2; 160) # [[Максімільян Юр'евіч Якубовіч|Якубовіч Максімільян Юр'евіч]] (4; 608) # [[Эма Яленская|Яленская (Дмахоўская) Эма]] (4; 608) # [[Іосіф Міхайлавіч Яленскі|Яленскі Іосіф Міхайлавіч]] (3; 332—333) # [[Канстанцін Васілевіч Яльніцкі|Яльніцкі Канстанцін Васілевіч]] (4; 608—609) # Ян са Свіслачы; гл.: Ходзька Ян # [[Плацыд Янкоўскі|Янкоўскі Плакід]] (4; 609) # [[Адольф Міхал Валяр'ян Юліян Янушкевіч|Янушкевіч Адольф Міхал Валяр'ян Юліян]] (4; 610) # [[Яўстафій Янушкевіч|Янушкевіч Яўстафій]] (4; 610) # [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Янчук Мікалай Андрэевіч]] (4; 610—611) # [[Іосіф Бенядзіктавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч Іосіф Бенядзіктавіч]] (4; 611) # [[Казімір Антонавіч Ясевіч|Ясевіч Казімір Антонавіч]] (4; 611—612) # [[Юзаф Ясінскі|Ясінскі Юзаф]] (4; 612) # [[Якуб Ясінскі|Ясінскі Якуб]] (3; 333—334) # [[Іван Фердынанд Львовіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Іван Фердынанд Львовіч]] (4; 612—613) # [[Мікалай Фёдаравіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Мікалай Феліксавіч]] (4; 614) # [[Мікалай Геранімавіч Яцко|Яцко Мікалай Геранімавіч]] (4; 614) # [[Ігнат Яцкоўскі|Яцкоўскі Ігнат]] (4; 614) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы]] mdytwzpyqnrb9izt6hqsqsrc7ktuly5 5173746 5173745 2026-07-31T11:16:43Z Aliaksei Lastouski 75892 5173746 wikitext text/x-wiki {{змест справа}} == А == # [[Адольф Іванавіч Абіхт|Абіхт Адольф Іванавіч]] (4; 338) # [[Абламовічы]] (4; 338) # [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч (Абрагамовіч) Ян]] (2; 41) # [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] (3; 164) # [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] (4; 338—339) # [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] (4; 339) # [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] (4; 339—340) # [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] (3; 164—165) # [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] (3; 165) # [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] (3; 165—166) # [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] (4; 340) # [[Багдан Агінскі|Агінскі Багдан]] (3; 166) # [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] (3; 166—167) # [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] (3; 167—168) # [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] (4; 340—341) # [[Вацлаў Агрыпа|Агрыпа Вацлаў (Венцлаў)]] (2; 41) # [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] (3; 168—169) # [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адамовіч Адам Фердынанд]] (4; 341) # [[Людвіг Фларыянавіч Адамовіч|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч]] (4; 341—342) # [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] (4; 342) # [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] (4; 342—345) # [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] (4; 345) # [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] (4; 345—346) # [[Алелька Уладзіміравіч|Алелькавіч Аляксандр (Алелька)]] (2; 41-42) # [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон (Адам, Аляксандр)]] (3; 169—170) # [[Альгерд]] (2; 42-44) # [[Якуб Альшэўскі|Альшэўскі Якуб]] (3; 170—171) # [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] (2; 44) # [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] (3; 171—172) # Амельяновіч Васіль Мікалаевіч; гл. Цяпінскі Васіль Мікалаевіч (2; 45) # [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] (4; 346) # [[Ф. Андрушкевіч|Андрушкевіч Ф.]] (3; 172) # [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] (4; 346—348) # [[Кірыла Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] (4; 348) # [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] (4; 348) # [[Анісіфар Дзевачка|Анісіфар]] (2; 45) # [[Ежы Казімір Анцута|Анцута Ежы Казімір]] (3; 172—173) # [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа-Чыкунскі|Анцыпа (Анцыпа-Чыкунскі) Ільдафонс Дзяменцьевіч]] (4; 348—349) # [[Фердынанд Францавіч Арля-Ашмянец|Арля-Ашмянец Фердынанд Францавіч]] (3; 173) # [[Арцемій]] (2; 45) # [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аскерка Аляксандравіч Уладзіслававіч]] (4; 349) # [[Сцяпан Міхаіл Аскерка|Аскерка Сцяпан Міхаіл]] (3; 173—174) # [[Павел Каспаравіч Астравіцкі|Астравіцкі Павел Каспаравіч]] (2; 45-46) # [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Астрожскі Канстанцін (Васіль) Канстанцінавіч]] (2; 46-48) # [[Тамаш Мацвеевіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Тамаш Мацвеевіч]] (4; 349—350) # [[Аўрамій Смаленскі]] (1; 12) # [[Аўрамка]] (2; 48-49) # [[Міхаіл Мікалаевіч Ачапоўскі|Ачапоўскі Міхаіл Мікалаевіч]] (4; 350) == Б == # [[Андрэй Баболя|Баболя Андрэй]] (3; 174) # [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|Баброўскі Міхаіл Кірылавіч]] (3; 174—176) # [[Павел Восіпавіч Баброўскі|Баброўскі Павел Восіпавіч]] (4; 350—351) # [[Францішак Багамолец|Багамолец Францішак]] (3; 176) # [[Аляксандр Міхайлавіч Багаткевіч|Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч]] (4; 351) # [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Багдановіч Адам Ягоравіч]] (4; 351—352) # [[Ангел Іванавіч Багдановіч|Багдановіч Ангел Іванавіч]] (4; 352—353) # [[Яўстафій Багданоўскі|Багданоўскі Яўстафій]] (4; 353) # [[Паўлюк Багрым|Багрым Паўлюк]] (4; 353—354) # [[Канстанцін Багуслаўскі|Багуслаўскі Канстанцін]] (3; 176—177) # [[Марыя Уладзіміраўна Багушэвіч|Багушэвіч Марыя Уладзіміраўна]] (4; 354—355) # [[Францішак Бенядзікт Казіміравіч Багушэвіч|Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч]] (4; 355—361) # [[Аляксей Міхайлавіч Бажанаў|Бажанаў Аляксей Міхайлавіч]] (4; 361—362) # [[Мануіл Базілевіч|Базілевіч Мануіл]] (3; 177) # [[Кіпрыян Базылік|Базылік Цыпрыян (Кіпрыян)]] (2; 49-50) # [[Юзаф Бака|Бака Юзаф]] (3; 177) # [[Сцяпан Міхайлавіч Бакарэвіч|Бакарэвіч Сцяпан Міхайлавіч]] (4; 369) # [[Юльян Бакшанскі|Бакшанскі Юльян]] (4; 362) # [[Міхаіл Ігнатавіч Балінскі|Балінскі Міхаіл Ігнатавіч]] (4; 362—363) # [[Антон Бандзевіч|Бандзевіч Антон]] (3; 177—178) # [[Іосіф Васілевіч Баранецкі|Баранецкі Іосіф Васілевіч]] (4; 363) # [[Ян Іосіф Бараноўскі|Бараноўскі Іван (Ян) Іосіф]] (4; 363) # [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі|Бардзілоўскі Іван Каятанавіч]] (4; 363) # [[Авіт Факудзьевіч Барздынскі|Барздынскі Авіт Факудзьевіч]] (4; 363—364) # [[Лявон Бароўскі|Бароўскі Лявон]] (4; 364—366) # [[Антоній Барташэвіч|Барташэвіч Антоні]] (3; 178) # [[Кароль Бартольд|Бартольд Кароль]] (3; 178—179) # [[Ян Баршчэўскі|Баршчэўскі Ян]] (4; 366—367) # [[Іван Пятровіч Барычэўскі-Тарнава|Барычэўскі (Барычэўскі-Тарнава) Іван Пятровіч]] (4; 367—368) # Барэйка Аляксандр; гл. Ходзька Аляксандр (4; 368) # [[Юзаф Барэйка|Барэйка Юзаф]] (3; 179) # Барэйка Ян; гл. Ходзька Ян (4; 368) # [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Карніловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 368) # [[Каспар Бекеш|Бекеш Каспар]] (2; 50-51) # [[Аўгуст Бекю|Бекю Аўгуст]] (3; 179) # [[Андрэй Хрыстафоравіч Белаблоцкі|Белаблоцкі (Белабоцкі) Андрэй (Ян) Хрыстафоравіч]] (3; 180) # [[Браніслаў Белаблоцкі|Белаблоцкі Браніслаў]] (4; 369) # [[Андрэй Берант|Берант Андрэй]] (3; 180) # [[Юзаф Беркман|Беркман Юзаф]] (4; 369—370) # [[Іаан Андрэевіч Берман|Берман Іаан Андрэевіч]] (4; 370) # [[Раймунд Бжазоўскі|Бжазоўскі Раймунд]] (4; 370) # [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Бжазоўскі Тадэвуш]] (3; 180—181) # [[Ігнат Бжастоўскі|Бжастоўскі Ігнат]] (4; 370) # [[Павел Ксаверы Бжастоўскі|Бжастоўскі Павел Ксаверы]] (3; 181) # [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Бжастоўскі Цыпрыян Павел]] (3; 181—182) # [[Тэадор Білевіч|Білевіч Тэадор]] (3; 182) # [[Амелія Даравінская|Бірута (Даравінская Амелія)]] (4; 370—371) # [[Стафан Бісіс|Бісіс Стафан]] (3; 182—183) # [[Франц Феліксавіч Блус|Блус Франц Феліксавіч (Ілья Піліпавіч)]] (4; 371) # [[Францішак Ксаверы Міхал Богуш|Богуш Францішак Ксаверы Міхал]] (3; 183) # [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Богуш-Сестранцэвіч Станіслаў Іванавіч]] (3; 183—185) # [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскі Анатоль Восіпавіч]] (4; 371—372) # [[Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты|Борзабагаты Уладзіслаў Канстанцінавіч]] (4; 372) # [[Фларыян Бохвіц|Бохвіц Фларыян]] (4; 373) # Бранеўскі М.; гл. Філалет Хрыстафор (2; 51) # [[Мікалай Карнілавіч Бржэскі|Бржэскі Мікалай Карнілавіч]] (4; 373) # [[Келясцін Іванавіч Брэн|Брэн Келясцін Іванавіч]] (4; 373—374) # [[Якуб Антоні Брэтэ|Брэтэ Якуб Антоні]] (3; 185) # [[Іосіф Будзіла|Будзіла Іосіф]] (3; 185—186) # [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будзіловіч Антон Сямёнавіч]] (4; 374) # Будзімір; гл. Каганец Карусь (4; 374) # [[Канстанцін Андрэевіч Будзінскі|Будзінскі Канстанцін Андрэевіч]] (4; 374) # [[Беняш Будны|Будны Беняш]] (3; 186—188) # [[Сымон Будны|Будны Сымон]] (2; 51-59) # [[Іасафат Булгак|Булгак Іасафат]] (4; 374—375) # [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч]] (4; 375) # [[Фадзей Булгарын|Булгарын Фадзей Венядзіктавіч]] (4; 375—376) # Бурачок Мацей; гл. Багушэвіч Францішак (4; 376) # [[Вінцэнцій Бучынскі|Бучынскі Вінцэнцій]] (4; 376) # [[Ігнацій Якса Быкоўскі|Быкоўскі Ігнацій Якса]] (3; 188—189) # [[Юзаф Уладзіслаў Быхавец|Быхавец Юзаф Уладзіслаў]] (4; 376—377) # [[Бычковы]] (4; 377) #: [[Яўген Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Яўген Іванавіч]] #: [[Уладзімір Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Уладзімір Іванавіч]] #: [[Аляксандр Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Аляксандр Іванавіч]] # [[Даніэль Бялінскі|Бялінскі Даніэль]] (2; 59-60) # [[Памва Бярында|Бярында Памва]] (3; 189—191) == В == # [[Вадкоўскія]] (4; 377—378) #: [[Іван Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Іван Фёдаравіч]] #: [[Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Фёдар Фёдаравіч]] #: [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Аляксандр Фёдаравіч]] # [[Антон Станіслававіч Вайніловіч|Вайніловіч Антон Станіслававіч]] (4; 378) # [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Вайніловіч Восіп Мікалаевіч]] (4; 378) # [[Марцін Валадковіч|Валадковіч Марцін]] (2; 60) # [[Міхаіл Міхайлавіч Валатоўскі|Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч]] (4; 378—379) # [[Аляксандр Валіцкі|Валіцкі Аляксандр]] (4; 379) # [[Астафій Багданавіч Валовіч|Валовіч Астафій Багданавіч]] (2; 60-63) # [[Міхаіл Казіміравіч Валовіч|Валовіч Міхаіл Казіміравіч]] (4; 379—380) # [[Вацлаў Валеры Валодзька|Валодзька Вацлаў Валеры]] (4; 380) # [[Валенцій Ваньковіч|Ваньковіч Валенцій Мельхіёравіч]] (4; 380—382) # [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Васільева Настасся Якаўлеўна]] (4; 382—383) # [[Тамаш Ваўжэцкі|Ваўжэцкі Тамаш]] (3; 191—192) # [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Вашчанка Васіль Максімавіч]] (3; 192—193) # [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Вашчанка Максім Ярмалініч]] (3; 193—195) # [[Бярнард Ваяводка|Ваяводка Бярнард]] (2; 63) # [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|Вераніцын Канстанцін Васілевіч]] (4; 383) # [[Вітаўт]] (2; 63-65) # [[Эразм Вітэлій|Вітэлій Эразм (Цёлк)]] (2; 65) # [[Андрэй Вішаваты|Вішаваты Андрэй]] (3; 195—198) # [[Андрэй Волан|Волан (Волян) Андрэй]] (2; 65-66) # [[Мікола Вольскі|Вольскі Мікола]] (3; 198—199) # [[Ялегі Пранціш Вуль|Вуль Ялегі Пранціш (Карафа-Корбут Элегі Францішак Маўрыкіевіч)]] (4; 383—384) # [[Кароль Вырвіч|Вырвіч Кароль]] (3; 199—200) # [[Казімір Вяржбіцкі|Вяжбіцкі (Вяржбіцкі) Казімір]] (3; 200) # [[Аляксандр Андрэевіч Вярыга|Вярыга Аляксандр Андрэевіч]] (4; 384) # [[Браніслаў Фартунатавіч Вярыга|Вярыга Браніслаў Фартунатавіч]] (4; 384) # [[Уладзіслаў Вярыга|Вярыга Уладзіслаў]] (4; 384—385) # [[Арцём Ігнатавіч Вярыга-Дарэўскі|Вярыга-Дарэўскі Арцём Ігнатавіч]] (4; 385) # [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Вярэнька Францішак Леапольдавіч]] (4; 385—386) # [[Ірадзіён Якаўлевіч Вятрынскі|Вятрынскі Ірадзіён Якаўлевіч]] (4; 386); <small>[[:ru:Ветринский, Иродион Яковлевич]]</small>. == Г == # [[Станіслаў Габрыловіч|Габрыловіч Станіслаў]] (2; 66) # [[Ксенафонт Гаворскі|Гаворскі Ксенафонт Антонавіч]] (4; 386—387) # [[Лукаш Галамбёўскі|Галамбёўскі Лукаш]] (4; 387) # [[Казімір Галоўка|Галоўка Казімір]] (3; 200—201) # [[Юзаф Галухоўскі|Галухоўскі Юзаф]] (4; 387—388) # [[Яфім Гальперын|Гальперын Яфім Абрамавіч]] (4; 388) # [[Гальшанскія]] (2; 66-67) # [[Сяргей Фёдаравіч Галюн|Галюн Сяргей Фёдаравіч]] (4; 388—389) # [[Піліп Нерыуш Галянскі|Галянскі Піліп Нерыуш]] (3; 201—203) # [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Гамаліцкі Міхаіл Лявонавіч]] (4; 389) # [[Васіль Міхайлавіч Гарабурда|Гарабурда Васіль Міхайлавіч]] (2; 68) # [[Міхаіл Багданавіч Гарабурда|Гарабурда Міхаіл]] (2; 68) # [[Юльян Гарайн|Гарайн Юльян]] (4; 389—390) # [[Апалінар Гараўскі|Гараўскі Апалінар Гілярыевіч]] (4; 390—391) # [[Іван Данілавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Іван Данілавіч]] (4; 391—392) # [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч]] (4; 392) # [[Максім Гаўрыленка|Гаўрыленка Максім (Максімільян)]] (4; 392) # [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|Гаўсман Міхаіл Антонавіч]] (4; 392—393) # [[Сямён Сафронавіч Гаховіч|Гаховіч Сямён Сафронавіч]] (4; 393) # [[Іосіф Антонавіч Гашкевіч|Гашкевіч Іосіф Антонавіч]] (4; 393—394) # [[Альбрэхт Гаштольд|Гаштольд Альбрэхт]] (2; 68-69) # [[Аляксандр Гваньіні|Гваньіні Аляксандр]] (2; 69) # [[Гедзімін]] (2; 69-71) # [[Віктар Гельтман|Гельтман Віктар]] (4; 394) # [[Вікенцій Данілавіч Герберскі|Герберскі Вікенцій (Уладзіслаў) Данілавіч]] (4; 394—395) # [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург|Гіндэнбург Вільгельм Данілавіч]] (4; 395) # [[Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі|Гінтаўт-Дзевалтоўскі Уладзіслаў Люцыян Францавіч]] (4; 395) # [[Уладзімір Фёдаравіч Гіргас|Гіргас Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 395) # [[Міхаіл Гіціх|Гіціх Міхаіл]] (3; 203) # [[Антон Юзаф Глінскі|Глінскі Антон Юзаф]] (4; 396) # [[Аба Глуск|Глуск (Глоск) Аба]] (3; 203) # [[Міхаіл Восіпавіч Глушневіч|Глушневіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 396) # [[Іван Іванавіч Гольц-Мілер|Гольц-Мілер Іван Іванавіч]] (4; 396—397) # [[Канстанцін Антоній Горскі|Горскі Канстанцін Антоній]] (4; 397) # [[Станіслаў Горскі|Горскі Станіслаў]] (4; 397) # [[Пётр Іванавіч Гофман|Гофман Пётр Іванавіч]] (4; 398) # [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Грабніцкі (Дактаровіч) Адам Станіслававіч]] (4; 398) # [[Градзіслава Святаслаўна]] (1; 12-13) # [[Табіяш Граткоўскі|Граткоўскі Табіяш]] (3; 203) # [[Годфрыд Эрнест Гродэк|Гродэк Годфрыд Эрнест]] (3; 203—204) # [[Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла|Грум-Гржымайла Кандрат Іванавіч]] (4; 398) # [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Грыгаровіч Іван Іванавіч]] (4; 398—399) # [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч]] (4; 400) # [[Валяр'ян Гурскі|Гурскі Валяр'ян]] (4; 400—401) # [[Адам Гіляры Гурыновіч|Гурыновіч Адам Гіляры]] (4; 401—402) # [[Тамаш Гусаржэўскі|Гусаржэўскі Тамаш]] (3; 204—205) # [[Мікола Гусоўскі|Гусоўскі Мікола]] (2; 71-73) == Д == # [[Іван Вікенцьевіч Дабравольскі|Дабравольскі Іван Вікенцьевіч]] (4; 402) # [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Дабравольскі Уладзімір Мікалаевіч]] (4; 402—403) # [[Бенядзікт Дабшэвіч|Дабшэвіч Бенядзікт]] (3; 205—208) # [[Якаў Ігнацій Дадэрка|Дадэрка Якаў Ігнацій]] (4; 403—404) # [[Васіль Васілевіч Дакучаеў|Дакучаеў Васіль Васілевіч]] (4; 404—405) # [[Іван Іванавіч Далгоў|Далгоў Іван Іванавіч]] (4; 405) # [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Даленга-Хадакоўскі Зарыян Якаўлевіч]] ([[Адам Чарноцкі|Чарноцкі Адам]]) (4; 405—406) # [[Далеўскія]] (4; 406—407) # [[Фабіян Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Фабіян]] (2; 73) # [[Язэп Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Язэп]] (3; 208—209) # [[Ян Даманеўскі|Даманеўскі Ян]] (2; 73) # [[Марыян Дамашэвіч|Дамашэвіч Марыян]] (3; 209—210) # [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч]] (4; 407) # [[Васіль Фёдаравіч Дамброўскі|Дамброўскі Васіль Фёдаравіч]] (4; 407—408) # [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Дамейка Ігнат Іпалітавіч]] (4; 408—411) # [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Даніловіч Ігнат Мікалаевіч]] (4; 411—412) # Даніэль з Ланчыцы; гл. Ланчыцкі Даніэль (2; 73) # [[Крыштоф Мікалай Дарагастайскі|Дарагастайскі Крыштоф Мікалай]] (2; 73-74) # [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (4; 412) # [[Павел Дзмітровіч|Дзмітровіч Павел]] (3; 210) # [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч]] (4; 412—413) # [[Луі Максіміліян Дзюпрэ|Дзюпрэ Луі Максіміліян]] (3; 210) # [[Мацей Догель|Догель Мацей]] (3; 210—211) # [[Анёл Доўгірд|Доўгірд Анёл]] (4; 413—416) # [[Самуіл Доўгірд|Доўгірд Самуіл]] (3; 211) # [[Норберт Вікенцьевіч Доўнар|Доўнар Норберт Вікенцьевіч]] (4; 416—417) # [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч]] (4; 417—418) # Друцкі-Падбярэскі; гл. Падбярэскі Рамуальд Андрэевіч (4; 418) # [[Сямён Маркавіч Дубноў|Дубноў Сямён Маркавіч]] (4; 418) # [[Іван Дубовіч|Дубовіч Іван]] (3; 211) # [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга|Дубяга Дзмітрый Іванавіч]] (4; 418) # [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін|Дудышкін Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 418—419) # [[Уладзіслаў Дулевіч|Дулевіч Уладзіслаў]] (3; 211) # [[Арнольд Барысавіч Думашэўскі|Думашэўскі Арнольд Барысавіч]] (4; 419) # [[Аляксандр Аляксандравіч Дунін-Горкавіч|Дунін-Горкавіч Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 419) # [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт (Вікенцій Іванавіч)]] (4; 419—426) # [[Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Бенядзікт Іванавіч]] (4; 426) # [[Уладзіслаў Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Уладзіслаў Іванавіч]] (4; 426) # [[Саламея Дэшнер|Дэшнер Саламея]] (3; 211—212) == Е == # [[Аляксандр Ельскі|Ельскі Аляксандр Карлавіч]] (4; 426—428) # [[Міхаіл Ельскі|Ельскі Міхаіл Карлавіч]] (4; 428) # [[Васіль Пятровіч Ермакоў|Ермакоў Васіль Пятровіч]] (4; 428—429) # [[Фёдар Еўлашоўскі|Еўлашоўскі (Еўлашэўскі) Фёдар Міхайлавіч]] (2; 74-75) # [[Ефрасіння Полацкая]] (1; 13-20) # [[Еўфрасіння Пскоўская|Ефрасіння Рагвалодаўна]] (1; 20-21) == Ж == # [[Ігнацы Жаба|Жаба Ігнацы]] (3; 212) # [[Тамаш Жаброўскі|Жаброўскі Тамаш]] (3; 212—213) # [[Эдвард Вітальд Жалігоўскі|Жалігоўскі Эдвард Вітальд (Сава Антоні)]] (4; 429) # [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Жуковіч Платон Мікалаевіч]] (4; 429—430) # [[Дзмітрый Пятровіч Жураўскі|Жураўскі Дзмітрый Пятровіч]] (4; 430) # [[Жыгімонт Стары|Жыгімонт I (Зыгмунт, Сігізмунд) Стары]] (2; 75-78) # [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонт II (Зыгмунт, Сігізмунд) Аўгуст]] (2; 78-80) # [[Жан Эмануэль Жылібер|Жылібер Жан Эмануэль]] (3; 213—214) # [[Кароль Антоні Жэра|Жэра Кароль Антоні]] (3; 214—215) == З == # [[Іосіф Вікенцьевіч Забелін|Забелін Іосіф Вікенцьевіч]] (4; 430—431) # [[Завадскія]] (4; 431—432) # [[Уладзімір Завітневіч |Завітневіч]] (4; 432—433) # [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Завіша Крыштаф Станіслаў]] (3; 215) # [[Антоні Загурскі|Загурскі Антоні]] (3; 215) # [[Браніслаў Францавіч Залескі|Залескі Браніслаў Францавіч]] (4; 433) # [[Лука Залускі|Залускі Лука]] (3; 215—216) # [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Замыслоўскі Ягор Ягоравіч]] (4; 433—434) # [[Тамаш Зан, паэт|Зан Тамаш]] (4; 434—435) # [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Заранка Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 435) # [[Мікалай Іванавіч Зарэмба|Зарэмба Мікалай Іванавіч]] (4; 435—436) # [[Феліцыян Марцін Зарэмба-Каліноўскі|Зарэмба-Каліноўскі Феліцыян Марцін]] (4; 436) # [[Звеніслава Барысаўна]] (1; 21-22) # [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч Аляксандр]] (4; 436) # [[Лаўрэнцій Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Лаўрэнцій]] (2; 80-83) # [[Стафан Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Стафан]] (2; 83-85) # [[Ян Зноска|Зноска Ян]] (4; 437—438) # [[Антоній (Зубко)|Зубко Антоній]] (4; 438) # [[Леан Зянковіч|Зянковіч Леан]] (4; 438) # [[Крыштоф Зяновіч|Зяновіч Крыштоф]] (3; 216) # [[Рамуальд Сымонавіч Зянькевіч|Зянькевіч Рамуальд Сымонавіч]] (4; 438—439) == І == # [[Грынь Івановіч|Івановіч Грынь]] (2; 85) # [[Ігнат Акінфавіч Іваноўскі|Іваноўскі Ігнат Акінфавіч]] (4; 439) # [[Міхаіл Якімавіч Іваноўскі|Іваноўскі Міхаіл Якімавіч]] (4; 439) # [[Вікенцій Васілевіч Ігнатовіч|Ігнатовіч Вікенцій Васілевіч]] (4; 439—440) # [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч]] (4; 440) # [[Адам Бенядзікт Іёхер|Іёхер Адам Бенядзікт]] (4; 440) # [[Рыгор Пракопавіч Ісаеў|Ісаеў Рыгор Пракопавіч]] (4; 440—441) # [[Ігнацій Іяўлевіч|Іяўлевіч (Яўлевіч) Ігнацій]] (3; 216—217) # [[Фама Іяўлевіч|Іяўлевіч Фама]] (3; 217) == К == # [[Софія Кавалеўская|Кавалеўская Софія]] (4; 441) # [[Соф'я Васілеўна Кавалеўская|Кавалеўская Соф'я Васілеўна (Корвін-Крукоўская)]] (4; 442) # [[Аляксандр Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Аляксандр Ануфрыевіч]] (4; 442—443) # [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Восіп Міхайлавіч]] (4; 443—444) # [[Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Уладзімір Ануфрыевіч]] (4; 444—445) # [[Мацей Кавянчынскі|Кавянчынскі Мацей]] (2; 85) # [[Карусь Каганец|Каганец Карусь]] (4; 445—447) # [[Віктар Кажынскі|Кажынскі Віктар М.]] (4; 447) # [[Мацей Кажынскі|Кажынскі Мацей]] (3; 217—218) # [[Казімір IV Ягелончык]] (2; 86-87) # [[Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі|Казлоўскі Ігнат Ігнатавіч]] (4; 447) # [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў|Кайгародаў Дзмітрый Нічыпаравіч]] (4; 447) # [[Кузьма Каладынскі|Каладынскі Кузьма (Андрэй)]] (2; 87-88) # [[Віктар Отан Сямёнавіч Каліноўскі|Каліноўскі Віктар Отан Сямёнавіч]] (4; 448—449) # [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскі Кастусь]] (4; 449—454) # [[Юзаф Андрэевіч Каліноўскі|Каліноўскі Юзаф Андрэевіч]] (4; 454—455) # [[Адам Каменскі|Каменскі (Каменскі-Длужык, Длужык-Каменскі) Адам]] (3; 218) # [[Георгій Каніскі|Канінскі Георгій]] (3; 218—220) # [[Казімір Кантрым|Кантрым Казімір]] (4; 455) # [[Ілья Капіевіч|Капіевіч (Капіеўскі) Ілья Фёдаравіч]] (3; 220—222) # [[Язэп Каралькевіч|Каралькевіч Язэп]] (4; 455—456) # [[Вінцэсь Аляксандравіч Каратынскі|Каратынскі Вінцэсь Аляксандравіч]] (4; 456) # [[Іосіф Іванавіч Каржанеўскі|Каржанеўскі Іосіф Іванавіч]] (4; 457) # [[Францішак Карпінскі|Карпінскі Францішак]] (3; 222—223) # [[Лявонцій Карповіч|Карповіч Лявонцій]] (3; 223—224) # [[Міхаіл Францішак Карповіч|Карповіч Міхаіл Францішак]] (3; 224) # [[Станіслаў Карповіч|Карповіч Станіслаў]] (4; 457) # [[Мацей Карскі|Карскі Мацей]] (3; 224) # [[Сяргей Карскі|Карскі Сяргей]] (4; 457—458) # [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Яўхім Фёдаравіч]] (4; 458—460) # [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Карташэўскі Рыгор Іванавіч]] (4; 460—461) # [[Ян Карцан|Карцан Ян]] (2; 88) # [[Міхал Карыцкі|Карыцкі Міхал]] (3; 225) # [[Ігнацій Андрэевіч Касовіч|Касовіч Ігнацій Андрэевіч]] (4; 461) # [[Каэтан Андрэевіч Касовіч|Касовіч Каятан Андрэевіч]] (4; 461—462) # [[Пётр Самсонавіч Касовіч|Касовіч Пётр Самсонавіч (Сямёнавіч)]] (4; 462) # [[Феадосій Касой|Касой Феадосій]] (2; 88-90) # [[Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка|Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура]] (3; 226—235) # [[Іаан Антонавіч Катовіч|Катовіч Іаан Антонавіч]] (4; 462) # [[Пётр Кахлеўскі|Кахлеўскі Пётр]] (3; 235—326) # [[Уладзімір Васілевіч Качаноўскі|Качаноўскі Уладзімір Васілевіч]] (4; 462—463) # [[Станіслаў Кашуцкі|Кашуцкі Станіслаў]] (2; 90) # [[Альберт Каяловіч|Каяловіч Альберт]] (3; 236—237) # [[Войцех Віюк Каяловіч|Каяловіч Войцех Віюк]] (3; 237) # [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Каяловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 463) # [[Анастаз Людвік Керсніцкі|Керсніцкі Анастаз Людвік]] (3; 237) # [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Кжыжаноўскі Канстанцін]] (4; 463) # [[Францыск Кініксман|Кініксман Францыск]] (3; 237—238) # [[Кіпрыян, Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|Кіпрыян]] (2; 90-92) # [[Адам Ганоры Карлавіч Кіркор|Кіркор Адам Ганоры Карлавіч]] (4; 463—465) # [[Кірыла Тураўскі]] (1; 23-29) # [[Ян Кішка|Кішка Ян]] (2; 92) # [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|Клакоцкі Казімір Крыштоф]] (3; 238—239) # [[Іпаліт Клімашэўскі|Клімашэўскі Іпаліт]] (4; 465—466) # [[Клімент Смаляціч]] (1; 29-32) # [[Пётр Бластус Кміта|Кміта Пётр Бластус]] (3; 239) # [[Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі|Кміта-Чарнабыльскі Філон Сямёнавіч]] (2; 92-93) # [[Мікалай Кміціц|Кміціц Мікалай]] (3; 239—240) # [[Францішак Дыянізы Князьнін|Князьнін Францішак Дыянізы]] (3; 240) # [[Юзаф Копаць|Копаць Юзаф]] (3; 240) # [[Тадэвуш Сільвестр Корзан|Корзан Тадэвуш Сільвестр]] (4; 466) # [[Юліян Корсак|Корсак Юліян]] (4; 466) # [[Сільвестр Косаў|Косаў Сільвестр]] (3; 240—241) # [[Валяр'ян Красінскі|Красінскі (Скорабагаты) Валяр'ян]] (4; 466—467) # [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Крачкоўскі Юльян Фаміч]] (4; 467) # [[Каятан Крашэўскі|Крашэўскі Каятан]] (4; 467—468) # [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Крашэўскі Юзаф Ігнацы]] (4; 468—469) # [[Лаўрэнцій Крышкоўскі|Крышкоўскі Лаўрэнцій]] (2; 93) # [[Леў Крэўза|Крэўза Леў (Лявон)]] (3; 241—242) # [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Кукальнік Нестар Васілевіч]] (4; 469) # [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Кулакоўскі Ігнат Рыгоравіч]] (4; 469—470) # [[Ян Алаізій Кулеша|Кулеша Ян Алаізій]] (3; 242) # [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Кулжынскі Рыгор Іванавіч]] (4; 470) # [[Ігнат Кульчынскі|Кульчынскі Ігнат]] (3; 242) # [[Іасафат Кунцэвіч|Кунцэвіч Іасафат]] (3; 242—244) # [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Курбскі Андрэй Міхайлавіч]] (2; 93-95) # [[Тамаш Кургановіч|Кургановіч Тамаш]] (4; 470—471) # [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|Кусцінскі Міхаіл Францавіч]] (4; 471) # [[Міхаіл Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Міхаіл Сямёнавіч]] (4; 471) # [[Сцяпан Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 471—472) # [[Васіль Іванавіч Кутневіч|Кутневіч Васіль Іванавіч]] (4; 472) == Л == # [[Андрэй Мітрафанавіч Лабада|Лабада Андрэй Мітрафанавіч]] (4; 472—473) # [[Мацвей Лавіцкі|Лавіцкі Мацвей]] (4; 473—474) # [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Лада-Заблоцкі (Заблоцкі-Лада) Тадэвуш Гіляравіч]] (4; 475) # [[Даніэль Ланчыцкі|Ланчыцкі Даніэль]] (2; 95) # [[Міхаіл Дзям'янавіч Лапа|Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям'янавіч]] (4; 475—476) # [[Дзмітрый Еўдакімавіч Лапо|Лапо Дзмітрый Еўдакімавіч]] (4; 476) # [[Ян Ласіцкі|Ласіцкі Ян]] (2; 95-96) # [[Васіль Васілевіч Латышаў|Латышаў Васіль Васілевіч]] (4; 476—477) # [[Сігізмунд Лаўксмін|Лаўксмін Сігізмунд]] (3; 244—245) # [[Аўраам Бер Лебензон|Лебензон Аўраам Бер]] (4; 477) # [[Ігнат Сямёнавіч Легатовіч|Легатовіч Ігнат Сямёнавіч]] (4; 477—478) # [[Кандрат Тодаравіч Лейка|Лейка Кандрат Тодаравіч]] (4; 478) # [[Васіль Іванавіч Лепяшынскі|Лепяшынскі Васіль Іванавіч]] (4; 478—479) # [[Міхалон Літвін|Літвін Міхаіл (Цішкевіч Міхайла)]] (2; 96-97) # [[Ян Ліцыній Намыслоўскі|Ліцыній Намыслоўскі Ян]] (2; 97-99) # [[Ян Лавейка|Лован Стэфан Рыгоравіч (Ян Лавейка)]] (2; 99-101) # [[Стафан Лускіна|Лускіна Стафан]] (3; 245) # [[Янка Лучына|Лучына Янка]] (4; 479—481) # [[Казімір Лышчынскі|Лышчынскі Казімір]] (3; 245—249) # [[Марк Мікалаевіч Любашчынскі|Любашчынскі Марк Мікалаевіч]] (4; 481) # [[Аляксей Пятровіч Людагоўскі|Людагоўскі Аляксей Пятровіч]] (4; 481) # [[Іаахім Лялевель|Лялевель Іаахім]] (4; 481—483) # [[Мікалай Лянчыцкі|Лянчыцкі Мікалай]] (3; 249) # [[Юльян Ляскоўскі|Ляскоўскі Юльян]] (4; 483—484) == М == # [[Саламон Майман|Майман (Хейман) Саламон]] (3; 249—253) # [[Тамаш Макоўскі|Макоўскі Тамаш]] (3; 253) # [[Вікенцій Васілевіч Макушаў|Макушаў Вікенцій Васілевіч]] (4; 484—485) # [[Мікалай Маліноўскі|Маліноўскі Мікалай]] (4; 485) # [[Павел Паўлавіч Малышэвіч|Малышэвіч Павел Паўлавіч]] (4; 485) # [[Іван Ігнатавіч Малышэўскі|Малышэўскі Іван Ігнатавіч]] (4; 485—486) # [[Мамонічы]] (2; 101—102) # [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Манькоўскі Ігнат Антонавіч]] (4; 486—487) # [[Дамінік Манюшка|Манюшка Дамінік]] (4; 487) # [[Станіслаў Манюшка|Манюшка Станіслаў]] (4; 487—490) # [[Юзаф Маралёўскі|Маралёўскі Юзаф]] (4; 490) # [[Ілья Марахоўскі|Марахоўскі Ілья (Стафановіч Ірахім)]] (3; 253—254) # [[Каятан Марашэўскі|Марашэўскі Каятан]] (3; 254) # [[Ануфрый Маркевіч|Маркевіч Ануфрый]] (3; 254—255) # [[Арсен Іванавіч Маркевіч|Маркевіч Арсен Іванавіч]] (4; 490—491) # [[Маркел (мітрапаліт казанскі)|Маркел]] (3; 255) # [[Каміла Вінцэнтаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч (Асіповіч) Каміла Вінцэнтаўна]] (4; 492) # [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Марцінкевіч Геранім Францавіч]] (4; 491—492) # [[Антон Марціноўскі|Марціноўскі Антон]] (4; 492—493) # [[Інгацій Якуб Масальскі|Масальскі Інгацій Якуб]] (3; 255—256) # [[Эдвард Тамаш Масальскі|Масальскі Эдвард Тамаш]] (4; 493—494) # [[Юзаф Ануфрыевіч Масальскі|Масальскі Юзаф Ануфрыевіч]] (4; 494) # Масквіцін Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 102) # [[Багуслаў Казімір Маскевіч|Маскевіч Багуслаў Казімір]] (3; 256) # [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Маскевіч Самуіл Іванавіч]] (3; 257) # [[Марцін Матушэвіч|Матушэвіч Марцін]] (3; 257—260) # [[Фадзей Машчэўскі|Машчэўскі Фадзей]] (4; 494) # [[Андрэй Казіміравіч Меер|Меер Андрэй Казіміравіч]] (3; 260) # [[Міхаіл Восіпавіч Мікешын|Мікешын Міхаіл Восіпавіч]] (4; 494—496) # [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч]] (4; 496—497) # [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі|Міладоўскі Фларыян Станіслаў]] (4; 497—498) # [[Ян Міхановіч|Міхановіч Ян]] (4; 498) # [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч Адам]] (4; 498—505) # [[Юзаф Міцкевіч|Міцкевіч Юзаф]] (3; 260) # [[Тадэвуш Млоцкі|Млоцкі Тадэуш]] (3; 260—261) # [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Мсціславец Пётр Цімафеевіч]] (2; 102—104) # [[Андрэй Мужылоўскі|Мужылоўскі Андрэй (Антоній)]] (3; 261) # [[Мікалай Нічыпаравіч Мурзакевіч|Мурзакевіч Мікалай Нічыпаравіч]] (4; 505) # [[Нічыпар Мурзакевіч|Мурзакевіч Нічыпар]] (4; 506) # [[Станіслаў Мурмэліус|Мурмэліус Станіслаў]] (2; 104) # [[Нікодым Мусніцкі|Мусніцкі Нікодым]] (3; 261—262) # [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлінскі Антон Восіпавіч]] (4; 506—507) # [[Міхаіл Паўлавіч Мысаўской|Мысаўской Міхаіл Паўлавіч]] (4; 507—508) # [[Ю. Мышкоўскі|Мышкоўскі Ю.]] (3; 262) # [[Іван Мялешка|Мялешка Іван]] (3; 262—263) # [[Сяргей Канстанцінавіч Мяржынскі|Мяржынскі Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 508) == Н == # [[Даніла Набароўскі|Набароўскі Даніла]] (3; 263—264) # [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|Навадворскі Вітольд Уладзіміравіч]] (4; 508—509) # [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч|Нагумовіч Леў Якаўлевіч]] (4; 509) # [[Казімір Нарбут|Нарбут Казімір]] (3; 264—265) # [[Тэадор Нарбут|Нарбут Тэадор]] (4; 509—510) # [[Юстын Нарбут|Нарбут Юстын]] (4; 510—511) # [[Франц Міліконт Нарвойш|Нарвойш Франц Міліконт]] (3; 265—266) # [[Якаў Антонавіч Наркевіч-Ёдка|Наркевіч-Ёдка Якаў Антонавіч]] (4; 511) # [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Нарушэвіч Адам Станіслаў]] (3; 266—267) # [[Іван Іванавіч Насовіч|Насовіч Іван Іванавіч]] (4; 511—513) # [[Аляксандр Незабытоўскі|Незабытоўскі Аляксандр]] (4; 513) # [[Станіслаў Ян Незабытоўскі|Незабытоўскі Станіслаў Ян]] (3; 267) # [[Казімір Ігнацы Несялоўскі|Несялоўскі Казімір Ігнацы]] (3; 267—268) # [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч]] (4; 513—514) # [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Нямцэвіч Юльян Урсын]] (4; 514—516) == О == # [[Напалеон Орда|Орда Напалеон]] (4; 516—518) == П == # [[Павел з Візны]] (2; 104—105) # Павенскі Пётр; гл. Скарга Пётр (2; 105) # [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|Пагарэльскі Платон Мікалаевіч]] (4; 518—519) # [[Аляксандр Фаміч Пагоскі|Пагоскі Аляксандр Фаміч]] (4; 519) # [[Іван Карнілавіч Падабедаў|Падабедаў Іван Карнілавіч]] (4; 519) # [[Міхал Падалінскі|Падалінскі Міхал]] (4; 520) # [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Падбярэскі (Друцкі-Падбярэскі) Рамуальд Андрэевіч]] (4; 520) # [[Карл Іванавіч Падчашынскі|Падчашынскі Карл Іванавіч]] (4; 520) # [[Фёдар Васілевіч Пакроўскі|Пакроўскі Фёдар Васілевіч]] (4; 520—521) # [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі-Пёлка|Палінскі-Пёлка Міхаіл Мадэставіч]] (4; 521) # [[Леанід Аляксандравіч Палонскі|Палонскі Леанід Аляксандравіч]] (4; 521—522) # [[Георгій Антонавіч Палюта|Палюта Георгій Антонавіч]] (4; 522) # [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Панятоўскі Станіслаў Аўгуст]] (3; 268—270) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|Папоў Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 522) # [[Францішак Папроцкі|Папроцкі Францішак]] (3; 270—271) # [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Парцянка Канстанцін Іванавіч]] (4; 522) # [[Іван Раманавіч Пастарнацкі|Пастарнацкі Іван Раманавіч]] (4; 522—523) # [[Марцін Антоні Паўловіч|Паўловіч Марцін Антоні]] (4; 523) # [[Эдвард Баніфацы Францавіч Паўловіч|Паўловіч Эдвард Баніфацы Францавіч]] (4; 523) # [[Адам Казіміравіч Паўстанскі|Паўстанскі Адам Казіміравіч]] (4; 524) # [[Іпацій Пацей|Пацей Іпацій]] (2; 105—106) # [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Пачобут-Адляніцкі Марцін]] (3; 271—274) # [[Ян Пашакоўскі|Пашакоўскі Ян]] (3; 274) # [[Ян Казімір Пашкевіч|Пашкевіч Ян Казімір]] (3; 274) # [[Вацлаў Вацлававіч Пелікан|Пелікан Вацлаў Вацлававіч]] (4; 524) # [[Яўген Вацлававіч Пелікан|Пелікан Яўген Вацлававіч]] (4; 524—525) # [[Гальяш Пельгжымоўскі|Пельгжымоўскі Гальяш]] (2; 106—107) # [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|Перасветаў Іван Сямёнавіч]] (3; 275) # [[Пётр з Ганёндза]] (2; 107) # [[Леў Іосіфавіч Петражыцкі|Петражыцкі Леў Іосіфавіч]] (4; 525—526) # [[Іван Міхайлавіч Петрапаўлаўскі|Петрапаўлаўскі Іван Міхайлавіч]] (4; 526) # [[Ануфрый Петрашкевіч|Петрашкевіч Ануфрый]] (4; 526) # [[Давыд Зыгмунт Пільхоўскі|Пільхоўскі Давыд Зыгмунт]] (3; 275—276) # [[Адам Плуг|Плуг Адам]] (4; 526—527) # [[Эмілія Францаўна Плятэр|Плятэр Эмілія Францаўна]] (4; 527—528) # Прадслава; гл. Ефрасіння Полацкая (1; 32) # [[Ян Бенядзіктавіч Пратасовіч|Пратасовіч Ян Бенядзіктавіч]] (2; 108—109) # [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|Прахаў Адрыян Віктаравіч]] (4; 528) # [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|Пржавальскі (Прывальскі) Мікалай Міхайлавіч]] (4; 528—529) # [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Прыбытак (Пржыбытак) Станіслаў Аляксандравіч]] (4; 529) # [[Іван Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Іван Львовіч]] (4; 529) # [[Станіслаў Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Станіслаў Львовіч]] (4; 530) # [[Каспар Пянткоўскі|Пянткоўскі Каспар]] (2; 109) # Пяткевіч Антоні; гл.: Плуг Адам (4; 530) # [[Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|Пятніцкі Іван Канстанцінавіч]] (4; 530) == Р == # [[Ізраіль Міхаіл Рабіновіч|Рабіновіч Ізраіль Міхаіл]] (4; 530) # [[Вікенцій Паўлавіч Равінскі|Равінскі Вікенцій Паўлавіч]] (4; 530—531) # [[Іосіф Іпалітавіч Равіч|Равіч Іосіф Іпалітавіч]] (4; 531) # [[Рагнеда Рагвалодаўна]] (1; 32-33) # [[Міхаіл Рагоза|Рагоза Міхаіл]] (2; 109) # [[Казімір Рагоўскі|Рагоўскі Казімір]] (3; 277) # [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч|Радзевіч Міхаіл Васілевіч]] (4; 531—532) # [[Соф'я Слуцкая|Радзівіл (Алелька-Радзівіл) Соф'я]] (2; 114—115) # [[Альбрыхт Станіслаў Радзівіл|Радзівіл Альбрыхт Станіслаў]] (3; 277) # [[Людвіка Караліна Радзівіл|Радзівіл Людвіка Караліна]] (3; 277—278) # [[Мацей Радзівіл|Радзівіл Мацей]] (3; 278—279) # [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Радзівіл Мікалай Крыштоф Сіротка]] (2; 109—112) # [[Мікалай Радзівіл Чорны|Радзівіл Мікалай Чорны]] (2; 112—114) # [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Радзівіл Міхал Казімір Рыбанька]] (3; 279—280) # [[Удальрык Крыштоф Радзівіл|Радзівіл Удальрык (Ульрык) Крыштоф]] (3; 280) # [[Францішка Уршуля Радзівіл|Радзівіл Францішка Уршуля]] (3; 280—282) # [[Ігнацій Іванавіч Радкавец|Радкавец Ігнацій Іванавіч]] (4; 532) # [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радчанка Зінаіда Фёдараўна]] (4; 532) # [[Фелікс Ражанскі|Ражанскі Фелікс]] (4; 532—533) # [[Пётр Раізій|Раізій Пётр]] (2; 115—116) # [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Раманаў Еўдакім Раманавіч]] (4; 533) # [[Аўгусцін Ратондус|Ратондус (Мялецкі Аўгусцін)]] (2; 116—117) # [[Адам Станіслававіч Ржавускі|Ржавускі Адам Станіслававіч]] (4; 533) # [[Альфрэд Ізідар Ромер|Ромер Альфрэд Ізідар]] (4; 534) # [[Дамінік Рудніцкі|Рудніцкі Дамінік]] (3; 282) # [[Міхаіл Іванавіч Рукевіч|Рукевіч Міхаіл Іванавіч]] (4; 534) # [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Румянцаў Мікалай Пятровіч]] (3; 282—284) # [[Сцяпан Рыгоравіч Рункевіч|Рункевіч Сцяпан Рыгоравіч]] (4; 535) # [[Саламея Русецкая|Русецкая Саламея Рэгіна]] (3; 285—287) # [[Канут Русецкі|Русецкі Канут Іванавіч]] (4; 535) # [[Ян Рустэм|Рустэм Ян]] (4; 535—536) # [[Антоні Руткоўскі|Руткоўскі Антоні]] (4; 536) # [[Язэп Руцкі|Руцкі Іосіф Вельямін]] (3; 287—289) # [[Андрэй Рымша|Рымша Андрэй]] (2; 117—118) # [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Рыпінскі (Радван) Аляксандр Феліксавіч]] (4; 536—538) # [[Саламон Рысінскі|Рысінскі Саламон Фёдаравіч]] (2; 118) # [[Францішак Рысінскі|Рысінскі Францішак]] (4; 538) # [[Міхаіл Васілевіч Рытаў|Рытаў Міхаіл Васілевіч]] (4; 538—539) # [[Вінцэнт Рэут|Рэут (Газдава-Рэут) Вінцэнты (Вікенцій Уладзіслававіч)]] (4; 539) # [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Рэшка Ігнацій Якаўлевіч]] (3; 289) == С == # [[Людвік Сабалеўскі|Сабалеўскі Людвік]] (4; 539) # [[Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч]] (4; 540) # [[Аляксандр Васілевіч Саветаў|Саветаў Аляксандр Васілевіч]] (4; 540—541) # [[Францішак Савіч|Савіч Францішак]] (4; 541—544) # [[Войслаў Савіч-Заблоцкі|Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч)]] (4; 544—546) # [[Фабіян Саковіч|Саковіч Фабіян]] (3; 289) # [[Іван Сакольскі|Сакольскі Іван]] (3; 289—290) # [[Леў Іванавіч Сапега|Сапега Леў Іванавіч]] (2; 119—122) # [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапуноў Аляксей Парфенавіч]] (4; 546—548) # [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Сарбеўскі Мацей Казімір]] (3; 290—293) # [[Антон Юр'евіч Сасноўскі|Сасноўскі Антон Юр'евіч]] (4; 548) # [[Казімір Семяновіч|Семяновіч Казімір]] (3; 293—296) # [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі|Семянтоўскі (Семянтоўскі-Курыла) Аляксандр Максімавіч]] (4; 548—549) # [[Іван Іванавіч Сердзюкоў|Сердзюкоў Іван Іванавіч]] (4; 549—550) # [[Людвіг Сцяпанавіч Сеўрук|Сеўрук Людвіг Сцяпанавіч]] (4; 550) # [[Нікадзім Юр'евіч Сілівановіч|Сілівановіч Нікадзім Юр'евіч]] (4; 550—551) # [[Сімяон Полацкі]] (3; 296—307) # [[Іван Фёдаравіч Сінцоў|Сінцоў Іван Фёдаравіч]] (4; 551) # [[Сітанскія]] (3; 307) # [[Пётр Скарга|Скарга (Павенскі) Пётр]] (2; 122—123) # [[Антоні Адам Скарульскі|Скарульскі Антон]] (3; 307—309) # [[Францыск Скарына|Скарына (Скарыніч) Францыск]] (2; 123—137) # [[Леан Скрабецкі|Скрабецкі Леан]] (4; 552) # [[Епіфаній Славінецкі|Славінецкі Епіфаній]] (3; 309—311) # [[Пётр Славінскі|Славінскі Пётр]] (4; 552) # [[Міхаіл Слёзка|Слёзка Міхаіл]] (3; 311—312) # [[Зіновій Якаўлевіч Слонімскі|Слонімскі Зіновій (Хаім Зэлік) Якаўлевіч]] (4; 552—553) # [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|Слупскі Аляксандр Іванавіч]] (4; 553) # [[Перац Смаленскі|Смаленскі Перац Майсеевіч]] (4; 553) # [[Аляксандр Паўлавіч Смародскі|Смародскі Аляксандр Паўлавіч]] (4; 553) # [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкі Мялецій]] (2; 137—142) # [[Францішак Смуглевіч|Смуглевіч Францішак]] (3; 312—313) # [[Анджэй Снядэцкі|Снядэцкі Анджэй]] (3; 313—314) # [[Ян Снядэцкі|Снядэцкі Ян]] (3; 314—317) # [[Спірыдон Собаль|Собаль Спірыдон]] (3; 317—318) # [[Фауст Соцын|Соцын Фауст]] (2; 142—143) # [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Спасовіч Уладзімір Данілавіч]] (4; 553—555) # [[Іван Мікалаевіч Станкевіч|Станкевіч Іван Мікалаевіч]] (4; 555) # [[Стафан Баторый]] (2; 143—146) # [[Вікенцій Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Вікенцій Рыгоравіч]] (4; 555) # [[Дамінік Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Дамінік Рыгоравіч (Восіпавіч)]] (4; 555—556) # [[Іеранім Страйноўскі|Страйноўскі Іеранім]] (3; 318—319) # [[Мацей Стрыйкоўскі|Стрыйкоўскі Мацей]] (2; 146) # [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|Стукаліч Уладзімір Казіміравіч]] (4; 556) # [[Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|Судзілоўская Яўгенія Канстанцінаўна]] (4; 556) # [[Мікалай Канстанцінавіч Судзілоўскі|Судзілоўскі Мікалай Канстанцінавіч]] (4; 556—564) # Суліма-Савіч-Заблоцкі; гл. Савіч-Заблоцкі Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч (4; 564) # [[Васіль Суражскі|Суражскі Васіль]] (3; 319—320) # [[Трафім Раманавіч Сурта|Сурта Трафім Раманавіч]] (3; 320) # [[Іван Аляксандравіч Сцебут|Сцебут Іван Аляксандравіч]] (4; 564—565) # [[Ян Сцірпейка|Сцірпейка Ян (Іван)]] (3; 320) # [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля Уладзіслаў]] (4; 565—568) # [[Іосіф Сямашка|Сямашка Іосіф]] (4; 568—569) # [[Васіль Іванавіч Сямеўскі|Сямеўскі Васіль Іванавіч]] (4; 569—570) # [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі Восіп Іванавіч]] (4; 570—571) == Т == # [[Міхал Антон Бонча Тамашэўскі|Тамашэўскі Міхал Антон Бонча]] (3; 320—321) # [[Фелікс Феліксавіч Тапчэўскі|Тапчэўскі Фелікс Феліксавіч]] (4; 571) # [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Татур Генрых Хрыстафоравіч]] (4; 571) # [[Юрый Трубніцкі|Трубніцкі Юрый]] (3; 321) # [[Антон Данілавіч Трусаў|Трусаў Антон Данілавіч]] (4; 571—572) # [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў Іван Пятровіч]] (4; 572—574) # [[Іаіль Труцэвіч|Труцэвіч Іаіль]] (3; 321) # [[Зоф’я Адамаўна Трашчкоўская|Тшашчкоўская (Трашчкоўская) Зоф’я Адамаўна]] (4; 574) # [[Антоній Тызенгаўз|Тызенгаўз Антоній]] (3; 321—324) # [[Канстанцін Тызенгаўз|Тызенгаўз Канстанцін]] (4; 574) # [[Войцех Тылкоўскі|Тылкоўскі Войцех]] (3; 324—325) # [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Канстанцін Піевіч]] (4; 575—576) # [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Яўстафій Піевіч]] (4; 576—579) == У == # [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Урончанка Міхаіл Паўлавіч]] (4; 579) # [[Валерый Антоній Урублеўскі|Урублеўскі Валерый Антоній]] (4; 579—581) # [[Зыгмунд Фларэнцы Урублеўскі|Урублеўскі Зыгмунд Фларэнцы]] (4; 582) # [[Эдуард Антонавіч Урублеўскі|Урублеўскі Эдуард Антонавіч]] (4; 582) # [[Усяслаў Брачыславіч]] (1; 34-36) == Ф == # [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Файніцкі Іван Якаўлевіч]] (4; 582—583) # [[Якаў Забядэвуш Фалькоўскі|Фалькоўскі Якаў Забядэвуш]] (4; 583) # [[Якуб Фалькоўскі|Фалькоўскі Якуб (Шыман Тадэвуш)]] (4; 583—584) # [[Аляксандр Аляксандравіч Фамін|Фамін Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 584) # [[Іван Фёдараў|Фёдараў (Хведаровіч) Іван]] (2; 146—150) # [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|Федаровіч Вацлаў Пятровіч]] (4; 584—585) # [[Міхал Федароўскі|Федароўскі Міхал]] (4; 585—587) # [[Хрыстафор Філалет|Філалет Хрыстафор]] (2; 150) # [[Афанасій Філіповіч|Філіповіч Афанасій]] (3; 325—326) # [[Антоній Фіялкоўскі|Фіялкоўскі Антоній]] (4; 587) # [[Якуб Побуг Фрычынскі|Фрычынскі Якуб Побуг]] (4; 587) # [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|Фурсаў Мацвей Васілевіч]] (4; 587) # [[Ева Фялінская|Фялінская Ева]] (4; 587—588) == Х == # [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Хадкевіч Рыгор Аляксандравіч]] (2; 150—151) # [[Францішак Ксаверый Хамінскі|Хамінскі Францішак Ксаверы]] (4; 588) # [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч|Харламповіч Канстанцін Васілевіч]] (4; 588) # Хведаровіч Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 151) # [[Аляксандр Ходзька|Ходзька (Барэйка) Аляксандр]] (4; 588—589) # [[Ян Ходзька|Ходзька (Барэйка) Ян]] (4; 590) # [[Дамінік Цэзары Ходзька|Ходзька Дамінік Цэзары]] (4; 589) # [[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат]] (4; 589) # [[Леанард Ходзька|Ходзька Леанард]] (4; 589—590) # [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Храпавіцкі Ігнат Яўстахавіч]] (4; 591) # [[Адам Храптовіч|Храптовіч Адам]] (4; 591) # [[Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор Храптовіч|Храптовіч Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор]] (3; 326—328) == Ц == # [[Ян Цадроўскі|Цадроўскі Ян Янавіч]] (3; 328) # [[Рыгор Цамблак|Цамблак Грыгорый]] (2; 151—154) # [[Самсон Цвяткоўскі|Цвяткоўскі Самсон]] (4; 591—592) # [[Іосіф Цітовіч|Цітовіч Іосіф Парфір'евіч]] (4; 592) # [[Язэп Ціхінскі|Ціхінскі Язэп]] (4; 592) # [[Вітольд Цэраскі|Цэраскі Вітольд Карлавіч]] (4; 592—593) # [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскі (Амельяновіч) Васіль Мікалаевіч]] (2; 154—156) # [[Марцін Цяплінскі|Цяплінскі Марцін]] (4; 593) # [[Міхал Цяцерскі|Цяцерскі Міхал]] (3; 328) == Ч == # [[Сымон Юльянавіч Чалоўскі|Чалоўскі Сымон Юльянавіч]] (4; 593) # [[Эмерык Чапскі (1828)|Чапскі (Гутэн-Чапскі) Эмерык]] (4; 593—595) # [[Марыя Чарноўская|Чарноўская Марыя]] (4; 595) # Чарноцкі Адам; гл.: Даленга-Хадакоўскі З. Я. (4; 595) # [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскі (Чартарыскі) Адам Юрый]] (4; 595—597) # [[Марцін Чаховіц|Чаховіц Марцін]] (2; 156—157) # [[Антон Антонавіч Чачот|Чачот Антон Антонавіч]] (4; 597) # [[Ян Антоні Чачот|Чачот Ян Антоні]] (4; 597—598) # [[Уладзімір Фёдаравіч Чыж|Чыж Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 598) # [[Сяргей Іванавіч Чыр'еў|Чыр'еў Сяргей Іванавіч]] (4; 598—599) # [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Чэрскі Іван Дзяменцьевіч]] (4; 599) == Ш == # [[Станіслаў Шадурскі|Шадурскі Станіслаў]] (3; 329—331) # [[Сямён Вуколавіч Шалковіч|Шалковіч Сямён Вуколавіч]] (4; 599) # [[Леў Юльянавіч Шапялевіч|Шапялевіч (Лазарэвіч-Шапялевіч) Леў Юльянавіч]] (4; 600) # [[Гаўдэнтый Шапялевіч|Шапялевіч Гаўдэнтый (Радзіслаў Іасафатавіч)]] (4; 599—600) # [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпілеўскі Павел Міхайлавіч]] (4; 600—602) # [[Вандалін Аляксандравіч Шукевіч|Шукевіч Вандалін Аляксандравіч]] (4; 602) # [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Шчавінскі]] (3; 331) # [[Людамір Людвіг|Шчарбовіч-Вечар Людамір Людвіг]] (4; 602) # [[Тыматэвуш Шчураўскі|Шчураўскі Тыматэвуш]] (3; 331) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|Шыманоўскі Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 602—603) # [[Фёдар Спірыдонавіч Шымкевіч|Шымкевіч Фёдар Спірыдонавіч]] (4; 603) # [[Павел Васілевіч Шэйн|Шэйн Павел Васілевіч]] (4; 603) # [[Адам Шэмеш|Шэмеш Адам]] (4; 604) == Э-Я == # [[Аркадзь Данілавіч Элькінд|Элькінд Аркадзь Данілавіч]] (4; 604) # [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл|Юндзіл Станіслаў Баніфацый]] (4; 604—606) # [[Іван Іванавіч Юркевіч|Юркевіч Іван Іванавіч]] (4; 606) # [[Ігнат Юрэвіч|Юрэвіч Ігнат]] (3; 331) # [[Людвік Адам Дзям'янавіч Юцэвіч|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч]] (4; 606—607) # [[Станіслаў Серафім Ягадзінскі|Ягадзінскі Станіслаў Серафім]] (3; 331—332) # [[Ягайла]] (2; 157—159) # [[Юзаф Яжоўскі|Яжоўскі Юзаф]] (4; 607—608) # [[Якуб з Калінаўкі]] (Каліноўскі, Калінуўка, Каліновіус) (2; 160) # [[Максімільян Юр'евіч Якубовіч|Якубовіч Максімільян Юр'евіч]] (4; 608) # [[Эма Яленская|Яленская (Дмахоўская) Эма]] (4; 608) # [[Іосіф Міхайлавіч Яленскі|Яленскі Іосіф Міхайлавіч]] (3; 332—333) # [[Канстанцін Васілевіч Яльніцкі|Яльніцкі Канстанцін Васілевіч]] (4; 608—609) # Ян са Свіслачы; гл.: Ходзька Ян # [[Плацыд Янкоўскі|Янкоўскі Плакід]] (4; 609) # [[Адольф Міхал Валяр'ян Юліян Янушкевіч|Янушкевіч Адольф Міхал Валяр'ян Юліян]] (4; 610) # [[Яўстафій Янушкевіч|Янушкевіч Яўстафій]] (4; 610) # [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Янчук Мікалай Андрэевіч]] (4; 610—611) # [[Іосіф Бенядзіктавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч Іосіф Бенядзіктавіч]] (4; 611) # [[Казімір Антонавіч Ясевіч|Ясевіч Казімір Антонавіч]] (4; 611—612) # [[Юзаф Ясінскі|Ясінскі Юзаф]] (4; 612) # [[Якуб Ясінскі|Ясінскі Якуб]] (3; 333—334) # [[Іван Фердынанд Львовіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Іван Фердынанд Львовіч]] (4; 612—613) # [[Мікалай Фёдаравіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Мікалай Феліксавіч]] (4; 614) # [[Мікалай Геранімавіч Яцко|Яцко Мікалай Геранімавіч]] (4; 614) # [[Ігнат Яцкоўскі|Яцкоўскі Ігнат]] (4; 614) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы]] 0kdel36c71ajrjzdmo6d5y1qdpj83r2 0 67054 5173629 4879411 2026-07-31T08:19:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Рамала]] у [[Рамала (горад)]] 4879411 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Рамала |арыгінальная назва = '''رام الله''' |падначаленне = |краіна = Палесцінская аўтаномія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Ramallah4.JPG |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 31|lat_min = 53|lat_sec = 49 |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 12|lon_sec = 6 |CoordAddon = type:city(57000)_region:PS |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ramallah |сайт = http://www.ramallah.ps/ |мова сайта = ar |мова сайта 2 = en }} '''Рамала''' або '''Рамалах''' — [[Палесціна|палесцінскі]] горад у цэнтральнай частцы Заходняга Берага Ракі Іардан, які прымыкае да Эль-Бірэ. Размешчана ў 13 км на поўнач ад Іерусаліма. У цяперашні час служыць адміністрацыйнай сталіцай Палесцінскай Аўтаноміі. Насельніцтва 27460 чал. (2007). Прыкладна палову насельніцтва складаюць арабы-хрысціяне, а другую палову — арабы-мусульмане. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Рамала}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Палесцінскай аўтаноміі]] fxlcfumupqzbmdj83fi5rmih75ncke7 5173635 5173629 2026-07-31T08:26:45Z Autumndancer 168015 5173635 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Рамала}} {{НП}} '''Рамала''' або '''Рамалах''' — [[Палесціна|палесцінскі]] горад у цэнтральнай частцы Заходняга Берага Ракі Іардан, які прымыкае да Эль-Бірэ. Размешчана за 13 км на поўнач ад Іерусаліма. Адміністрацыйны цэнтр Палесцінскай Аўтаноміі. Насельніцтва 27460 чал. (2007). Прыкладна палову насельніцтва складаюць арабы-хрысціяне, а другую палову — арабы-мусульмане. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Рамала}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Палесцінскай аўтаноміі]] afwh88k4ns2todan977u93zxf48cduq 14 67472 5173762 3249263 2026-07-31T11:37:47Z Emilia Noah 155537 5173762 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Катэгорыя:Рэжучыя інструменты}}{{Catmain|Резны інструмент}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Інструменты]] 3i4es6x2of4o3src0iimbgirh8ifuct 0 71146 5173573 4769983 2026-07-31T07:31:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173573 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Orchis militaris 110503.jpg | image descr = {{bt-bellat|Ятрышнік шлеманосны|Orchis militaris}} — <br />[[тыпавы від]] рода Ятрышнік. <br />Агульны выгляд квітнеючай расліны. <br />[[Германія]] | image title = Orchis militaris | regnum = Расліны | rang = Род | latin = Orchis | author = [[L.]] | syn = * {{btname|Aceras|[[R.Br.]]}} * {{btname|Galeorchis|[[Rydb.]]}} * {{btname|Strateuma|[[Salisb.]], [[nom. inval.]]}} * {{btname|Zoophora|[[Bernh.]]}} | children = | children name = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Orchis | commons = Category:Orchis | ncbi = 59331 | eol = 17815 | grin = 8523 | ipni = 30184-1 }} '''Ятрышнік''', '''Зязюлька'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|89}}</ref>, '''Зязюлькі'''<ref name="ЛР">{{кніга |аўтар = |частка = Ятрышники |загаловак = Лекарственные растения и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |том = |старонкі = 98-99 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 120 000 }}</ref> (''Orchis'') — [[Род (біялогія)|род]] кветкавых раслін сямейства архідных. == Назва == Навуковая назва паходзіць ад {{lang-grc|ὄρχις}} (''яечка'') з-за пары клубняў, якія нагадваюць [[яечкі]]. == Арэал == Пашыраны ў Паўночным паўшар'і. Больш за 100 (паводле іншых звестак каля 60) відаў; на Беларусі 2 віды: {{bt-bellat|Ятрышнік мужчынскі{{!}}мужчынскі|Orchis mascula}} і {{bt-bellat|Ятрышнік шлеманосны{{!}}шлеманосны|Orchis militaris}}. Віды {{bt-bellat|ятрышнік абпалены|Neotinea ustulata}}, {{bt-bellat|ятрышнік дрэмлік|Anacamptis morio}} і {{bt-bellat|ятрышнік клапаносны|Anacamptis coriophora}}, якія раней уваходзілі ў гэты пералік, цяпер адносяць да іншых родаў. Трапляюцца ў вільготных лясах, на ўзлесках, палянах, вільготных лугах. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Orchis mascula Nordens Flora 401.jpg|left|{{bt-bellat|Ятрышнік мужчынскі|Orchis mascula}}. {{Бат.іл.|4}}|color=#BBDD99}} Ятрышнікі — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] клубневыя [[травяністыя расліны]]. Сярэдняя вышыня звычайна аблісцелага простага [[сцябло|сцябла]] 10—50 см. На [[Корань расліны|карані]] патаўшчэнне ў выглядзе двух суцэльных [[клубень|клубняў]] — салеп. [[Лісце]] шырокаланцэтнае ці лінейна-шырокаланцэтнае, абхапляюць сцябло са звужэннем ў [[хвосцік]]. Лісце сцябловае ці ў прыкаранёвай разетцы. [[Кветка|Кветкі]] няправільныя, невялікія, ад лілова-ружовых да цёмна-вішнёвых, сабраны ў доўгае шматкветкавае [[колас]]ападобнае [[суквецце]] даўжынёй 7—9, часам 15 см. Верхнія пялёсткі кветкі ўтвараюць шлем, а ніжнія — [[Губа, батаніка|губу]] са [[Шпорац|шпорцам]]. Чырванаватыя плямкі на губе служаць арыенцірам для апыляючых насякомых. У чаканні апылення кветкі ятрышнікаў могуць не вянуць на працягу 7-10 дзён, але вянуць адразу пры трапленні [[Пылок|пылка]] на [[Песцік|лычык песціка]]. Цвіце з красавіка па жнівень. Плод — [[каробачка]]. У большасці відаў адзіны спосаб размнажэння — насенны. Некаторыя віды, напрыклад, {{bt-bellat|ятрышнік шлеманосны|Orchis militaris}}, могуць [[Вегетатыўнае размнажэнне|размножвацца вегетатыўна]], развіваючы замест аднаго два новых клубні<ref name="Вахрамеева">{{кніга|аўтар=Вахрамеева М. Г., Денисова Л. В., Никитина С. В., Самсонов С. К.|загаловак=Орхидеи нашей страны|спасылка=http://flower.onego.ru/orchid/book_00.html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1991|старонак=224|isbn= 5-02-004073-8}}</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == Віды гэтага роду растуць у халодным, [[Умераны клімат|умераным]] і [[субтропікі|субтрапічным клімаце]] [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар'я]], звычайныя для [[Еўропа|Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы]], заходзяць таксама далёка ў [[Азія|Азію]]. Некаторыя віды сустракаюцца ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. У Расіі ятрышнікі займаюць прыкметнае месца сярод архідных, асабліва іх шмат у гарах [[Каўказ]]а, а ва [[Украіна|Украіне]] — у [[Крым]]е<ref name="Вахрамеева"/>. Ятрышнікі ў асноўным растуць у вільготнай [[глеба|глебе]], хоць не церпяць яе пераўвільгатнення. Некаторыя віды аддаюць перавагу сухой глебе ({{bt-bellat||Orchis provincialis}}). У самы гарачы і сухі перыяд лета яны пераходзяць у стан спакою, захоўваюцца ў выглядзе карэнішчаў і клубняў да наступнага спрыяльнага перыяду. Увосень ятрышнікі зноў пачынаюць расці і спяшаюцца прайсці свой жыццёвы цыкл да наступнага ліпеня. Перыяд летняга спакою ёсць найперш у відаў міжземнаморскага паходжання, распаўсюджаных на тэрыторыі Расіі і Украіны (на Каўказе і ў Крыме)<ref name="Вахрамеева" />. Большасць відаў адносіцца да [[Кальцэфілы|кальцэфілаў]], то бок аддаюць перавагу глебам багатым на [[вапняк|вапну]] ({{bt-bellat|ятрышнік шлеманосны|Orchis militaris}}, {{bt-bellat||Orchis purpurea}}), іншыя любяць [[Кіслотнасць глебы|шчолачную глебу]] ({{bt-bellat||Orchis pallens}}, {{bt-bellat||Orchis simia}}). Частка відаў аддае перавагу глебам багатым на мінеральныя рэчывы ({{bt-bellat||Orchis purpurea}}, {{bt-bellat||Orchis pallens}}, {{bt-bellat|ятрышнік мужчынскі|Orchis mascula}}). Іншыя віды могуць паспяхова расці на бедных глебах<ref name="Вахрамеева" />. Многія віды ятрышнікаў выбіраюць для свайго росту ўчасткі з высокай асветленасцю: [[луг]]і, [[узлесак|узлескі]], разрэджаныя [[Лес|лясныя ўчасткі]]. Некаторыя ({{bt-bellat|ятрышнік шлеманосны|Orchis militaris}}) могуць расці ў ценю. Паўднёвыя каўказскія і крымскія віды ятрышнікаў адносяцца да цеплалюбных раслін ({{bt-bellat||Orchis simia}}, {{bt-bellat||Orchis purpurea}})<ref name="Вахрамеева" />. Ятрышнікі адносяцца да [[Паціенты|паціентаў]], то бок імкнуцца пазбягаць суседства з больш канкурэнтаздольнымі відамі раслін і заняць менш урадлівыя ўчасткі або, калі суседства не ўдаецца пазбегнуць, здавольваюцца меншымі рэсурсамі. Таму ятрышнікі сустракаюцца ў невялікай колькасці або ў адзінкавых асобніках і рэдка ўтвараюць вялікія групы. Па гэтай жа прычыне {{bt-bellat|ятрышнік мужчынскі|Orchis mascula}} расце пераважна ў разрэджаным травастоі. У іншых выпадках ятрышнікі здольныя займаць вызваленыя прасторы, такія як насыпы чыгунак, абочыны шашы, нетаксічныя адвалы пасля горных работ і г. д.<ref name="Вахрамеева" />. Ятрышнікі добра прыстасаваныя да пераносу неспрыяльных умоў і могуць за кошт назапашаных рэчываў у падземных органах чакаць іх змены на працягу некалькіх гадоў. На іх папуляцыі не аказваюць прыкметнага ўплыву наведванне лясоў у летні перыяд і касьба, затое аказваюцца згубнымі выпас жывёлы, моцная [[рэкрэацыя]] паблізу вялікіх населеных пунктаў (асабліва тая, якая суправаджаецца зборам кветак). Угнаенне лугоў можа змяніць [[Кіслотнасць глебы|кіслотны склад глебы]], што адбіваецца на [[грыбы|грыбах]], якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]] з ятрышнікамі, без якіх яны не могуць існаваць<ref name="Вахрамеева" />. == Віды == {{Фотакалонка|Orchis mascula Saarland 133.jpg|Orchis langei.jpg|тэкст=Ятрышнік мужчынскі. <br /> Ятрышнік мужчынскі падвід друзлакветкавы|color=#BBDD99|ш=240}} Спіс відаў па звестках [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садоў у К’ю]]<ref name="kew">[http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do;jsessionid=E14DE76B45E7AE6C338E1FEDFF368A96 World Checklist of Selected Plant Families — Orchis] {{ref-en}} {{V|5|9|2009}}</ref>: * {{bt-latbel|Orchis adenocheila|aut=[[Czerniak.]], 1924}} * {{Bt-latbel|Orchis anatolica|aut=[[Boiss.]]|txt=1844|}} * {{Bt-latbel|Orchis anthropophora|aut=([[L.]]) [[All.]]|txt=1785|}} * {{Bt-latbel|Orchis brancifortii|aut=[[Biv.]], 1813}} * {{Bt-latbel|Orchis galilaea|aut=([[Bornm.]] & [[M.Schulze]]) [[Schltr.]], 1923}} * {{Bt-latbel|Orchis italica|aut=[[Poir.]]|txt=1798|}} * {{Bt-latbel|Orchis laeta|aut=[[Steinh.]], 1838}} * {{Bt-latbel|Orchis mascula|aut=([[L.]]) L.|txt=1755|Ятрышнік мужчынскі|Божжа ручка|Ятрышнік мужчынскі{{!}}Кукушка}} ** {{bt|Orchis mascula|subsp=ichnusae|[[Corrias]]}} ** {{bt|Orchis mascula|subsp=laxifloriformis|[[Rivas Goday]] & [[B.Rodr.]]}} ** {{bt|Orchis mascula|subsp=mascula}} ** {{bt|Orchis mascula|subsp=scopulorum|([[Summerh.]]) [[H.Sund.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[H.Kretzschmar]], [[Eccarius]] & [[H.Dietr.]]}} ** {{bt|Orchis mascula|subsp=speciosa|([[Mutel]]) [[Hegi]]}} * {{Bt-latbel|Orchis militaris|aut=[[L.]]|txt={{тып}}<ref>[http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Orchis NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for ''Orchis'' L.]{{V|5|1|2010}}</ref>, 1753|Ятрышнік шлеманосны}} ** {{bt|Orchis militaris|subsp=militaris}} ** {{bt|Orchis militaris|subsp=stevenii|([[Rchb.f.]]) [[B.Baumann]] [[et al., таксанамія|et al.]]}} * {{Bt-latbel|Orchis olbiensis|aut=[[Reut.]] ex [[Gren.]], 1859}} * {{Bt-latbel|Orchis pallens|aut=[[L.]]|txt=1771|}} * {{bt-latbel|Orchis patens||aut=[[Desf.]], 1799}} ** {{bt|Orchis patens|subsp=canariensis|([[Lindl.]]) [[Asch.]] & [[Graebn.]]}} ** {{bt|Orchis patens|subsp=patens}} * {{Bt-latbel|Orchis pauciflora|aut=[[Ten.]], 1812}} * {{Bt-latbel|Orchis provincialis|aut=[[Balb.]]|txt=1809|}} * {{Bt-latbel|Orchis punctulata|aut=[[Steven]] ex [[Lindl.]]|txt=1835|}} * {{Bt-latbel|Orchis purpurea|aut=[[Huds.]]|txt=1762|}} ** {{bt|Orchis purpurea|subsp=caucasica|([[Regel]]) B.Baumann & al.}} ** {{bt|Orchis purpurea|subsp=purpurea}} * {{Bt-latbel|Orchis quadripunctata|aut=[[Cirillo]] ex [[Ten.]], 1812}} * {{Bt-latbel|Orchis simia|aut=[[Lam.]]|txt=1779|}} ** {{bt|Orchis simia|subsp=simia}} * {{Bt-latbel|Orchis sitiaca|aut=([[Renz]]) [[P.Delforge]], 1990}} * {{Bt-latbel|Orchis spitzelii|aut=[[Saut.]] ex [[W.D.J.Koch]]|txt=1837|}} ** {{bt|Orchis spitzelii|subsp=cazorlensis|([[Lacaita]]) [[D.Rivera]] & [[Lopez Velez]]}} ** {{bt|Orchis spitzelii|subsp=nitidifolia|([[W.P.Teschner]]) [[Soó]]}} ** {{bt|Orchis spitzelii|subsp=spitzelii}} * {{Bt-latbel|Orchis troodi|aut=([[Renz]]) [[P.Delforge]], 1990}} == Натуральныя гібрыды == Паводле [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садоў у К'ю]]<ref name="kew" />: [[Файл:Orchis x hybrida (2).JPG|thumb|250px|right|''Orchis x hybrida'']] [[Файл:Orchis x angusticruris Saarland 03.jpg|250px|thumb|right|''Orchis x angusticruris'']] [[Файл:Ac ant Or ita.jpg|thumb|250px|right|''Orchis x bivonae'']] * ''Orchis × algeriensis'' [[B.Baumann]] & [[H.Baumann]], 2005 — ''O. patens'' × ''O. spitzelii'' * ''Orchis × angusticruris'' [[Franch.]] in [[V.Humnicki]], 1876 — ''O. purpurea'' × ''O. simia'' * ''Orchis × aurunca'' [[W.Rossi]] & [[Minut.]], 1985 — ''O. pauciflora'' × ''O. provincialis'' * ''Orchis × bergonii'' [[Nanteuil]], 1887 — ''O. antropophora'' × ''O. simia'' * ''Orchis × beyrichii'' ([[Rchb.f.]]) [[A.Kern.]], 1865 — ''O. militaris'' × ''O. simla'' * ''Orchis × bispurium'' ([[G.Keller]]) [[H.Kretzschmar]], 2007 — ''O. anthropophora'' × ''O. militaris'' × ''O. purpurea'' * ''Orchis × bivonae'' [[Tod.]], 1840 — ''O. antropophora'' × ''O. italica'' * ''Orchis × buelii'' [[Wildh.]], 1970 — ''O. provincialis'' × ''O. quadripunctata'' * ''Orchis × calliantha'' [[Renz]] & [[Taubenheim]], 1983 — ''O. punctulata'' × ''O. simia'' * ''Orchis × celtiberica'' [[Pau]], 1921 — ''O. italica'' × ''O. simia'' * ''Orchis × chabalensis'' [[B.Baumann]] & al., 2003 — ''O. militaris'' subsp. ''stevenii'' × ''O. punctulata'' * ''Orchis × clandestina'' [[Hautz.]], 1978 — ''O. patens'' × ''O. provincialis'' * ''Orchis × colemanii'' [[Cortesi]], 1907 — ''O. mascula'' × ''O. pauciflora'' * ''Orchis × fitzii'' [[Hautz.]], 1983 — ''O. anatolica'' × ''O. mascula'' * ''Orchis × hybrida'' ([[Lindl.]]) [[Boenn.]] ex [[Rchb.]], 1830 — ''O. militaris'' × ''O. purpurea'' * ''Orchis × klopfensteiniae'' [[P.Delforge]], 1985 — ''O. pallens'' × ''O. spitzelii'' * ''Orchis × kretzschmariorum'' [[B.Baumann]] & H.Baumann, 2006 — ''O. anatolica'' × ''O. provincialis'' * ''Orchis × ligustica'' [[Ruppert]], 1933 — ''O. mascula'' × ''O. patens'' * ''Orchis × loreziana'' [[Brügger]], 1874 — ''O. mascula'' × ''O. pallens'' * ''Orchis × lucensis'' [[Antonetti]] & [[Bertolini]], 2006 — ''O. pauciflora'' × ''O. simia'' * ''Orchis × macra'' [[Lindl.]], 1835 — ''O. antropophora'' × ''O. purpurea'' * ''Orchis × palanchonii'' [[G.Foelsche]] & [[W.Foelsche]], 2005 — ''O. olbiensis'' × ''O. pauciflora'' * ''Orchis × penzigiana'' [[A.Camus]] in [[E.G.Camus]] & [[A.A.Camus]], 1928 — ''O. mascula'' × ''O. provincialis'' * ''Orchis × permixta'' [[Soo]], 1932 — ''O. mascula'' subsp. ''speciosa'' × ''O. pallens'' × ''O. provincialis'' * ''Orchis × petterssonii'' [[G.Keller]] ex [[Pett.]], 1947 — ''O. mascula'' × ''O. spitzelii'' * ''Orchis × plessidiaca'' [[Renz]], 1928 — ''O. pallens'' × ''O. provincialis'' * ''Orchis × pseudoanatolica'' [[H.Fleischm.]], 1914 — ''O. pauciflora'' × ''O. quadripunctata'' * ''Orchis × serraniana'' [[P.Delforge]], 1989 — ''O. mascula'' subsp. ''laxifloriformis'' × ''O. olbiensis'' * ''Orchis × sezikiana'' [[B.Baumann]] & [[H.Baumann]], 1991 — ''O. anatolica'' × ''O. quadripunctata'' * ''Orchis × spuria'' [[Rchb.f.]], 1849 — ''O. antropophora'' × ''O. militaris'' * ''Orchis × subpatens'' [[E.G.Camus]] in [[E.G.Camus]] & [[A.A.Camus]], 1928 — ''O. patens'' × ''O. provincialis'' * ''Orchis × thriftiensis'' [[Renz]], 1932 — ''O. anatolica'' × ''O. pauciflora'' * ''Orchis × tochniana'' [[Kreutz]] & [[Scraton]], 2002 — ''O. italica'' × ''O. punctulata'' * ''Orchis × willingiorum'' [[B.Baumann]] & H.Baumann, 2006 — ''O. provincialis'' × ''O. spitzelii'' * ''Orchis × wulffiana'' [[Soo]], 1932 — ''O. punctulata'' × ''O. purpurea'' == Значэнне == {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''…Лажок, дзе пурпурова да крыніцы<br /> ''Ятрышнік, як раз'ятраны пажарнік,<br /> ''Без вёдзер па ваду штодня імчыцца;<br /> |- | style="text-align: left;" | [[Васіль Зуёнак]]. «Маўчанне травы». |} Лекавыя, дэкаратыўныя расліны. Клубні некаторых відаў ядомыя, з высушаных вырабляюць лекавы сродак — салеп. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|''Швец І. У.'' Ятрышнік}} — С. 472—473. * {{кніга|аўтар=Вахрамеева М. Г., Денисова Л. В., Никитина С. В., Самсонов С. К.|загаловак=Орхидеи нашей страны|спасылка=http://flower.onego.ru/orchid/book_00.html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1991|старонак=224|isbn= 5-02-004073-8}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ятрышник|{{нп3|Сямён Іванавіч Растоўцаў|Ростовцев С. И.|ru|Ростовцев, Семён Иванович}},}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00095/21100.htm}} <small>{{v|5|9|2009}}</small> * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/6826/ЯТРЫШНИК ''Ятрышник''] в Биологическом энциклопедическом словаре <small>{{v|17|6|2009}}</small> * [http://www.orchidsrepbiol.de/cgi-bin/img_db/img_displayTaxon.pl?db=Orchis ''Фотографии ятрышников''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120207090155/http://www.orchidsrepbiol.de/cgi-bin/img_db/img_displayTaxon.pl?db=Orchis |date=7 лютага 2012 }} на сайте The International Workshop on orchid populations, conservation and cultivation{{ref-en}} <small>{{v|17|6|2009}}</small> * [http://flower.onego.ru/orchid/orchis.html Ятрышник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250502101829/http://flower.onego.ru/orchid/orchis.html |date=2 мая 2025 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений <small>{{v|17|6|2009}}</small> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ятрышнік| ]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] hqr2w6gjzds0w07bqtql9jexzc0t0v1 0 72145 5173459 4970485 2026-07-31T03:23:07Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Fokoslovas.jpg|Fokoslovas.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 23 July 2026. 5173459 wikitext text/x-wiki [[Выява:Klimek3.jpg|thumb|200px|[[Гуралі|Гураль]] з валашкаю]] '''Валашка''' ({{lang-sk|Valaška}}) — доўгая (да 1 метра), тонкая, лёгкая [[сякера|сякерка]], якая выкарыстоўвалася ў мінулым славакамі (галоўным чынам пастухамі ці разбойнікамі) як [[зброя]], [[кій]] і інструмент. Валашка — важкая частка славацкага фальклору і выкарыстоўваецца ў народных танцах. З аднаго боку валашка гострая з іншага - тупая і можа выкарыстоўвацца як малаток. Акрамя славакаў падобныя сякеркі мелі [[венгры]] ([[фокаш]]), [[гуралі]] ([[цюпагі]]), [[гуцулы]]. == Галерэя == <gallery> Image:Janosik - Wladyslaw Skoczylas (77104868) (cropped).jpg|[[Юрай Янашык]] з валашкай Image:Thokolyi.jpg|[[Эмірык Цёкёлі]] з фокашам </gallery> == Спасылкі == * [http://www.slovakfolkart.sk/images/P1010041.jpg Здымак дэкаратыўнай валашкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110724104743/http://www.slovakfolkart.sk/images/P1010041.jpg |date=24 ліпеня 2011 }} {{Еўрапейская дрэўкавая зброя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Сякеры]] [[Катэгорыя:Культура Славакіі]] [[Катэгорыя:Баявыя сякеры]] nn8kwqyxqt5mzz6eoccb0t11pfu5f09 0 72844 5173180 5023655 2026-07-30T12:18:53Z Autumndancer 168015 5173180 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Падольск''' — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], горад абласнога значэння і адміністрацыйны цэнтр [[Падольскі раён|Падольскага раёна]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]], размешчаны на рацэ [[Пахра]] (прыток [[Масква (рака)|Масквы-ракі]]). Знаходзіцца за 36 км ад цэнтра [[Масква|Масквы]] і за 15 км ад МКАД. У паўночнай частцы мяжуе з [[Шчэрбінка|Шчэ́рбінкай]], на поўдні — з Клімаўскім. Плошча горада — 40,04 км². Буйны прамысловы і культурны цэнтр Маскоўскай вобласці. == Гісторыя == Утвораны з вёскі Падол, якая ў XVIII ст. належала маскоўскаму [[Данілаў манастыр|Данілаву манастыру]]. Статус горада — з 1781 г. У 1971 годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. З 2004 года — статус гарадской акругі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Валерый Сяргеевіч Гардон]] (нар. [[1945]]) — беларускі вучоны ў галіне матэматыкі і тэхнічнай кібернетыкі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://pro-podolsk.ru/ Сайт гарадской акругі Падольск] * [http://vpodolske.com/ аўто партал Падольска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180822162653/https://vpodolske.com/ |date=22 жніўня 2018 }} {{Гарады Маскоўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Маскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Падольск| ]] 20swdemubl2wgwhob7a0pz7x11eyf5q 5173181 5173180 2026-07-30T12:19:35Z Autumndancer 168015 5173181 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Падольск''' — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], горад абласнога значэння і адміністрацыйны цэнтр [[Падольскі раён|Падольскага раёна]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]], размешчаны на рацэ [[Пахра]] (прыток [[Масква (рака)|Масквы-ракі]]). Знаходзіцца за 36 км ад цэнтра [[Масква|Масквы]] і за 15 км ад МКАД. У паўночнай частцы мяжуе з [[Шчэрбінка|Шчэ́рбінкай]], на поўдні — з Клімаўскім. Плошча горада — 40,04 км². Буйны прамысловы і культурны цэнтр Маскоўскай вобласці. == Гісторыя == Утвораны з вёскі Падол, якая ў XVIII ст. належала маскоўскаму [[Данілаў манастыр|Данілаву манастыру]]. Статус горада — з 1781 г. У 1971 годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. З 2004 года — статус гарадской акругі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Валерый Сяргеевіч Гардон]] (нар. [[1945]]) — беларускі вучоны ў галіне матэматыкі і тэхнічнай кібернетыкі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падольс||}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://pro-podolsk.ru/ Сайт гарадской акругі Падольск] * [http://vpodolske.com/ аўто партал Падольска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180822162653/https://vpodolske.com/ |date=22 жніўня 2018 }} {{Гарады Маскоўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Маскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Падольск| ]] e9nhs1t6cqgv9o80jtjg9dzbpdw24f6 0 74763 5173662 2126042 2026-07-31T08:54:01Z СоколовМихаил 169825 добавлено ударение в слове шкарпэтка в начале статьи 5173662 wikitext text/x-wiki [[File:Socken farbig.jpeg|200px|thumb|Шкарпэткі]] '''Шкарпэ́тка''' (''мн.лік: шкарпэткі'') (ад {{lang-it|scarpetta}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}, С.653</ref>) — элемент штодзённага адзення, які апранаецца на ногі. Кароткія [[панчохі]], якія не дасягаюць калена. == Гл. таксама == * [[Калготкі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Аксесуары]] [[Катэгорыя:Прадукцыя лёгкай прамысловасці]] [[Катэгорыя:Панчошныя вырабы]] lph2o2ysf75mtnn1oyuk150misyagkg 5173667 5173662 2026-07-31T09:04:55Z СоколовМихаил 169825 Дададзены раздзелы Гісторыя і Матэрыялы 5173667 wikitext text/x-wiki [[File:Socken farbig.jpeg|200px|thumb|Шкарпэткі]] '''Шкарпэ́тка''' (''мн.лік: шкарпэткі'') (ад {{lang-it|scarpetta}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}, С.653</ref>) — элемент штодзённага адзення, які апранаецца на ногі. Кароткія [[панчохі]], якія не дасягаюць калена. == Гісторыя == У старажытныя часы шкарпэткі рабілі са [[скура|скуры]] або зблытаных валасоў жывёл. Першыя трыкатажныя шкарпэткі з'явіліся ў [[Іспанія|Іспаніі]] ў XVI стагоддзі — іх вязалі ўручную і ўпрыгожвалі вышыўкай. Вязальныя машыны з'явіліся пазней у [[Англія|Англіі]], што дазволіла вырабляць шкарпэткі прамысловым спосабам. == Матэрыялы == Сучасныя шкарпэткі вырабляюць з розных матэрыялаў: * [[Бавоўна]] (забяспечвае камфорт) * [[Вуна]] (для цёплых зімовых вырабаў) * [[Нейлон]] і [[эластан]] (дадаюцца для трываласці) == Гл. таксама == * [[Калготкі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Аксесуары]] [[Катэгорыя:Прадукцыя лёгкай прамысловасці]] [[Катэгорыя:Панчошныя вырабы]] c06zfx5bjadhoy5d7ym9zgg86440vsb 0 76276 5173495 4545389 2026-07-31T06:05:19Z Autumndancer 168015 5173495 wikitext text/x-wiki '''Падсудак''' ({{lang-pl|podsędek}}, {{lang-ru|подсудок}}, {{lang-la|subiudex}}) — памочнік суддзі або пісар земскага суда, замяняў суддзю. Старадаўні літоўска-польскі земскі чын, быў часам памочнікам земскага суддзі, а часам цалкам замяняў яго. Выбіраўся з выбраных [[Дваране|дваранствам]] кандыдатаў ([[шляхта]]й у кожным павеце). У [[Польшча|Польшчы]], дзе больш адпавядаў земскаму суддзі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], зацвярджаўся [[Кароль|каралём]]. * у старой [[Польшча|Польшчы]] падсудак быў першы сакратар суда князя, з [[XIV]] ст., намеснік (але не падпарадкаваны) суддзі зямлі, які прыходзіць разам з суддзёй і пісарам у складзе земскага суда, * у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім княстве Літоўскім]] правінцыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] служба падсудка існавала ў [[1566]]—[[1764]] гадах. * У [[Варшаўскае княства|Варшаўскім княстве]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ён працаваў у адпаведнасці з рэскрыптам ад 13 мая [[1808]] года: «Арганізацыя судовай улады ў Княства Варшаўскага» і рэскрыпта міністра юстыцыі ад 23 мая [[1808]] г. «Працы па грамадзянскіх справах». Ён аб’яднаў функцыі [[натарыус]]а і [[сакратар]]а судовага чыноўніка. Яго абавязкі ўключалі распрацоўку актаў «добрай волі» пацверджаных бакамі (удзельнікамі суда), справаздачы пра продаж, кантракты, дакументы спадчыны, даверанасць, дакументы шлюбныя і інш.. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падсудак||}} [[Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Пасады]] [[Катэгорыя:Тытулы]] hvtz0bcnxj22b7osux5f986huq5a3l7 0 76464 5173549 4771474 2026-07-31T07:03:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173549 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Яраслаў Сейферт |Арыгінал імя = {{lang-cs|Jaroslav Seifert}} |Выява = }} '''Яраслаў Се́йферт'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-cs|Jaroslav Seifert}}, {{ДН|23|9|1901}}, [[Прага]] — {{ДС|10|1|1986}}, Прага) — [[Чэхія|чэшскі]] [[пісьменнік]] і [[журналіст]]. [[Народны пісьменнік Чэхаславакіі]] ([[1966]]). Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Чэхаславакіі|Дзяржаўнай прэміі Чэхаславакіі]] ([[1936]], [[1955]]). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1984) «За паэзію, якая адрозніваецца свежасцю, пачуццёвасцю і багатым уяўленнем і сведчыць аб незалежнасці духу і рознабаковасці чалавека». == Творчасць == Першы [[паэзія|паэтычны]] [[зборнік]] — «Горад у слязах» ([[1921]]). Удзельнік стварэння гуртка пралетарскага мастацтва «Дзівасіл». У творчасці імкнуўся да паэтызацыі прозы жыцця, абапіраючыся на рэалістычныя дэталі і [[рэлігія|рэлігійную]] сімволіку. У паэтычных зборніках «Толькі каханне» ([[1923]]), «На хвалях ТСФ» ([[1925]]) апяваў радасць жыцця, экзотыку [[падарожжа]]ў. Зборнік «Салавей спявае дрэнна» (1926) прасякнуты трагічным светаадчуваннем. У зборніках «Яблык з каленяў» ([[1933]]), «Рукі Венеры» ([[1936]]) звярнуўся да традыцый класічнай чэшскай паэзіі — напеўнасці, меладычнасці, арганічнасці сітуацый. Асноўныя тэмы зборнікаў «Патушыце агні» ([[1938]]), «Веер Бажэны Немцавай» ([[1940]]), «Ішоў бедны мастак па свеце» ([[1949]]) — [[каханне]], [[паэзія]], [[радзіма]], прыгажосць [[Прага|Прагі]], гісторыя чэшскай культуры; зборнік «Мамачка» ([[1954]]) — успаміны пра дзяцінства. У зборніках «Канцэрт на востраве» ([[1965]]), «Адліванне званоў» ([[1967]]), «Парасон з Пікадылі» ([[1979]]) пераважае [[верлібр]], які стаў дамінантай яго паэтыкі. Аўтар зборнікаў «Моравы слуп» ([[1981]]), «Быць паэтам» ([[1983]]) і інш. == Беларускія пераклады == На [[беларуская мова|беларускую мову]] яго асобныя вершы пераклалі [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. Панізнік]], [[Юрый Сямёнавіч Бушлякоў|Ю. Бушлякоў]], [[Алесь Сцяпанавіч Разанаў|А. Разанаў]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Максім Танк|М. Танк]]. * Сэйфэрт Я. [Вершы] / Перакл. [[Юрый Сямёнавіч Бушлякоў|Ю. Бушлякова]] // Фрагмэнты. 1997. № 3. у кнігах: * Высокае неба. Мн., 1980 * На зорных шляхах. Мн., 1991 {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сейферт Яраслаў|Вострыкава А. У.|298—299}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SEFERT_YAROSLAV.html Сейверт, Ярослав] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114222100/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SEFERT_YAROSLAV.html |date=14 лістапада 2012 }} // [[Кругасвет|Энцыклапедыя «Кругасвет»]] {{ref-ru}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Лит.%20энциклопедия/Сейферт/ Сейферт]{{Недаступная спасылка}} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — М., 1929—1939. {{ref-ru}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1984/seifert-bio.html На сайце Нобелеўскай прэміі (англ.)] * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=10931637 Біяграфія, фатаграфіі (англ.)] {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сейферт}} [[Катэгорыя:Паэты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Журналісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Томаша Гарыга Масарыка]] [[Катэгорыя:Камуністы Чэхіі і Славакіі]] aaeezg54fqaa65ywlgu8jpdo0x957g7 0 77875 5173310 5088588 2026-07-30T15:32:04Z Pabojnia 135280 /* Сям’я */ афармленне 5173310 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ёнас Басанавічус ''' ({{lang-lt|Jonas Basanavičius}}; нар. [[23 лістапада]] [[1851]] г. у [[Ашкаболі|Ашкаболях]], пам. [[16 лютага]] [[1927]] г. у [[Вільня|Вільні]]) — [[Літоўцы|літоўскі]] [[доктар]], першы галоўны рэдактар газеты «[[Аўшра (1883)|Аўшра]]», патрыярх [[літоўскае нацыянальнае адраджэнне|літоўскага нацыянальнага Адраджэння]], адзін з падпісантаў Акта незалежнасці Літвы. == Біяграфія == === Сям’я === Ёнас Басанавічус нарадзіўся ў 1851 годзе ў сям’і заможных сялян. Калі Ёнас падрос, бацькі пачалі клапаціцца пра яго адукацыю, спачатку Ёнас навучаўся ў вясковага настаўніка — [[дарэктар]]а{{efn|Дарэктар ({{lang-lt|Daraktorіus}}) — настаўнік нелегальнай літоўскай школы ў Літве ў 1864-1904 гг., якая ўтрымлівалася за кошт сялян. Дзейнасць школаў і дырэктараў была забаронена, дарэктары пераследаваліся расійскімі ўладамі. Дарэктары вучылі чытаць і пісаць на роднай літоўскай мове, асновам рэлігіі, арыфметыцы, часам таксама геаграфіі і гісторыі. Паводле падліках гісторыкаў дзейнічала каля 4800 дарэктараў<ref>[https://istorijatau.lt/rubrikos/zodynas/daraktorius Daraktorіus]</ref>.}}, пазней ён быў прыняты ў {{нп3|Лукшаская гімназія Вінцаса Грыбаса|Лукшаскую пачатковую школу|lt|Lukšių Vinco Grybo gimnazija}}. Правучыўшыся там толькі першы семестр, ён паспрабаваў паступіць у [[мар’ямпаль]]скае гарадское вучылішча. Аднак іспытаў не здаў і заставаўся яшчэ на год вучыцца ў Лукшыцкай пачатковай школе. У [[1868]] годзе быў прыняты ў чатырохкласае гарадское вучылішча ў [[Мар’ямпаль|Мар’ямпалі]]. У 1873 годзе пасля заканчэння чатырох класаў [[Мар’ямпальская гімназія|Мар’ямпальскага вучылішча]], Ёнас Басанавічус супраць волі бацькоў, якія настойвалі, каб той працягнуў навучанне ў {{нп3|Сейненская духоўная семінарыя|Сейнах на ксяндза|lt|Sеіnų kunіgų semіnarіja}}, паехаў працягваць вучобу ў [[Масква|Маскву]]. === Маскоўскі ўніверсітэт === У [[1873]] г. паступіў на [[гістарычна-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|гістарычна-філалагічны факультэт]] [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], але ўжо ў [[1874]] г. восенню, атрымаўшы навуковую стыпендыю, перавёўся на медыцынскі факультэт. [[11 чэрвеня]] [[1879]] скончыў універсітэт і атрымаў права на практыку лекара. Культурна-палітычную дзейнасць пачаў яшчэ ў час навучання ў [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]]. Даследаваў [[гісторыя Літва|гісторыю Літвы]], літоўскую культуру, мову, збіраў фальклор, клапаціўся пра народную асвету, агітаваў за скасаванне забароны на літоўскі друк. У [[1874]] г. падрыхтаваў [[лемантар]] на літоўскай мове, але не атрымаў дазволу на яго друк. === Жыццё ў Балгарыі і Чэхіі === [[Файл:Лом снимка.jpg|thumb|250px|злева|Гістарычны выгляд горада Лом-Паланка]] Па дамоўленасці з [[Балгарыя|балгарскім]] урадам у студзені [[1880]] выехаў у Балгарыю. У [[1879]]—[[1882]] быў дырэктарам шпіталя і ўрачом у [[Лом|Лом-Паланцы]] ([[Мантанская вобласць]]). Маючы сталую працу, ён працягваў займацца літоўскай справай: пісаў артыкулы для літоўскіх газет — «{{нп3|Lіеtuvіška сеіtunga||lt|Lietuviška ceitunga}}» і «Naują Keleivį». Прабыўшы ў Балгарыі да [[1882]] г., ён пакінуў Лом-Паланку і ненадоўга вярнуўся ў Літву, дзе ініцыяваў выданне газеты «[[Аўшра]]» ({{lang-be|Золак, світанне}}), пасля чаго пераехаў у Прагу, дзе працягнуў навучанне на лекара. Са снежня 1882 г. па люты 1884 г. жыў у [[Прага|Празе]], дзе з некалькімі супрацоўнікамі падрыхтаваў да друку першы нумар «Аўшра». У Празе ён арганізаваў выданне першага нумару літоўскай газеты, які выйшаў у 1883 г. у [[Рагніт|Рагніце]]. У ім ён напісаў і знакамітую прамову да гэтага нумара — Маніфест адраджэння літоўскага народа. ''Аўшра'' пісала, што народ жыве да таго часу, пакуль жывая яго мова. У першым нумары выдання выкарыстаў [[лацінская мова|лацінская]] эпіграф: «''Homines historiarum ignorari sunt pueri»'' (Людзі, якія не ведаюць гісторыі, застаюцца дзяцьмі). Пазней Басанавічус змяніў літоўскі правапіс: на старонках рэдагаванай ім газеты ён замяніў польскія «[[sz]]» і «[[cz]]» чэшскімі «[[š]]» i «[[č]]». Адначасова ў легальным расійскім друку ён даводзіў непатрэбнасць літоўскай [[Забарона літоўскага друку|забароны друку]] да расійскай улады, накіраваў імператару петыцыю, у якой прасіў легалізаваць часопіс «Аўшра». [[Файл:Jonas Basanavičius v Praze.jpg|thumb|злева|150px|Мемарыяльная дошка ў Празе на доме, дзе жыў Ёнас Басанавічус]] Таксама ў Празе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, чэшскай [[немцы|немкай]] Габрыэляй Элеанорай Мол. Яны пажаніліся [[15 красавіка]] [[1884]] г. у [[Вена|Вене]]. Праз фінансавыя праблемы Басанавічус быў вымушаны вярнуцца ў Балгарыю. Спачатку ён быў прызначаны ў мястэчка {{нп3|Ялена (Балгарыя)|Ялена|en|Elena (town)}}, адкуль яго пазней перавялі назад у Лому. Аднак другі перыяд яго жыцця ў Ломе быў не такім шчаслівым: на Басанавічуса напалі, у яго двойчы стрэлілі, але раненні не былі смяротнымі. Прычыны гэтага здарэння засталіся нераскрытымі. Мяркуецца, што матывы замаху былі палітычныя. У [[1889]] жонка Ё. Басанавічуса Элеанора памерла ад [[сухоты|сухотаў]]. Гэтая страта яшчэ больш пагоршыла і без таго паслабленае здароўе Басанавічуса. Пасля смерці Элеаноры, Басанавічус у [[1892]] пераехаў у горад [[Варна]]. Там, нягледзячы на хваробу, вывучаў матэрыялы архіваў і бібліятэк, шукаў звесткі пра мінулае Літвы. У [[1891]] г. прыняў балгарскае грамадзянства<ref>Algirdas Banevičius. ''111 Lietuvos valstybės 1918—1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas.'' Vilnius: Knyga, 1991, 40 p. ISBN 5-89942-585-7.</ref>, і з [[1893]] працаваў прыдворным урачом балгарскага князя {{нп3|Фердынанд I (Балгарыя)|Фердынанда|en|Ferdinand I of Bulgaria}}. == Дзейнасць у Літве == [[Файл:Committee of the Lithuanian Scientific Society.jpeg|thumb|240px|Камітэт [[Літоўскае навуковае таварыства|Літоўскага навуковага таварыства]]. Сядзяць, злева: {{нп3|Юозас Кайрукшціс||lt|Juozas Kairiūkštis}}, [[Антанас Смятона]], {{нп3|Аўкусці Роберт Ніемі||lt|Aukusti Robert Niemi}}, Ёнас Басанавічус, {{нп3|Антанас Вілейшыс||lt|Antanas Vileišis}} і [[Ёнас Вілейшыс]]. Стаяць, злева: {{нп3|Ёзас Бальчыконіс||lt|Juozas Balčikonis (1885)}}, {{нп3|Зігмас Жамайціс||lt|Zigmas Žemaitis}}, [[Міколас Біржышка]] і {{нп3|Юргіс Шлапеліс||lt|Jurgis Šlapelis}}.]] Пачатак у [[1904]] годзе [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]] даў магчымасць Басанавічусу вярнуцца на Радзіму. [[31 ліпеня]] 1905 г. ён па [[Нёман]]е прыбыў у [[Каўнас]], а на наступны дзень паехаў у [[Вільня|Вільню]]. Знаходзячыся ў Вільні, ён неўзабаве пазнаёміўся са шматлікімі літоўскімі інтэлектуаламі. Намаганнямі Ёнаса Басанавічуса былі арганізаваны археалагічныя раскопкі ў розных месцах Літвы, аказваўся супраціўленне спробе расійскіх чыноўнікаў выкарыстаць замкавую вежу [[Гедзімін]]а як частку гарадскога водаправода. Пры падрыхтоўцы ў [[1905]] {{нп3|Вялікі Віленскі Сойм|Вялікага Віленскага Сойма|lt|Didysis Vilniaus Seimas}}, Ёнас Басанавічус узначаліў яго арганізацыйны камітэт. [[25 верасня]] [[1907]] Ёнас Басанавічус заснаваў {{нп3|Літоўскае навуковае таварыства||lt|Lietuvių mokslo draugija}}, якім кіраваў да [[1927]], рэдагаваў выданне таварыства часопіс «{{нп3|Літоўскі народ (часопіс)|Lietuvių tauta|lt|Lietuvių tauta (žurnalas)}}» ({{lang-be|Літоўскі народ}}). У [[1911]] стаў адным з заснавальнікаў акцыянернага таварыства «Vilija». Улетку [[1913]] года Ёнас Басанавічус і {{нп3|Марцінас Ічас||lt|Martynas Yčas (1885)}} на некалькі месяцаў выехалі ў [[Амерыка|Амерыку]], выступаючы там з лекцыямі, збіралі ахвяраванні на будаўніцтва Народнага дому. [[Файл:Lithuania 20 years - 1939 - 35 cnt.jpg|thumb|злева|240px|Ёнас Басанавічус чытае [[Акт незалежнасці Літвы|Акт аб незалежнасці]] (паштовая марка Літвы 1938 г.)]] [[18 верасня]]-22 верасня 1917 года ў Вільні адбывалася канферэнцыя прадстаўнікоў літоўскага народа, на якой была абрана [[Літоўская Тарыба]]. [[16 лютага]] [[1918]] здзейснілася доўгачаканая мара Ёнаса Басанавічуса — 20 членаў Тарыбы Літвы пад яго старшынствам [[Акт незалежнасці Літвы|абвясцілі]] незалежнасць Літвы. Ёнас Басанавічус першым падпісаў [[Акт аб незалежнасці Літвы|Акт аб незалежнасці]]. Пасля [[Бунт Жалігоўскага|бунта Жалігоўскага]] Вільня ў 1922 годзе ўвайшла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]. Нягледзячы на гэта і на разрыў дыпламатычны адносін Польшчы і Літвы, Ёнас Басанавічус застаўся жыць у Вільні. У 1924 годзе ён стаў ганаровым сябрам Нацыянальнай літоўскай студэнцкай арганізацыі «{{нп3|Neo-Lithuania||lt|Neo-Lithuania}}». [[16 лютага]] [[1927]], калі ўся Літва радасна святкавала дзявятую гадавіну незалежнасці Літвы, а 18-й гадзіне 50 хвілін Ёнас Басанавічус памёр. У Літве была аб’яўлена 5-дзённая жалоба. Пахаванне адбылося [[21 лютага]] ў Вільні, на пахаванне польскімі ўладамі была запрошана дэлегацыя з Літвы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VE2qCJvPweU II Rzeczpospolita i Litwa. Trudne sąsiedztwo]</ref>. Ёнас Басанавічус быў пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]]. [[Файл:Tomb of Jonas Basanavičius in Rasos Cemetery, Vilnius.jpg|thumb|150px|Магіла Ёнаса Басанавічаса на [[Могілкі Росы|Росах]]]] == Навуковая і публіцыстычная дзейнасць == [[Файл:50 Litu.JPG|thumb|thumb|150px|Ёнас Басанавічус на банкноце ў 50 [[літ]]аў]] Напісаў каля 40 даследаванняў па гісторыі, археалогіі, гісторыі культуры, этнаграфіі, фалькларыстыцы, лінгвістыцы, медыцыне, каля 140 разнастайных артыкулаў. Складаў і выдаваў зборнікі фальклору. Ё. Басанавічус таксама арганізаваў [[Літоўскае навуковае таварыства]]<ref>Žurnalistikos enciklopedija. — Vilnius: Pradai, 1997. — 58-59 psl.</ref>. Друкаваўся з [[1885]] г. Публікаваў працы і артыкулы, прысвечаныя гісторыі літоўцаў, археалогіі, этнаграфіі, гісторыі культуры, асобным галінам мовазнаўства, літоўскаму фальклору. Выдаваў матэрыялы да біяграфій літоўскіх пісьменнікаў, іх успаміны, эпісталярную спадчыну, а таксама зборнікі літоўскага фальклору. Працаваў у шматлікіх літоўскіх перыядычных выданнях («[[Vіlnіаus žіnіоs]]», «[[Вільціс]]» і інш.), таксама ў балгарскіх газетах і літоўскай газеце на польскай мове «Lіtwa», у расійскіх і нямецкіх навуковых выданнях. Карыстаўся псеўданімамі і крыптанімамі ''A. B.'', ''Bassianis'', ''Birsztonas'', ''J. Sapalius'' і інш. == Ушанаванне памяці == За заслугі перад Літвай Ё. Басанавічусу пры жыцці была прызначана дзяржаўная пенсія. Каўнаскі [[Універсітэт Вітаўта Вялікага]] абраў яго сваім ганаровым сябрам і прафесарам. Пасля смерці Басанавічуса, [[Каўнаскі ваенны шпіталь]], дзе ён лячыўся, быў названы яго імем. Шматлікія гарады ўвекавечылі яго памяць помнікамі і бюстамі, з’явіліся вуліцы, плошчы, паркі і розныя грамадскія будынкі, названыя імем Ёнаса Басанавічуса. Першы помнік Ё. Басанавічусу быў усталяваны ў [[1923]] г. у садзе {{нп3|Ваенны музей Вітаўта Вялікага|Музей Вітаўта Вялікага|lt|Vytauto Didžiojo karo muziejus}}. У адкрыцці помніка (скульптар {{нп3|Юозас Зікарас||lt|Juozas Zikaras}}) прымаў удзел сам «Патрыярх нацыі», як яшчэ пры жыцці ўвекавечылі літоўцы Ёнаса Басанавічуса. Пазней яго выява была намалявана на купюры ў 50 [[літаў]]. Са шматлікіх вуліц імя Ё. Басанавічуса найбольш вядомая ў Літве знаходзіцца ў [[Паланга|Паланзе]], дзе ў пачатку вуліцы знаходзіцца помнік Ёнасу Басанавічусу (скульптар [[Ю. Зікарас]]). {{нп3|Сядзіба-музей Ёнаса Басанавічуса||lt|Jono Basanavičiaus gimtoji sodyba-muziejus}} з вялікім дубовым гаем знаходзіцца на малой радзіме Ёнаса Басанавічуса ў {{нп3|Ажкабале I|Ажкабале|lt|Ožkabaliai I}}. <gallery> Файл:Lithuania-1927-Basanavicius.jpg|Літоўская паштовая марка 1927 года Файл:5 LT 1936 A.png|Сярэбраная манета Банку Літвы 5 літаў (1936) Файл:LT-2001-50litų-Basanavičius-b.png|манета 50 літаў Банка Літвы (2001) Файл:Palanga popiersie Basanaviciusa.jpg|Бюст Басанавічусу ў Паланзе Файл: Jono Basanavičiaus paminklas Birštone.jpg|Бюст Ёнаса Басанавічуса ў [[Бірштаны|Бірштанах]], плошча Ё. Басанавічуса. Файл:J. Basanavičiaus biustas Kaune.jpg|Бюст Ёнаса Басанавічуса ў садзе Ваеннага музея Вітаўта вялікага ў Каўнасе Файл:Basanovich.JPG|Помнік Ёнасу Басанавічусу ў старым горадзе Вільні перад будынкам філармоніі. </gallery> == Бібліяграфія == [[Файл:Jonas Basanavičius book (1898).jpg|thumb|150px|Кніга «Medega musu tautiszkai vaistininkystai» (1898 г.)]] * ''Lietuviškos pasakos'', tautosakos rinkinys, 2 d., 1898—1902 m. * ''Ožkabalių dainos'', 2 t., 1902 m. * ''Iš gyvenimo vėlių bei velnių'', 1903 m. * ''Lietuviškos pasakos įvairios'', 4 d., 1903—1905 m. * ''Lietuviškai-trakiškos studijos'', 1898 m. * ''Levas lietuvių pasakose ir dainose'', išleista 1919 m. * ''Apie trakų prygų tautystę ir jų atsikėlimą Lietuvon'', 1921 m. * ''Iš lietuvių gyvenimo 1915—1917 m. po vokiečių jungu'', 1919 m. * ''Rinktiniai raštai'', 1970 m. == Перавыданні твораў == * Rinktiniai raštai («Выбраныя творы»). Vilnius: Vaga, 1970. == У мастацкай літаратуры == У рамане {{нп3|Андрус Тапінас|Андруса Тапінаса|lt|Andrius Tapinas}} «{{нп3|Гадзіна ваўка (раман)|Гадзіна ваўка|lt|Vilko valanda}}» Ёнас Басанавічус прадстаўлены ў якасці загадчыка кафедры [[алхімія|алхіміі]] Вольнага Віленскага ўніверсітэта. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.aidai.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=7152:kn&catid=419:198302&Itemid=476 Юозас Б. Лаўчка. ''Біяграфія Басанавічуса на англійскай мове''] * [http://www.basanavicius.lt/ Сядзіба-музей Ёнаса Басанавічуса] * [https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35532&p_k=1&p_t=168615 Ёнас Басанавічус (1851—1927) | lrs.lt] * [http://old.fsspx.lt/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=68 Прадвеснікі нацыянальнага адраджэння]{{Недаступная спасылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Падпісанты Акту Незалежнасці Літвы 1918 г.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Басанавічус Ёнас}} [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лістапада]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Літвы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілкавішкіскім раёне]] i4nl2c1ui1twfqkxanvh1k2qqp3hx83 0 78063 5173262 4878150 2026-07-30T13:57:19Z Autumndancer 168015 5173262 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Бальца́на''' ({{lang-it|Bolzano}}, {{lang-de|Bozen}}, [[ладзінская мова|па-ладзінску]]: ''Bulsan/Balsan'', {{lang-la|Pons Drusi/Bauzanum}}) — горад у [[Італія|Італіі]], у правінцыі [[Бальцана (правінцыя)|Паўднёвы Ціроль (Альта-Адыджэ)]] у рэгіёне [[Трэнціна-Альта-Адыджэ]]. Насельніцтва горада на 2006 год — {{num|98909}} чалавек (разам з прыгарадамі — {{num|140000}} чалавек). [[Мова]]: [[італьянская мова|італьянская]] (73 %), [[нямецкая мова|нямецкая]] (26,29 %), [[ладзінская мова|ладзінская]] (0,71 %). == Гісторыя == [[Выява:DOM Bozen.JPG|thumb|Бальцанская кафедра]] * [[15 да н.э.]]: наваколлі горада засяляюць рымляне. Рымскі генерал Нерон Клаўдый Друз дае гораду назву Понс Друзі. * [[1268]]: горад * [[1437]]: статут * [[1363]]—[[1918]]: Аўстрыя * [[1918]]: Паўднёвы Ціроль далучаны да [[Італія|Італіі]] == Адміністрацыйны падзел == Горад падзелены на 5 раёнаў: * Чэнтра-П’яні-Рэнча * Альтрысарка-Аслага * Еўропа-Навачэла * Сан-Джавані-Боска * Грыэс-Санта-Куірына == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Макс Валье]] (1895—1930) — нямецкі канструктар [[Ракета|ракетнай]] тэхнікі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Bolzano}} * [http://www.gemeinde.bozen.it/ Афіцыйная старонка гораду] {{Правінцыя Бальцана}} [[Катэгорыя:Гарады Трэнціна — Альта-Адыджэ]] [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] [[Катэгорыя:Бальцана| ]] ocxkyw5yad0wwg48xljekup46573rnj 0 78586 5173316 4867732 2026-07-30T15:39:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173316 wikitext text/x-wiki [[Выява:Map_used_to_illustrate_Stahlecker's_report_to_Heydrich_on_January_31,_1942.jpg|thumb|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзатцгруппы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгруппы А]], на якой Эстонія паказана «свабоднай ад яўрэяў» -[[Эстонія]] 963 пакаранні, аб'яўлена «Юдэнфрай».<br /> -[[Латвія]] 35.238 пакаранняў<br /> -[[Літва]] 136.421 пакаранне<br /> -[[Беларусь]] 41.828 пакаранняў<br /> -[[Расія]] 3600 пакаранняў]] '''Юдэнфрай''' ({{lang-de|judenfrei}}) — тэрмін, які быў упершыню ўведзены ў [[19 стагоддзе|19]] стагоддзі і атрымаўшы шырокае распаўсюджанне ў часы [[Нацысцкая Германія|Трэцяга рэйха]]. Ён меў антыяўрэйскае значэнне і выкарыстоўваўся для абазвання мясцовасцяў, [[Этнічная чыстка|этнічна ачышчаных]] ад жыхароў-яўрэяў.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/wiesenthal_glossary.html#36 Holocaust Glossary: Terms, Places, and Personalities] {{ref-en}}</ref> Таксама мог выкарыстоўвацца для галін прамысловасці, прафесій, населеных пунктаў асобных дамоў і гэтак далей, свабодных ад прадстаўнікоў-яўрэяў. == Былі абвешчаныя «юдэнфрай» == * [[Гельнхаўзен]] — [[1 лістапада]] [[1938]] года<ref>[http://www.gelnhausen.de/PDFDat/dauerausst_synagoge.pdf Gelnhausen endlich judenfrei] {{ref-de}}, [http://replay.web.archive.org/20070928160220/http://www.gelnhausen.de/PDFDat/dauerausst_synagoge.pdf архіўная копія]</ref> * [[Люксембург]] — [[17 кастрычніка]] [[1941]] года<ref>[http://www.gouvernement.lu/salle_presse/actualite/2005/07/03asselborn_shoah/index.html Commémoration de la Shoah au Luxembourg] {{ref-fr}}</ref> * [[Эстонія]] — у снежні [[1941]] года (пацверджана [[20 студзеня]] [[1942]])<ref>[http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/einsatzArep.htm Вытрымкі са Справаздачы Айнзацгрупы А] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071112165947/http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/einsatzArep.htm |date=12 лістапада 2007 }} {{ref-en}}</ref> Пра «юдэнфрай» абвешчана на [[Ванзейская канферэнцыя|Ванзейскай канферэнцыі]] [[20 студзеня]] [[1942]].<ref>[http://motlc.learningcenter.wiesenthal.org/text/x07/xr0707.html Museum of Tolerance Multimedia Learning Center] {{ref-en}}, [http://replay.web.archive.org/20070928003632/http://motlc.learningcenter.wiesenthal.org/text/x07/xr0707.html архіўная копія]</ref> * [[Бялград]] — у жніўні [[1942]] года<ref>Final Solution (New York, 1985), p. 77; Walter Manoschek, «Serbien ist judenfrei».</ref><ref>Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History, ISBN 9780890967607</ref> * [[Вена]] — [[9 кастрычніка]] [[1942]] года * [[Берлін]] — [[19 мая]] [[1943]] года<ref>[http://www.chroniknet.de/daly_de.0.html?year=1943&month=5&day=19 Tageseinträge für 19. Mai 1943] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305014113/http://www.chroniknet.de/daly_de.0.html?year=1943&month=5&day=19 |date=5 сакавіка 2012 }} {{ref-de}}</ref> {{зноскі|2}} [[Катэгорыя:Халакост]] bi3azgvcobhowmi5bdgiypflwrjgkbw 0 79922 5173512 4469393 2026-07-31T06:31:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173512 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Януш Францішак Ксаверы Радзівіл''' ({{ДН|3|9|1880}}, [[Берлін]] — {{ДС|4|10|1967}}, {{МС|Варшава||}}) — палітычны дзеяч. == Біяграфія == Атрымаў адукацыю ў Германіі. Стаўшы алыцкім ардынатам, правёў у сваёй гаспадарцы зямельную рэформу. У [[1919]] стаў адным з лідараў [[віленскія кансерватары|«віленскіх кансерватараў»]]. У [[1920]] абараняў Варшаву ад [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. У міжваеннай Польшчы неаднаразова абіраўся ў сейм і сенат. Выступаў супраць пераследу нац. меншасцей, змагаўся за вызваленне палітычнае вязняў з лагера ў [[Картуз-Бяроза|Картуз-Бярозе]], выступаў за свабоду друку. Стаў адным з лідараў створанай [[4 ліпеня]] [[1926]] у [[Вільнюс|Вільні]] [[віленскія кансерватары|«віленскімі кансерватарамі»]] сваёй грамадскай арганізацыі [[Кансерватыўная арганізацыя дзяржаўнай працы|«Кансерватыўная арганізацыя дзяржаўнай працы»]] (Organizacja Zachowawcza Pracy Państwowej). Лічыўся чалавекам кампрамісу і памяркоўнасці. Пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] [[віленскія кансерватары|«віленскія кансерватары»]] перайшлі ў апазіцыю да польскага ўрада. Радзівіл быў арыштаваны [[НКВД]] у сваім [[Алыцкі замак|Алыцкім замку]] ў верасні [[1939]], вывезены ў [[Масква|Маскву]], змешчаны ў турме на [[Лубянка|Лубянцы]]. Прывозіўся на допыты да [[Л. Берыя|Л. Берыі]], які схіляў Радзівіла да супрацоўніцтва. Паводле хадайніцтва італьянскай каралеўскай фаміліі вызвалены з турмы. Зноў арыштаваны [[4.3]].[[1944]], перавезены ў [[Краснагорск]]. Пазней пераведзены ў канцлагер пад Масквой, дзе ўмовы ўтрымання былі больш жорсткімі. Жонка Радзівіла [[Ганна з Любамірскіх]] загінула ў зняволенні. Як сведчаць новыя архіўныя крыніцы, пасля смерці [[Сталін]]а Л.Берыя планаваў «прадаць» [[ГДР]] заходнім дзяржавам за 10 млрд. [[долар]]аў. Пасрэднікамі меліся быць Радзівіл і [[Вольга Чэхава]], нямецкая актрыса рускага паходжання. Арышт Л. Берыі пакінуў гэты праект нерэалізаваным. Радзівіл быў вызвалены і змог выехаць у [[Польшча|Польшчу]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * Польский князь должен был помочь Берии отдать ГДР Западу // Известия. 1993. 31 окт.; Шышыгіна-Патоцкая К. Я. Нясвіж і Радзівілы. 2-е выд. Мн., 2002. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21364 РАДЗІВІЛ Януш Францішак Ксаверы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020826/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21364 |date=5 сакавіка 2016 }} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Януш Францішак Ксаверы}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Януш Францішак Ксаверы]] [[Катэгорыя:Віленскія кансерватары]] psxl7axq8cgo00xb6hgpexl6miz0ams 0 81312 5173275 4976117 2026-07-30T14:19:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173275 wikitext text/x-wiki [[Выява:Quetzalcoatl Ehecatl.jpg|thumb|right|Відарыс «гібрыднага» бажаства з атрыбутамі Кецалькаатля і Эхекатля]] '''Эхекатль''', Эекатль ({{lang-es|Ehecatl}} — «Вецер») — у [[ацтэк]]скай міфалогіі бог вятроў, які асацыюецца з [[Захад]]ам. Яго дыханне рухае па небе сонца і падмятае дарогі бога дажджу [[Тлалок]]а. Таксама лічыўся адным з увасабленняў [[Кецалькаатль|Кетсалькаатля]] (Эхекатль-Кетцалькаатль, ''Ehecatl-Quetzacoatl''). == Літаратура == * {{cite web | author = Пресвитер Хуан; Антонио Перес; фрай Педро де лос Риос (глоссы) | url = http://bloknot.info/files/Textos/Mexico/Codex-385-Telleriano-Remensis-al-ruso.pdf | title = Кодекс Теллериано-Ременсис | publisher = www.bloknot.info | accessdate = 2010-08-16 | description = Украина, Киев, 2010. Перевод с испанского - А.Скромницкий, В.Талах | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111007082214/http://bloknot.info/files/Textos/Mexico/Codex-385-Telleriano-Remensis-al-ruso.pdf | archivedate = 7 кастрычніка 2011 | url-status = dead }} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130315220634/http://mesoamerica.narod.ru/mifaztpant.html Старажытная Месаамерыка] {{Ацтэкі}} [[Катэгорыя:Багі ацтэкаў]] r5erfmbp1cjtoxcal4lzgoy7s0qfukv 0 86116 5173314 5152978 2026-07-30T15:35:23Z Pabojnia 135280 /* Даместыфікацыя */ афармленне 5173314 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Тып=Спасылка|Тур}} {{Таксон | name = † Тур | regnum = Жывёлы | image file = Ur-painting.jpg | image title = | image descr = | parent = Bos | rang = Від | latin = Bos primigenius | author = ([[Bojanus]], [[1827]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Bos primigenius map.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = Карта рассялення тура | iucnstatus = EX | wikispecies = Bos primigenius | commons = Bos primigenius | iucn = 136721 | itis = 183845 | ncbi = 9909 | eol = 11021570 }} '''Тур''' (''Bos primigenius'') — [[Галацэнавае выміранне|вымерлы]] [[Біялагічны від|від]] [[Парнакапытныя|парнакапытных жывёл]] роду {{bt-bellat|Сапраўдныя быкі{{!}}сапраўдных быкоў|Bos}} падсямейства {{bt-bellat|Быкі (падсямейства){{!}}быкоў|Bovinae}} сямейства {{bt-bellat|Пустарогія{{!}}пустарогіх|Bovidae}}, першабытны [[дзікі бык]], прабацька сучаснай [[Буйная рагатая жывёла|буйной рагатай жывёлы]]. З вышынёй у карку да 180 см у быкоў і 155 см у кароў, быў адной з самых буйных [[Фітафагія|траваедных жывёл]] у [[галацэн]]е; меў масіўныя падоўжаныя і шырокія рогі, якія дасягалі 80 см у даўжыню. Жыў з другой паловы [[Чацвярцічны перыяд|антрапагену]] ў [[лесастэп]]ах і [[стэп]]ах Усходняга паўшар’я. Цяпер лічыцца вымерлым у выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека і інтэнсіўнага палявання. Апошняя асобіна не была забітая на паляванні, а загінула ў 1627 годзе ў лясах недалёка ад {{нп3|Яктароў|Яктарова|pl|Jaktorów}}) — лічыцца, што з-за хваробы, якая закранула маленькую генетычна слабую і ізаляваную папуляцыю апошніх жывёл гэтага роду. == Этымалогія == Слова «тур» у значэнні «дзікі бык» паходзіць ад {{lang-orv|туръ}}. Слова на індаеўрапейскім узроўні роднасна {{lang-grc|ταῦρος}}, {{lang-lt|taũras}} «буйвал, тур», {{lang-lt2|taurė̃}} «чарка, слоік», {{lang-prg|tauris}} «зубр», {{lang-la|taurus}} «бык», {{lang-ga|tarb}} — тое самае, далей — {{lang-ae|staōra-}} м. «буйная рагатая жывёла», {{lang-got|stiur}} «бык, цяля»<ref>Тур // Слоўнік Фасмера. Т. 4. стар. 122</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Taurus |title=Online Etymology Dictionary. Taurus |access-date=2019-10-06 |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007063749/https://www.etymonline.com/word/Taurus |url-status=live }}</ref>.  [[Праіндаеўрапейская мова|Праіндаеўрапейскае]] слова ^*''tawros'', да якога ўзыходзяць гэтыя словы, параўноўваецца з [[Прасеміцкая мова|прасеміцкім]] ^*''tawr'', што азначае «бык» (пар. {{lang-he|שׁוֹר}}, [шор], бык)<ref>{{Cite web |url=https://www.pealim.com/ru/dict/4336-shor/ |title=שׁוֹר |access-date=2019-10-07 |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007171528/https://www.pealim.com/ru/dict/4336-shor/ |url-status=live }}</ref>, {{lang-ar|ثور}}, [θawr], бык<ref>Арабско-русский словарь. Баранов Х. К. Москва. 2001</ref>), ад якога яно, можа быць, і паходзіць, быўшы запазычаным з прасеміцкай. Іншая гіпотэза заключаецца ў тым, што абодва словы былі запазычаныя або пайшлі з нейкай трэцяй мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Иллич-Свитыч В. М.|загаловак=Древнейшие индоевропейско-семитские языковые контакты|выданне=Проблемы индоевропейского языкознания|год=1964|старонкі=3—12}}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC&pg=PA147 Anthony, David. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press, 2007]</ref>. == Апісанне == [[Файл:Bos primigenius (100866183) (grey).jpg|міні|250px|Ілюстрацыя [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]], падпісаная «''Urus sum, polonis Tur, germanis Aurox; ignari Bisontis nomen dederant»''; у перакладзе: «Я Urus, ''Tur'' па-польску, ''Aurox'' у Германіі; невукі далі мне імя Bison».]] [[Файл:Copenhagen Zoological Museum Aurochs bull.jpg|міні|250px|Шкілет аўра з вострава [[Зеландыя (востраў)|Зеландыя]] ў [[Данія|Даніі]], выстаўлены ў {{нп3|Музей натуральнай гісторыі Даніі|Музеі натуральнай гісторыі Даніі||Natural History Museum of Denmark}}]] Згодна з апісаннем XVI стагоддзя [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда фон Герберштэйна]], тур быў смалена-чорным з шэрай паласой на спіне; [[Дрэварыт]], зроблены ў 1556 годзе, грунтаваўся на выбракаваным туры, атрыманым ім у [[Мазовія|Мазовіі]]<ref>{{cite journal|author=Senglaub, K.|year=2002|title=Sigmund von Herberstein (1486–1566) und die historischen Konfusionen um Ur und Wisent|journal=Säugetierkundliche Informationen|volume=5|issue=26|pages=253–266|url=https://www.zobodat.at/biografien/Herberstein_Sigmund_von_Saeugetierkdl-Inf_26_0253-0266.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.zobodat.at/biografien/Herberstein_Sigmund_von_Saeugetierkdl-Inf_26_0253-0266.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. У 1827 годзе {{нп3|Чарльз Гамільтан Сміт||ru|Смит, Чарлз Гамильтон}} апублікаваў выяву тура, заснаваную на [[Алейны жывапіс|карціне алеем]], якую ён набыў у гандляра ў [[Аўгсбург]]у і якая, як мяркуецца, была зроблена ў пачатку XVI стагоддзя<ref>{{cite book|author=Lydekker, R.|author-link=Richard Lydekker|year=1912|location=London|publisher=Methuen &Co. Ltd.|title=The ox and its kindred|pages=37–67|chapter=The wild Ox and its extermination|chapter-url=https://archive.org/details/oxitskindred00lyde/page/50/mode/2up}}</ref>. Мяркуецца, што на гэтай карціне быў намаляваны тур, хоць некаторыя аўтары меркавалі, што на ёй мог быць намаляваны гібрыд тура і свойскага быка<ref>{{Cite journal|last1=Pyle|first1=C.M.|title=Update to: "Some late sixteenth-century depictions of the aurochs (''Bos primigenius'' Bojanus, extinct 1627): New evidence from Vatican MS Urb. Lat. 276|doi=10.3366/anh.1995.22.3.437|journal=Archives of Natural History|volume=22|issue=3|pages=437–438|year=1995|url=https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/anh.1995.22.3.437?src=recsys | issn = 0260-9541 }}</ref>. Сучасныя рэканструкцыі тура заснаваны на [[шкілет]]ах і інфармацыі, атрыманай з мастацкіх малюнкаў таго часу і гістарычных апісанняў жывёлы. === Колер поўсці === Рэшткі поўсці тура не былі вядомыя да пачатку 1980-х гадоў<ref>{{Cite journal|author=Ryder, M.L.|doi=10.1016/0305-4403(84)90045-1|title=The first hair remains from an aurochs (''Bos primigenius'') and some medieval domestic cattle hair|journal=Journal of Archaeological Science|volume=11|pages=99–101|year=1984|issue=1|bibcode=1984JArSc..11...99R}}</ref>. Малюнкі паказваюць, што ў паўночнаафрыканскага тура на спіне мог быць светлы знак сядла<ref name="Frisch3">{{cite book|title=Der Auerochs: Das europäische Rind|first=W.|last=Frisch|year=2010|isbn=978-3-00-026764-2|publisher=Lipp Graphische Betriebe|place=Starnberg}}</ref>. Цяляты, верагодна, нараджаліся з каштанавай афарбоўкай, а маладыя быкі станавіліся чорнымі з вузкім белым «рамянём» уздоўж спіны, які праходзіць па хрыбетніку, у той час як каровы захоўвалі рудавата-бурую афарбоўку. Абодва полы мелі светлую пысу, але доказаў варыяцый у колеры поўсці не існуе. Егіпецкія магільныя малюнкі паказваюць буйную рагатую жывёлу з чырванавата-карычневай афарбоўкай поўсці ў абодвух полаў, са светлым сядлом, але форма рога сведчыць аб тым, што яны могуць адлюстроўваць свойскую буйную рагатую жывёлу. Многія прымітыўныя пароды буйной рагатай жывёлы, асабліва тыя, што з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], дэманструюць колер поўсці, падобны да тура, у тым ліку чорны колер у быкоў са светлай звілістай палоскай, бледным ротам і падобным палавым дымарфізмам у колеры. Асаблівасць, якую часта прыпісваюць турам, — светлыя валасы на лбе. Згодна з гістарычным апісаннем тура, у яго былі доўгія кучаравыя валасы на лбе, але ні ў адным не згадваецца пэўны колер. Нягледзячы на тое, што афарбоўка прысутнічае ў розных прымітыўных парод буйной рагатай жывёлы, верагодна, гэта змяненне колеру, якое з’явілася пасля прыручэння. === Форма цела === [[Файл:Aurochsfeatures.jpg|міні|250px|Малюнак на аснове шкілета быка з [[Лунд]]а і шкілета каровы з [[Кембрыдж]]а з характэрнымі рысамі тура]] [[Файл:Indian Aurochs B p namadicus 3.jpg|міні|250px|Спекулятыўны профіль індыйскага тура]] Прапорцыі і форма цела тура моцна адрозніваліся ад многіх сучасных парод буйной рагатай жывёлы. Напрыклад, ногі былі значна даўжэйшымі і больш стройнымі, у выніку чаго вышыня ў карку была амаль роўная даўжыні тулава. Чэрап з вялікімі рагамі быў значна большы і больш выцягнуты, чым у большасці парод буйной рагатай жывёлы. Як і ў іншай дзікай буйной рагатай жывёлы, форма цела тура была атлетычнай і, асабліва ў быкоў, дэманстравала моцна выяўленую мускулатуру шыі і пляча. Таму пярэднія ногі былі буйнейшыя за заднія, падобна на зубра, але ў адрозненне ад многіх даместыкаваных быкоў. Нават у цельных кароў вымя было маленькім і збоку амаль не заўважным; гэтая асаблівасць роўная іншым дзікім быкам. === Памер === Тур быў адной з найбуйнейшых [[Фітафагія|траваедных жывёл]] [[галацэн]]авай Еўропы. Памер тура, імаверна, вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна, у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] жылі буйнейшыя асобнікі, чым на поўдні. Вышыня ў карку тура ў [[Данія|Даніі]] і [[Германія|Германіі]] вагалася ад 155—180 см у быкоў і 135—155 см у кароў, у той час як быкі тураў у [[Венгрыя|Венгрыі]] дасягалі 160 см<ref name="Kysely2008">{{cite journal|title=Aurochs and potential crossbreeding with domestic cattle in Central Europe in the Eneolithic period. A metric analysis of bones from the archaeological site of Kutná Hora-Denemark (Czech Republic)|author=Kysely, R.|year=2008|journal=Anthropozoologica|volume=43|issue=2|pages=7–37|url=https://www.researchgate.net/publication/285784105}}</ref>. Афрыканскі тур быў падобны па памеры да еўрапейскага тура ў плейстацэне, але зменшыўся ў памерах пры пераходзе да галацэну; магчыма, ён таксама адрозніваўся па памеры геаграфічна<ref name="Linseele20042">{{cite journal|author=Linseele, V.|year=2004|title=Size and size change of the African aurochs during the Pleistocene and Holocene|journal=Journal of African Archaeology|volume=2|issue=2|pages=165–185|doi=10.3213/1612-1651-10026|url=https://www.researchgate.net/publication/269674903}}</ref>. Маса цела тура, імаверна, таксама дэманстравала некаторую зменлівасць. Некаторыя асобіны дасягалі каля 700 кг, у той час як асобнікі з позняга сярэдняга плейстацэну, паводле ацэнак, важылі да 1,500 кг. У тура выяўлены значны [[палавы дымарфізм]] у памерах самца і самкі<ref name="vuure">{{cite journal|last=Van Vuure|first=T.|date=2002|title=History, morphology and ecology of the Aurochs (''Bos primigenius'')|journal=Lutra|volume=45|issue=1|pages=1–16|citeseerx=10.1.1.534.6285}}</ref>. === Рогі === [[Файл:Danemark, Copenhague, le Nationalmuseet, le Musée national, squelette d'un auroch daté de 8600 ans avant J.-C. (33035758142).jpg|250px|міні|Шкілет тура датаваны 8600 г. да н.э. [[Нацыянальны музей Даніі]]]] Рогі былі масіўнымі, дасягалі 80 см у даўжыню і ад 10 да 20 см у дыяметры. Яго рогі раслі ад чэрапа пад вуглом 60° да пысы, звернутай наперад, і былі выгнуты ў трох кірунках, а менавіта ўверх і вонкі ў аснове, затым пахіляючыся наперад і ўнутр, потым унутр і ўверх. Скрыўленне рагоў быка было мацней выяўлена, чым рагоў каровы. Базальная акружнасць {{нп3|Рог (анатомія)|рагавых стрыжняў||Horn (anatomy)}} дасягала 44.5 см у самага вялікага кітайскага асобніка і 48 см у французскага. Некаторыя пароды буйной рагатай жывёлы ўсё яшчэ дэманструюць форму рагоў, падобную на форму тура, напрыклад, {{нп3|іспанскі баявы бык||ru|Боевой бык}}, а часам таксама асобіны вытворных парод. === Генетыка === Добра захаваная костка тура дала дастатковую колькасць [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] для {{нп3|Аналіз паслядоўнасці|аналізу паслядоўнасці||Sequence analysis}}, які паказаў, што яго геном складаецца з 16 338 {{нп3|Спараваныя аснаванні|пар аснаванняў|ru|Спаренные основания}}<ref name="Edwards 20102">{{cite journal|author1=Edwards, C.J.|author2=Magee, D.A.|author3=Park, S.D.E.|author4=McGettigan, P.A.|author5=Lohan, A.J.|name-list-style=amp|year=2010|title=A complete mitochondrial genome sequence from a mesolithic wild Aurochs (''Bos primigenius'')|journal=PLOS ONE|volume=5|issue=2|page=e9255|doi=10.1371/journal.pone.0009255|doi-access=free|pmid=20174668|pmc=2822870|bibcode=2010PLoSO...5.9255E}}</ref>. Далейшыя даследаванні з выкарыстаннем поўнай паслядоўнасці геному тура выявілі кандыдатаў [[Адамашненне|у гены даместыфікацыі]], якія рэгулююцца мікраРНК<ref>{{Cite journal|last1=Braud|first1=M.|last2=Magee|first2=D.A.|last3=Park|first3=S.D.E.|last4=Sonstegard|first4=T.S.|last5=Waters|first5=S.M.|last6=MacHugh|first6=D.E.|last7=Spillane|first7=C.|date=2017|title=Genome-wide microRNA binding site variation between extinct wild Aurochs and modern cattle identifies candidate microRNA-regulated domestication genes|journal=Frontiers in Genetics|volume=8|pages=3|doi=10.3389/fgene.2017.00003|pmc=5281612|pmid=28197171|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == [[Файл:Aurochs_Eemian_landscape.jpg|міні|250px|Рэканструкцыя жыцця тура ва ўмераным лясістым ландшафце ў Еўропе падчас [[Муравінскае міжледавікоўе|Ээмскага міжледавікоўя]] (130—115 000 гадоў таму).]] Тур быў шырока распаўсюджаны ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], [[Месапатамія|Месапатаміі]] і па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]] да {{нп3|Пантыйска-каспійскі стэп|Пантыйска-каспійскага стэпу|uk|Понтійсько-каспійський степ}}, [[Каўказ]]а і [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] на захадзе і да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] і [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]] на поўначы<ref name="Geptner19612">{{cite book|author=Heptner, V.G.|author2=Nasimovich, A.A.|author3=Bannikov, A.G.|name-list-style=amp|orig-year=1961|year=1988|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union|volume=((Volume I. Artiodactyla and Perissodactyla))|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|chapter=Aurochs, primitive cattle|pages=539–549|chapter-url=https://archive.org/details/mammalsofsovietu11988gept/page/538/mode/2up}}</ref>. Выкапневыя рогі, якія прыпісваюць туру, былі знойдзены ў адкладах {{нп3|Таранційскі ярус|позняга плейстацэну|ru|Тарантийский ярус}} на вышыні 3,400 м) на ўсходняй ускраіне [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага плато]] недалёка ад ракі {{нп3|Жашуй|Хэйхэ|ru|Жошуй}} ў {{нп3|Дзёгэ|акрузе Дзёгэ|ru|Дзёге}}, яны датуюцца прыкладна 26620±600 гадамі да нашай эры. Большасць выкапняў у [[Кітай|Кітаі]] былі знойдзены на раўнінах ніжэй за 1,000 м у [[Хэйлунцзян]]е, {{нп3|Юйшу (Гірын)|Юйшу|ru|Юйшу (Гирин)}}, паўночна-ўсходняй [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]], недалёка ад [[Пекін]]а, у {{нп3|Ян'юань|павеце Ян'юань|ru|Янъюань}} у правінцыі [[Хэбэй]], [[Датун]]е і {{нп3|Дзінкунь|Дзінкуне||Dingcun}} ў правінцыі [[Шаньсі]], {{нп3|Хуаньсянь|павеце Хуань|ru|Хуаньсянь}} у [[Ганьсу]] і ў правінцыі [[Гуйчжоу]]<ref name="zongg3">{{cite journal|last=Zong|first=G.|date=1984|title=A record of ''Bos primigenius'' from the Quaternary of the Aba Tibetan Autonomous Region|translator=Dehut, J.|journal=Vertebrata PalAsiatica|volume=22|issue=3|pages=239–245|url=http://www.nau.edu/~qsp/will_downs/79.Bos.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927083310/http://www.nau.edu/~qsp/will_downs/79.Bos.pdf|archive-date=27 September 2007}}</ref>. {{нп3|Старажытная ДНК||ru|Секвенирование древней ДНК}} у закамянеласцях тура, знойдзеных на [[Паўночна-Усходні Кітай|паўночным усходзе Кітая,]] сведчыць аб тым, што тур жыў у рэгіёне як мінімум да 5000 гадоў да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Cai, D.|name-list-style=amp|author2=Zhang, N.|author3=Zhu, S.|author4=Chen, Q.|author5=Wang, L.|author6=Zhao, X.|author7=Ma, X.|author8=Royle, T.C.|author9=Zhou, H.|author10=Yang, D.Y.|year=2018|title=Ancient DNA reveals evidence of abundant aurochs (''Bos primigenius'') in Neolithic Northeast China|journal=Journal of Archaeological Science|volume=98|pages=72–80|doi=10.1016/j.jas.2018.08.003|bibcode=2018JArSc..98...72C|s2cid=135295723|url=http://bjkg.jlu.edu.cn/__local/D/E8/49/0A08A3ED3FED16810A705CC375D_1229B3A5_1C46BE.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://bjkg.jlu.edu.cn/__local/D/E8/49/0A08A3ED3FED16810A705CC375D_1229B3A5_1C46BE.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Выкапнёвыя астанкі таксама былі знойдзены на [[Карэя|Карэйскім паўвостраве]]<ref>{{cite book|author=Jo, Y.-S.|name-list-style=amp|author2=Baccus, J.T.|author3=Koprowski, J.|year=2018|title=Mammals of Korea|location=Seoul|publisher=Magnolia Press|isbn=978-89-6811-369-7}}</ref> і на [[Японскія астравы|Японскім архіпелагу]]<ref name="OushuCattle2">{{cite journal|author=Kurosawa Y.|title=モノが語る牛と人間の文化 - ② 岩手の牛たち|url=http://liaj.lin.gr.jp/japanese/liajnews/liaj10909.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://liaj.lin.gr.jp/japanese/liajnews/liaj10909.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|pages=29–31|publisher=[[:jp:奥州市牛の博物館|Oshu city Cattle Museum]]|journal=LIAJ|issue=109|access-date=6 April 2016}}</ref><ref name="KuzuuFossil2">{{cite journal|author1=Hasegawa, Y.|author2=Okumura, Y.|author3=Tatsukawa, H.|name-list-style=amp|year=2009|title=First record of Late Pleistocene Bison from the fissure deposits of the Kuzuu Limestone, Yamasuge, Sano-shi, Tochigi Prefecture, Japan|journal=Bulletin of Gunma Museum of Natural History|issue=13|pages=47–52|url=http://www.gmnh.pref.gunma.jp/research/no_13/bulletin13_5.pdf|access-date=6 April 2016|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022657/http://www.gmnh.pref.gunma.jp/research/no_13/bulletin13_5.pdf|url-status=dead}}</ref>. Ландшафты ў Еўропе, верагодна, складаліся з густых лясоў на працягу большай часткі апошніх некалькіх тысяч гадоў. Верагодна, тур выкарыстоўваў [[Тугайныя лясы|прыбярэжныя лясы]] і [[Водна-балотныя ўгоддзі|балоты]] ўздоўж азёр. [[Пылок]] пераважна невялікіх [[куст]]оў, знойдзеных у выкапневых {{нп3|Наносы (геалогія)|адкладах|ru|Наносы}} з рэшткамі тура ў Кітаі, паказвае на тое, што ён аддаваў перавагу [[Умераны клімат|ўмераным]] травяністым раўнінам або {{нп3|Травяністыя супольнасці|лугам|ru|Травянистые сообщества}}, якія мяжуюць [[Рэдкалессе|з лясамі]]. Магчыма, ён таксама жыў на адкрытых лугах<ref>{{cite journal|title=Die Großtierfauna Europas und ihr Einfluss auf Vegetation und Landschaft|first=A.|last=Beutler|year=1996|journal=Natur und Kulturlandschaft|volume=1|pages=51–106}}</ref>. У цёплы {{нп3|атлантычны перыяд||ru|Атлантический период}} галацэну ён быў абмежаваны адкрытымі мясцовасцямі і ляснымі ўскраінамі, дзе канкурэнцыя з жывёлай і людзьмі паступова ўзмацнялася, што прывяло да паслядоўнага змяншэння колькасці тура. === Выміранне === [[Файл:Jaktorow pomnik tura.jpg|250px|міні|Помнік апошняму туру ў {{нп3|Яктароў|Яктарове|pl|Jaktorów}}]] {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} [[Галацэнавае выміранне|вымер]] падчас [[Індская цывілізацыя|цывілізацыі даліны Інда,]] верагодна, з-за страты асяроддзя пражывання, выкліканай пашырэннем жывёлагадоўлі і скрыжаваннем са свойскімі {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}}<ref name="Chen2010">{{cite journal|last1=Chen|first1=S.|last2=Lin|first2=B.-Z.|last3=Baig|first3=M.|last4=Mitra|first4=B.|last5=Lopes|first5=R. J.|last6=Santos|first6=A. M.|last7=Magee|first7=D. A.|last8=Azevedo|first8=M.|last9=Tarroso|first9=P.|last10=Sasazaki|first10=S.|last11=Ostrowski|first11=S.|last12=Mahgoub|first12=O.|last13=Chaudhuri|first13=T. K.|last14=Zhang|first14=Y.-p.|last15=Costa|first15=V.|last16=Royo|first16=L. J.|last17=Goyache|first17=F.|last18=Luikart|first18=G.|last19=Boivin|first19=N.|last20=Fuller|first20=D. Q.|last21=Mannen|first21=H.|last22=Bradley|first22=D. G.|last23=Beja-Pereira|first23=A.|title=Zebu Cattle are an exclusive legacy of the South Asia Neolithic|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2010-01_27_1/page/n3|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2010|volume=27|issue=1|pages=1–6|doi=10.1093/molbev/msp213|pmid=19770222|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|author=Rangarajan, M.|year=2001|title=India's Wildlife History|page=4|location=Delhi, India|publisher=Permanent Black|isbn=978-81-7824-140-1}}</ref>. Яго апошнія вядомыя парэшткі былі датаваныя 3800 {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, што робіць яго першым з падвідаў тура, якія вымерлі<ref name="Turvey_al2021">{{cite journal|author1=Turvey, S.T.|name-list-style=amp|author2=Sathe, V.|author3=Crees, J.J.|author4=Jukar, A.M.|author5=Chakraborty, P.|author6=Lister, A.M.|year=2021|title=Late Quaternary megafaunal extinctions in India: How much do we know?|journal=Quaternary Science Reviews|volume=252|page=106740|doi=10.1016/j.quascirev.2020.106740|bibcode=2021QSRv..25206740T|s2cid=234265221|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10116065/12/Turvey_India_megafauna_paper_highlights.pdf}}</ref>. {{bt-bellat||Bos primigenius mauritanicus}}, магчыма, захаваліся прынамсі да [[Рымская імперыя|рымскага перыяду]], як паказваюць выкапні, знойдзеныя ў {{нп3|Бута (горад)|Бута|ru|Буто (город)}} і [[Эль-Фаюм|Фаюме]] ў [[Дэльта Ніла|дэльце Ніла]]. ''Bos primigenius primigenius'' прысутнічаў у паўднёвай [[Швецыя|Швецыі]] падчас {{нп3|Кліматычны оптымум|кліматычнага оптымуму галацэну|ru|Климатический оптимум}} прынамсі да 7800 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite book|author=Magnell, O.|chapter=Climate Change at the Holocene Thermal Maximum and Its Impact on Wild Game Populations in South Scandinavia|year=2017|title=Climate Change and Human Responses|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|pages=123–135|chapter-url=https://books.google.com/books?id=e-hyDgAAQBAJ&pg=PA122|editor1=Monks, G.G.|publisher=Springer|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-94-024-1106-5_7|isbn=978-94-024-1105-8}}</ref>. У Даніі першае вядомае {{нп3|лакальнае выміранне|||Local extinction}} тура адбылося пасля {{нп3|Сучаснае павышэнне ўзроўню мора|павышэння ўзроўню мора|ru|Современное повышение уровня моря}} на новаствораных [[Астравы Даніі|дацкіх астравах]] прыкладна 8000-7500 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, а апошнія задакументаваныя туры жылі ў паўднёвай [[Ютландыя|Ютландыі]] каля 3000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}. Апошнія вядомыя выкапні тура ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]] датуюцца 3245 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}} і, імаверна, вымерлі 3000 гадоў таму<ref>{{cite journal|author=Clutton-Brock, J.|year=1989|title=Five thousand years of livestock in Britain|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=38|issue=1|pages=31–37|doi=10.1111/j.1095-8312.1989.tb01560.x}}</ref>. Пачалося празмернае паляванне і працягвалася, пакуль папуляцыя амаль не вымерла. Паступовае знікненне тура ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] адбывалася адначасова з {{нп3|Суцэльная высечка|суцэльнай высечкай||Clearcutting}} вялікіх лясных масіваў паміж IX і XII стагоддзямі. Да XIII стагоддзя туры існавалі толькі ў невялікай колькасці ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], і паляванне на іх стала прывілеем шляхты, а пазней і каралеўскай сям’і. Колькасць папуляцыі ў [[Венгрыя|Венгрыі]] скарачалася прынамсі з IX стагоддзя да поўнага знішчэння ў XIII стагоддзі<ref>{{cite journal|author=Bartosiewicz, L.|year=2006|title=Interdisciplinary analysis of an Iron Age Aurochs horn core from Hungary: a case study|journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=57|issue=1–3|pages=153–163|doi=10.1556/AArch.57.2006.1-3.10}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bartosiewicz, L.|year=1997|title=A horn worth blowing? A stray find of Aurochs from Hungary|journal=Antiquity|volume=71|issue=274|pages=1007–1010|doi=10.1017/S0003598X00085902|s2cid=161722401|url=https://www.researchgate.net/publication/289813462}}</ref>. Знаходкі [[Акамянеласці|акамянеласцяў]] паказваюць, што дзікія туры маглі існаваць у паўночна-заходняй [[Трансільванія|Трансільваніі]] да XIV—XVI стагоддзяў, у [[Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)|заходняй Малдове,]] верагодна, да пачатку XVII стагоддзя<ref>{{cite journal|last1=Bejenaru|first1=L.|last2=Stanc|first2=S.|name-list-style=amp|last3=Popovici|first3=M.|last4=Balasescu|first4=A.|last5=Cotiuga|first5=V.|year=2013|title=Holocene subfossil records of the auroch (''Bos primigenius'') in Romania|journal=The Holocene|volume=23|issue=4|pages=603–614|doi=10.1177/0959683612465448|bibcode=2013Holoc..23..603B|s2cid=131580290}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Németh|first1=A.|last2=Bárány|first2=A.|last3=Csorba|first3=G.|last4=Magyari|first4=E.|last5=Pazonyi|first5=P.|last6=Pálfy|first6=J.|title=Holocene mammal extinctions in the Carpathian Basin: a review|journal=Mammal Review|date=2017|volume=47|issue=1|pages=38–52|doi=10.1111/mam.12075|url=http://real.mtak.hu/47261/1/Nemeth_etal_2017_MammRev_Holocene_ext_preprint_u.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://real.mtak.hu/47261/1/Nemeth_etal_2017_MammRev_Holocene_ext_preprint_u.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref> і ў паўночна-ўсходняй [[Балгарыя|Балгарыі]] і вакол [[Сафія|Сафіі]] максімум да XVII стагоддзя<ref>{{cite journal|last=Boev|first=Z.|year=2016|title=Subfossil vertebrate fauna from Forum Serdica (Sofia, Bulgaria), 16–18th Century AD|journal=Acta Zoologica Bulgarica|volume=68|issue=3|pages=415–424|url=https://www.researchgate.net/publication/308747936}}</ref>. Рог тура, знойдзены на сярэднявечным месцы ў Сафіі, сведчыць аб тым, што ён захаваўся ў заходняй Балгарыі да другой паловы XVII — першай паловы XVIII стагоддзяў, хоць гэтыя запісы, як было ўстаноўлена, паходзяць ад свойскай буйной рагатай жывёлы ({{bt|Bos taurus taurus}})<ref>{{cite journal|author=Boev, Z.|year=2021|title=The last ''Bos primigenius'' survived in Bulgaria (Cetartiodactyla: Bovidae)|journal=Lynx|series=New Series|volume=52|pages=139–142|doi=10.37520/lynx.2021.010|s2cid=246761121|doi-access=free}}</ref>. Да 1400 года туры жылі толькі ў адносна маланаселеных і цяжкадаступных лясах на тэрыторыі сучасных [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Тут яны былі ўзятыя пад ахову закона і жылі як паркавыя жывёлы ў каралеўскіх угоддзях. Свядомыя спробы актыўна {{нп3|Ахова прыроды|ахоўваць|ru|Охрана природы}} тура як знікаючы від, нягледзячы на ​​беспаспяховасць, былі першымі ў свеце. Кароль [[Ягайла]] ўбачыў неабходнасць такой абароны, і яе працягвалі ўсе наступнікі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]], а пазней і дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Ужо ў другой палове XVI стагоддзя ў вёсцы {{нп3|Старэ Казловіцэ|Казловіцы|uk|Старе Козловиці}} на ўскрайку {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} пасяліліся шаснаццаць леснікоў з сем’ямі, адзіным абавязкам якіх было даглядаць тураў і абараняць іх ад {{нп3|Браканьерства|браканьераў|ru|Браконьерство}}. Каралеўскім прывілеем яны атрымлівалі зямлю для апрацоўкі, вольную ад усякіх ільгот. Затое яны павінны былі «даглядаць тураў, збіраць у падданых сена з Яктарова, а зімой карміць тураў гэтым сенам, ведаць колькасць тураў і штоквартальна паведамляць старасце». У 1597 годзе з канцылярыі [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]] [[Сахачаў|сахачаўскаму старосту]] быў накіраваны ліст, у якім ёсць фрагмент: «Загадваем і знаходзім, што падданыя згаданай вёскі, дзе туры часта бываюць і маюць свае пашы або пасады, не павінны гнаць сваю скаціну і траву дзеля ўласнай карысці не касілі, бо гэтае сяло было засаджана і забяспечана вольнасцямі не столькі за сваю маёмасць, колькі за тураў і г.д. Староста за гэтым сочыць, каб наш лес, дзе трымаецца тур, не быў спустошаны абяцанымі падданымі; каб туры, зверы нашы, мелі былыя пасады». Апошні вядомы статак тураў жыў у [[Балота|багністых]] лясах у {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} ў Польшчы. Колькасць паменшылася прыкладна з 50 асобін у сярэдзіне XVI стагоддзя да чатырох асобін у 1601 годзе. Першапачаткова меркавалася, што прычынай знікнення апошняга статка тураў, ахоўваных самім каралём, стала хвароба, якой яны заразіліся ад жывёлы, што пасвілася каля лесу мясцовым насельніцтвам. Цяпер усё часцей гавораць, што патэнцыйная хвароба, хаця яна і не павінна была быць небяспечнай для буйной рагатай жывёлы, знайшла спрыяльную глебу: невялікую ізаляваную [[Папуляцыя|папуляцыю]], якая страціла натуральныя магчымасці для [[Генетыка|генетычнага]] скрыжавання і, такім чынам, здольнасць [[Адаптацыя (біялогія)|адаптавацца]] да новых умоў. Апошняя карова тура памерла ў 1627 годзе ад натуральнай смерці<ref>{{cite journal|author=Rokosz, M.|year=1995|title=History of the Aurochs (''Bos taurus primigenius'') in Poland|journal=Animal Genetics Resources Information|volume=16|pages=5–12|doi=10.1017/S1014233900004582|url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf|archive-date=14 January 2013}}</ref>. == Паводзіны і экалогія == [[Файл:Long horned european wild ox.jpg|250px|міні|Тур на карціне {{нп3|Генрых Хардэр|Генрыха Хардэра|ru|Хардер, Генрих}}]] Туры ўтваралі невялікія статкі ў асноўным зімой, але звычайна жылі паасобку або невялікімі групамі летам. Калі б туры валодалі сацыяльнымі паводзінамі, падобнымі да іх нашчадкаў, сацыяльны статус яны заваёўвалі б праз паказы і баі, у якіх удзельнічалі як каровы, так і быкі. Са сваёй {{нп3|Гіпсадантызм|гіпсадонтнай||Hypsodont}} сківіцай тур, верагодна, быў [[Выпасовыя жывёлы|выпасовай жывёлай]], з выбарам ежы, вельмі падобным да свойскай буйной рагатай жывёлы, то бок харчаваўся травой, галінкамі і [[Жолуд|жалудамі]]. [[Спараванне|Шлюбны перыяд]] быў у верасні, а цяляты нараджаліся вясной. Быкі ладзілі жорсткія баі, і сведчанні з {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} паказваюць, што яны былі цалкам здольныя смяротна параніць адзін аднаго. Увосень тур падкормліваўся на зіму, набіраючы вагу і валодаючы больш бліскучай поўсцю, чым у астатні час года. Цяляты заставаліся з маці, пакуль не набраліся сіл, каб далучыцца да статка і паспяваць за ім на кармавых пляцоўках. Цяляты тура былі ўразлівыя да драпежніцтва з боку такіх жывёл, як {{bt-bellat|воўк|Canis lupus}} і {{bt-bellat|буры мядзведзь|Ursus arctos}}, у той час як велізарныя памеры і сіла здаровых дарослых тураў азначалі, што ім, верагодна, не трэба было баяцца большасці драпежнікаў. {{bt-bellat|Леў|Panthera leo}}, {{bt-bellat|тыгр|Panthera tigris}} і {{bt-bellat|плямістая гіена|Crocuta crocuta}} былі верагоднымі драпежнікамі ў дагістарычныя часы. Згодна з гістарычным апісаннем, тур быў хуткім, нягледзячы на свой целасклад, і мог быць вельмі агрэсіўным, калі яго справакаваць, але звычайна не баяўся людзей. == Сістэматыка == [[Бінамінальная наменклатура|Навуковая назва]] ''Bos taurus'' была ўведзена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у 1758 годзе для {{нп3|Здзічэнне|здзічэлай||Feral}} жывёлы ў Польшчы<ref name="Linnaeus">{{Cite book|author=Linnaeus, C.|title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|location=Holmiae|publisher=Laurentii Salvii|date=1758|page=71|chapter=''Bos Taurus''|language=la|volume=1|edition=Tenth reformed|chapter-url=https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/70/mode/2up}}</ref>. Навуковая назва ''Bos primigenius'' была прапанавана для тура {{нп3|Людвіг Генрых Баянус|Людвігам Генрыхам Баянусам|ru|Боянус, Людвиг Генрих}}, які апісаў адрозненні шкілета тура ад свойскай буйной рагатай жывёлы ў 1825 годзе, апублікавана ў 1827 годзе<ref name="Bojanus18272">{{cite journal|author=Bojanus, L.H.|year=1827|title=De Uro nostrate eiusque sceleto commentation|journal=Nova Acta Physico-medica Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Naturae Curiosum|volume=13|issue=5|pages=53–478|language=la|url=https://archive.org/details/novaactaphysicom13218kais/page/444/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Daszkiewicz|first1=P.|name-list-style=amp|last2=Samojlik|first2=T.|date=2019|title=Corrected date of the first description of aurochs ''Bos primigenius'' (Bojanus, 1827) and steppe bison ''Bison priscus'' (Bojanus, 1827)|journal=Mammal Research|volume=64|issue=2|pages=299–300|doi=10.1007/s13364-018-0389-6|doi-access=free}}</ref>. Назва ''Bos namadicus'' была выкарыстана {{нп3|Х’ю Фальконер|Х’ю Фальконерам|ru|Фальконер, Хью}} у 1859 годзе для [[Акамянеласці|выкапняў]] буйной рагатай жывёлы, знойдзеных у {{нп3|Акумуляцыя (геалогія)|адкладах|ru|Аккумуляция (геология)}} [[Нармада|Нармады]]<ref>{{cite journal|author1=Falconer, H.|year=1859|title=Notice of the various species of bovine animals|journal=The Zoologist|volume=17|pages=6414–6429|url=https://archive.org/details/zoologistmonthly1718unse/page/6419/mode/1up}}</ref> Назва ''Bos primigenius mauritanicus'' была прыдумана {{нп3|Філіп Томас|Філіпам Томасам||Philippe Thomas}} у 1881 годзе, які апісаў выкапні, знойдзеныя ў радовішчах каля {{нп3|Уэд-Сегуэн|Уэд-Сегуэна||Oued Seguen}} на захад ад [[Канстанціна|Канстанціны, Алжыр]]<ref>{{cite journal|author=Thomas, P.|year=1881|title=Recherches sur les bovidés fossiles de l'Algérie|journal=Bulletin de la Société Zoologique de France|volume=6|issue=Avril|pages=92–136|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5442632q/f146.item}}</ref>. У 2003 годзе {{нп3|Міжнародная камісія па заалагічнай наменклатуры||ru|Международная комиссия по зоологической номенклатуре}} змясціла ''Bos primigenius'' у «Афіцыйны спіс відавых назваў у заалогіі» і тым самым прызнала {{нп3|Валідная назва|прыдатнасць|ru|Валидное название}} гэтай назвы для дзікіх відаў<ref>{{cite journal|last1=International Commission on Zoological Nomenclature|year=2003|title=Opinion 2027 (Case 3010). Usage of 17 specific names based on wild species which are pre-dated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia)|journal=The Bulletin of Zoological Nomenclature|volume=60|issue=1|pages=81–84|url=https://archive.org/stream/bulletinofzoolog602003int#page/80/mode/2up}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Gentry, A.|author2=Clutton-Brock, J.|author-link2=Juliet Clutton-Brock|author3=Groves, C.P.|author-link3=Colin Groves|name-list-style=amp|date=2004|title=The naming of wild animal species and their domestic derivatives|journal=Journal of Archaeological Science|volume=31|issue=5|pages=645–651|doi=10.1016/j.jas.2003.10.006|bibcode=2004JArSc..31..645G|url=https://www.researchgate.net/publication/222518224}}</ref>. Вылучаюць чатыры [[падвід]]ы тура: * {{bt-latbel|Bos primigenius primigenius|}} быў часткай [[Плейстацэнавая мегафаўна|плейстацэнавай мегафаўны]] [[Еўразія|Еўразіі]]<ref name="Bollongino_al2012">{{cite journal|author1=Bollongino, R.|name-list-style=amp|author2=Burger, J.|author3=Powell, A.|author4=Mashkour, M.|author5=Vigne, J.-D.|author6=Thomas, M. G.|year=2012|title=Modern Taurine Cattle descended from small number of Near-Eastern founders|url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2012-09_29_9/page/2101|journal=[[Molecular Biology and Evolution]]|volume=29|issue=9|pages=2101–2104|doi=10.1093/molbev/mss092|pmid=22422765|doi-access=free}}</ref> * {{bt-latbel|Bos primigenius namadicus|}} — жыў на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]<ref name="nap2">{{cite book|author1=Avise, J.C.|author2=Ayala, F.J.|title=In the Light of Evolution|name-list-style=amp|year=2009|volume=106|pages=9933–9938|doi=10.17226/12692|pmid=25032348|isbn=978-0-309-13986-1|doi-access=free}}</ref> * {{bt-latbel|Bos primigenius mauritanicus|}} жыў на поўначы [[Сахара|Сахары]] * {{bt-latbel|Bos primigenius thrinacius|}} вядомы з грэчаскага вострава {{нп3|Кіціра||ru|Китира}}<ref>{{Cite journal|last1=Siarabi|first1=S.|last2=Kostopoulos|first2=D. S.|last3=Bartsiokas|first3=A.|last4=Rozzi|first4=R.|year=2023|title=Insular aurochs (Mammalia, Bovidae) from the Pleistocene of Kythera Island, Greece|journal=Quaternary Science Reviews|volume=319|at=108342|doi=10.1016/j.quascirev.2023.108342|bibcode=2023QSRv..31908342S|s2cid=263817925}}</ref> == Эвалюцыя == === У дагістарычныя часы === {{нп3|Малекулярны гадзіннік|Каліброўка|ru|Молекулярные часы}} з выкарыстаннем [[Акамянеласці|выкапняў]] 16 відаў {{bt-bellat||Bovidae}} паказвае, што трыба {{bt-bellat||Bovini}} эвалюцыянавала каля 11,7 мільёнаў гадоў таму<ref>{{cite journal|author=Bibi, F.|year=2013|title=A multi-calibrated mitochondrial phylogeny of extant Bovidae (Artiodactyla, Ruminantia) and the importance of the fossil record to systematics|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=13|issue=1|pages=166|doi=10.1186/1471-2148-13-166|pmid=23927069|pmc=3751017|doi-access=free|bibcode=2013BMCEE..13..166B}}</ref>. {{нп3|Генетычная лінія|Генетычныя лініі||Lineage (genetic)}} {{bt-bellat||Bos}} і {{bt-bellat||Bison}}, паводле ацэнак, {{нп3|Генетычная дывергенцыя|генетычна адыйшлі||Genetic divergence}} ад Bovini прыкладна ад 2,5 да 1,65 мільёна гадоў таму<ref name="Wang20182">{{cite journal|author1=Wang, K.|name-list-style=amp|author2=Lenstra, J.A.|author3=Liu, L.|author4=Hu, Q.|author5=Ma, T.|author6=Qiu, Q.|author7=Liu, J.|year=2018|title=Incomplete lineage sorting rather than hybridization explains the inconsistent phylogeny of the wisent|journal=Communications Biology|volume=1|issue=1|page=169|doi=10.1038/s42003-018-0176-6|pmid=30374461|pmc=6195592|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Zeyland, J.|name-list-style=amp|author2=Wolko, Ł.|author3=Lipiński, D.|author4=Woźniak, A.|author5=Nowak, A.|author6=Szalata, M.|author7=Bocianowski, J.|author8=Słomski, R.|year=2012|title=Tracking of wisent–bison–yak mitochondrial evolution|journal=Journal of Applied Genetics|volume=53|issue=3|pages=317–322|doi=10.1007/s13353-012-0090-4|pmid=22415349|pmc=3402669|doi-access=free}}</ref>. Наступная {{нп3|кладаграма||ru|Кладограмма}} паказвае [[Філагенетыка|філагенетычныя]] ўзаемаадносіны тура, заснаваныя на аналізе {{нп3|Нуклеарная ДНК|ядзерных||Nuclear DNA}} і [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльных]] геномаў [[Трыба (біялогія)|трыбы]] Bovini<ref>{{cite journal|last1=Bibi|first1=F.|title=A multi-calibrated mitochondrial phylogeny of extant Bovidae (Artiodactyla, Ruminantia) and the importance of the fossil record to systematics|journal=BMC Evolutionary Biology|date=2013|volume=13|issue=1|pages=166|doi=10.1186/1471-2148-13-166|pmid=23927069|pmc=3751017|doi-access=free|bibcode=2013BMCEE..13..166B}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Sinding|first1=M.-H. S.|last2=Ciucani|first2=M. M.|last3=Ramos-Madrigal|first3=J.|last4=Carmagnini|first4=A.|last5=Rasmussen|first5=J. A.|last6=Feng|first6=S.|last7=Chen|first7=G.|last8=Vieira|first8=F. G.|last9=Mattiangeli|first9=V.|last10=Ganjoo|first10=R. K.|last11=Larson|first11=G.|last12=Sicheritz-Pontén|first12=T.|last13=Petersen|first13=B.|last14=Frantz|first14=L.|last15=Gilbert|first15=M. T. P.|date=2021|title=Kouprey (''Bos sauveli'') genomes unveil polytomic origin of wild Asian Bos|journal=iScience|volume=24|issue=11|pages=103226|bibcode=2021iSci...24j3226S|doi=10.1016/j.isci.2021.103226|pmc=8531564|pmid=34712923}}</ref>: {{clade|[[Bubalina]]|{{clade |1= '''''Bos primigenius''''' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Bos mutus]]'' |2={{clade |1=''[[Bison bison]]'' |2=''[[Bison bonasus]]'' }}}} |2={{clade |1=''[[Bos javanicus]]'' |2=''[[Bos gaurus]]'' |3=''[[Bos sauveli]]'' }}}}}}|label2=''[[Bos]]''}} Халодны {{нп3|клімат пліяцэну||ru|Климат плиоцена}} прывёў да пашырэння адкрытых {{нп3|Травяністыя супольнасці|лугоў|ru|Травянистые сообщества}}, што дазволіла [[Эвалюцыя|эвалюцыю]] буйных [[Выпасовыя жывёлы|выпасовых жывёл]]<ref name="vVuure05">{{cite book|title=Retracing the Aurochs: History, Morphology and Ecology of an extinct wild Ox|author=Van Vuure, C.|year=2005|location=Sofia|publisher=Pensoft Publishers|isbn=954-642-235-5}}</ref>. {{bt-bellat||Bos acutifrons}} з’яўляецца магчымым продкам тура, яго выкапнёвы чэрап быў [[Археалагічныя раскопкі|раскапаны]] на [[Сівалік|хрыбце Сівалік]] у Індыі і датуецца {{нп3|Эаплейстацэн|раннім плейстацэнам|ru|Эоплейстоцен}} каля 2 мільёнаў гадоў таму. Чэрап тура, раскапаны ў [[Эль-Кеф (вілает)|вілаеце Кеф]] у [[Туніс]]е з [[Пласт (геалогія)|пластоў]] ранняга {{нп3|Цібанскі ярус|сярэдняга плейстацэну|uk|Тібанський ярус}}, які датуецца каля 0,78 мільёнаў гадоў таму, з’яўляецца самым старым вядомым на сённяшні дзень выкапнёвым узорам, які сведчыць аб тым, што род ''Bos'' мог эвалюцыянаваць у Афрыцы і міграваць у Еўразію ў сярэднім плейстацэне<ref>{{cite journal|author1=Martínez-Navarro, B.|name-list-style=amp|author2=Karoui-Yaakoub, N.|author3=Oms, O.|author4=Amri, L.|author5=López-García, J.M.|author6=Zerai, K.|author7=Blain, H.A.|author8=Mtimet, M.S.|author9=Espigares, M.P.|author10=Ali, N.B.H.|author11=Ros-Montoya, S.|author12=Boughdiri, M.|author13=Agustí J.|author14=Khayati-Ammar, H.|author15=Maalaoui K.|author16=El Khir, M.O.|author17=Sala, R.|author18=Othmani, A.|author19=Hawas, R.|author20=Gómez-Merino, G.|author21=Solè, À.|author22=Carbonell, E.|author23=Palmqvist, P.|year=2014|title=The early Middle Pleistocene archeopaleontological site of Wadi Sarrat (Tunisia) and the earliest record of ''Bos primigenius''|journal=Quaternary Science Reviews|volume=90|pages=37–46|doi=10.1016/j.quascirev.2014.02.016|bibcode=2014QSRv...90...37M}}</ref>. Выкапні тура сярэдняга плейстацэну таксама былі знойдзены ў [[Сахара|сахарскім]] [[Эрг (пустыня)|эргу]] ў [[Ахагар|гарах Ахагар]]<ref>{{cite book|author=Thomas, H.|year=1977|title=Géologie et paléontologie du gisement acheuléen de l'erg Tihodaïne, Ahaggar Sahara Algérien|location=Paris|publisher=Memoires du centre de recherches anthlropologiques, prehistoriques et ethnographiques}}</ref>. Самыя раннія выкапні тура, знойдзеныя ў Еўропе, адносяцца да {{нп3|Гальштэйнскае міжледавікоўе|Гальштэйскага міжледавікоўя||Holstein interglacial}} за 230 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite book|author=Kurten, B.|year=1968|title=Pleistocene Mammals of Europe|location=London|publisher=Aldine Publishing Company|pages=171–190|chapter=Order Artiodactyla}}</ref>. Аналіз [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што [[гібрыд]]ызацыя паміж турам і {{bt-bellat||Bos priscus}} адбылася каля 120 000 гадоў таму; {{bt-bellat|зубр еўрапейскі|Bison bonasus}} мае да 10 % паходжання ад тура<ref>{{cite journal|last1=Soubrier|first1=J.|last2=Gower|first2=G.|last3=Chen|first3=K.|last4=Richards|first4=S.M.|last5=Llamas|first5=B.|last6=Mitchell|first6=K.J.|last7=Ho|first7=S.Y.W.|last8=Kosintsev|first8=P.|last9=Lee|first9=M.S.Y.|last10=Baryshnikov|first10=G.|last11=Bollongino|first11=R.|last12=Bover|first12=P.|last13=Burger|first13=J.|last14=Chivall|first14=D.|last15=Crégut-Bonnoure|first15=E.|last16=Decker|first16=J.E.|last17=Doronichev|first17=V.B.|last18=Douka|first18=K.|last19=Fordham|first19=D.A.|last20=Fontana|first20=F.|last21=Fritz|first21=C.|last22=Glimmerveen|first22=J.|last23=Golovanova|first23=L.V.|last24=Groves|first24=C.|last25=Guerreschi|first25=A.|last26=Haak|first26=W.|last27=Higham|first27=T.|last28=Hofman-Kamińska|first28=E.|last29=Immel|first29=A.|last30=Julien|first30=M.-A.|last31=Krause|first31=J.|last32=Krotova|first32=O.|last33=Langbein|first33=F.|last34=Larson|first34=G.|last35=Rohrlach|first35=A.|last36=Scheu|first36=A.|last37=Schnabel|first37=R.D.|last38=Taylor|first38=J.F.|last39=Tokarska|first39=M.|last40=Tosello|first40=G.|last41=van der Plicht|first41=J.|last42=van Loenen|first42=A.|last43=Vigne|first43=J.-D.|last44=Wooley|first44=O.|last45=Orlando|first45=L.|last46=Kowalczyk|first46=R.|last47=Shapiro|first47=B.|last48=Cooper|first48=A.|year=2016|title=Early cave art and ancient DNA record the origin of European bison|journal=Nature Communications|volume=7|issue=13158|page=13158|doi=10.1038/ncomms13158|pmid=27754477|pmc=5071849|bibcode=2016NatCo...713158S|name-list-style=amp}}</ref>. Акамянеласці індыйскага падвіда ({{bt|Bos primigenius namadicus}}) былі знойдзены ў [[Алювій|алювіяльных адкладах]] у {{нп3|Паўднёвая Індыя|Паўднёвай Індыі||South India}} і датаваныя сярэднім плейстацэнам<ref>{{cite journal|author=Pilgrim, G.E.|year=1947|title=The evolution of the buffaloes, oxen, sheep and goats|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=41|issue=279|pages=272–286|doi=10.1111/j.1096-3642.1940.tb02077.x}}</ref>. Гэта прывяло Ван Вурэ да высновы, што ён, магчыма, міграваў на захад на [[Сярэдні Усход|Блізкі Усход]] у сярэднім або познім [[плейстацэн]]е Выкапні тура позняга плейстацэну былі знойдзены ў {{нп3|Басейн Афад|Афадзе 23||Affad Basin}} у Судане, які датуецца 50 000 гадоў таму, калі клімат у гэтым рэгіёне быў больш вільготным, чым у {{нп3|афрыканскі вільготны перыяд||uk|Африканський вологий період}}<ref>{{cite journal|author1=Osypinska, M.|name-list-style=amp|author2=Osypinski, P.|author3=Belka, Z.|author4=Chlodnicki, M.|author5=Wiktorowicz, P.|author6=Ryndziewicz, R.|author7=Kubiak, M.|year=2021|title=Wild and Domestic Cattle in the Ancient Nile Valley: Marks of ecological change|journal=Journal of Field Archaeology|volume=46|issue=7|pages=429–447|doi=10.1080/00934690.2021.1924491|s2cid=236373843}}</ref>. Дзве косткі тура, знойдзеныя ў {{нп3|Пячора Раміта|пячоры Раміта||Romito Cave}} ў Італіі, былі [[Радыевугляроднае датаванне|датаваныя радыевавугляродным метадам]] як 20 210 і 19 351 гадоў да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Craig, O.E.|name-list-style=amp|author2=Biazzo, M.|author3=Colonese, A.C.|author4=Di Giuseppe, Z.|author5=Martinez-Labarga, C.|author6=Vetro, D.L.|author7=Lelli, R.|author8=Martini, F.|author9=Rickards, O.|year=2010|title=Stable isotope analysis of Late Upper Palaeolithic human and faunal remains from Grotta del Romito (Cosenza), Italy|journal=Journal of Archaeological Science|volume=37|issue=10|pages=2504–2512|doi=10.1016/j.jas.2010.05.010|bibcode=2010JArSc..37.2504C|s2cid=129496788|url=https://www.researchgate.net/publication/223753867}}</ref>. Косці тура, знойдзеныя ў пячоры каля [[Сан-Тэадора (правінцыя Месіна)|Сан-Тэадора, Сіцылія,]] датуюцца познім {{нп3|Эпігравецкая культура|эпіграветам|ru|Эпиграветтская культура}} — 14 785-14 781 гадамі да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Mannino, M.A.|name-list-style=amp|author2=Di Salvo, R.|author3=Schimmenti, V.|author4=Di Patti, C.|author5=Incarbona, A.|author6=Sineo, L.|author7=Richards, M.P.|year=2011|title=Upper Palaeolithic hunter-gatherer subsistence in Mediterranean coastal environments: an isotopic study of the diets of the earliest directly-dated humans from Sicily|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=11|pages=3094–3100|doi=10.1016/j.jas.2011.07.009|bibcode=2011JArSc..38.3094M|hdl=10447/61514|url=https://iris.unipa.it/retrieve/handle/10447/61514/33696/Mannino_et_al._2011_Journal_of_Archaeolog%5b1%5d.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://iris.unipa.it/retrieve/handle/10447/61514/33696/Mannino_et_al._2011_Journal_of_Archaeolog%5b1%5d.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Закамянеласці, знойдзеныя ў розных месцах [[Данія|Даніі]], датуюцца [[галацэн]]ам — 9925-2865 гадоў да нашых дзён<ref name="Gravlund_al20122">{{cite journal|author1=Gravlund, P.|name-list-style=amp|author2=Aaris-Sørensen, K.|author3=Hofreiter, M.|author4=Meyer, M.|author5=Bollback, J.P.|author6=Noe-Nygaard, N|year=2012|title=Ancient DNA extracted from Danish aurochs (''Bos primigenius''): genetic diversity and preservation|journal=Annals of Anatomy|volume=194|issue=1|pages=103–111|doi=10.1016/j.aanat.2011.10.011|pmid=22188739|citeseerx=10.1.1.392.4989}}</ref>. Аналіз {{нп3|Мезасточванне|мезасточвання||Mesowear}} {{нп3|Прэмаляр|прэмаляраў|ru|Премоляр}} тура паказвае, што структура харчавання змянялася ад траваеднасці ў дацкім {{нп3|Прэбарэальны перыяд|прэбарэяльным перыядзе|ru|Пребореальный период}} да змешанага кармлення ў {{нп3|Барэальны перыяд|барэальны|ru|Бореальный период}}, {{нп3|Атлантычны перыяд|атлантычны|ru|Атлантический период}} і {{нп3|Суббарэальны перыяд|суббарэальны|ru|Суббореальный период}} перыяды галацэну<ref name="Schulz20072">{{cite journal|author1=Schulz, E.|name-list-style=amp|author2=Kaiser, T.M.|year=2007|title=Feeding strategy of the Urus ''Bos primigenius'' Bojanus, 1827 from the Holocene of Denmark|journal=Courier Forschungsinstitut Senckenberg|volume=259|pages=155–164|url=https://www.researchgate.net/publication/233781003}}</ref>. === Даместыфікацыя === Самае ранняе вядомае [[Адамашненне|прыручэнне]] тура адносіцца да [[Неалітычная рэвалюцыя|эпохі неалітычнай рэвалюцыі]] на [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівым паўмесяцы]], дзе жывёла, на якую палявалі і якую ўтрымлівалі неалітычныя фермеры, паступова памяншалася ў памерах паміж 9800 і 7500 гадамі да н.э. Косці тура, знойдзеныя ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і [[Гёбеклі-Тэпэ|Гёбеклі-Тэпе]], большыя па памеры, чым косці буйной рагатай жывёлы з позніх неалітычных паселішчаў на поўначы [[Сірыя|Сірыі]], такіх як {{нп3|Джа'дэ-эль-Мугара|||Dja'de el-Mughara}} і {{нп3|Тэль-Халула|||Tell Halula}}<ref>{{cite book|author=Helmer, D.|name-list-style=amp|author2=Gourichon, L.|author3=Monchot, H.|author4=Peters, J.|author5=Segui, M.S.|year=2005|title=The first steps of animal domestication: new archeological approaches|chapter=Identifying early domestic cattle from pre-pottery Neolithic sites on the Middle Euphrates using sexual dimorphism|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|isbn=1-84217-121-6|editor1=Vigne, J.D.|editor2=Peters, J.|editor3=Helmer, D.|pages=86–95|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/235341120}}</ref>. На стаянках {{нп3|Керамічны неаліт|позняга неаліту|ru|Керамический неолит}} ў паўночным [[Ірак]]у і заходнім [[Іран]]е, датаваных VI тысячагоддзем да н. э., рэшткі буйной рагатай жывёлы таксама меншыя, але часцей сустракаюцца, што сведчыць аб тым, што прыручаная буйная рагатая жывёла была завезена падчас {{нп3|Халафская культура|халафскай культуры|ru|Халафская культура}} з цэнтральнага рэгіёна [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]]<ref>{{cite journal|author1=Arbuckle, B.S.|name-list-style=amp|author2=Price, M.D.|author3=Hongo, H.|author4=Öksüz, B.|year=2016|title=Documenting the initial appearance of domestic cattle in the Eastern Fertile Crescent (northern Iraq and western Iran)|journal=Journal of Archaeological Science|volume=72|pages=1–9|doi=10.1016/j.jas.2016.05.008|bibcode=2016JArSc..72....1A|s2cid=85441215|url=https://scholar.harvard.edu/files/maxprice/files/arbuckle_2016_cattle.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://scholar.harvard.edu/files/maxprice/files/arbuckle_2016_cattle.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref> Вынікі генетычных даследаванняў паказваюць, што сучасная {{bt-bellat|Свойскі бык{{!}}буйная рагатая жывёла|Bos taurus taurus}} паходзіць ад 80 тураў, {{нп3|Прыручэнне|прыручаных||Tame animal}} у паўднёва-ўсходняй [[Анатолія|Анатоліі]] і паўночнай [[Сірыя|Сірыі]] каля 10 500 гадоў таму<ref name="Bollongino_al2012" />. [[Свойскі бык|Таурынавая]] жывёла распаўсюдзілася на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і ў [[Паўночная Італія|паўночнай Італіі]] ўздоўж ракі [[Дунай]] і ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]<ref name="Pitt_al2019">{{cite journal|author1=Pitt, D.|name-list-style=amp|author2=Sevane, N.|author3=Nicolazzi, E.L.|author4=MacHugh, D.E.|author5=Park, S.D.|author6=Colli, L.|author7=Martinez, R.|author8=Bruford, M.W.|author9=Orozco-terWengel, P.|year=2019|title=Domestication of cattle: Two or three events?|journal=Evolutionary Applications|volume=12|issue=1|pages=123–136|doi=10.1111/eva.12674|pmid=30622640|pmc=6304694|doi-access=free|bibcode=2019EvApp..12..123P}}</ref>. Гібрыдызацыя паміж самцамі тура і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў Цэнтральнай Еўропе паміж 9500 і 1000 гадамі да н.э <ref>{{cite journal|author1=Götherström, A.|name-list-style=amp|author2=Anderung, C.|author3=Hellborg, L.|author4=Elburg, R.|author5=Smith, C.|author6=Bradley, D.G.|author7=Ellegren, H.|year=2005|title=Cattle domestication in the Near East was followed by hybridization with aurochs bulls in Europe|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=272|issue=1579|pages=2345–2351|doi=10.1098/rspb.2005.3243|doi-access=free|pmid=16243693|pmc=1559968}}</ref>. Аналіз паслядоўнасцей мітахандрыяльнай ДНК узораў італьянскіх тураў, датаваных 17-7000 гадоў таму, і 51 сучаснай пароды буйной рагатай жывёлы паказаў некаторую ступень {{нп3|Інтрагрэсія|інтрагрэсіі|uk|Інтрогресія}} генаў тураў у паўднёваеўрапейскую буйную рагатую жывёлу, што паказвае на тое, што самкі тура кантактавалі са свойскай буйной рагатай жывёлай, якая выгульвалася на волі<ref name="Beja20062">{{cite journal|last1=Beja-Pereira|first1=A.|last2=Caramelli|first2=D.|last3=Lalueza-Fox|first3=C.|last4=Vernesi|first4=C.|last5=Ferrand|first5=N.|last6=Casoli|first6=A.|last7=Goyache|first7=F.|last8=Royo|first8=L.J.|last9=Conti|first9=S.|last10=Lari|first10=M.|last11=Martini|first11=A.|last12=Ouragh|first12=L.|last13=Magid|first13=A.|last14=Atash|first14=A.|last15=Zsolnai|first15=A.|last16=Boscato|first16=P.|last17=Triantaphylidis|first17=C.|last18=Ploumi|first18=K.|last19=Sineo|first19=L.|last20=Mallegni|first20=F.|last21=Taberlet|first21=P.|last22=Erhardt|first22=G.|last23=Sampietro|first23=L.|last24=Bertranpetit|first24=J.|last25=Barbujani|first25=G.|last26=Luikart|first26=G.|last27=Bertorelle|first27=G.|date=2006|title=The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-05-23_103_21/page/8113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=21|pages=8113–8118|pmid=16690747|pmc=1472438|doi=10.1073/pnas.0509210103|bibcode=2006PNAS..103.8113B|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref> Косткі буйной рагатай жывёлы рознага памеру, знойдзеныя на паселішчы [[Медны век|эпохі энеаліту]] ў [[Кутна-Гора (раён)|раёне Кутна-Гора]], з’яўляюцца дадатковым доказам гібрыдызацыі тура і свойскай буйной рагатай жывёлы паміж 3000 і 2800 гадамі да н.э. у [[Багемія|Багеміі]]<ref name="Kysely2008" />. {{нп3|Поўнагеномнае секвеніраванне||ru|Whole genome sequencing}} косткі тура 6750-гадовай даўніны, знойдзенай у [[Англія|Англіі]], было параўнана з данымі аб паслядоўнасці генома 81 асобіны буйной рагатай жывёлы і дадзенымі аб {{нп3|Аднануклеатыдны полімарфізм|аднануклеатыдным полімарфізме|ru|Однонуклеотидный полиморфизм}} 1225 асобін буйной рагатай жывёлы. Вынікі паказалі, што брытанскія і ірландскія пароды буйной рагатай жывёлы маюць некаторыя {{нп3|Генетычная варыяцыя|генетычныя варыяцыі||Genetic variance}} з узорам тура; раннія пастухі ў Вялікабрытаніі маглі быць адказнымі за мясцовы [[паток генаў]] ад тура да продкаў брытанскай і ірландскай буйной рагатай жывёлы<ref name="Park2">{{cite journal|author1=Park, S.D.E.|author2=Magee, D.A.|author3=McGettigan, P.A.|author4=Teasdale, M.D.|author5=Edwards, C.J.|author6=Lohan, A.J.|author7=Murphy, A.|author8=Braud, M.|author9=Donoghue, M.T.|author10=Liu, Y.|author11=Chamberlain, A.T.|author12=Rue-Albrecht, K.|author13=Schroeder, S.|author14=Spillane, C.|author15=Tai, S.|author16=Bradley, D.G.|author17=Sonstegard, T.S.|author18=Loftus, B.J.|author19=MacHugh, D.E.|title=Genome sequencing of the extinct Eurasian wild aurochs, ''Bos primigenius'', illuminates the phylogeography and evolution of cattle|journal=Genome Biology|date=2015|volume=16|issue=1|page=234|doi=10.1186/s13059-015-0790-2|pmid=26498365|pmc=4620651|name-list-style=amp|doi-access=free}}</ref>. Парода буйной рагатай жывёлы {{нп3|Мурбодэнер||uk|Мурбоденер}} таксама дэманструе спарадычную інтрагрэсію самак еўрапейскага тура ў свойскую буйны рагатую жывёлу ў [[Альпы|Альпах]]<ref>{{cite journal|author1=Cubric-Curik, V.|name-list-style=amp|author2=Novosel, D.|author3=Brajkovic, V.|author4=Rota Stabelli, O.|author5=Krebs, S.|author6=Sölkner, J.|author7=Šalamon, D.|author8=Ristov, S.|author9=Berger, B.|author10=Trivizaki, S.|author11=Bizelis, I.|author12=Ferenčaković, M.|author13=Rothammer, S.|author14=Kunz, E.|author15=Simčič, M.|author16=Dovč, P.|author17=Bunevski, G.|author18=Bytyqi, H.|author19=Marković, B.|author20=Brka, M.|author21=Kume, K.|author22=Stojanović, S.|author23=Nikolov, V.|author24=Zinovieva, N.|author25=Schönherz, A.A.|author26=Guldbrandtsen, B.|author27=Čačić, M.|author28=Radović, S.|author29=Miracle, P.|author30=Vernesi, C.|author31=Curik, I.|author32=Medugorac, I.|year=2021|title=Large-scale mitogenome sequencing reveals consecutive expansions of domestic taurine cattle and supports sporadic Aurochs introgression|journal=Evolutionary Applications|volume=15|issue=4|pages=663–678|doi=10.1111/eva.13315|pmid=35505892|pmc=9046920|doi-access=free}}</ref>. Свойская буйная рагатая жывёла працягвала змяншацца як у памеры цела, так і ў памерах рагоў да Сярэдневякоўя<ref name="Ajmone_al2010" />. Лічыцца, што {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} быў прыручаны 10-8000 гадоў таму<ref name="Bradley19962">{{cite journal|last1=Bradley|first1=D.G.|last2=MacHugh|first2=D.E.|last3=Cunningham|first3=P.|last4=Loftus|first4=R.T.|name-list-style=amp|year=1996|title=Mitochondrial diversity and the origins of African and European cattle|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-05-14_93_10/page/5131|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=93|issue=10|pages=5131–5135|doi=10.1073/pnas.93.10.5131|pmid=8643540|pmc=39419|bibcode=1996PNAS...93.5131B|doi-access=free}}</ref>. Закамянеласці тура, знойдзеныя ў неалітычным месцы [[Мергарх]] у [[Пакістан]]е, датуюцца прыблізна 8000 гадамі да нашай эры і з’яўляюцца аднымі з самых ранніх доказаў яго прыручэння на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]<ref name="Turvey_al2021" />. Самкі індыйскага тура ўнеслі свой уклад у генафонд {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}} паміж 5500 і 4000 гадамі да нашай эры падчас пашырэння {{нп3|Пастаралізм|жывёлагадоўлі||Pastoralism}} ў паўночнай [[Індыя|Індыі]]. Першапачаткова зебу распаўсюдзіўся на ўсход у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходнюю Азію]]<ref name="Chen2010" />. Гібрыдызацыя паміж зебу і ранняй [[Свойскі бык|таурынавай]] буйной рагатай жывёлай адбылася на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] пасля 4000 года да нашай эры, што супала з перыядам [[Засуха|засухі]] падчас [[Засуха 4200 гадоў таму|падзеі 4200 гадоў таму]]<ref>{{cite journal|author1=Verdugo, M.P.|name-list-style=amp|author2=Mullin, V.E.|author3=Scheu, A.|author4=Mattiangeli, V.|author5=Daly, K.G.|author6=Delser, P.M.|author7=Hare, A.J.|author8=Burger, J.|author9=Collins, M.J.|author10=Kehati, R.|author11=Hesse, P.|year=2019|title=Ancient cattle genomics, origins, and rapid turnover in the Fertile Crescent|journal=Science|volume=365|issue=6449|pages=173–176|doi=10.1126/science.aav1002|pmid=31296769|bibcode=2019Sci...365..173V|s2cid=195894128|url=https://eprints.whiterose.ac.uk/149232/1/Verdugo_Combined_for_resubmission_ACCEPTED_VERSION.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://eprints.whiterose.ac.uk/149232/1/Verdugo_Combined_for_resubmission_ACCEPTED_VERSION.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Зебу быў завезены ва [[Усходняя Афрыка|Усходнюю Афрыку]] каля 3500-2500 гадоў таму<ref name="Pitt_al2019" /> і дасягнуў [[Манголія|Манголіі]] ў XIII і XIV стагоддзях<ref>{{cite journal|author=Mannen, H.|author2=Kohno, M.|name-list-style=amp|author3=Nagata, Y.|author4=Tsuji, S.|author5=Bradley, D.G.|author6=Yeo, J.S.|author7=Nyamsamba, D.|author8=Zagdsuren, Y.|author9=Yokohama, M.|author10=Nomura, K.|author11=Amano, T.|title=Independent mitochondrial origin and historical genetic differentiation in North Eastern Asian cattle|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=32|issue=2|pages=539–544|date=2004|doi=10.1016/j.ympev.2004.01.010|pmid=15223036|url=http://webpages.icav.up.pt/ptdc/CVT/105223/2008/References%20for%20BigBos%20proposal%20&#91;PTDC-CVT-105223-2008&#93;/PDF%20files%20of%20references_max30%20&#91;BigBos&#93;/Mannen%20et%20al%202004_MPE-%20Independent%20origin%20of%20Northeastern%20Asian%20cattle.pdf|access-date=31 сакавіка 2024|archive-date=5 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232344/http://webpages.icav.up.pt/ptdc/CVT/105223/2008/References%20for%20BigBos%20proposal%20%5BPTDC-CVT-105223-2008%5D/PDF%20files%20of%20references_max30%20%5BBigBos%5D/Mannen%20et%20al%202004_MPE-%20Independent%20origin%20of%20Northeastern%20Asian%20cattle.pdf|url-status=dead}}</ref>. Трэцяя падзея прыручэння, якая, як мяркуецца, адбылася ў {{нп3|Заходняя пустыня (Егіпет)|Заходняй пустыні Егіпта||Western Desert (Egypt)}}, не пацвярджаецца вынікамі аналізу {{нп3|Генетычная прымесь|генетычнай прымесі||Genetic admixture}}, {{нп3|Інтрагрэсія|інтрагрэсіі|uk|Інтрогресія}} і міграцыі патэрнаў 3196 асобін свойскай буйной рагатай жывёлы, якія прадстаўлялі 180 папуляцый<ref name="Pitt_al2019" />. === Развядзенне турападобнай буйной рагатай жывёлы === [[Файл:Hausrindlainz.jpg|250px|міні|[[Бык Хека|Быкі Хека]] ў запаведніку [[Лайнцэр Ціргартэн]]]] У пачатку 1920-х гадоў {{нп3|Хайн Хек|||Heinz Heck}} ініцыяваў {{нп3|Штучны адбор|селекцыйную праграму развядзення|ru|Искусственный отбор}} ў {{нп3|Хелабрун|заапарку Хелабрун|ru|Хеллабрунн}}, спрабуючы {{нп3|Адваротнае развядзенне|ўзнавіць||Breeding back}} тура, выкарыстоўваючы некалькі парод буйной рагатай жывёлы; вынік назвалі [[Бык Хека|быком Хека]]<ref>{{Cite journal|last=Heck|first=H.|title=The breeding-back of the Aurochs|doi=10.1017/S0030605300035286|journal=Oryx|volume=1|issue=3|pages=117–122|year=1951|doi-access=free}}</ref>. Статкі гэтай буйной рагатай жывёлы былі выпушчаны ў {{нп3|Оствардэрспласэ||ru|Оствардерсплассе}}, [[польдар]] у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] у 1980-х гадах у якасці сурагатаў тура для натуралістычнага выпасу з мэтай аднаўлення дагістарычных ландшафтаў<ref name="Lorimer2">{{cite journal|author1=Lorimer, J.|name-list-style=amp|author2=Driessen, C.|year=2016|title=From "Nazi cows" to cosmopolitan "ecological engineers": specifying rewilding through a history of Heck cattle|journal=Annals of the American Association of Geographers|volume=106|issue=3|pages=631–652|doi=10.1080/00045608.2015.1115332|bibcode=2016AAAG..106..631L|s2cid=131547744}}</ref>. Вялікая колькасць з іх памерла ад {{нп3|Галодная смерць|голаду|ru|Голодная смерть}} падчас халодных зім 2005 і 2010 гадоў, а праект «неўмяшання» завяршыўся ў 2018 годзе<ref>{{cite journal|author=Theunissen, B.|year=2019|title=The Oostvaardersplassen Fiasco|url=https://archive.org/details/isis_2019-06_110_2/page/341|journal=Isis|volume=110|issue=2|pages=341–345|doi=10.1086/703338|doi-access=free}}</ref>. Пачынаючы з 1996 года быкоў Хека скрыжавалі з паўднёваеўрапейскімі пародамі буйной рагатай жывёлы, такімі як {{нп3|Саягеса|||Sayaguesa}}, {{нп3|Кіянская (парода кароў)|кіянская|ru|Кианская (порода коров)}} і ў меншай ступені {{нп3|Іспанскі баявы бык|іспанскімі баявымі быкамі|ru|Боевой бык}} ў надзеі стварыць жывёлу, больш падобную на тура. Атрыманыя ў выніку {{нп3|Праект Taurus|гэтых скрыжаванняў||Taurus Project}} жывёлы называюць быкамі Taurus<ref>{{cite journal|author=Bunzel-Drüke, M.|year=2001|title=Ecological substitutes for Wild Horse (''Equus ferus'', Boddaert 1785 = ''E. przewalskii'', Poljakov 1881) and Aurochs (''Bos primigenius'', Bojanus 1827)|journal=Natur- und Kulturlandschaft|volume=4|pages=240–252|citeseerx=10.1.1.403.8349}}</ref>. Іншыя праекты па адваротным развядзенні — гэта {{нп3|праграма Tauros|||Tauros Programme}} і {{нп3|праект Uruz|||Uruz Project}}<ref name="Lorimer2" />. Аднак падыходы, накіраваныя на вывядзенне {{нп3|Фенатып|фенатыпу|ru|Фенотип}} як у тура, нельга параўнаць з вывядзеннем да [[генатып]]у як у тура<ref name="sinding20162">{{cite journal|doi=10.5334/oq.25|title=The draft genome of extinct European Aurochs and its implications for de-extinction|journal=Open Quaternary|volume=2|year=2016|author1=Sinding, M.-H.S.|author2=Gilbert, M.T.P.|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. == Культурнае значэнне == === Гісторыя === Тур быў часткай {{нп3|Плейстацэнавая мегафаўна|мегафаўны плейстацэну|ru|Плейстоценовая мегафауна}}. Верагодна, ён {{нп3|Відаўтварэнне|развіўся|uk|Видоутворення}} ў [[Азія|Азіі]] і міграваў на захад і поўнач у цёплыя {{нп3|Міжледавікоўе|міжледавіковыя|ru|Межледниковье}} перыяды. Самыя старажытныя вядомыя [[акамянеласці]] тура, знойдзеныя ў [[Індыя|Індыі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы,]] адносяцца да {{нп3|Цібанскі ярус|сярэдняга плейстацэну|uk|Тібанський ярус}}, а ў Еўропе да {{нп3|Гальштэйнскае міжледавікоўе|Гальштэйскага міжледавікоўя||Holstein interglacial}}. Як паказваюць выкапнёвыя рэшткі ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], ён дасягнуў [[Данія|Даніі]] і паўднёвай [[Швецыя|Швецыі]] ў [[галацэн]]е. Колькасць тураў скарацілася ў познім галацэне з-за {{нп3|Разбурэнне асяроддзя пражывання|страты асяроддзя пражывання|ru|Разрушение среды обитания}} і палявання, што прывяло да вымірання прыкладна ў XVII стагоддзі. Туры адлюстраваныя на [[палеаліт]]ычных [[Пячорны жывапіс|наскальных малюнках]], [[неаліт]]ычных [[петрогліф]]ах, [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]] [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] і статуэтках [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. У {{нп3|Рэлігіі старажытнага Блізкага Усходу|рэлігіях старажытнага Блізкага Усходу|ru|Religions of the ancient Near East}} ён сімвалізаваў моц, сексуальную сілу і доблесць. Яго рогі выкарыстоўваліся ў [[Воты|вотыўных ахвяраваннях]], у якасці {{нп3|Трафей|трафеяў|pl|Trofeum}} і {{нп3|Рог (посуд)|рогаў для піцця|ru|Рог (сосуд)}}. Дзве падзеі [[Адамашненне|даместыфікацыі]] тура адбыліся падчас [[Неалітычная рэвалюцыя|неалітычнай рэвалюцыі]]. Адна дала пачатак з’яўленню {{bt-bellat|Свойскі бык{{!}}свойскага быка|Bos taurus taurus}} ва [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівым паўмесяцы]] на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], які быў завезены ў Еўропу праз [[Балканскі паўвостраў|Балканы]] і ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]. [[Гібрыд]]ызацыя паміж турам і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў раннім галацэне. Даместыфікацыя {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} прывяла да з’яўлення {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}}, якая скрыжавалася з ранняй [[Свойскі бык|таурынавай]] буйной рагатай жывёлай на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] каля 4000 гадоў таму. Некаторыя сучасныя пароды буйной рагатай жывёлы дэманструюць рысы, што нагадваюць тура, такія як цёмны колер і светлая звілістая паласа ўздоўж спіны быкоў, больш светлы колер кароў або форма рога, падобная на рогі тура. === У Азіі === [[Файл:Unicorn with object. Mohenjo-daro.jpg|250px|міні|Пячатка з [[Махенджа-Дара]]]] [[Файл:Berlín - Pergamon - Porta d'Ishtar - Ur.JPG|250px|міні|Рэльеф на [[Вароты Іштар|варотах Іштар]] на выставе ў [[Пергамскі музей|Пергамскім музеі]]]] {{нп3|Ашэльская культура|Ашэльскія пласты|ru|Ашельская культура}} ў {{нп3|Хунасагі|||Hunasagi}} на поўдні [[Дэканскае пласкагор’е|плато Дэкан]] у Індыі далі косткі тура са слядамі насечкі<ref>{{cite journal|author1=Sathe, V.|name-list-style=amp|author2=Paddayya, K.|year=2012|title=The faunal background of the stone age cultures of Hunsgi and Baichbal Valleys, Southern Deccan|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute|volume=72|pages=79–97|jstor=43610690}}</ref>. Костка тура са слядамі, нанесенымі [[Крэмень|крэменем]], была знойдзена ў пласце {{нп3|Сярэдні палеаліт|сярэдняга палеаліту|ru|Средний палеолит}} на стаянцы {{нп3|Homo Нешэр Рамла|||Nesher Ramla ''Homo''}} ў [[Ізраіль|Ізраілі]]; ён быў датаваны {{нп3|Марская ізатопная стадыя|марской ізатопнай стадыяй 5||Marine Isotope Stage 5}} каля 120 000 {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite journal|author1=Prévost, M.|name-list-style=amp|author2=Groman-Yaroslavski, I.|author3=Gershtein, K.M.C.|author4=Tejero, J.M.|author5=Zaidner, Y.|year=2021|title=Early evidence for symbolic behavior in the Levantine Middle Paleolithic: A 120 ka old engraved aurochs bone shaft from the open-air site of Nesher Ramla, Israel|journal=Quaternary International|volume=early view|pages=80–93|doi=10.1016/j.quaint.2021.01.002|s2cid=234236699}}</ref>. Археалагічныя раскопкі ў Ізраілі выявілі сляды свята, якое праводзілася [[Натуфійская культура|натуфійскай культурай]] каля 12 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, падчас якога з’елі трох тураў. Здаецца, гэта незвычайная з’ява ў культуры, якая адбывалася разам з пахаваннем пажылой жанчыны, як мяркуецца, пэўнага сацыяльнага статусу<ref>{{cite journal|last1=Munro|first1=N.D.|last2=Grosman|first2=L.|date=2010|title=Early evidence (ca. 12,000 B.P.) for feasting at a burial cave in Israel|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-08-31_107_35/page/15362|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=35|pages=15362–15366|doi=10.1073/pnas.1001809107|pmid=20805510|pmc=2932561|bibcode=2010PNAS..10715362M|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. [[Петрогліф]]ы з выявай тура ў {{нп3|Наскальныя малюнкі Габустана|наскальным мастацтве Габустана|ru|Наскальные рисунки Гобустана}} ў [[Азербайджан]]е датуюцца перыядам {{нп3|Позні палеаліт|верхняга палеаліту|ru|Поздний палеолит}} і [[неаліт]]у<ref>{{cite journal|author=Farajova, M.|year=2011|title=Gobustan: Rock Art Cultural Landscape|journal=Adoranten|volume=11|pages=41–66|url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/malahat_a11.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/malahat_a11.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Косці і чэрапы тура, знойдзеныя ў паселішчах {{нп3|Мурэйбет||ru|Мурейбет}}, {{нп3|Халан-Чемі||ru|Халлан-Чеми}} і {{нп3|Чаяню||ru|Чайоню}}, сведчаць аб тым, што людзі захоўвалі і дзяліліся ежай у {{нп3|Дакерамічны неаліт B|даганчарнай неалітычнай культуры B|ru|Докерамический неолит B}}<ref>{{cite journal|author1=Bogaard, A.|name-list-style=amp|author2=Charles, M.|author3=Twiss, K.C.|author4=Fairbairn, A.|author5=Yalman, N.|author6=Filipović, D.|author7=Demirergi, G.A.|author8=Ertuğ, F.|author9=Russell, N.|author10=Henecke, J.|year=2009|title=Private pantries and celebrated surplus: storing and sharing food at Neolithic Çatalhöyük, Central Anatolia|journal=Antiquity|volume=83|issue=321|pages=649–668|doi=10.1017/S0003598X00098896|s2cid=162522860|url=https://www.researchgate.net/publication/236673285}}</ref>. Рэшткі тура таксама былі знойдзены ў [[Некропаль|некропалі]] ў [[Сайда|Сідоне]], Ліван, датаваныя прыблізна 3700 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}; тур быў пахаваны разам са шматлікімі жывёламі, некалькімі чалавечымі косткамі і прадуктамі<ref>{{cite news|last=Makarem|first=M.|date=2012|title=Et si Europe était sidonienne?|url=http://www.lorientlejour.com/category/À+La+Une/article/767714/Et_si_Europe_etait_sidonienne_.html|work=L'Orient Le Jour|location=Beirut|access-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525112335/http://www.lorientlejour.com/category/%C3%80+La+Une/article/767714/Et_si_Europe_etait_sidonienne_.html|archive-date=25 May 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Пячатка|Пячаткі]], якія адносяцца да [[Індская цывілізацыя|цывілізацыі даліны Інда]], знойдзеныя ў [[Харапа|Харапе]] і [[Махенджа-Дара]], паказваюць жывёл з выгнутымі рагамі, падобных на тура<ref>{{cite book|author=Mackay, E.J.H.|author-link=Ernest J. H. Mackay|year=1935|title=The Indus civilization|location=London|publisher=Lovat Dickson & Thompson Ltd.|page=Plate J|chapter=Steatite pectoral, once mounted in metal and filled with inlay|chapter-url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.22579/page/n229/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book|author=Geer, A.A.E.|year=2008|title=Animals in stone: Indian mammals sculptured through time|location=Leiden|publisher=Brill|pages=111–114|chapter=''Bos primigenius''. The Aurochs|isbn=978-90-04-16819-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oQ3quxh9gsgC&pg=PA111}}</ref>. Статуэткі тура вырабляліся [[Майкопская археалагічная культура|майкопскай культурай]] на [[Заходні Каўказ|Заходнім Каўказе]]<ref>{{cite book|author1=Reinhold, S.|name-list-style=amp|author2=Gresky, J.|author3=Berezina, N.|author4=Kantorovich, A.R.|author5=Knipper, C.|author6=Maslov, V.E.|author7=Petrenko, V.G.|author8=Alt, K.W.|author9=Belinsky, A.B.|year=2017|title=Appropriating Innovations. Entangled Knowledge in Eurasia, 5000-150 BCE|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|chapter=Contextualising Innovation: Cattle Owners and Wagon Drivers in the North Caucasus and Beyond|isbn=9781785707247|editor1=Maran, J.|editor2=Stockhammer, P.|pages=78–97|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/321300884}}</ref>. Тур абазначаецца [[Акадская мова|акадскімі]] словамі rīmu і rēmu, абодва выкарыстоўваліся ў кантэксце палявання такімі кіраўнікамі, як {{нп3|Нарам-Суэн|Нарам-Суэнам|ru|Нарам-Суэн}}, {{нп3|Тыглатпаласар I|Тыглатпаласарам I|ru|Тиглатпаласар I}} і {{нп3|Салманасар III|Салманасарам III|ru|Салманасар III}}; у [[Месапатамія|Месапатаміі]] ён сімвалізаваў моц і сексуальную сілу, быў [[эпітэт]]ам багоў [[Энліль|Энліля]] і [[Шамаш (міфалогія)|Шамаша]], абазначаў доблесць як эпітэт цара [[Сінахерыб]]а і героя [[Гільгамеш]]а. Дзікія быкі часта згадваюцца ва {{нп3|Угарыцкая літаратура|ўгарыцкіх тэкстах|ru|Уґаритська література}} як аб’екты палявання і [[Ахвярапрынашэнне|ахвяраванне]] богу [[Баал]]у<ref>{{cite book|author1=Wyatt, S.|author2=Wyatt, N.|name-list-style=amp|date=2013|chapter=The ''longue durée'' in the beef business|pages=417–450|title=Ritual, Religion, and Reason. Studies in the Ancient World in Honour of Paolo Xella|isbn=9783868350876|publisher=Ugarit-Verlag|location=Münster|editor1=Loretz, O.|editor2=Ribichini, S.|editor3=Watson, W.G.E.|editor4=Zamora, J.Á.|chapter-url=https://www.academia.edu/4038225}}</ref>. На [[вавілон]]скіх [[Вароты Іштар|варотах Іштар]], пабудаваных у [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзі да н.э.]], адлюстраваны тур<ref>{{Cite book|author=Shugart, H.H.|date=2014|title=Foundations of the Earth|url=https://archive.org/details/foundationsofear0000shug|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231537698|chapter=Taming the Unicorn, Yoking the Aurochs: Animal and Plant Domestication and the Consequent Alteration of the Surface of the Earth|pages=[https://archive.org/details/foundationsofear0000shug/page/35 35]–70|doi=10.7312/shug16908-003}}</ref>. === У Афрыцы === Петрогліфы з выявай тура, знойдзеныя ў {{нп3|Курта|Курце||Qurta}} ў даліне вярхоўяў Ніла, былі датаваны познім плейстацэнам прыкладна 19-15 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}} з дапамогай {{нп3|Аптычнае датаванне|аптычнага датавання|uk|Оптичне датування}} і з’яўляюцца самымі старымі гравюрамі, знойдзенымі на сённяшні дзень у Афрыцы<ref>{{cite journal|author1=Huyge, D.|name-list-style=amp|author2=Vandenberghe, D.A.|author3=De Dapper, M.|author4=Mees, F.|author5=Claes, W.|author6=[[John Coleman Darnell|Darnell, J.C.]]|year=2011|title=First evidence of Pleistocene rock art in North Africa: securing the age of the Qurta petroglyphs (Egypt) through OSL dating|journal=Antiquity|volume=85|issue=330|pages=1184–1193|doi=10.1017/S0003598X00061998|s2cid=130471822|url=https://www.academia.edu/1621581}}</ref>. Туры з’яўляюцца часткай сцэн палявання на [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] у [[Фіванскі некропаль|грабніцы]] ў [[Фівы (Егіпет)|Фівах]], [[Егіпет]], датаванай [[XX стагоддзе да н.э.|XX стагоддзем да н.э.]], і ў {{нп3|Пахавальны храм|пахавальным храме||Mortuary temple}} {{нп3|Рамсес III|Рамсеса III|ru|Рамсес III}} у {{нп3|Медынет Абу||uk|Медінет Абу}}, датаванай каля [[1175 год да н.э.|1175 года да н.э.]] Апошняя з’яўляецца самай маладой выявай тура ў [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкім]] [[Мастацтва Старажытнага Егіпта|мастацтве]] на сённяшні дзень<ref>{{cite journal|author=Beierkuhnlein, C.|year=2015|title=''Bos primigenius'' in Ancient Egyptian art – historical evidence for the continuity of occurrence and ecology of an extinct key species|journal=Frontiers of Biogeography|volume=7|issue=3|pages=107–118|doi=10.21425/F5FBG21527|s2cid=55643283|url=https://epub.uni-bayreuth.de/3177/1/eScholarship%20UC%20item%202cc00316.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://epub.uni-bayreuth.de/3177/1/eScholarship%20UC%20item%202cc00316.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. === У Еўропе === [[Файл:Lascaux painting.jpg|міні|250px|Выявы тура з [[Пячора Ласко|пячоры Ласко]]]] [[Файл:Gold cup Vafio 1500 to 1450 BC, NAMA 1758 080866.jpg|міні|250px|Кубак з {{нп3|Вафіё|||Vaphio}} са сцэнай палявання на тура, [[XV стагоддзе да н.э.]]]] [[Файл:Moldavia's coat of Arms of 1481.jpg|міні|250px|[[Герб Малдаўскага княства]] 1481 года ў [[Манастыр Путна|манастыры Путна]]]] Туры шырока прадстаўлены на [[палеаліт]]ычных [[Пячорны жывапіс|наскальных малюнках]] у пячорах [[Пячора Шавэ|Шавэ]] і [[Пячора Ласко|Ласко]] на поўдні Францыі, якія датуюцца адпаведна 36 000 і 21 000 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite journal|author=Geneste, J.M.|year=2017|title=From Chauvet to Lascaux: 15,000 years of cave art|journal=Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia|volume=45|issue=3|pages=29–40|doi=10.17746/1563-0110.2017.45.3.029-040|url=https://journal.archaeology.nsc.ru/jour/article/viewFile/285/382|doi-access=free}}</ref>. Дзве палеалітычныя [[Петрогліф|наскальныя гравюры]] ў [[Калабрыя|калабрыйскай]] {{нп3|Пячора Раміта|пячоры Раміта||Romito Cave}} паказваюць тура<ref>{{cite journal|author1=Vacca, B.B.|year=2012|title=The hunting of large mammals in the Upper Palaeolithic of southern Italy: A diachronic case study from Grotta del Romito|journal=Quaternary International|volume=252|pages=155–164|doi=10.1016/j.quaint.2011.06.054|bibcode=2012QuInt.252..155V|url=https://www.researchgate.net/publication/251636438}}</ref>. Палеалітычныя гравюры з выявай тура былі таксама знойдзены ў {{нп3|Пячора Генавезэ|пячоры Генавезэ|de|Grotta del Genovese}} на італьянскім востраве {{нп3|Леванца||ru|Леванцо}}<ref>{{cite journal|author1=Di Maida, G.|name-list-style=amp|author2=García-Diez, M.|author3=Pastoors, A.|author4=Terberger, T.|year=2018|title=Palaeolithic art at Grotta di Cala dei Genovesi, Sicily: a new chronology for mobiliary and parietal depictions|journal=Antiquity|volume=92|issue=361|pages=38–55|doi=10.15184/aqy.2017.209|s2cid=166147585|url=https://www.researchgate.net/publication/323045060}}</ref>. Наскальныя гравюры і малюнкі эпохі верхняга палеаліту з выявамі тура таксама былі знойдзены ў пячорах на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве,]] якія адносяцца да {{нп3|Гравецкая культура|гравецкай|ru|Граветтская культура}} і [[Мадленская культура|Мадленскай]] культур<ref>{{cite book|author=Weniger, G.C.|year=1999|title=Archäologie und Biologie des Aurochsen|location=Bonn|publisher=Neanderthal Museum|editor1=Weniger, G.C.|isbn=9783980583961|pages=133–140|chapter=Representations of the Aurochs in the Upper Palaeolithic and Epipalaeolithic on the Iberian Peninsula|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/271588425}}</ref><ref>{{cite book|author=Fernandes, A.P.B.|year=2008|chapter=Aesthetics, ethics, and rock art conservation: How far can we go? The case of recent conservation tests carried out in un-engraved outcrops in the Côa Valley, Portugal|chapter-url=http://openarchive.icomos.org/id/eprint/945/1/11_Batarda_Fernandes_offprint.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://openarchive.icomos.org/id/eprint/945/1/11_Batarda_Fernandes_offprint.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|pages=85–92|title=Aesthetics and Rock Art III: Symposium|editor1=Heyd, T.|editor2=Clegg, J.|publisher=Archaeopress|series=British Archaeological Reports|volume=1818|location=Oxford|isbn=9781407303048}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Soares De Figueiredo, S.|name-list-style=amp|author2=Botica, N.|author3=Bueno Ramirez, P.|author4=Tsoupra, A.|author5=Mirao, J.|year=2020|title=Analysis of portable rock art from Foz do Medal (Northwest Iberia): Magdalenian images of horses and aurochs|journal=Comptes Rendus Palevol|volume=19|issue=4|pages=63–77|doi=10.5852/cr-palevol2020v19a4|doi-access=free}}</ref>. Косці тура са слядамі насечкі і надрэзаў былі знойдзены на розных [[мезаліт]]ычных месцах [[Паляванне|палявання]] і {{нп3|Разбіранне|разбірання|sv|Styckning}} ў [[Францыя|Францыі]], [[Люксембург]]у, [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Англія|Англіі]] і [[Данія|Даніі]]<ref>{{cite journal|author1=Prummel, W.|name-list-style=amp|author2=Niekus, M.J.L.T.|year=2011|title=Late Mesolithic hunting of a small female aurochs in the valley of the River Tjonger (the Netherlands) in the light of Mesolithic aurochs hunting in NW Europe|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=7|pages=1456–1467|doi=10.1016/j.jas.2011.02.009|bibcode=2011JArSc..38.1456P}}</ref>. Косці тура былі знойдзены таксама ў мезалітычных паселішчах на рацэ [[Нарва (рака)|Нарва]] і [[Эмайыгі]] ў [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>{{cite journal|author=Kriiska, A.|year=2000|title=Settlements of coastal Estonia and maritime hunter-gatherer economy|journal=Lietuvos Archeologija|volume=19|pages=153–166|url=https://www.researchgate.net/publication/281345662}}</ref>. Косткі тураў і чалавечыя косткі былі знойдзены ў ямах і {{нп3|Спалены курган|спаленых курганах||Burnt mound}} на некалькіх неалітычных стаянках у Англіі<ref>{{cite journal|title=Where the wild things are: Aurochs and Cattle in England|author=Lynch, A.H.|author2=Hamilton, J.|author3=Hedges, R.E.M.|name-list-style=amp|year=2008|journal=Antiquity|volume=82|issue=318|pages=1025–1039|doi=10.1017/S0003598X00097751|s2cid=161079743|url=https://www.researchgate.net/publication/237086645}}</ref>. Кубак, знойдзены ў грэчаскім горадзе {{нп3|Вафіё|||Vaphio}}, паказвае сцэну палявання, у якой людзі спрабуюць злавіць тура<ref name="Ajmone_al2010">{{cite journal|last1=Ajmone-Marsan|first1=P.|last2=Garcia|first2=J.F.|last3=Lenstra|first3=J.A.|year=2010|title=On the origin of cattle: How Aurochs became cattle and colonized the World|journal=Evolutionary Anthropology|volume=19|issue=4|pages=148–157|doi=10.1002/evan.20267|s2cid=86035650|name-list-style=amp}}</ref>. Адзін з быкоў кідае паляўнічага на зямлю, а другога атакуе рагамі. Імаверна, кубак датуецца [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай Грэцыяй]]<ref>{{cite journal|last1=Davis|first1=E.N.|year=1974|title=The Vapheio Cups: One Minoan and One Mycenean?|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1974-12_56_4/page/472|journal=The Art Bulletin|volume=56|issue=4|pages=472–487|doi=10.1080/00043079.1974.10789932}}</ref><ref>{{cite journal|last1=De Grummond|first1=W.W.|year=1980|title=Hands and Tails on the Vapheio Cups|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1980-07_84_3/page/335|journal=American Journal of Archaeology|volume=84|issue=3|pages=335–337|doi=10.2307/504710|jstor=504710}}</ref>. [[Грэкі]] і {{нп3|Пеонцы|||Paeonians}} палявалі на тура і выкарыстоўвалі іх велізарныя рогі ў якасці трафеяў, кубкаў для віна і ахвяраванняў багам і героям. Вол, згаданы {{нп3|Самус (паэт)|Самусам|ru|Samus (poet)}}, {{нп3|Філіп Фесаланікійскі|Філіпам Фесаланікійскім|ru|Филипп Фессалоникийский}} і {{нп3|Антыпатр (палкаводзец)|Антыпатрам|ru|Антипатр (полководец)}}, забіты {{нп3|Філіп V Македонскі|Філіпам V Македонскім|ru|Филипп V Македонский}} ля падножжа гары {{нп3|Славянка (горы)|Орвілас|ru|Славянка (горы)}}, насамрэч быў турам; Філіп прапанаваў рогі, даўжыня якіх была 105 см, і скуру храму [[Геракл|Геркулеса]]<ref>{{cite book|author=Douglas, N.|year=1927|title=Birds and Beasts of the Greek Anthology|location=Florence|publisher=B. Blom|isbn=9780405084614}}</ref>. Тур быў апісаны ў «[[Запіскі пра Гальскую вайну|Запісках пра Гальскую вайну]]» [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]]<ref name=gallicwars>{{cite book |author=McDevitte, W. A. |translator=Bohn, W. S. |year=1869 |title=The Gallic Wars by Julius Caesar |chapter=Book 6, Chapter 28 |edition=First |place=New York |publisher=[[Harper & Brothers]] |series=Harper's New Classical Library |chapter-url=http://classics.mit.edu/Caesar/gallic.6.6.html}}</ref>. Тура час ад часу лавілі і выстаўлялі на {{нп3|Цкаванне звяроў на арэне|цкаванне|ru|Травля зверей на арене}} ў {{нп3|Рымскі амфітэатр|рымскіх амфітэатрах|ru|Roman amphitheatre}}, такіх як [[Калізей]]<ref>{{cite book|author=Knight, C.|year=1847|title=The National Cyclopaedia of Useful Knowledge|volume=(Volume III)|location=London|publisher=Little, Brown and Co.|chapter=European bison, or Aurochs|pages=367–371|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Sa7kjXr-SkAC&pg=PA369}}</ref>. Рогі тура часта выкарыстоўваліся рымлянамі ў якасці паляўнічых рогаў<ref name="vVuure05" />. У «[[Песня пра Нібелунгаў|Песні пра Нібелунгаў]]», {{нп3|Зігфрыд||ru|Зигфрид}} забівае чатырох тураў<ref>{{cite book|title=Das Nibelungenlied und die Klage: Nach der Handschrift 857 der Stiftsbibliothek St. Gallen|editor=Heinzle, J.|publisher=Deutscher Klassiker Verlag|isbn=9783618661207|year=2013|page=300}}</ref>. У [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] рогі тура выкарыстоўваліся як {{нп3|Рог (посуд)|пітныя рогі|ru|Рог (сосуд)}}, у тым ліку рог апошняга быка; многія похвы з рагоў тура захаваліся і сёння<ref>{{Cite journal|author1=Bro-Jørgensen, M.H.|name-list-style=amp|author2=Carøe, C.|author3=Vieira, F.G.|author4=Nestor, S.|author5=Hallström, A.|author6=Gregersen, K.M.|author7=Etting, V.|author8=Gilbert, M.T.P.|author9=Sinding, M.H.S.|year=2018|title=Ancient DNA analysis of Scandinavian medieval drinking horns and the horn of the last aurochs bull|journal=Journal of Archaeological Science|volume=99|pages=47–54|doi=10.1016/j.jas.2018.09.001|bibcode=2018JArSc..99...47B|s2cid=133684586}}</ref>. У XVII стагоддзі рог тура для піцця быў выгравіраваны на гербе {{нп3|Каледж Корпус-Крысці|Каледжа Корпус-Крысці|ru|Колледж Корпус-Кристи (Кембридж)}} ў [[Кембрыдж]]ы<ref>{{cite journal|author=Oman, C.|title=Cambridge and Cornelimünster|journal=Aachener Kunstblätter|volume=43|pages=305–307|date=1972|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/akb/article/download/39767/33430}}</ref>. Галава тура з зоркай паміж рагамі і {{нп3|Хрысціянская сімволіка|хрысціянскімі іканаграфічнымі|ru|Христианская символика}} элементамі ўвасабляе ўвекавечаны стагоддзямі афіцыйны [[герб Малдовы]]<ref>{{cite journal|author=Boutiuc, M.|author2=Florescu, O.|name-list-style=amp|author3=Vasilache, V.|author4=Sandu, I.|year=2020|title=The comparative study of the state of conservation of two medieval documents on parchment from different historical periods|journal=Materials|volume=13|issue=21|page=4766|doi=10.3390/ma13214766|pmid=33114524|pmc=7662666|bibcode=2020Mate...13.4766H|doi-access=free}}</ref>. На тура палявалі са стрэламі, сеткамі і паляўнічымі сабакамі, а ў жывой жывёлы зразалі валасы на лбе; з гэтых валасоў рабілі паясы, якія, як лічылася, павялічваюць {{нп3|Фертыльнасць|пладавітасць|ru|Фертильность}} жанчын. Калі тура забівалі, {{нп3|Шкілет сэрца|''os cordis''|ru|Скелет серця}} выцягвалі з сэрца; гэтая костка спрыяла містычнасці і магічнай сіле, якія ёй прыпісваліся<ref name="vVuure05" />. ==== Усходняя Еўропа ==== [[Файл:Wieliczka-saltdigger-horn.jpg|250px|міні|{{нп3|Рог Брацтва землякопаў||pl|Róg Bractwa Kopaczy}} — твор мастацтва з рога тура, узор {{нп3|Народныя мастацкія промыслы|мастацкага майстэрства|ru|Народные художественные промыслы}} эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]]] [[Файл:Тураў. Археалагічны музей (07).jpg|250px|міні|Скульптура тура. [[Тураўскі археалагічны музей]]]] {{нп3|Мікалай Васілевіч Шарлемань|М. В. Шарлемань|uk|Шарлемань Микола Васильович}} пісаў, што слова тур, пераважна як дадатак да імя князя, пішацца 5 разоў у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]» — помніку старажытнарускай літаратуры [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]. Ён звярнуў увагу, што пад такой назвай і ўласна тур, і [[Зубр еўрапейскі|зубр]]. Калі візантыйскі спадчыннік трона [[Андронік I Камнін]] прыехаў у 1154 годзе (паводле іншых звестак у 1163-65 гадах) да свайго брата князя [[Яраслаў Асмамысл|Яраслава Асмамысла]], гэты князь разам з вялікім князем кіеўскім і іншымі князямі арганізаваў для свайго госця паляванне на «тураў». У той жа час візантыйскі гісторык пісаў з гэтай нагоды, што [[Андронік I Камнін|Андронік]] падчас знаходжання на [[Русь|Русі]] забіваў «зумпраў» — звяроў, шматлікіх у гэтай краіне і яны большыя за [[Мядзведзевыя|мядзведзя]] ці [[леапард]]а<ref name=":0">Шарлемань Н.&nbsp;В.&nbsp;Природа и люди Киевской Руси. Составитель В.&nbsp;Е.&nbsp;Борейко, комментарии В.&nbsp;Н.&nbsp;Грищенко, КЕКЦ-ЦОДП СОЭС Серия: История охраны природы. Вип. 13. 1997.&nbsp;— 166 с.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.myslenedrevo.com.ua/index.php?Node=316391&Lang=uk|title=Зубр в Україні: трагедія та надія|last=Парнікоза|first=Іван|website=Мислене древо|publisher=Микола Жарких|access-date=25.07.2023}}</ref>. М. Шарлемань адзначаў, што ў пачатку ХХ стагоддзя ва Украіне буйных быкоў месцамі яшчэ называлі турамі. Яму ў [[1914]] годзе даводзілася чуць на {{нп3|Уманшчына|Уманшчыне|uk|Уманщина}} ([[Чаркаская вобласць]]) фразы «пагнаў тураў», «напувати турів»<ref name=":0" />. Гэтая назва, як сведчыць {{нп3|Слоўнік украінскай мовы (Грынчэнка)|Слоўнік Грынчэнкі|ru|Словарь украинского языка (Гринченко)}} 1925 года, у адносінах да свойскага быка захавалася ў заходніх раёнах [[Украіна|Украіны]] — на [[Галічына|Галічыне]]. Пра распаўсюджанасць на тэрыторыі Украіны ў свой час тураў сведчыць прадуктыўнасць выкарыстання гэтага слова ў [[Анамастыка|анамастыцы]] XII—XV стагоддзяў. Яшчэ ў XI—XIII стагоддзях на тура і зубра палявалі на Левабярэжным Прыдняпроўі<ref>Коринный Н.&nbsp;Н.&nbsp;Переяславская земля Х- первая половина ХІІІ века. -К.: Наукова Думка.&nbsp;— 1992.&nbsp;— 312 с.</ref>. Пра паляванне на тура (або зубра) згадваў у «{{нп3|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучанні|ru|Поучение Владимира Мономаха}}» [[Уладзімір Манамах]]: <blockquote>«''А вось што я ў Чарнігаве рабіў…Два туры цэлілі ў мяне рагамі разам з канём''».<ref>Поучение Владимира Мономаха // «Изборник» (Сборник произведений литературы древней Руси). Москва: Художественная литератра. −1968 .&nbsp;— С. 163.</ref></blockquote>У Кіеве на адным з найстаражытных рынкаў [[Падол (Кіеў)|Падолу]] знаходзілася так званая Турава Бажніца, магчыма, звязана з больш раннім культам бога-заступніка жывёлы — [[Вялес]]а. Былі і іншыя праявы культу быка-тура. М. В. Шарлемань лічыў, што сапраўдныя туры на Русі зніклі рана. Прыблізна з пачатку XVI стагоддзя іх назва была перанесена на зубраў<ref name=":1" />. {{нп3|Гиём Левасёр дэ Баплан|Г. Баплан|ru|Левассёр де Боплан, Гийом}} у «Апісанні Украіны» згадвае так званых стэпавых буйвалаў, якія вадзіліся бліжэй да мяжы з [[Масковія]]й. З улікам таго, што тур на той момант ужо знік на тэрыторыі Украіны, гаворка, верагодна, ідзе пра [[зубр]]а. Пра «тураў» згадваў і {{нп3|Дзмітрый Іванавіч Яварніцкі|Д. І. Яварніцкі|uk|Яворницький Дмитро Іванович}}, калі апісваў прыродныя скарбы {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}. У гэтым выпадку гаворка таксама, напэўна, ідзе пра зубра<ref>Гузєєв, О.&nbsp;О.&nbsp;Гладирь, Н.&nbsp;А.&nbsp;Зінов'єва, Л.&nbsp;К.&nbsp;Ернст, П.&nbsp;В.&nbsp;Горєлов, М.&nbsp;П.&nbsp;Демчук [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnau_tvppt/2011_160_2/11gyv.pdf Генетичний моніторинг аборигенних порід великої рогатої худоби з використанням ДНК-технологій] / [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnau_tvppt/ Науковий вісник Національного університету біоресурсів і природокористування України. Серія: Технологія виробництва і переробки продукції тваринництва Збірник наукових праць].&nbsp;— 2011, Вип. 160, ч.2. ISSN 2222-8578</ref>. === У літаратуры і фальклоры === [[Файл:Chodzenie-z-turoniem pocztowka.jpg|міні|250px|«Хаджэнне з Туронем» на [[Першая Каляда|Каляду]]. Польская паштоўка. 1937 год]] Тур належыць да ліку жывёл, упадабаных [[Славянская міфалогія|славянскім фальклорам]]. Нягледзячы на тое, што жывёла гэта даўно вымерла, назва яе сустракаецца да гэтага часу ў [[прыказка]]х, песнях, [[быліна]]х і [[абрад]]ах на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], [[Расія|Расіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Славакія|Славакіі]]. Прыказкі аб турах запісаны на [[Падолле|Падоллі]], [[Кіеўская вобласць|Кіеўшчыне]] і [[Галічына|Галічыне]], гэта значыць у месцах былога распаўсюджання тура. Ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] тур пакінуў след у такіх выразах, як «паводзіць сябе як тур» для п’янага чалавека, што паводзіць сябе дрэнна, і «хлопец як тур» для вялікіх і моцных людзей<ref name="vuure" />. Тур у песнях і абрадах далёка выходзіць за межы свайго ранейшага распаўсюджання. Ва ўкраінскіх песнях тур захаваўся ў вясельных і калядках, звычайна ў сувязі з паляваннем на яго. У рускай народнай паэзіі тур сустракаецца ў былінах пра {{нп3|Дабрыня Мікітавіч|Дабрыню|ru|Добрыня Никитич}} і Марыну, пра Васіля Ігнатавіча і Салаўя Будзіміравіча. У абрадах тур галоўным чынам з’яўляецца ў {{нп3|Ваджэнне тура|пераапрананні «турам»|ru|Вождение тура}} на святках. [[Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі|Аляксандр Весялоўскі]] ўзводзіць гэты звычай да рымскага пераапранання цяляткам, але абрадавае пераапрананне быком ёсць і ў іншых культах, напрыклад у [[будызм]]е. У сувязі з роляй тура ў абрадзе знаходзіцца назва {{нп3|Троіцын дзень|траецкіх|ru|Троицын день}} святаў у славакаў ({{lang-sk|turíce}}{{sfn|Агапкина|2012|с=320}}) і ўкраінцаў [[Галічына|Галічыны]] «турыцамі». Пра паганскую гульню «туры» згадвае львоўскі {{нп3|Намаканон||ru|Номоканон}} XVII стагоддзя. Гульня ў тураў захавалася ў [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінскім]] [[Падляшша|Падляшшы]] да канца XIX стагоддзя і была апісана {{нп3|Валянцін Аляксандравіч Машкоў|Валянцінам Машковым|ru|Мошков, Валентин Александрович}}. Гульня гэтая прымыкае да гульняў, што маюць шлюбны характар. Тур у ёй з’яўляецца чалавекападобным. Прафесар {{нп3|Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Мікалай Сумцоў|ru|Сумцов, Николай Фёдорович}} лічыў тура рускай абраднасці заменай быка абраднасці іншых народаў{{sfn|Н. Коробка|1890—1907}}. == Гл. таксама == * [[Паляванне на тура]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Тур||33}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Тур, в народной поэзии|Н. Коробка|ref=Н. Коробка|том=XXXIV}} * {{h|Агапкина|2012|Троица / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 320–325. — ISBN 978-5-7133-1380-7.}} == Спасылкі == * [http://www.aristotle.net/~swarmack/aurohist.html History of aurochs in Poland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120810001609/http://www.aristotle.net/~swarmack/aurohist.html|date=10 жніўня 2012}} * [http://astronaut.agoff.umn.edu/ansc3221/aurochs/ Aurochs: Bringing Them Back] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050713083905/http://astronaut.agoff.umn.edu/ansc3221/aurochs/|date=13 ліпеня 2005}} {{Хатнія жывёлы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]] [[Катэгорыя:Віды, якія зніклі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя быкі]] [[Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]] [[Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]] ly24itttyty1nqqjytwunsw14jgfgfr 0 89026 5173464 4459530 2026-07-31T05:06:04Z ~2026-42454-91 171935 вычытка 5173464 wikitext text/x-wiki {{Картка сцяга |назва = Сцяг Шатландыі |суб'ект = [[Шатландыя]] |краіна = [[Сцяг Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] |выява = Flag of Scotland.svg |заснаваны = [[1286]] |прапорцыя = {{FIAV|111000}} 1:2, 2:3, 3:5, 4:5 }} [[Выява:Lionrampant.svg|thumb|Каралеўскі штандар]] '''Сцяг Шатландыі''' ({{lang-en|Flag of Scotland}}, {{lang-sco|Banner o Scotland}}, {{lang-gd|Bratach na h-Alba}}) уяўляе сабой сіняе палотнішча з белым (у [[геральдыка|геральдыцы]] срэбным) касым ([[Андрэеўскі крыж|Андрэеўскім]]) крыжам. Суадносіны бакоў не рэгламентаваныя, звычайна выкарыстоўваюць палотнішчы 5:3 або 3:2. Шырыня палос, што ўтвараюць крыж, павінна складаць 1/5 ад вышыні сцяга. [[Шатландыя|Шатландскі]] сцяг з'яўляецца адным з самых старажытных нацыянальных сцягоў у свеце, яго з'яўленне, паводле легенд, адносіцца да [[832]] года, калі кароль скотаў Ангус перад бітвай з англа-саксамі ўбачыў у небе знак у выглядзе X-падобнага крыжа, на якім, паводле паддання, быў укрыжаваны [[Андрэй Першазваны|Андрэй Першазванны]], які лічыцца заступнікам Шатландыі. Бітва была выйграна, а малюнак белага крыжа на нябесна-блакітным полі стаў адным з сімвалаў Шатландыі. Шатландскі сцяг увайшоў у якасці складовай часткі ў [[сцяг Вялікабрытаніі]]. == Гл. таксама == * [[Андрэеўскі сцяг]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Flags of Scotland|выгляд=міні}} {{Сцягі Вялікабрытаніі}} [[Катэгорыя:Сімвалы Шатландыі|Сцяг]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Шатландыя]] q6c5qblmq16hzxxr780miv3imxp9qkz 0 89982 5173273 4217325 2026-07-30T14:14:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173273 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Эфіопская імперыя |саманазва = መንግሥተ፡ኢትዮጵያ<br> ''Mangista Ityop'p'ya'' |статус = [[Манархія]] |гімн = |сцяг =Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Эфіопіі]] |герб = |апісанне_герба = Вялікі Герб Эфіопіі |карта = CentralEastAfrica1750.png |памер = 200px |апісанне = Эфірпія на піку магутнасці, прыблізна [[1600]] год |p1 = Аксумскае царства |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 980 г. н. э |ліквідавана = 1974 |s1 = Часовы ваенна-адміністрацыйны савет |flag_s1 = Flag of Ethiopia 1975.gif |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Адыс-Абеба]] (апошняя) |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіраванні = [[Манархія]] *[[Канстытуцыйная манархія]] (1955—1974) |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = [[імператар Эфіопіі]] |кіраўнік1 = [[Спіс імператараў Эфіопіі]] |год_кіраўніка1 = 980 н. э. — 1974 |тытул_кіраўнікоў2 = <!--используется при изменении титула последующего правителя--> |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |Этап7 = |Дата7 = |Год7 = |Этап8 = |Дата8 = |Год8 = |Этап9 = |Дата9 = |Год9 = |Этап10 = |Дата10 = |Год10 = |Этап11 = |Дата11 = |Год11 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Эфіопская імперыя''', таксама вядомая як '''Абісінія''' — суверэнная манархічная дзяржава, якая напыканцы свайго існавання аб'ядноўвала тэрыторыі сучасных Эфіопіі і Эрытрэі. На піку магутнасці імперыя таксама ўключала Паўднёвы Егіпет, Усходні Судан, Емен і захад Саудаўскай Аравіі і існавала ў розных формах ад 980 да [[1974]] года, калі манархія была зрынута шляхам перавароту. Імперыя была найстарэйшай дзяржавай свайго часу<ref>{{Cite web |url=http://www.bigsiteofamazingfacts.com/which-is-the-oldest-nation-on-earth |title=Which Is the Oldest Nation on Earth? {{!}} Big Site of Amazing Facts © |access-date=9 верасня 2011 |archive-date=19 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419225611/http://www.bigsiteofamazingfacts.com/which-is-the-oldest-nation-on-earth/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.fhi.net/fhius/ethiopiafamine/christian.html Christian History of Ethiopia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100329211025/http://www.fhi.net/fhius/ethiopiafamine/christian.html |date=29 сакавіка 2010 }}</ref>, а таксама адзінай краінай Афрыкі, якая паспяхова супрацівілася [[Каланіяльны падзел Афрыкі|каланіяльнаму падзелу Афрыкі]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі]] ap9oo85lrxydlhjks5r5ukircqwtdny 0 90065 5173371 5050904 2026-07-30T19:27:57Z 5173371 wikitext text/x-wiki {{Пра|беларускі тэлеканал|украінскі тэлеканал|СТБ (украінскі тэлеканал)}} {{Тэлеканал |Колер_тэксту = blue |назва_канала = СТБ |поўнае_назва =Сталічнае тэлебачанне |лагатып = Логотип белорусского телеканала «СТВ».svg |краіна = {{BLR}} |зона_вяшчання = {{Сцяг Беларусі}} Беларусь |час_вяшчання = 06:00 — 02:00 (па выхадных 06:00 - 03:00) |мова = [[беларуская мова|Беларуская]] і [[руская мова|руская]] |фармат = [[16:9]] [[SDTV]], [[1080i]] [[HDTV]] |створаны = [[1 студзеня]] [[2001]] |аўдыторыя =25 - 49 |уладальнік = |кіраўнікі = [[Аляксандр Аляксандравіч Асенка]] |раннія назвы = |роднасныя_каналы = {{Сцяг Расіі}}[[РЕН ТВ]]<br/>{{Сцяг Беларусі}}[[РТР-Беларусь]]<br/>{{Сцяг Беларусі}}[[Восьмы канал]] |голас канала = Андрэй Градабояў |слоган = Тэлебачанне вялікага горада |сайт = http://www.ctv.by/ }} '''СТБ (Сталічнае тэлебачанне)''' — беларускі тэлеканал. == Гісторыя == ЗАТ «Сталічнае Тэлебачанне» зарэгістравана 19 кастрычніка 2000 года. 1 студзеня 2001 года тэлеканал пачаў сваё вяшчанне на частаце тэлеканала [[Восьмы канал]] з выпуску сталічных навін. На той момант гэта была адзіная праграма ўласнай вытворчасці. У астатні час трансляваўся канал РЕН-ТВ (перакрывалася рэклама і выпускі навін), а таксама праграмы, якія раней выходзілі на Восьмым канале. Далей тэлеканал пачаў паступова развівацца і ператварыўся ў канал са шматлікімі праектамі розных жанраў. Таксама тэлеканал паказвае праграмы свайго партнёра — РЕН ТВ. Але большасць праграм (каля 85 %{{крыніца}}) — уласнай вытворчасці. Раней якасць тэлеканала было 544р, але 2 кастрычніка 2017 г. СТБ стаў трансліравацца ў фармаце высокай якасці HD<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/telekanal-stv-nachal-veshhanie-v-hd-standarte/|title=Телеканал СТВ начал вещание в HD стандарте - Минск-новости|date=2017-10-02|access-date=2025-10-29}}</ref>, такім чынам, стаўшы першым дзяржаўным каналам у высокай якасці. Канал можа паглядзець і анлайн. == Неаб’ектыўнасць і ілжывыя паведамленні == Служба навін «СТБ» часта абвінавачваецца ў прадузятым праўладным пункце гледжання. Па словах крытыкаў, неапраўдана вялікую частку навінавага эфірнага часу «СТБ» надае інфармацыі аб дзейнасці дзяржаўнай улады, у тым ліку [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. 3 верасня 2020 года на СТБ выйшаў сюжэт, у якім Фёдар Мядзведзь, прадстаўлены як ветэран [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], са слязьмі на вачах расказваў пра здраднікаў пад бела-чырвона-белымі «анучамі»<ref>{{cite web|url = http://www.ctv.by/vy-zhe-svoih-otcov-dedov-kritikuete-seychas-chto-dumaet-veteran-vov-o-situacii-v-belarusi|title = «Вы же своих отцов, дедов критикуете сейчас». Что думает ветеран ВОВ о ситуации в Беларуси|date = 2020-09-03|work = [[СТБ]]|language = ru|accessdate = 2020-09-30|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201023214928/http://www.ctv.by/vy-zhe-svoih-otcov-dedov-kritikuete-seychas-chto-dumaet-veteran-vov-o-situacii-v-belarusi|archivedate = 23 кастрычніка 2020|url-status = dead}}</ref>. Аказалася, што 99-гадовы герой сюжэту сам у баявых дзеяннях супраць [[Трэці рэйх|гітлераўцаў]] не ўдзельнічаў, падчас Вялікай Айчыннай вайны служыў на [[Каўказ]]е ў [[НКУС СССР]], а ў Беларусь упершыню прыехаў у 1948 годзе<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.by/articles/259979/|title = Ветэран НКВД расказаў у эфіры пра здраднікаў пад бел-чырвона-белымі «анучамі»|author = |date = 2020-09-27|work = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = |accessdate = 2020-09-30}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]] зазначыла як прыклад [[Прапаганда ў Беларусі|прапаганды ў Беларусі]] перадачы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгора Азаронка]] на канале, у якіх [[дэзынфармацыя]] суправаджаецца {{нп3|Мова нянавісці|моваю нянавісці|uk|Мова ворожнечі}}.<ref name="Fuels">{{Cite web|date=2021-06-28|title=Disinformation Fuels Hate on Belarusian TV|url=https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210708123626/https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|archivedate=2021-07-08|accessdate=2021-07-08|website=|publisher=[[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]]|language=en}}</ref> == Узнагароды == * '''Сакавік 2005''' — Першы нацыянальны конкурс «[[Нацыянальная тэлевізійная прэмія «Тэлевяршыня»|Тэлевяршыня]]» * '''Лістапад 2005''' — «Лепшыя праграмы садружнасці» * '''Сакавік 2006''' — Другі нацыянальны конкурс «Тэлевяршыня» * '''Сакавік 2007''' — Трэці нацыянальны конкурс «Тэлевяршыня» * '''Сакавік 2008''' — Чацвёрты нацыянальны конкурс «Тэлевяршыня» * '''Сакавік 2009''' — Пяты нацыянальны конкурс «Тэлевяршыня» * '''Красавік 2010''' — Шосты нацыянальны конкурс «Тэлевяршыня» == Лагатып == З 1 студзеня 2001 года па 3 верасня 2006 года лагатыпам была сіняя літара «С» ў форме бумеранга і слова «ТБ», побач быў белы бумеранг. Знаходзіўся ў правым верхнім куце. З 4 верасня 2006 года па 31 кастрычніка 2018 года лагатыпам з’яўляецца вялікая аранжавая літара «С», усярэдзіне сіні надкусаны круг, дзе белымі літарамі напісана слова «ТВ». Знаходзіцца там жа. З 1 лістапада 2018 года лагатыпам з’яўляецца нахілены квадрат чырвонага колеру з белай літарай «С» усярэдзіне. == Праграмы ўласнай вытворчасці == * Анфас * Мінск і мінчане * Міншчына * Раніца СТБ * Навіны 24 гадзіны * СТВ спорт * Цэнтральны рэгіён * Вялікі горад * Тыдзень * Сталічныя падрабязнасці * Спорт-таймер * Рашэнне ёсць! * Народны кантроль * У пошуках ісціны * Па сутнасці * Сенат * САСС упаўнаважаны заявіць === Праекты === * Песні на ўсе часы * Музычная тэлевізійная прэмія * Тэарэтыкі * З чаго пачынаецца радзіма * Зорны рынг * Гарачая восень 39-га * КВН * Тэлемарафон СТВ * Вайна. Вядомая і невядомая * Малая радзіма * Сямнаццаць імгненняў * У параднага пад’езда з Кацярынай Забенько * Рэпарцёр СТВ * Дзве зоркі * Сардэчна паскардзіцца * Добры вечар, маляня * Добры дзень доктар * Аўтапанорама * Вялікі сняданак * Мабыць-нябачна * Гарачы лёд * Культурнае жыццё * Асабісты інтарэс * Наша справа * Новыя Падарожжа дылетанта * Сталічны футбол == Вядучыя == * [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] * [[Ірына Ханунік-Рамбальская]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Беларускія тэлеканалы}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] 3oetu6olutoiummscf1evxnizyos7ei 0 91248 5173539 5143703 2026-07-31T06:52:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173539 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Японцы <br /> ({{lang-ja|日本人}}) | image = [[File:Japanese_family_01.jpg|250px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = {{num|122406300}} | popplace = {{Сцягафікацыя|Японія}} — {{num|120474000}}<br /> {{Сцягафікацыя|Бразілія}} — {{num|383000}}<br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — {{num|844000}}<br /> {{Сцягафікацыя|Перу}} — {{num|157000}}<br /> {{Сцягафікацыя|Францыя}} — {{num|30000}}<br /> {{Сцягафікацыя|Сінгапур}} — {{num|39000}}<br /> {{Сцягафікацыя|Тайланд}} — {{num|71000}}<br /> | langs = [[Японская мова|японская]] | rels = [[сінтаізм]], [[будызм]] | related = [[рукюйцы]] }} '''Японцы''' ({{lang-ja|日本人}}) — народ ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], асноўнае насельніцтва [[Японія|Японіі]]. Жывуць таксама ў іншых краінах [[Азія|Азіі]], [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. Агульная колькасць — {{num|122406300|чалавек}} (2022)<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12322 Japanese]</ref>. == Паходжанне == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Японіі}} Даследаванні паказалі, што сучасная японская папуляцыя генетычна паходзіць з трох асноўных кампанентаў: * Першыя людзі пачалі засяляць [[Японскія астравы]] каля 30 тысяч гадоў таму. Пасля [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледніковага максімуму]] (перыяд [[Дзёмон]] — [[мезаліт]] і [[неаліт]]) яны жылі на астравах ў ізаляцыі; * У пачатку перыяду [[Яёй]] (2 300 гадоў таму) на тэрыторыю Японіі прыйшлі мігранты з Паўночна-Усходняй Азіі (старажытнае насельніцтва басейна [[Амур]]а і [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]]); * Праз невялікі прамежак часу, у перыяд [[Кафун]], адбыўся перанос [[Алелі|генетычных алеляў]] ад усходнеазіяцкай папуляцыі блізкай да [[Кітайцы|ханьцаў]]<ref>[https://nplus1.ru/news/2021/09/21/japanese-genome Генетики выявили три предковые группы современных японцев]{{ref-ru}}</ref>. == Унутраныя групы == {{main|Насельніцтва Японіі}} === Ямата === Асноўная частка японцаў [[Японскія астравы|Японскіх астравоў]] адносіцца да субэтнічнай групы ''ямата'' ({{lang-jp|大和}}), назва якіх паходзіць ад [[Ямата (правінцыя)|аднайменнай правінцыі]], адкуль згодна традыцыі пачалося пашырэнне [[Японія|Японскай імперыі]] ў старажытнасці. Першапачаткова яна ўжывалася ў дачыненні да японцаў [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]]. З канца [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя, калі да Японіі былі далучаны [[каланіялізм|каланіяльныя]] валоданні, так сталі называць японскіх перасяленцаў, каб адрозніваць іх ад карэннага насельніцтва, а таксама прадстаўнікоў іншых ускраінных тэрыторый, што сяліліся ў калоніях. ''Ямата'' вызначаліся як прадстаўнікі асобнай [[раса|расы]]<ref>[https://doi.org/10.4000/cjs.1121 Pierre‑François Souyri, Criticising Colonialism in pre‑1945 Japan]</ref>. У нашы дні назва ''ямата'' ўжываецца для падкрэслівання [[культура|культурных]] адрозненняў ад [[Рукюйцы|рукюйцаў]], [[айны|айнаў]] і [[Агасавара|банінцаў]]. === Буракумін === ''Буракумін'' ({{lang-jp|部落民}} «вясковыя жыхары») — спадчынны пласт [[грамадства]], які вылучыўся ў [[феадалізм|феадальны]] перыяд, паколькі яго прадстаўнікі займаліся «нячыстымі» з пункту гледжання [[будызм]]у прафесіямі мяснікоў, гарбароў, магільшчыкаў, катаў і звычайна жылі адасоблена ў паселішчах каля [[горад|гарадоў]]. Ніжэйшыя з такіх ізгояў ''эта'' маглі быць бяскарна забітыя [[Самурай|самураямі]], калі здзяйснялі злачынства<ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-34615972 Japan’s hidden caste of untouchables]</ref>. У [[1871]] годзе яны атрымалі [[Грамадзянства|грамадзянскія]] правы, роўныя з астатнімі японцамі, аднак у адносінах да іх захавалася прымхлівае стаўленне. Напрыклад, лічылася, што яны маюць цёмныя пляміны падпахамі. У нашы дні ''буракумін'' складаюць ад 1 да 4 млн чалавек. Яны не абавязкова заняты «нячыстымі» прафесіямі, але іх сацыяльная [[дыскрымінацыя]] пры кантактах з іншымі японцамі, прыёме на працу і заключэнні [[шлюб]]аў не знікае<ref>[https://www.japanpitt.pitt.edu/sites/default/files/ethnic_diversity_and_the_origins_of_the_japanese.pdf L. Keith Brown, Ethnic Diversity and the Origins of the Japanese]</ref>. Значная колькасць ''буракумін'' вымушана супрацоўнічае з [[якудза]]<ref>{{Cite web |url=https://theculturetrip.com/asia/japan/articles/a-look-at-the-burakumin-japans-untouchables/ |title=Who Are the Burakumin, Japan’s 'Untouchables'? |access-date=16 студзеня 2022 |archive-date=16 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116080144/https://theculturetrip.com/asia/japan/articles/a-look-at-the-burakumin-japans-untouchables/ |url-status=dead }}</ref>. З [[1922]] года дзейнічае рух за правы «недатыкальнай» часткі грамадства. З 1980-х гадоў ён мае падтрымку з боку дзяржаўных органаў. === Рукюйцы === {{main|Рукюйцы}} Рукюйцы ({{lang-jp|琉球民族}}) — карэнныя насельнікі астравоў [[Рукю]], якія разглядаюцца ў [[Японія|Японіі]] як адметная субэтнічная група японцаў. У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзях існавала асобная [[Рукю (дзяржава)|Рукюйская дзяржава]], анексаваная [[Японія]]й толькі ў [[1879]] годзе. Гэта значыла страту традыцыйных форм кіравання і кантролю над зямлёй і рэсурсамі, а таксама выцісканне іх [[мова|моўных]] і [[культура|культурных]] асаблівасцей<ref>[https://minorityrights.org/minorities/ryukyuans-okinawans Ryukyuans (Okinawans) — Minority Rights Group]</ref>. У другой палове [[XX стагоддзе|XX]] стагоддзя ўзнік рух за правы рукюйцаў. У [[2008]] годзе Камітэт па правах чалавека [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] заклікаў Японію прызнаць рукюйцаў карэнным народам з адпаведнымі правамі<ref>[https://www.risingpowersinitiative.org/publication/the-okinawa-problem-the-forgotten-history-of-japanese-colonialism-and-ryukyuan-indigeneity The Okinawa Problem: The Forgotten History of Japanese Colonialism and Ryukyuan Indigeneity]</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Японская культура}} Народная матэрыяльная [[культура]] японцаў шмат у чым адаптавана да спецыфічных умоў Японскага архіпелага, дзе большасць тэрыторый пакрыты [[гара]]мі, часцяком здараюцца [[Землетрасенне|землетрасенні]], існуюць істотныя [[клімат]]ычныя адрозненні паміж поўднем і поўначчу. === Кухня === {{main|Японская кухня}} Японскія [[кулінарыя|кулінарныя]] традыцыі фарміраваліся з [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]], калі для захавання прадуктаў пачала шырока ўжывацца [[Закісанне|ферментацыя]], былі распрацаваны асноўныя [[Смакавыя дабаўкі|прыправы]], з’явіліся [[соя|соевае]] малако, прэсны [[хлеб]], [[рыс]]авая і [[Грэчка|грачаная]] [[локшына]], ежа з кавалкаў [[рыбы]] і ферментаванага рысу — правобраз сучасных [[сушы]]. Пры [[імператар]]скім двары падтрымліваўся пэўны [[этыкет]] піцця [[сакэ]], ужываліся палачкі для ежы<ref>[https://japanfoodstyle.com/history-of-japanese-cuisine History of Japanese Cuisine]</ref>. У [[перыяд Эда]] японцы пазнаёміліся з такімі прадуктамі, як [[бульба]], [[кукуруза]], [[фасоля]], [[чырвоны перац]]. Асноўнымі месцамі развіцця кулінарнага мастацтва сталі [[горад|гарады]], дзе дзейнічалі спецыялізаваныя гастранамічныя ўстановы для заможных гараджан<ref>[https://www.kikkoman.co.jp/kiifc/foodculture/pdf_12/e_002_006.pdf Nobuo Harada, A Peek at the Meals of the People of Edo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210830211434/https://www.kikkoman.co.jp/kiifc/foodculture/pdf_12/e_002_006.pdf |date=30 жніўня 2021 }}</ref>. Простыя [[рамяство|рамеснікі]] снедалі двойчы на дзень — зранку і пасля працы. Іх звычайная ежа складалася з варанага рысу, марынаванай [[гародніна|гародніны]] і зялёнага [[чай|чаю]]. Прыкладна тым жа самым сілкаваліся простыя [[самурай|самураі]]. Буйныя [[феадал]]ы звычайна мелі некалькі памяшканняў для прыгатавання ежы і арганізоўвалі супольныя застоллі для шматлікіх сваякоў і служак. Тым не меней, традыцыі харчавання ў [[Японія|Японіі]] не бесперапынныя. У [[перыяд Мэйдзі]] часцей пачалі ўжываць [[мяса]] і [[Яйцо|яйкі]]. Калі раней было вядома ўжыванне [[Кот свойскі|кацінага]] і [[сабака свойскі|сабачага]] мяса<ref>[https://books.google.by/books?id=f7E5a9CIploC&pg=PA66&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Hanley, S. Everyday Things in Premodern Japan: The Hidden Legacy of Material Culture]</ref>, то да канца [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя яно перастала карыстацца попытам. Затое пашырыўся попыт на [[ялавічына|ялавічыну]]. Стылістыка прыгатавання ежы спрасцілася. Усе прадукты былі падзелены на пяць каляровых груп (зялёны, чырвоны, жоўты, белы і чорна-фіялетавы) і шэсць густаў (горкі, кіслы, салодкі, востры, салёны і далікатны)<ref>[http://www.foodbycountry.com/Germany-to-Japan/Japan.html Japan — Food in Every Country]</ref>. У нашы дні японцы часцей ужываюць еўрапейскія прадукты і стравы — [[малако|малочныя]] вырабы, [[Дрожджы|дражджавы]] хлеб, [[піва]], [[піца|піцу]], марынаваныя [[Селядцовыя|селядцы]] і г. д. === Вопратка === Сучаснае японскае традыцыйнае [[адзенне]] ''вафуку'' ({{lang-jp|和服}})<ref>{{Cite web |url=https://workinjapan.today/culture/japanese-traditional-clothing-a-short-guide/ |title=Japanese Traditional Clothing — A Short Guide |access-date=19 студзеня 2022 |archive-date=21 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221084037/https://workinjapan.today/culture/japanese-traditional-clothing-a-short-guide/ |url-status=dead }}</ref> уключае [[кімано]], розныя аксесуары да яго, а таксама [[абутак]]. Кімано ў выглядзе прамых лапікаў [[Тканіна|тканіны]], сшытых разам, вядома з [[IX стагоддзе|IX]] — [[XII стагоддзе|XII]] стагоддзяў.<ref>[https://daily.jstor.org/the-surprising-history-of-the-kimono/ The Surprising History of the Kimono]</ref> Да [[Перыяд Эда|перыяду Эда]] яно ператварылася ў верхнюю вопратку для мужчын і жанчын, якая называлася ''касадэ'' («кароткія рукавы»). ''Касадэ'' апранаў кожны японец, незалежна ад узросту, полу і сацыяльна-эканамічнага становішча. У тых рэдкіх выпадках, калі японец уступаў у кантакт з іншаземцамі, прыкметным адрозненнем было тое, што яны не мелі ''касадэ''. Канчатковы выгляд і назву кімано набыло толькі ў [[перыяд Мэйдзі]]. Іншая традыцыйная верхняя вопратка: лёгкія строі ''самуэ'' і ''дзынбэй''<ref>[https://idaseni.com/en/blog/1123 The difference between Samue and Jinbei]</ref>, прасторныя доўгія штаны ''хакама''<ref>{{Cite web |url=https://www.hannafiedler.com/products/hakama |title=Hakama — Hanna Fiedler |access-date=19 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019175100/https://www.hannafiedler.com/products/hakama |archivedate=19 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>, кашуля ''шытагі''<ref>[https://samuraiswords.store/shitagi Shitagi — Samurai Shirt used as Armor]</ref>, а таксама [[Рукюйцы|рукюйскае]] адзенне ''русоу''<ref>{{Cite web |url=http://okinawatravelinfo.com/feature/201601ryuusou/ |title=Traditional Costume that Represents Okinawa’s Culture and National Features, the «Ryusou» |access-date=19 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711040432/http://okinawatravelinfo.com/feature/201601ryuusou/ |archivedate=11 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Традыцыйны абутак часцяком нагадвае [[сандалі]]. У мінулым ён вырабляўся з [[салома|саломы]], [[каноплі|канапляных]] вяровак або [[драўніна|дрэва]], хаця ў нашы дні ўжываюцца і сучасныя матэрыялы. Абутак ''гета''<ref>{{Cite web |url=https://tsujiya.jp/knowridge-en/types-japan-footwear/?lang=en |title=Types of Japanese Traditional Footwear |access-date=20 студзеня 2022 |archive-date=20 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120092027/https://tsujiya.jp/knowridge-en/types-japan-footwear/?lang=en |url-status=dead }}</ref> на драўлянай аснове з высокім уздымам першапачаткова выкарыстоўваўся як рабочы, але пазней стаў паўседзённым. Скураны абутак ''дзіка-табі''<ref>{{Cite web |url=https://theculturetrip.com/asia/japan/articles/8-types-of-traditional-japanese-footwear |title=8 Types of Traditional Japanese Footwear — Culture Trip |access-date=20 студзеня 2022 |archive-date=20 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120141940/https://theculturetrip.com/asia/japan/articles/8-types-of-traditional-japanese-footwear/ |url-status=dead }}</ref>, падобны на [[боты]], пашырыўся толькі ў пачатку [[XX стагоддзе|XX]] стагоддзя. === Паселішчы === [[Выява:Hakogike house01.jpg|thumb|Дом Хакогі, першапачаткова ўзведзены ў [[806]] годзе.]] Традыцыйная народная [[архітэктура]] японцаў пачала складвацца ў эпоху [[Кафун]], калі [[Сялянства|сялянскія]] і [[Арыстакратыя|арыстакратычныя]] паселішчы набылі тып [[сядзіба|сядзібы]]. Сялянскія сядзібы мелі ясна акрэсленыя межы, былі разлічаны на адну пашыраную [[Сям’я|сям’ю]] і ўключалі жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Сядзібы арыстакратаў агароджваліся, знутры змяшчаліся склады для [[збожжавыя культуры|збожжа]] і [[зброя|зброі]]. Пахаванні арыстакратаў адбываліся ў асобных [[курган]]ах<ref>[https://heritageofjapan.wordpress.com/following-the-trail-of-tumuli/rebellion-in-kyushu-and-the-rise-of-royal-estates/village-settlement-patterns-the-homestead-emerges/ Village settlement patterns: the homestead emerges]</ref>. Гэта сведчыла пра жорсткі сацыяльны падзел [[грамадства]], самастойнасць асобных гаспадарак знутры абшчыны, з’яўленне матэрыяльнай асновы для [[культ продкаў|культу сямейных продкаў]]. У далейшым вялікія сялянскія паселішчы набылі раскіданую планіроўку, калі сямейныя сядзібы будаваліся на прыдатных надзелах на пэўнай дыстанцыі адна ад іншай. Арыстакратычныя паселішчы ўмацоўваліся і набылі замкнёную планіроўку. Вакол іх паступова фарміраваліся [[горад|гарадскія]] паселішчы з прамавугольнай планіроўкай. На [[Хакайда]] пераважалі сядзібы [[хутар]]скога тыпу. Архітэктурныя асаблівасці шмат у чым вызначаліся [[геаграфія]]й. Вільготны [[клімат]] вымушаў ладзіць высокія выбітныя [[дах]]і для абароны жытла ад сезонных [[тайфун]]аў. Найбольшае распаўсюджанне набылі лёгкія [[каркас]]ныя канструкцыі з [[падлога]]й, прыўзнятай над зямлёй, са стойкамі, што абапіраюцца на падмуркавы камень. Такі тып пабудовы «падскокваў» падчас [[Землетрасенне|землятрусаў]]<ref>[https://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Japanese-Settlements.html Japanese — Settlements]</ref>. Прыкладам з’яўляецца стыль сельскіх хат ''гасшо'' ({{lang-jp|合掌}}), захаваны ў [[Гістарычныя вёскі Сіракава-го і Гакаяма|гістарычных вёсках Сіракава-го і Гакаяма]]<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/734 Historic Villages of Shirakawa-go and Gokayama]</ref>. Ён вядомы з [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя. Сваю назву стыль набыў дзякуючы высокім двухсхільным дахам, што нагадваюць аднайменны малітоўны знак дзвюх злучаных далоняў<ref>[https://web-japan.org/atlas/architecture/arc11.html Japan Atlas: Gassho-style Farmhouses]</ref>. Структурная прастора хат ''гасшо'' знутры падзелена на тры ці чатыры ўзроўні для жылля і працы (напрыклад, для вырошчвання [[Тутавы шаўкапрад|шаўкавічных чарвякоў]] і вырабу [[папера|паперы]]). У [[XVII стагоддзе|XVII]] — [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзях у гарадах распаўсюдзіўся стыль [[драўніна|драўляных]] пабудоў ''мачыя'' ({{lang-jp|町屋}})<ref>{{Cite web |url=https://www.interactiongreen.com/machiya/ |title=MACHIYA: THE JAPANESE TRADITIONAL TOWNHOUSE |access-date=18 студзеня 2022 |archive-date=18 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118164639/https://www.interactiongreen.com/machiya/ |url-status=dead }}</ref>. Яны нагадвалі доўгія вузкія прамавугольнікі з 2 паверхамі, што ўзводзіліся ўздоўж [[вуліца|вуліцы]]. На першым паверсе пярэдняя вузкая частка адводзілася для [[крама|крамы]], у задняй месціліся жылыя памяшканні, якія выходзілі да маленькіх унутраных дворыкаў. Дамы будаваліся шчыльна адзін да іншага, так што стваралі ўражанне асобнага блоку адзінай выцягнутай канструкцыі. Сапраўды, часцяком ''мачыя'' пэўнай вуліцы мелі аднаго ўладальніка, які здаваў іх у [[арэнда|арэнду]]. Сядзібы арыстакратаў у значнай ступені змяніліся ў перыяд панавання стылю ''шоін'' ({{lang-jp|書院}}; [[XV стагоддзе|XV]] — сярэдзіна [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў)<ref>[http://www.columbia.edu/itc/ealac/V3613/shoin/mainpage.htm Shoin Architecture]</ref>, для якога былі характэрны шырокія ўнутраныя прасторы для баўлення часу і дэманстрацыі сваёй магутнасці. Ядро рэзідэнцыі складаў цэнтральны будынак ''амоя'' ({{lang-jp|母屋}}). Ад яго вялі [[калідор]]ы, звязаныя з меншымі па памерах дадатковымі пабудовамі, падзеленыя рассоўнымі [[дзверы|дзвярыма]] ці перагародкамі. Важную ролю адыгрываў вялікі прыёмны пакой, накрыты [[дахоўка]]й, са скляпеністай столяй, утрымоўваемай скошанымі [[калона]]мі. Падлогу крылі цыноўкамі ''татамі'', на [[сцяна|сцены]] чаплялі ў [[шахматы|шахматным]] парадку [[Паліца (мэбля)|паліцы]], ад [[дождж|дажджу]] пакой ахоўвалі драўляныя [[Аканіца|аканіцы]]. У [[Перыяд Мэйдзі|эпоху Мэйдзі]] японскія [[архітэктар]]ы стваралі жытлы, якія знешне нагадвалі еўрапейскія, аднак унутраныя пакоі заставаліся традыцыйнымі для краіны<ref>[https://digitalcommons.calpoly.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://www.google.com/&httpsredir=1&article=1007&context=forum Christine Manzano Visita, JAPANESE CULTURAL TRANSITION: MEIJI ARCHITECTURE AND THE EFFECT OF CROSS-CULTURAL EXCHANGE WITH THE WEST]</ref>. Вясковыя паселішчы набылі лінейную планіроўку, паколькі ўзводзіліся ўздоўж [[дарога|дарог]]. Хуткі рост гарадоў суправаджаўся будаўніцтвам меншых спадарожных паселішчаў, дзе жылі рабочыя прадпрыемстваў і абслуга гараджан. З цягам часу яны зліваліся з асноўным горадам і ператвараліся ў прадмесці. Пасля адукацыйнай рэформы [[1949]] года ў цэнтрах паселішчаў узніклі грамадскія цэнтры ''комінкан'' ({{lang-jp|公民館}})<ref>[https://www.dvv-international.de/en/adult-education-and-development/editions/aed-742010/experiences-from-asia/it-is-time-for-japanese-kominkan-to-flower-again It is Time for Japanese Kominkan to Flower Again]</ref>, дзе размяшчаліся школы, бібліятэкі, арганізоўваліся супольныя мерапрыемствы. <gallery> Wada House-02.jpg|Вясковая сядзіба ў стылі ''гасшо''. 150124 Gion Kyoto Japan01s3.jpg|''Мачыя'' ў [[Кіёта]]. 20100717 Kyoto Nijo Castle 2705.jpg|Рэзідэнцыя ў стылі ''шоін'' (Кіёта). 後藤伯記念公民館.JPG|Будынак першага ''комінкан'' (1940-я). </gallery> === Грамадства === [[Выява:Arai Ryoichi family.jpg|thumb|Сям’я японскага бізнесмена Араі Роічы ў [[1933]] годзе.]] Першаснай сацыяльнай адзінкай з’яўляецца [[сям’я]]. З ёю шчыльна звязаны асоба, рэпутацыя, абавязкі і адказнасць чалавека. Сям’я разглядаецца як ''кадзоку''<ref>[https://culturalatlas.sbs.com.au/japanese-culture/japanese-culture-family Family — Japanese Culture — Cultural Atlas]</ref> — грамадская ячэйка, род, у мінулым — прыналежнасць да родавых прывілегій, а таксама як ''сэ''<ref>[https://yab.yomiuri.co.jp/adv/chuo/dy/opinion/20130128.html Satoshi Sakata, Historical Origin of the Japanese Ie System]</ref> — сямейная гаспадарка. Відавочна, сям’я як злучнасць жыхароў адной [[Сялянства|сялянскай]] сядзібы вылучылася ўжо ў эпоху [[Кафун]]. З ёю непарыўна злучаны [[культ продкаў]], што практыкуецца ў [[сінтаізм]]е. Пад уплывам [[будызм]]у і [[канфуцыянства]] ідэалам сям’і было пашыранае аб’яднанне з трох пакаленняў сваякоў. Яна павінна была ўключаць слуг, рабочых, прынятых на выхаванне дзяцей. На чале такой сям’і стаяў бацька, які перадаваў спадчыну старэйшаму сыну. У рэчаіснасці, ідэал часцяком быў недасяжным з-за малой працягласці жыцця, унутрысямейных канфліктаў, адсутнасці дзяцей. Апошняе часцяком вырашалася дзякуючы ўсынаўленню. Усынаўлялі не толькі малых дзяцей, але і зяцёў. Да [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя нормай лічылася [[палігінія]]. Вызначэнне сям’і як крэўнароднаснага аб’яднання з’явілася ў [[закон (права)|заканадаўстве]] толькі ў [[1889]] годзе.<ref name="family.jrank.org">[https://family.jrank.org/pages/994/Japan.html Japan — Mating And Marriage, Gender Roles, Masculinity And Men’s Suicide, Decreasing Number Of Children]</ref> Прычым, на чале сям’і стаяў бацька. Хуткае павелічэнне працягласці жыцця пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] прывяло не да пашырэння сямейных гаспадарак, а да незалежнасці малых нуклеарных сямей. Пашыраныя сем’і захоўваюцца пераважна ў сельскай мясцовасці. Пры гэтым, працягвае існаваць абавязковая рэгістрацыя сем’яў ''касэкі''. Зарэгістраваным главою сям’і могуць быць мужчыны і жанчыны, хаця найчасцей рэгіструюць мужчыну. Закон [[1998]] года гарантуе магчымасць атрымання гадавога адпачынка для дагляду немаўлят як жанчынам, так і мужчынам<ref name="family.jrank.org"/>. Сацыяльнае распластаванне [[грамадства]] Японіі ўзнікла да [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]]. Найбольш ясны выгляд яно набыло ў [[перыяд Эда]], калі вылучыліся 4 асноўныя класы<ref>[http://afe.easia.columbia.edu/at/tokugawa/tj06.html Social Order: The Four Classes]</ref>. Галоўным быў клас воінаў-[[Самурай|самураяў]]. Вышэйшае месца ў ім займалі [[даймё]]. На чале краіны стаяў [[Імператар Японіі|імператар]], улада якога мела болей духоўны характар. Рэчаіснае кіраванне знаходзілася ў сям’і [[сёгун]]аў. Ніжэй за самураяў стаялі сяляне. Яшчэ ніжэй — [[рамяство|рамеснікі]]. [[Гандаль|Гандляры]], акцёры, служкі складалі ніжэйшы клас. Такі парадак падтрымліваўся законамі, што рэгламентавалі апрананне пэўнай [[Адзенне|вопраткі]], ужыванне ежы і напіткаў, выкарыстанне прадметаў раскошы сярод прадстаўнікоў усіх сацыяльных груп. Жорсткая сістэма [[палітыка|палітычнага]] кіравання падтрымлівалася [[прысяга]]й і ідэалам адданасці. Паступова выявілася неадпаведнасць законаў і рэчаіснасці. Аб’яднанне краіны [[Сёгунат Такугава|сёгунамі Такугава]] спрыяла ўсталяванню міру. Матэрыяльнае становішча самураяў і сялян вагалася ў залежнасці ад ураджаяў [[рыс]]у, у той час як гандляры хутка багацелі. Да XIX стагоддзя павелічэнне насельніцтва прывяло да з’яўлення беззямельных сялян<ref>{{Cite web |url=https://www.grips.ac.jp/teacher/oono/hp/lecture_J/lec02.htm |title=Edo Period: Pre-conditions for Industrialization |access-date=23 студзеня 2022 |archive-date=19 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819145200/https://www.grips.ac.jp/teacher/oono/hp/lecture_J/lec02.htm |url-status=dead }}</ref> і самураяў без сталых даходаў. Бедныя сяляне былі вымушаны спалучаць сельскую гаспадарку з сезоннымі рамёствамі. У [[1590]] годзе было забаронена [[рабства]], але розныя схемы выкарыстання прымусовай працы захаваліся. Падчас [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|рэформ Мэйдзі]] сёгуны згубілі ўладу. Яна перайшла да імператара і [[парламент]]а. Былі абвешчаны роўныя правы для прадстаўнікоў розных класаў, дазволена іх свабоднае перамяшчэнне па краіне<ref>[http://afe.easia.columbia.edu/special/japan_1750_meiji.htm The Meiji Restoration and Modernization]</ref>. У другой палове [[XX стагоддзе|XX]] стагоддзя грамадства набыло сучасныя рысы<ref>[https://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Japanese-Sociopolitical-Organization.html Japanese — Sociopolitical Organization]</ref> з характэрнай сацыяльнай аднастайнасцю і [[дэмакратыя|дэмакратычнымі]] органамі ўлады. Тым не меней, некаторыя традыцыйныя рысы захоўваюцца, у тым ліку існаванне [[манархія|манархіі]]. [[Эканоміка]] доўгі час кантралявалася ''дзайбацу'', карпарацыямі, што належалі некалькім магутным сем’ям<ref>[https://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1259&context=globaltides David A. C. Addicott, The Rise and Fall of the Zaibatsu: Japan’s Industrial and Economic Modernization]</ref>. Негалосныя правілы рэгулююць працоўную і дзелавую культуру, у якой вылучаюцца жорсткасць, адсутнасць празрыстасці і павольнае прыняцце рашэнняў<ref>[https://globisinsights.com/purpose/values/japanese-working-culture/ Japanese Working Culture: The Good, the Bad, and the Getting Better]</ref>. У нашы дні адбываецца далейшае рэфармаванне<ref>[https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.904.9799&rep=rep1&type=pdf NOBUYUKI DEMISE, Business Ethics and Corporate Governance in Japan]</ref>, якое суправаджаецца [[скандал]]амі і супраціўленнем буйных [[Менеджмент|менеджараў]]. Крытыкі адзначаюць захаванне розных форм дыскрымінацыі<ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20210220/p2a/00m/0na/015000c 'There is no discrimination in Japan': survey results show statement is far from true]</ref> ў дачыненні да меншасцей. === Народная творчасць === [[Выява:Kamishibai Performer In Japan.jpg|thumb|''Камішыбай''.]] Японскі [[фальклор]] развіваўся ў шчыльнай залежнасці ад [[будызм]]у і [[сінтаізм]]у. Традыцыйна ў ім прынята вылучаць наступныя катэгорыі<ref>[https://www.newworldencyclopedia.org/entry/japanese_folklore_and_mythology Japanese folklore and mythology — New World Encyclopedia]</ref>: * ''мукасібанасі'' — апавяданні пра даўніну; * ''намідабанасі'' — самотныя гісторыі; * ''абакебанасі'' — гісторыі пра прывідаў; * ''ангаэсібанасі'' — аповеды пра помсту за добразычлівасць; * ''танцібанасі'' — дасціпныя апавяданні; * ''варайбанасі'' — гумарэскі; * ''ёкубарыбанасі'' — апавяданні пра сквапнасць. У народных апавяданнях часцяком сустракаюцца [[гумар]]ыстычныя і дзіўныя персанажы, а таксама [[фантастыка|фантастычныя]] істоты накшталт жывёл са звышнатуральнымі ўласцівасцямі, [[цмок]]аў, [[бадхісатва]]ў, [[бог|багоў]] ''камі'', духаў-монстраў ''ёкай'', дзіцячых духаў ''капа'' і ''кавака'', прывідаў ''юрэй''. Галоўнымі героямі часцяком становяцца хлопчыкі з незвычайным паходжаннем — хлопчык, знойдзены ў [[персік]]у, хлопчык-асілак Кінтара, мініятурны хлопчык Ісумбосі і г. д. Са звяроў, магчыма, найбольш шырока сустракаецца вобраз [[лісы]]-пярэваратня<ref>''Адамовіч, Г.'' Літаратурная класіка ў параўнальным вывучэнні: дапаможнік. — Мінск: БДПУ, 2009</ref>. Лісічка-пярэварацень дапамагае разбагацець чалавеку, які ўратаваў яе ад смерці. Яна ператвараецца ў кацёл, у варанога каня, у маладую прыгажуню («Удзячнасць лісічкі»). У казцы «Манах і ліса» лісічка ператвараецца ў прыгожую дзяўчыну, але аказваецца падманутай хітрым манахам. Кульгавая лісічка з аднайменнай казкі, наадварот, перахітрыла лісіц, якія насмяяліся з яе нязграбнасці, адпомсціўшы ім за крыўду. Найбольш важныя сінтаісцкія [[міф]]ы былі занатаваны ўжо ў эпоху ранняга [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]]. У іх склад увайшоў гераічны [[эпас]], паколькі старажытныя постаці абагаўляліся. У [[XII стагоддзе|XII]] стагоддзі ў будысцкіх кляштарах нарадзіўся звычай суправаджаць аповеды манахаў дэманстрацыяй скруткаў ''эмакі'' з малюнкамі. Ад яго паходзіць традыцыя «[[папера|папяровай]] [[Драма (жанр)|драмы]]» ''камісібай'' — прафесійнага пераказу міфаў і [[казка|казак]] з дэманстрацыяй папяровых малюнкаў<ref>[https://aboutjapan.japansociety.org/japanese-paper-drama-tradition-kamishibai Vicki Stroud Gonterman, Japanese Paper Drama Tradition: Kamishibai]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апошні ўздым традыцыі назіраўся падчас [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]], калі беспрацоўныя ператвараліся ў пераказчыкаў. Яны вандравалі на [[Веласіпед|ровары]] ад паселішча да паселішча, гандлявалі [[цукерка]]мі і арганізоўвалі паказ малюнкаў з пераказам гісторый. Відовішчнае [[мастацтва]] мае глыбокія старажытныя карані, але на яго развіццё аказвалі сталы ўплыў традыцыі, запазычаныя ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Карэйскі паўвостраў|Карэі]]. Так, у [[Японія|Японіі]] прынята вылучаць нацыянальныя [[танцы]] ''кунібуры-но-утамай'' і запазычаныя танцавальныя відовішчы ''гагаку'', што арганізоўваліся пры двары [[манарх]]аў з [[V стагоддзе|V]] стагоддзя.<ref>[https://www.kunaicho.go.jp/e-culture/gagaku.html Gagaku (Japanese Imperial Court Music and Dance)]</ref> У [[VIII стагоддзе|VIII]] стагоддзі з Кітая ў Японію трапілі комплексныя відовішчы ''сангаку''. Яны спарадзілі ў [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] формы ''саругаку'', якія суправаджаліся танцамі, акрабатыкай, фокусамі і ў адрозненні ад ''гагаку'' былі даступныя шырокай аўдыторыі. На іх аснове ўзнікла драматычнае мастацтва ''но'' і [[камедыя|камічны]] [[тэатр]] ''кёген''. У [[перыяд Эда]] яны былі рэгламентаваны, а акторскія трупы набылі афіцыйнае прызнанне<ref>[https://www.the-noh.com/en/world/history.html Introducing the world of Noh : Origins and History]</ref>. У замежных краінах болей вядомы японскі тэатр [[кабукі]]. Ён бярэ пачатак у [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзі. Першымі акторамі былі жанчыны і юнакі. Калі жаночыя і юнацкія кабукі былі забаронены нібы з-за распусты, узніклі ''яра''-кабукі, дзе ўсе ролі гралі акторы-мужчыны<ref>[https://www2.ntj.jac.go.jp/unesco/kabuki/en/history/history1.html The Beginning — History of Kabuki]</ref>. [[Выява:Yabu Meizan - Bowl with a Multitude of Women - Walters 492280 - Profile.jpg|thumb|Дэкараваны фаянсавы посуд. Перыяд Мэйдзі.]] Тэатральныя відовішчы аказалі непасрэдны ўплыў на традыцыйныя танцавальныя школы<ref>{{Cite web |url=https://hajl.athuman.com/karuta/e/traditionalculture/000603.html |title=What is Japanese dance? Explains the characteristics and origins of the five major schools, and their relationship with Noh and Kabuki |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=24 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124111124/https://hajl.athuman.com/karuta/e/traditionalculture/000603.html |url-status=dead }}</ref>: * ''Ханаягі Ру'' ўзнікла як частка забаў, што ладзілі [[гейша|гейшы]]; * ''Фудзіма'' адрозніваецца дынамічнасцю, узнік дзякуючы акторам кабукі; * ''Вакаянагі'' — яшчэ адзін стыль, што бярэ пачатак ад актораў кабукі; * ''Нісікава'' развіваецца з канца [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя; * ''Банда'' папулярны сярод актораў кабукі, паколькі ў ім важнае значэнне надаецца рухам. У сярэднявеччы ўзнікла японская мастацкая [[мініяцюра]] на [[кніга]]х-скрутках. У [[перыяд Мэйдзі]], калі ўрад падтрымліваў еўрапейскія віды мастацтва, амерыканец [[:en:Ernest Fenollosa|Эрнест Феналоса]], выкладчык універсітэта ў [[Токіа]], выступіў за адраджэнне мясцовых стыляў. У [[1882]] годзе ён упершыню ўжыў у дачыненні да іх слова ''ніхонга''. Ён сцвярджаў, што для японскага мастацтва характэрны выкарыстанне контураў, скарочаная каляровая палітра, адсутнасць ценяў, спрошчанае адлюстраванне рэчаіснасці<ref>[https://www.theartstory.org/movement/nihonga/history-and-concepts/ Nihonga — Concepts & Styles — The Art Story]</ref>. Першасным тэарэтыкам ''ніхонга'' стаў яго вучань [[:ja:岡倉天心|Акакура Какудза]]. Прадстаўнікі гэтага напрамку стварылі на аснове старых традыцый сучасны адметны [[жывапіс]]. Прыкладна ў той жа час набыло развіццё [[Татуіроўка|татуіроўкі]] з традыцыйнымі матывамі<ref>[https://mymodernmet.com/japanese-tattoo-history/ Irezumi: Explore the Ancient Techniques and Evolution of Traditional Japanese Tattoos]</ref>. Раней татуіроўка прыраўноўвалася да таўравання і лічылася рысай дэкласаваных элементаў. Першымі яе адкрытымі прыхільнікамі сталі замежныя маракі. Японцы таксама актыўна развівалі прыкладное мастацтва. Мясцовыя майстры славяцца перагародчатай эмаллю [[фаянс]]а, лакіраваным посудам, афарбоўкай [[Тканіна|тканін]], вырабам розных шпілек [[нэцке|нэцкэ]], [[лялька|лялек]], тэатральных і [[Абрад|рытуальных]] [[маска|масак]]. Далёка за межамі Японіі вядома мастацтва складвання фігурак з паперы — [[арыгамі]]. Асаблівым відам мастацтва можна лічыць [[сад]]оўніцтва. Для дызайна [[Японскі сад|японскіх садоў]] уласціва спалучэнне [[прырода|прыродных]] элементаў з прыкладным [[дэкор]]ам, які мае свой [[сімвалізм]]. Так, [[мост|масткі]] сімвалізуюць мастацкія пачуцці, а каменныя ліхтары — чатыры асноўныя стыхіі ([[агонь]], [[вада|ваду]], [[глеба|зямлю]] і [[вецер]])<ref>[https://www.kyuhoshi.com/japanese-gardens Japanese Gardens — History, Types, Elements, and More]</ref>. Ландшафты садоў мяняюцца на працягу года, каб кожны сезон быў адлюстраваны адметным для яго хараством. == Мова == {{main|Японская мова}} {{main|Японская пісьменнасць}} Родная [[японская мова|мова]] японцаў — дзявятая па распаўсюджанасці ў свеце. Акрамя [[Японія|Японіі]], афіцыйна ўжываецца ў [[Палау]]. Разам з [[дыялект]]амі [[рукюйцы|рукюйцаў]] складае асобную ізаляваную моўную сям’ю. Высоўваюцца [[гіпотэза|гіпотэзы]] пра яе сувязь з [[Алтайскія мовы|алтайскімі]] або [[Карэйская мова|карэйскай]] мовамі<ref name="linguistics.byu.edu">[https://linguistics.byu.edu/classes/Ling450ch/reports/japanese.htm Daniel J. Vogler, An Overview of the History of the Japanese Language]</ref>, аднак яны з’яўляюцца даволі спрэчнымі. Моўная [[лексіка]] адметна вялікай колькасцю запазычанняў. 49 % сучасных слоў — ''канга'', маюць [[кітайская мова|кітайскае]] паходжанне, хаця значна трансфармаваны пад мясцовым уплывам. 16 % слоў паходзяць з [[Еўропа|еўрапейскіх]] моў. Толькі 30 % слоў — ''ямата катоба'', што маюць уласна японскае паходжанне<ref>{{Cite web |url=https://doyouknowjapan.com/language/ |title=Japanese Language — Encyclopedia of Japan |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=28 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328001909/http://doyouknowjapan.com/language/ |url-status=dead }}</ref>. Акрамя дыялектаў у японскай мове існуюць формы ветлівасці — ''кудакета'' (простая гаворка), ''тэйней'' (простая ветлівая форма) і ''кейга'' (вельмі ветлівая форма)<ref>[https://www.todaytranslations.com/about/language-history/japanese-language-history/ Japanese Language History and Facts]</ref>. Кожная з іх ужываецца адносна груп людзей з розным сацыяльным статусам. Найстаражытнейшыя вядомыя помнікі [[пісьмо]]васці на [[Японскія астравы|Японскіх астравах]] — запісы імён [[Кітайскае пісьмо|кітайскімі іерогліфамі]] на [[Меч|мячы]] і [[Люстэрка|люстры]], зробленыя ў [[V стагоддзе|V]] — [[VI стагоддзе|VI]] стагоддзях.<ref name="linguistics.byu.edu"/> У [[VII стагоддзе|VII]] — [[XII стагоддзе|XII]] стагоддзях сфарміраваліся 3 паралельныя сістэмы японскага пісьма. Першая ''кандзі'' — [[Ідэаграфічнае пісьмо|ідэаграфічная]], дзе кожнае слова прадстаўлена асобным знакам. Другія дзве ''хірагана'' і ''катакана'' — [[Склад (мова)|складовыя]]<ref>[https://www.busuu.com/en/japanese/alphabet Japanese Alphabet: The 3 Writing Systems Explained]</ref>. У нашы дні японская пісьмовасць прадстаўлена ўсімі 3 сістэмамі, што робіць яе вельмі складанай. Тым не меней, японцы — адзін з найбольш пісьменных народаў у свеце. З японскай мовы паходзяць словы «[[анімэ]]», «[[арыгамі]]», «[[бансай]]», «[[дзюдо]]», «[[дзэн]]», «[[каратэ]]», «[[кімано]]», «[[Манга (мастацтва)|манга]]», «[[ніндзя]]», «[[рыкша]]», «[[сумо]]», «[[сушы]]», «[[тайфун]]», «[[тофу]]», «[[цунамі]]» і інш., якія шырока ўжываюцца прадстаўнікамі розных моў свету. == Рэлігія == У [[2020]] годзе 183 млн жыхароў [[Японія|Японіі]] мелі дачыненне да пэўнай [[рэлігія|рэлігійнай]] [[Канфесія|канфесіі]]. Большасць з іх належыць да [[будызм|будыстаў]] (84,8 млн) і [[сінтаізм|сінтаістаў]] (88,9 млн)<ref>[https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/japan/ 2020 Report on International Religious Freedom: Japan]</ref>. У сукупнасці гэта значна перавышае ўсё насельніцтва Японіі. У [[2017]] годзе {{не перакладзена 5|Міжнародная асацыяцыя Гэлапа|Міжнародная асацыяцыя Гэлапа|en|Gallup International Association}} паведала, што 87 % японцаў адносяць сябе да [[Атэізм|атэістаў]] і [[Агнастыцызм|агностыкаў]]<ref>[https://worldpopulationreview.com/country-rankings/most-atheist-countries Most Atheist Countries 2021]</ref>. Неадпаведнасць дадзеных тлумачыцца тым, што колькасць вернікаў усталёўваецца ў адпаведнасці са штогадовымі справаздачамі рэлігійных арганізацый. Яны могуць завышаць лічбы, фіксаваць выпадковых наведвальнікаў як чальцоў канфесій. Акрамя таго, значная колькасць вернікаў можа адначасова належыць да розных канфесійных устаноў. Колькасць атэістаў і агностыкаў вызначаецца дзякуючы апытанням, дзе дадзеныя выбаркі пераносяцца на ўсіх жыхароў. === Будызм === [[Выява:柴田勝家公 命日法要 2018.4.24.jpg|thumb|Будысцкая памінальная служба.]] [[Будызм]] у форме [[дзэн]]<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/japanese-zen/ Japanese Zen Buddhist Philosophy]</ref> быў распаўсюджаны з суседняй [[Карэйскі паўвостраў|Карэі]] ў перыяд [[Асука]]. Гэта спрыяла знаёмству японцаў са здабыткамі іншаземных [[культура|культур]], з’яўленню [[пісьмо]]васці і [[літаратура|літаратуры]]. Ужо ранняе японскае [[закон (права)|заканадаўства]] адлюстроўвала прывілеяванае становішча будысцкіх манахаў, хаця ім забаранялася займацца [[магія]]й, трымаць прыватныя [[храм]]ы, а ў болей позні перыяд — пакідаць кляштары. З [[701]] да [[1945]] гадоў асноўным прынцыпам дзяржаўнай рэлігійнай палітыкі быў нагляд за рэлігійнымі арганізацыямі ў інтарэсах дзяржавы<ref>[https://www3.gmu.edu/programs/icar/ijps/vol5_2/sumimoto.htm?gmuw-rd=sm&gmuw-rdm=ht Tokihisa Sumimoto, RELIGIOUS FREEDOM PROBLEMS IN JAPAN: BACKGROUND AND CURRENT PROSPECTS]</ref>. Будысцкія святары і самі ўмешваліся ў палітыку. У [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] ў кляштарах нават меўся нізкарангавы штат манахаў, якія займаліся ваеннай справай<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-world-history-of-violence/buddhism-and-violence-in-premodern-japan/1952D31EDB23A1CF8792CCF4DC578BBA Martin Repp, Buddhism and Violence in Premodern Japan]</ref>. Сумную славу набылі манахі кляштара Энракудзі каля [[Кіёта]], якія на працягу некалькіх стагоддзяў з дапамогай гвалту распраўляліся з апанентамі і пагражалі імператарскаму двару, пакуль у [[1571]] годзе Энракудзі не быў спалены [[Самурай|самураямі]]<ref>[https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/politics-and-religion-politics-and-japanese-religions Politics And Religion: Politics And Japanese Religions]</ref>. У [[перыяд Эда]] будысцкія храмы ператварыліся ў адміністрацыйныя адзінкі. У [[VIII стагоддзе|VIII]] — [[IX стагоддзе|IX]] стагоддзях вылучыліся 2 асноўныя напрамкі будызму. Першы развіваў [[Містыка|містычнае]] вучэнне і карыстаўся падтрымкай [[Імператар Японіі|імператараў]]. Другі імкнуўся да спрашчэння будысцкіх [[Абрад|рытуалаў]] і ўключэння мясцовых рэлігійных культаў<ref>[https://www.worldhistory.org/article/1080/buddhism-in-ancient-japan/ Buddhism in Ancient Japan — World History Encyclopedia]</ref>. Папулярнасць будызму сярод простых парафіян была абумоўлена тым, што кляштары сталі важнай часткай мясцовых супольнасцей, адчынялі школы і [[Бібліятэка|бібліятэкі]], давалі ежу і прытулак для тых, хто мае патрэбу. Манахі дапамагалі будаваць [[дарога|дарогі]], [[мост|масты]] і [[Арашэнне|ірыгацыйныя]] збудаванні, фактычна размяркоўвалі ўзносы багатых на карысць астатніх чальцоў грамадства. У [[1868]]—[[1912]] гадах японскія імперскія колы праводзілі палітыку ''сімбуцу бунры'' — адмежавання ад будызму [[сінтаізм|сінтаісцкіх]] культаў і ператварэння сінтаізму ў афіцыйную рэлігію<ref>[https://jref.com/articles/shinbutsu-bunri-the-separation-of-shinto-and-buddhism.468/ Shinbutsu bunri — the separation of Shinto and Buddhism]</ref>. Тысячы будысцкіх храмаў былі зачынены, а іх землі канфіскаваны, будысцкім манахам прапаноўвалася або вярнуцца да цывільнага жыцця, або стаць сінтаісцкімі святарамі. У канцы [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя прыхільнікі будызму ў Японіі пачалі рэфармаванне, накіраванае на паляпшэнне духоўнай адукацыі, арыентацыю на сярэдні клас грамадства, падкрэсліванне важнасці прыватных здольнасцей і самаўдасканалення<ref>{{Cite web |url=https://www.toyo.ac.jp/uploaded/attachment/13271.pdf |title=Frédéric GIRARD, CRISIS AND REVIVAL OF MEIJI BUDDHISM |access-date=27 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127141824/https://www.toyo.ac.jp/uploaded/attachment/13271.pdf |archivedate=27 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] будысты выступілі за пакаянне ў ваенных злачынствах, актыўна ўдзельнічалі ў барацьбе за мір, аказвалі матэрыяльную дапамогу суайчыннікам. У нашы дні будысцкія арганізацыі Японіі падзелены на 13 асноўных напрамкаў. У [[2006]] годзе дзейнічала {{num|85994|будысцкіх храмаў}} з болей за {{num|100000|святароў}}<ref>[https://jref.com/articles/buddhism-in-modern-japan.196/ Religion Buddhism in Modern Japan]</ref>. Будысцкія абрады адыгрываюць выключную ролю ў пахаванні, каля храмаў звычайна месцяцца могілкі. === Сінтаізм === {{main|Сінтаізм}} [[Выява:Shinrikyo02.jpg|thumb|Храм сінтаісцкай секты ''сенрык’ё''.]] Сінтаізм, назва якога значыць ''«шлях [[бог|багоў]]»'' паходзіць ад старажытных [[анімізм|анімістычных]] вераванняў у багоў і духаў ''камі'' і [[культ продкаў|культа продкаў]], якія да [[VI стагоддзе|VI]] стагоддзя былі моцна лакалізаваны і не ўяўлялі сабою адзіную [[рэлігія|рэлігію]]<ref name="Shinto history">[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/shinto/history/history_1.shtml Shinto history]</ref>. Пасля распаўсюджвання [[будызм]]у, знаёмства японцаў з [[даасізм]]ам і [[канфуцыянства]]м сінтаісцкія культы ўвабралі многае з запазычаных вераванняў. Яны працягвалі існаваць, паколькі афіцыйна прыняты будызм не патрабаваў поўнай адмовы ад мясцовых багоў і [[Абрад|рытуалаў]]. У [[VIII стагоддзе|VIII]] — [[XII стагоддзе|XII]] стагоддзях некаторыя сінтаісцкія ''камі'' нават былі атоесненыя з будысцкімі святымі<ref>[https://www.worldhistory.org/Shinto/ Shinto — World History Encyclopedia]</ref>. Сінтаісцкія рытуалы трапілі ў практыку будысцкіх манахаў. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзі частка [[інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]] імкнулася да сістэматызацыі і адасаблення сінтаізму. Але час наспеў толькі ў [[перыяд Мэйдзі]], калі з’явілася патрэба ў рэлігійным абгрунтаванні сацыяльна-палітычных змен<ref>[https://jameshoward.us/2019/11/13/social-change-in-shinto-and-meiji-japan/ Social Change in Shinto and Meiji Japan]</ref>. Сінтаізм быў рэарганізаваны, цалкам аддзелены ад будызму і ўключаны ў структуру дзяржаўнага кіравання<ref name="Shinto history"/>. Адным з вышэйшых бостваў была абвешчана [[Аматэрасу]], продак першага [[Імператар Японіі|імператара]]. Дзяржава кантралявала прызначэнне святароў, што займаліся ачышчэннем сінтаісцкіх культаў ад будызму. Сінтаізм спрыяў абагаўленню імператара, навязваў дактрыну перавагі японцаў перад іншымі народамі, апраўдваў імперскія заваёвы<ref>[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/shinto/history/nationalism_1.shtml Shinto and nationalism]</ref>. Хаця ў [[1945]] годзе сінтаізм быў адасоблены ад дзяржаўнага кіравання, імператарская сям’я не адмовілася ад сінтаісцкіх культаў. Паколькі сінтаізм не мае сваіх заснавальніка, догмы і свяшчэннага пісання, то ў нашы дні ўзнікае пытанне, ці трэба яго наогул лічыць самастойнай рэлігіяй? Характэрна, што нягледзячы на высокую колькасць вернікаў, што фіксуюць сінтаісцкія арганізацыі, толькі 2 % апытаных прызнае сябе сінтаістамі<ref>[https://www.nippon.com/en/column/g00494/ Shimada Hiromi, Religious Faith and the Emperor as a Symbol of the State]</ref>. Тым не меней, сінтаізм шчыльна звязаны з культурай японцаў. Мэтай большасці сінтаісцкіх рытуалаў з’яўляецца адпужванне злых духаў праз ачышчэнне, малітвы і дары ''камі''. Сінтаісцкія святыні разглядаюцца як месцы шанавання і жытло ''камі''. Святарамі, якія часцяком жывуць пры [[храм]]ах, могуць быць як жанчыны, так і мужчыны. Яны маюць права браць [[шлюб]] і мець дзяцей<ref>[https://www.japan-guide.com/e/e2056.html Shinto — Japan Guide]</ref>. Большасць вернікаў звяртаецца да сінтаісцкіх рытуалаў падчас [[вяселле|вяселля]], рэлігійных [[свята]]ў ''мацуры'', ахвотна карыстаецца сінтаісцкімі [[Талісман|абярэгамі]]. === Іншыя рэлігіі === Разам з [[будызм]]ам у [[Японія|Японію]] трапілі веды пра [[канфуцыянства]] і [[даасізм]]. Аднак канфуцыянства распаўсюджвалася пераважна як [[філасофія]]<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/japanese-confucian/#IntrConfJapaEarlDeve Japanese Confucian Philosophy]</ref>, а даасізм аказаў уплыў на развіццё мясцовага [[мастацтва]]<ref>[https://www.onmarkproductions.com/html/japanese-taoism.html Taoism & Taoist Philosophy in Japanese Art and Culture]</ref>. З [[1542]] года, калі былі ўсталяваны першыя кантакты паміж японцамі і [[Партугалія|партугальцамі]], пачалося распаўсюджванне [[хрысціянства]]. Адным з найбольш вядомых хрысціянскіх місіянераў, які наведваў Японію, быў [[Францыск Ксаверый]]. Да канца [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзя колькасць хрысціян магла дасягаць {{num|300000|чалавек}}<ref>[http://satucket.com/lectionary/Japan_martyrs.htm THE MARTYRS OF JAPAN]</ref>. Аднак у [[1587]] і [[1597]] гадах [[сёгун]]ат забараніў місіі. [[5 лютага]] 1597 года ў [[Нагасакі]] былі закатаваны 26 хрысціян, у тым ліку 6 [[францысканцы|францысканцаў]]. Пасля гэтага пераслед хрысціян набыў сталы характар. Толькі ў [[1622]] годзе было забіта 128 вернікаў<ref>[https://www.newadvent.org/cathen/09744a.htm CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Japanese Martyrs — New Advent]</ref>. У [[1636]]—[[1637]] гадах хрысціяне, пераважна [[Сялянства|сяляне]], арганізавалі паўстанне<ref>[https://cupola.gettysburg.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1167&context=ghj The Desperate Rebels of Shimabara: The Economic and Political Persecutions And the Tradition of Peasant Revolt]</ref>, задушанае феадаламі. У Нагасакі доўгі час існавала традыцыя выяўлення хрысціян для далейшага пакарання праз абражэнне хрысціянскіх сімвалаў. Тым не меней, калі ў [[1873]] годзе забарона на хрысціянства была адменена, сваю прыхільнасць да яго здолелі легалізаваць каля {{num|20000|гараджан}}<ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-50414472 Yvette Tan, The Japanese Christians forced to trample on Christ]</ref>. У нашы дні хрысціянства розных накірункаў спавядае ад 1 млн да 2 млн японцаў<ref>[https://www.japan-guide.com/e/e2298.html Christianity in Japan]</ref>. Такім чынам, хрысціяне складаюць адносна невялікую меншасць. Большасць з іх належыць да [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] плыняў. Дзейнічаюць 3 [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцкія]] дыяцэзіі ў [[Токіа]], Нагасакі і [[Осака|Осацы]] і 3 [[Епархія|епархіі]] [[Японская Праваслаўная Царква|Японскай Праваслаўнай Царквы]]. == Вядомыя асобы == * [[Такугава Іэясу]] * [[Імператар Мэйдзі]] * [[Альберта Фухіморы]] * [[Хідэкі Юкава]] * [[Акіра Курасава]] * [[Таехіра Акіяма]] * [[Ёка Она]] * [[Кэндзабура Оэ]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Адамовіч, Г.|частка = |загаловак = Літаратурная класіка ў параўнальным вывучэнні: дапаможнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БДПУ|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-501-715-9|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусь ― Расія ― Японія: матэрыялы першых Астравецкіх краязнаўчых чытанняў, прысвечаных памяці Іосіфа Гашкевіча|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдактары: А. Мальдзіс, Г. Брэгер, Д. Чарнышэвіч|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = ННАЦ імя Ф. Скарыны|год = 1997|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6419-10-7|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусь-Японія: Матэрыялы другіх міжнар. чытанняў, прысвеч. памяці І.Гашкевіча, Мінск — Астравец, 9-10 кастр. 2002 г.|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад. Пятровіч, Т., Мальдзіс, А.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларус. кнігазбор|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6638-93-3|тыраж = |ref = }} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Японцы||294}} * {{кніга|аўтар = Totman, C.|частка = |загаловак = A history of Japan|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Oxford|выдавецтва = Blackwell Publishing|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 1-4051-2359-1|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == {{Commonscat|People of Japan}} * [https://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Japanese.html Японцы: Краіны і іх культуры] {{ref-en}} * [https://urok.shkola.of.by/yaponiya-kuletura-yaponii.html Японія, культура Японіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220113114418/https://urok.shkola.of.by/yaponiya-kuletura-yaponii.html |date=13 студзеня 2022 }} * [https://sites.pitt.edu/~dash/japan.html Народныя казкі з Японіі] {{ref-en}} * [https://boutiquejapan.com/food/ Японская кухня] {{ref-en}} * [https://folkcloud.com/folk-music-by-country/japan Традыцыйная народная музыка Японіі] {{ref-en}} * [https://www.toki.tokyo/blogt/2020/4/8/eight-elements-of-japanese-architecture Элементы японскай народнай архітэктуры] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Этнаграфія}} [[Катэгорыя:Народы Японіі]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Японцы| ]] tfop93cm5tilyj4hadfzn6n9xsnqhvj 0 92759 5173189 4632511 2026-07-30T12:30:40Z Ueschar 151377 удакладненне 5173189 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Густаў Майрынк | Арыгінал імя = Gustav Meyrink | Фота = Gustav Meyrink 3.png | Імя пры нараджэнні = Густаў Маер | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = [[1903]]—[[1927]] | Кірунак = [[Экспрэсіянізм, літаратура|Экспрэсіянізм]] | Дэбют = «Гарачы салдат і іншыя апавяданні» | Lib = http://lib.ru/INPROZ/MAJRINK/ }} '''Густаў Майрынк''', сапраўднае імя ''Густаў Маер'' ({{lang-de|Gustav Meyrink}}, [[19 студзеня]] [[1868]], [[Вена]], [[Аўстра-Венгрыя]] — [[4 снежня]] [[1932]], [[Штарнберг]], [[Баварыя]], [[Германія]]) — аўстрыйскі [[пісьменнік]]-экспрэсіяніст, [[драматург]], [[перакладчык]] і банкір. Сусветную славу яму прынёс раман «Голэм», які стаў адным з першых бэстсэлераў XX стагоддзя. Майрынк разам з Кафкай і Перуцэм зрабіў літаратурную ''Пражскую школу'' знакамітай. == Бібліяграфія == * «Гарачы салдат» (Der heiße Soldat, 1903) * «Архідэі: Дзіўныя гісторыі» (Orchideen. Sonderbare Geschichten, 1904) * «Кабінет васковых фігур» (Wachsfigurenkabinett, 1907) * «Чароўны рог нямецкага абывацеля» (Des deutschen Spießers Wunderhorn, 1909) * «Ліловая смерць» і іншыя апавяданні (Der violette Tod und andere Novellen, 1913) * «Голэм» (Der Golem, 1914) * «Зялёны твар» (Das grüne Gesicht, 1916) * «Вальпургіева ноч» (Walpurgisnacht, 1917) * «Белы дамініканец» (Der weiße Dominikaner, 1921) * «Анёл заходняга акна» (Der Engel vom westlichen Fenster, 1927) {{зноскі}} == Беларускія пераклады == * Голэм: раман / пераклад з нямецкай [В. Сёмухі]. — Мінск : З. Колас, 2006. — 289, [1] с. — (Літаратурная скарбонка). * Ноч Вальпургіі; Белы дамініканец: раманы / Густаў Майрынк. — Мінск : Зміцер Колас, 2014. — 317, [2] с. — (Littera scripta). == Спасылкі == * [https://litaratura.org/chytalnya?artid=96 Ноч Вальпургіі] * [https://litaratura.org/chytalnya?artid=98 Белы Дамініканец] * [http://prajdzisvet.org/text/329-chalaviek-na-butli.html Чалавек на бутлі. Апавяданне] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Майрынк}} [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства арыстакратаў Аўстра-Венгрыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-экспрэсіяністы]] 7y6qcu09fjalvp9t3zf2jpoxoeti0r3 0 95068 5173418 4322895 2026-07-30T23:00:37Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5173418 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Цадкін}} [[Выява:О.Цадкин.jpg|thumb|200px|Восіп Цадкін (1914)]] '''Восіп Цадкін''' ({{lang-fr|Ossip Zadkine}}, уласна Іосель Аронавіч Цадкін; {{ДН|14|7|1890}}, {{МН|Віцебск}} — {{ДС|25|11|1967}}, [[Нёі-сюр-Сен]], [[Францыя]]) — французскі скульптар, паходзіў з сям'і яўрэя і шатландкі. == Біяграфія == [[Выява:Ossip Zadkine-Grosser Orpheus.jpg|thumb|left|250px|«Арфей», 1956]] Цадкін нарадзіўся 14 ліпеня 1890 у Віцебску. Бацька, Яфім Цадкін, хрысціўся, быў [[прафесар]]ам класічных моў у Смаленскай семінарыі, маці — Сафі Лестэр — паходзіла з сям'і шатландскіх караблебудаўнікоў. Вучыўся ў Віцебскай школе. У 1905 быў адпраўлены да сваякоў на поўнач Англіі, браў урокі скульптуры ў мясцовай мастацкай школе. У 1905—1909 жыў у [[Лондан]]е, пастаянна наведваў [[Брытанскі музей]], вучыўся ў Політэхнічнай школе. З 1910 пасяліўся ў [[Парыж]]ы, на [[Манпарнас]], працаваў у «Вуллі» («Ла руш»). У 1911 яго працы былі выстаўлены ў восеньскім Салоне і Салоне незалежных. Зблізіўся з [[Гіём Апалінэр|Апалінэрам]], [[Канстанцін Бранкузі|Бранкузі]], [[Пабла Пікаса|Пікаса]], [[Эміль Антуан Бурдэль|Бурдэлем]], [[Анры Маціс|Мацісам]], Дэланэ, [[Мадыльяні]] (які пакінуў графічны партрэт Цадкіна, 1913—1914). У 1914—1915 выстаўляўся ў [[Берлін]]е, [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е. Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]], быў атручаны газамі, дэмабілізаваны ў 1917, перажыў зацяжны душэўны крызіс. У 1921 выйшла першая манаграфія пра Цадкіна ўплывовага мастацкага крытыка Марыса Рэйналя. Яго выстаўкі прайшлі ў [[Токіа]], [[Грэнобль|Грэноблі]], рэтраспектыва яго работ была прадстаўлена ў 1926 у Парыжы. У 1939—1945 жыў у [[ЗША]]. == Творы == 6 чэрвеня [[2019 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2019]] каля галоўнага офіса [[Белгазпрамбанк]]а ўсталявалі скульптуру «Носьбіт дароў» (іншыя назвы: «Пасланец», «Навігатар»)<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=231365 У Мінску з'явілася новая скульптура ураджэнца Беларусі Восіпа Цадкіна] // Наша Ніва, 29 мая 2019</ref>. Некаторыя скульптуры Цадкіна захоўваюцца ў [[Карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка|карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка]] ў [[Мінск]]у<ref>[https://artbelarus.by/ru/collection.html?artist_id=1514 Корпоративная коллекция Белгазпромбанка. Цадкин Осип] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210828152242/https://artbelarus.by/ru/collection.html?artist_id=1514 |date=28 жніўня 2021 }}</ref>. == Памяць == [[Файл:Stamps of Belarus, 2015-36.jpg|250px|міні|«Возера», 1925. Паштовая марка Беларусі]] У доме на парыжскай вуліцы д'Асас ([[VI акруга Парыжа|VI акруга]]), дзе Цадкін пасяліўся ў [[1928]], пасля яго смерці адкрыты музей. Імем скульптара названая вуліца ў [[XIII акруга Парыжа|XIII акрузе Парыжа]]. == Літаратура пра мастака == * БЭ ў 18 тамах, Т.17, Мн., 2003, С.81 * Raynal M. Ossip Zadkine. Rome: Éditions «Valori Plastici», 1921 * Ossip Zadkine. Santpoort: C.A. Mees, 1929 * Cassou J. Ossip Zadkine. Amriswil: Bodensee-Verlag, 1962 * Spiteris T. Ossip Zadkine. Milano: Fratelli Fabbri, 1966. * Ossip Zadkine: plastiken, gouachen, zeichnungen, tapisserien. Köln: Lempertz Contempora, Kunsthaus Lempertz, 1966 * Sculpture by Ossip Zadkine, 1890—1967. New York: Hirschl and Adler Galleries Inc., 1971 * Lecombre S. Ossip Zadkine: l'œuvre sculpté. Paris: Paris-Musées, 1994 * André Lhote, Ossip Zadkine: l'esprit d'une époque. Nice: G. Gardette, 1998 {{зноскі}} == Спасылкі == {{вікісховішча-кат|Ossip Zadkine}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/zadkine_ossip.html Працы ў музеях свету] * [http://www.zadkine.com Сайт даследчага Цэнтра Цадкіна (англ.)] * [http://wwar.com/masters/z/zadkine-ossip.html Лінкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017234646/http://wwar.com/masters/z/zadkine-ossip.html |date=17 кастрычніка 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цадкін}} [[Катэгорыя:Вучні Юдаля Пэна]] [[Катэгорыя:Скульптары Францыі]] [[Катэгорыя:Постаці кубізму]] [[Катэгорыя:Экспрэсіянізм]] [[Катэгорыя:Скульптары-абстракцыяністы]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] rnla5wc2323am49049ny0vky8j3iont 0 95094 5173658 5002871 2026-07-31T08:52:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173658 wikitext text/x-wiki {{Мастак |імя = |імя пры нараджэнні = Евель Мордухавіч Ганкін |партрэт = |шырыня = 250 px |загаловак = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |жанр = |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Яўге́н Ма́ркавіч Га́нкін,''' сапр.: '''Евель Мордухавіч Ганкін ''' ({{ДН|26|10|1922}}, в. [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Жлобінскі раён]] — {{ДС|3|5|1996}}) — беларускі [[мастак]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] ([[1968]])<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Ганкін Евель Мордухавіч |загаловак = Біяграфічны даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Беларуская Савецкая энцыклапедыя» імя П. Броўкі |год = 1981 |том = 5 |старонкі =143 |старонак = 720 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[Муж]] беларускай пісьменніцы [[Лідзія Арабей|Лідзіі Арабей]]. == Біяграфія == Яўген Ганкін нарадзіўся 26 кастрычніка 1922 года ў вёсцы [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]] Жлобінскага раёна. У [[1943]] годзе скончыў [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя Герасімава]]<ref name="БС"/>. Адначасова з вучобай, у 1943—1944 гадах ён дапамагаў галоўнаму мастаку ў фільме «{{нп3|Іван Грозны, фільм|Іван Грозны|ru|Иван Грозный (фильм)}}», [[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|Сяргея Эйзенштэйна]]. У 1944—1945 гадах Ганкін працаваў у [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кіеўскай кінастудыі]], а з [[1946]]<ref name="БС"/> года мастаком-пастаноўшчыкам на «[[Беларусьфільм]]е»<ref name="nn.by">[http://nn.by/?c=ar&i=13006 //Наша Ніва, «Факты кінабіяграфіі» Яўгена Ганкіна]</ref><ref>[http://community.livejournal.com/ru_animation/181813.html ru_animation: Евгений Мигунов «ВГИК» (начало)] {{ref-ru}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1952 года. Памёр Яўген Ганкін 3 мая 1996 года<ref name="nn.by"/>. == Творчасць == Яўген Ганкін займаўся афармленнем такіх класічных беларускіх фільмаў як «[[Паўлінка (фільм-спектакль)|Паўлінка]]» ([[1952]], саўмесна з [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С. Нікалаевым]])<ref name="БС"/>, «[[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]]» ([[1954]], саўмесна з [[Армэн Багратавіч Грыгар’янц|А. Грыгар’янцам]])<ref name="БС"/>, «[[Гадзіннік спыніўся апоўначы]]» ([[1958]]), «[[Я родам з дзяцінства]]» ([[1966]]), «[[Вайна пад стрэхамі (фільм)|Вайна пад стрэхамі]]» ([[1970]]), «[[Сыны сыходзяць у бой]]» ([[1969]]), «[[Белыя росы]]» ([[1983]])<ref name="nn.by"/>. == Фільмаграфія == * [[1945]] — [[Зыгмунт Каласоўскі, фільм|Зыгмунт Каласоўскі]] * [[1952]] — [[Паўлінка (фільм-спектакль)|Паўлінка]] * [[1953]] — {{нп3|Пяюць жаўрукі, фільм|Пяюць жаўрукі|ru|Поют жаворонки (фильм)}}<ref name="БС"/> * [[1954]] — [[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]]<ref name="БС"/> * [[1957]] — [[Нашы суседзі, фільм|Нашы суседзі]]<ref name="БС"/><ref>[http://patefon.knet.ru/stars/kino/sosedi.htm НАШИ СОСЕДИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090228102421/http://patefon.knet.ru/stars/kino/sosedi.htm |date=28 лютага 2009 }} {{ref-ru}}</ref> * [[1958]] — [[Гадзіннік спыніўся апоўначы]]<ref name="БС"/> * [[1959]] — [[Каханнем трэба даражыць|Каханне трэба берагчы]] * [[1960]] — [[Чалавек не здаецца]] * [[1963]] — [[Апошні хлеб, фільм|Апошні хлеб]]<ref name="БС"/> * [[1965]] — [[Крыніцы, фільм|Крыніцы]]<ref name="БС"/> * [[1966]] — [[Я родам з дзяцінства]]<ref name="БС"/> * [[1969]] — [[Сыны сыходзяць у бой]] * [[1970]] — [[Вайна пад стрэхамі (фільм)|Вайна пад стрэхамі]] * [[1973]] — [[Заўтра будзе позна]]<ref name="БС"/> * [[1974]] — [[Хлеб пахне порахам]]<ref name="БС"/> * [[1976]] — [[Факт біяграфіі]]<ref name="БС"/> * [[1976]] — [[Я хачу вас бачыць]] ({{lang-de|Ich will euch sehen}}, [[ГДР]])<ref name="БС"/> * [[1983]] — [[Белыя росы]] * [[1987]] — [[Восеньскія сны, фільм|Восеньскія сны]] * [[1993]] — [[…Аз ваздам, фільм|…Аз воздам]]<ref>{{Imdb title|0312294|...Az vozdam (1993)}}</ref> == Памяць == Яго мемуары «Крыло ангела» былі пасмяротна выдадзеныя ў Злучаных Штатах<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://www.mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1550-pocherk-mastera |title =Почерк Мастера |publisher = |access-date =|language = ru}}</ref> У [[2003]] г. быў зняты дакументальны фільм пра Яўгена Ганкіна «Легендамі не карануйце нас»<ref name="nn.by"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||28}} * {{Крыніцы/БСМ|||115}} == Спасылкі == * [http://www.imdb.com/name/nm0304410/ Yevgeni Gankin] {{ref-en}} * [http://artru.info/ar/4037/ Ганкин Евель (Евгений) Мордухович (Маркович)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053815/http://artru.info/ar/4037/ |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [http://www.geni.com/people/Евгений-Евель-Ганкин/287860212020003708 Евгений (Евель) Маркович Ганкин] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ганкін Яўген Маркавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі кіно Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі кіно СССР]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] 5pr22rb19aqxm3bq0ltwzf84frn5wm9 0 95150 5173413 5055966 2026-07-30T22:47:41Z Bk1949 50943 /* Літаратура */ 5173413 wikitext text/x-wiki {{Мастак | фон = silver | імя = Давід Якерсон | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = |партрэт = Давид Якерсон.jpg | шырыня = 220px | загаловак = Давід Якерсон | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства ={{Сцягафікацыя|СССР}} | нацыянальнасць = | жанр = [[скульптар]], [[Графіка (мастацтва)|графік]], афарміцель | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | вікісховішча = }} '''Давід Аронавіч Якерсон''' (15 сакавіка (27 сакавіка) [[1896]], [[Віцебск]] — [[1947]], [[Масква]]) — [[СССР|савецкі]] скульптар, графік, афарміцель. == Біяграфія == Займаўся ў [[Іегуда Пэн|І. Пэна]] ў сярэдзіне 1900-х у [[Віцебск]]у разам са сваёй будучай жонкай [[Алена Кабішчар-Якерсон|Аленай Кабішчар]], вучыўся там жа ў Гандлёвым вучылішчы. Затым пра­цяг­вае на­ву­чан­не на бу­даў­ні­чым фа­ку­ль­тэ­це Рыж­ска­га по­лі­тэх­ніч­на­га інсты­ту­та, які быў эва­ку­ява­ны ў Мас­кву. З 1918 па 1922 год вучыўся ў Вышэйшых мастацка-тэхнічных майстэрнях у вя­до­мых ску­льп­та­раў — ака­дэ­мі­каў Сяр­гея Вал­ну­хі­на, Іва­на Яфі­ма­ва і Ба­ры­са Каралёва. Удзельнічаў у 1918 годзе пад кіраўніцтвам [[Марк Шагал|Марка Шагала]] ў афармленні Віцебска да Першай гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. У па­свед­чан­ні, атры­ма­ным Якер­со­нам, сам Ша­гал свед­чыць: «Тов. Якерсон в бытность свою в Витебске беспрерывно работал в Губернской Комиссии по украшению города к Октябрьской годовщине и числился членом означенной комиссии. Губ. уполномоченный по делам искусств Марк Шагал»<ref>Михневич Л. Художник Давид Якерсон: оформление первых революционных празднеств (Витебск, 1918—1923 гг.) // Авангард и Культуры: искусство, дизайн, среда. Материалы Международной научной конференции 17 — 19 мая 2007 г., Минск: Беларусь, 2007. С.116 — 124.</ref>. З 28 са­ка­ві­ка 1919 го­да слу­жыў інструк­та­рам пед­ага­гіч­най сек­цыі пад­аддзе­ла вы­яўлен­чых мас­тац­тваў ад­дзе­ла на­род­най адука­цыі Ві­цеб­ска­га га­рад­ско­га са­ве­та. З 15 мая ста­но­віц­ца кі­раў­ні­ком ску­льп­тур­най май­стэр­ні Ві­цеб­скага на­род­нага мас­тац­кага вучылішча, уста­наў­лі­вае по­мні­кі [[Карл Маркс|Карлу Мар­ксу]] ў [[Полацк|По­ла­цку]] і [[Невель (горад)|Не­ве­лі]], [[Леў Гар­функель|Льву Гар­фун­ке­лю]] ў [[Янавічы|Яна­ві­чах]]. Уваходзіў у створанае [[Казімір Малевіч|Казімірам Малевічам]] таварыства [[УНОВИС]]. Большасць [[супрэматызм|супрэматычных]] работ Якерсона датаваныя 1920 годам. Многія з іх экспанаваліся на выставах УНОВИСа 1920 года ў Віцебску і Маскве. Рэ­алі­за­цыя пла­ну ма­ну­мен­та­ль­най пра­па­ган­ды ў Ві­цеб­ску за­пом­ні­ла­ся ўста­ноў­кай у маі 1920 го­да по­мні­каў Кар­лу Мар­ксу і [[Карл Лібкнехт|Кар­лу Ліб­кнех­ту]] рабо­ты Якер­со­на. Ма­ну­мен­та­ль­ныя суп­рэ­ма­тыч­ныя пастаменты по­мні­каў спа­лу­ча­лі­ся з ку­біс­тыч­ны­мі бюс­та­мі пра­ва­ды­роў пра­ле­та­ры­яту. Тэх­на­ло­гія, ужы­тая скульптарам, бы­ла тан­най і на­ва­тар­скай — бюс­ты вы­ра­за­лі­ся з па­ўзац­вяр­дзе­лай ма­сы цэ­мен­ту. Гэ­тыя по­мні­кі ака­за­лі­ся не­даў­га­веч­ны­мі, і ў ся­рэ­дзі­не 1920-х іх знес­лі<ref name=":0">Шышанаў Валерый. [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=2369 Ро­ба­ты і ку­біс­тыч­ныя пра­ва­ды­ры Да­ві­да Якерсона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227123040/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=2369 |date=27 лютага 2021 }} // Мастацтва. № 2. 2020.</ref>. У 1921 го­дзе ску­льп­тар быў на не­­каль­кі тыд­няў ка­ман­дзі­ра­ва­ны ў [[Стаўрапаль]] для ўста­ноў­кі по­мні­ка [[Якаў Свярдлоў|Яка­ву Свяр­дло­ву]]. Не­ўза­ба­ве Якер­сон пера­язджае ў Мас­кву і пра­цяг­вае за­ймац­ца ў ВХУ­ТЕ­МА­Се. У 1926 годзе ўваходзіць у Саюз расійскіх скульптараў і пачынае прымаць удзел у выстаўках гэтага аб’яднання ў Маскве. Су­пра­цоў­ні­чае з Дзяр­жаў­ным цэн­тра­ль­ным му­зе­ем на­ро­даз­наў­ства ў Мас­кве — за­ха­ва­ла­ся вя­лі­кая ко­ль­касць ма­люн­каў ты­паў і аб’ектаў архітэк­ту­ры Мал­до­вы, скульптуры з дрэва «Тунгус», «Аб­ісін­ка», «Каў­каз­скі яўрэй». Тэ­ма­ты­ка ма­ну­мен­та­ль­най пра­па­ганды пра­цяг­ва­ецца ў вобра­зах [[Сцяпан Цімафеевіч Разін|Сця­па­на Разіна]], [[Емяльян Іванавіч Пугачоў|Емя­ль­яна Пу­га­чо­ва]], [[Салават Юлаеў|Са­ла­ва­та Юла­ева]], [[Іван Уладзіміравіч Мічурын|Івана Мічурына]], по­мні­ка Ле­ні­ну ў [[Таганрог|Та­ган­ро­гу]], цэ­лай га­ле­рэі ўвасабленняў людзей пра­цы. Якер­сон тон­ка ад­чу­вае фак­ту­ру дрэ­ва і ста­но­віц­ца вя­до­мым май­страм у гэ­тым кі­рун­ку. У 1935 годзе прымае ўдзел у выстаўцы скульптуры ў дрэве, дзе прадстаўляе групавыя кампазіцыі: «Плытагоны», «Спартсмен», «Дэкаратыўная кампазіцыя»<ref>Коненкова А. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/elementy-narodnoy-rezby-po-derevu-v-derevyannoy-skulpture-belarusi-i-rossii-1-pol-xx-vv-s-t-konenkov-d-a-yakerson/viewer Элементы народной резьбы по дереву в деревянной скульптуре Беларуси и России 1 пол. XX вв. С. Т. Коненков, Д. А. Якерсон]. Славянский мир в третьем тысячелетии, 2016.</ref>. Ня­гле­дзя­чы на на­пад­кі, ску­льп­тар пра­цяг­вае пра­ца­ваць, удзе­ль­ні­чае ў вы­ста­ўках, вы­кон­вае роз­ныя за­ка­зы, у тым лі­ку на ску­льп­тур­нае афармлен­не са­на­то­рыя «Кур­па­ты» ў [[Ялта|Ялце]], па­ві­ль­ёна «Баш­кі­рыя» на [[Вы­ста­ўка да­сяг­нен­няў на­род­най гас­падаркі|Вы­ста­ўцы да­сяг­нен­няў на­род­най гас­па­дар­кі]] ў Мас­кве. Пад­час вай­ны Якер­сон за­ста­ецца ў ста­лі­цы. У 1943 го­дзе на вы­ста­ўцы «Вя­лі­кая Айчын­ная вай­на», якая пра­хо­дзі­ла ў [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Трац­ця­коў­скай га­ле­рэі]], ён прад­ста­віў кам­па­зі­цыю «[[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляк­сандр Не­ўскі]]». Пераход ад эксперыментальных жывапісных і графічных прац да распрацоўкі сюжэтаў выключна фігурнай скульптуры — вымушаная ўмова выжывання Якерсона, як і многіх іншых савецкіх мастакоў у 1930-я гады. Па­мёр 28 кра­са­ві­ка 1947 го­да. Яго пра­цы на пра­ця­гу дзе­ся­ці­год­дзяў за­хоў­ва­ла ўда­ва. То­ль­кі на вы­ста­ўках у 1990—2000-я ў Мас­тац­кім му­зеі Ві­цеб­ска прад­стаў­ля­юцца ра­бо­ты май­стра. За­тым ідуць пер­са­на­ль­ная вы­ста­ўка ў ад­дзе­ле пры­ват­ных ка­лек­цый Дзяр­жаў­на­га му­зея вы­яўлен­чых мас­тац­тваў (Мас­ква, 2000), вы­ста­ўка «У ко­ле Ма­ле­ві­ча» ([[Дзяржаўны Рускі музей|Рус­кі му­зей]], 2000). У 2018—2019 гадах тво­ры Якер­со­на з Ві­цеб­ска­га му­зея і пры­ват­ных збо­раў экс­па­ну­юцца на вы­ста­ўцы «Ша­гал, Лі­сіц­кі, Ма­ле­віч. Рус­кі аван­гард у Ві­цеб­ску» (у па­рыж­скім Цэн­тры Жор­жа Па­мпі­ду і Яўрэй­скім му­зеі ў Нью-Ёрку). Не­ка­то­рыя ра­бо­ты мас­та­ка за­хоў­ва­юцца ў Рус­кім му­зеі, Трац­ця­коў­скай га­ле­рэі, шэ­ра­гу іншых му­зе­яў Рас­іі, Му­зеі Мар­ка Ша­га­ла ў Ві­цеб­ску, але Ві­цеб­скі аб­лас­ны кра­язнаў­чы му­зей ва­ло­дае са­мым буй­ным збо­рам тво­раў аўта­ра. Пры ства­рэн­ні Му­зея гіс­то­рыі Ві­цеб­скага мас­тац­кага ву­чылішча твор­час­ці Да­ві­да Якер­со­на супрэматычнага перыяду бы­ла ад­ве­дзе­ная асоб­ная за­ла<ref name=":0" />. == Вядомыя скульптурныя працы == * [[1920 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1920]] — Помнік Карлу Марксу, Віцебск. * 1921 — Помнік Якаву Свярдлову, Стаўрапаль. * 1935 — Помнік Леніну, Таганрог. Знішчаны нямецкімі ўладамі пры акупацыі горада ў 1941 годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Кичина Е. М. Переписка Ю. М. Пэна с Д. А. и Е. А. Якерсонами и И. Е. Мальциным // Паведамленні Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. Вып.2. Мн.: Беларуская навука, 1997. С. 76-90. * Казовский Г. Художники Витебска. Иегуда Пэн и его ученики. = Kasovsky G. Artists from Vitebsk. Yehuda Pen and his pupils. Москва: «Имидж», 1992. * Шишанов, В. [https://www.academia.edu/44005005/2009_MKAV_11_PEN_RGALI Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230102195123/https://www.academia.edu/44005005/2009_MKAV_11_PEN_RGALI |date=2 студзеня 2023 }} / В. Шишанов. // Малевич. Классический авангард. Витебск — 11: [альманах / ред. Т. Котович]. — Минск: Экономпресс, 2009. — С.42-55. * Шышанаў, В. [https://www.academia.edu/43359959/2020.02_Мастацтва_Якерсон Робаты і кубістычныя правадыры Давіда Якерсона] / В. Шышанаў // Мастацтва. — 2020. — № 2. — С. 27-29. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Якерсон Давід Аронавіч}} [[Катэгорыя:Вучні Юдаля Пэна]] [[Катэгорыя:Скульптары СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі-супрэматысты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] 4wjc94iw0xeb087ng3sq035b0y8pmro 0 95155 5173415 5038315 2026-07-30T22:50:17Z Bk1949 50943 /* Літаратура */ 5173415 wikitext text/x-wiki {{Мастак | фон = silver | імя = Алена Кабішчар-Якерсон | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Алена Аркадзеўна Кабішчар |партрэт = Елена Кабищер-Якерсон.jpg | шырыня = 150px | загаловак = | дата нараджэння = 23.03.1903 | месца нараджэння = | дата смерці = 19.11.1990 | месца смерці = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | нацыянальнасць = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | вікісховішча = }} '''Алена Аркадзьеўна Кабішчар-Якерсон''' ({{ДН|23|3|1903|}} — {{ДС|19|11|1990|}}<ref>[https://jwa.org/encyclopedia/article/kabischer-jakerson-elena Jewish Women's Archives]</ref>) — [[СССР|савецкі]] жывапісец і графік. == Біяграфія == Вучылася ў [[Віцебская школа-майстэрня Іегуды Пэна|мастацкай студыі]] [[Іегуда Пэн|Юдэля Пэна]]. З 1918 па 1921 год вучылася ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім вучылішчы]]. У 1921 годзе выйшла замуж за [[Давід Якерсон|Д. Якерсона]]. Разам з мужам пераехала ў [[Масква|Маскву]]. З 1921 па 1923 вучылася ў Вышэйшых мастацка-тэхнічных майстэрнях. З 1927 года ўдзельнічала ў выстаўках. З 1925 па 1929 год працавала ў Дзяржаўным Цэнтральным музеі народазнаўства, затым фальклорным кабінеце Дзяржаўнай акадэміі мастацтваў. У 1930—1940-я гады выконвала скульптурныя, жывапісныя і манекенавыя працы для розных устаноў. З 1950 па 1958 год працавала мастаком у Маскоўскім аддзяленні Мастацкага фонду СССР. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Кичина Е. М.'' Переписка Ю. М. Пэна с Д. А. и Е. А. Якерсонами и И. Е. Мальциным // Паведамленні Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. Вып.2. Мн.: Беларуская навука, 1997. С. 76-90. * ''Шишанов, В.'' Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ / В. Шишанов. // Малевич. Классический авангард. Витебск — 11: [альманах / ред. Т. Котович]. — Минск: Экономпресс, 2009. — С. 42—55.[http://issuu.com/linkedin63/docs/2009_mkav11] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326040521/https://issuu.com/linkedin63/docs/2009_mkav11 |date=26 сакавіка 2016 }} * ''Казовский Г.'' Художники Витебска. Иегуда Пэн и его ученики. = Kasovsky G. Artists from Vitebsk. Yehuda Pen and his pupils. Москва: «Имидж», 1992. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кабішчар-Якерсон}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] qlpidf9titvb3tqadac8lx5je2pqnes 5173420 5173415 2026-07-30T23:04:13Z Bk1949 50943 /* Літаратура */ 5173420 wikitext text/x-wiki {{Мастак | фон = silver | імя = Алена Кабішчар-Якерсон | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Алена Аркадзеўна Кабішчар |партрэт = Елена Кабищер-Якерсон.jpg | шырыня = 150px | загаловак = | дата нараджэння = 23.03.1903 | месца нараджэння = | дата смерці = 19.11.1990 | месца смерці = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | нацыянальнасць = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | вікісховішча = }} '''Алена Аркадзьеўна Кабішчар-Якерсон''' ({{ДН|23|3|1903|}} — {{ДС|19|11|1990|}}<ref>[https://jwa.org/encyclopedia/article/kabischer-jakerson-elena Jewish Women's Archives]</ref>) — [[СССР|савецкі]] жывапісец і графік. == Біяграфія == Вучылася ў [[Віцебская школа-майстэрня Іегуды Пэна|мастацкай студыі]] [[Іегуда Пэн|Юдэля Пэна]]. З 1918 па 1921 год вучылася ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім вучылішчы]]. У 1921 годзе выйшла замуж за [[Давід Якерсон|Д. Якерсона]]. Разам з мужам пераехала ў [[Масква|Маскву]]. З 1921 па 1923 вучылася ў Вышэйшых мастацка-тэхнічных майстэрнях. З 1927 года ўдзельнічала ў выстаўках. З 1925 па 1929 год працавала ў Дзяржаўным Цэнтральным музеі народазнаўства, затым фальклорным кабінеце Дзяржаўнай акадэміі мастацтваў. У 1930—1940-я гады выконвала скульптурныя, жывапісныя і манекенавыя працы для розных устаноў. З 1950 па 1958 год працавала мастаком у Маскоўскім аддзяленні Мастацкага фонду СССР. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Кичина Е. М.'' Переписка Ю. М. Пэна с Д. А. и Е. А. Якерсонами и И. Е. Мальциным // Паведамленні Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. Вып.2. Мн.: Беларуская навука, 1997. С. 76-90. * ''Шишанов, В.'' Материалы о Ю. М. Пэне в РГАЛИ / В. Шишанов. // Малевич. Классический авангард. Витебск — 11: [альманах / ред. Т. Котович]. — Минск: Экономпресс, 2009. — С. 42—55.[http://issuu.com/linkedin63/docs/2009_mkav11] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326040521/https://issuu.com/linkedin63/docs/2009_mkav11 |date=26 сакавіка 2016 }} * ''Казовский Г.'' Художники Витебска. Иегуда Пэн и его ученики. = Kasovsky G. Artists from Vitebsk. Yehuda Pen and his pupils. Москва: «Имидж», 1992. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кабішчар-Якерсон}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] [[Катэгорыя:Вучні Юдаля Пэна]] 637acoxx7exc63y3g958yxtesmr4mcm 0 99938 5173598 4921039 2026-07-31T07:53:34Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5173598 wikitext text/x-wiki [[Image:Alcoholic beverages.jpg|thumb|right|220px|Алкагольныя напоі]] '''Алкаго́льныя напо́і''' (''спіртны́я напо́і'') — [[Напой|напоі]], што змяшчаюць [[этанол]] (этылавы [[спірт]], у прастамоўі — [[алкаголь]]). Паняцце ''Алкаго́льныя (спіртны́я) вы́рабы'' выкарыстоўваецца ў [[таваразнаўства|таваразнаўстве]] і падчас абмеркавання парадку прызначэння [[падатак|падаткаў]] і [[акцыз]]аў на тавары. == Тыпы алкагольных напояў == {{main|Мацунак напояў}} Сярод алкагольных напояў ёсць вырабы з нізкім утрыманнем алкаголю, вырабленыя шляхам закісання [[цукар|цукра]]- ці [[крухмал]]азмяшчальных прадуктаў, і вырабы з высокім утрыманнем алкаголю, вырабленыя шляхам [[перагонка|перагонкі]] вырабаў з нізкім утрыманнем алкаголю. Часам колькасць алкаголю ў вырабах з нізкім яго ўтрыманнем павялічваюць, дадаючы прадукты перагонкі, асабліва часта так робяць у выпадку з віном. Сярод такіх [[мацаванае віно|мацаваных вінаў]] — [[партвейн]] і [[херас]]. [[Брыкалаўка]] таксама належыць гэтаму класу. Працэс вырабу (а таксама выніковае ўтрыманне алкаголю) вызначаюць выніковы прадукт. Для [[піва]] ўжываецца адносна кароткі (няпоўны) працэс закісання і такі ж кароткі працэс вытрымкі (адзін-два тыдні), і ў выніку ўтрыманне алкаголю звычайна не перавышае 3—8 %. [[Віно]] патрабуе даўжэйшы (поўны) перыяд закісання і адносна доўгі перыяд вытрымкі (месяцы ці гады, часам дзесяцігоддзі), у выніку чаго ўтрыманне алкаголю складае 7—18 %. (''[[Пеністае віно]]'' звычайна вырабляецца з даданнем невялікай порцыі цукру перад бутыляваннем). Прадукты перагонкі звычайна не вырабляюцца з піва, і да сканчэння перагонкі гэтыя вырабы не вытрымліваюцца. У большасці перагонных вырабаў утрыманне алкаголю складае 40 аб’ёмных працэнтаў. == Метады вырабу == Асноўны метад (асабліва ў хатніх умовах) атрымання спіртных напояў — біялагічнае [[закісанне]]. Пры закісанні, апроч этылавага спірту, утвараецца шэраг іншых рэчываў, зборна званых [[сівушныя алеі|сівушнымі алеямі]], а таксама [[Лятучыя арганічныя рэчывы|лятучыя]] [[альдэгід]]ы і [[фурфурол]]. Лёгкія дамешкі і сівушныя алеі маюць вялікую [[таксічнасць]], таму з моцных напояў іх выдаляюць з дапамогай [[перагонка|перагонкі]] (адпаведна, першая і апошняя [[фракцыйная перагонка|фракцыя]]), ачышчэння [[актываваны вугаль|актываваным вугалем]], прамежкавым акісленнем (напрыклад, перманганатам калію) і інш. == Дзяржаўны кантроль за вытворчасцю і зваротам алкагольных напояў == У звязку з тым, што продаж спіртных напояў з’яўляецца адным з найбольш прыбытковых тыпаў бізнесу, дзяржава кантралюе і рэгулюе асобныя этапы іх вытворчасці, гандлю і спажывання. === Акцыз === {{main|Акцыз}} Дзеля абмежавання спажывання алкаголю, а таксама папаўнення дзяржаўнага бюджэту, у многіх краінах, у тым ліку і ў [[Беларусь|Беларусі]], продаж алкаголю абкладзены важкім падаткам ([[акцыз]]ам). Часцяком акцызы і падаткі складаюць большую частку кошту моцных алкагольных напояў. Такім чынам, дзяржава атрымвае прыбытак ад продажу алкаголю, які дасягае, а часам і перавышае прыбытак іншых удзельнікаў працэсу (вытворцаў і гандлёвых фірмаў). З іншага боку, дэнатураваны спірт, які выкарыстоўваецца не для алкагольных напояў, а для іншых мэт — прыкладам, у якасці паліва, — звычайна абкладаецца па меншай стаўцы ці не абкладаецца ўвогуле. І ўсё ж пры выкарыстанні такога спірту ўлік абавязковы, што павялічвае накладныя выдаткі. === Абмежаванне рэкламы алкагольных напояў === У многіх краінах [[рэклама]] алкаголю тым ці іншым чынам абмежавана, перадусім з-за неспрыяльнага ўплыву алкаголю на здароўе, асабліва з-за шырання алкагалізму сярод моладзі. == Уплыў алкаголю на арганізм чалавека == {{main|Таксікалогія этанолу}} Дзеянне этанолу на арганізм не абмяжоўваецца толькі таксічным уплывам. Прысутнічаюць шматлікія і размаітыя біяхімічныя і функцыйныя змены, што выклікаюцца этылавым спіртам<ref>[http://www.medline.ru/public/art/tom4/art129.phtml Medline.ru — Біямедычны часопіс]</ref>. [[Этанол]] ёсць прыроднае [[псіхаактыўныя рэчывы|псіхаактыўнае рэчыва]], якое прыгнятае [[ЦНС|цэнтральную нярвовую сістэму]]. У большасці краін продаж і шыранне алкагольных напояў рэгулюецца строгімі законамі (прыкладам, яны абмяжоўваюць век пакупніка і спажыўца алкаголю). Вытворчасць і спажыванне алкаголю мае глыбокую гісторыю і пашырана ў шматлікіх культурах чалавечай [[Цывілізацыя|цывілізацыі]]. У многіх [[соцыум]]ах ужытак алкагольных напояў з’яўляецца важнай часткай адметных падзей [[сям'я|сямейнага]] і грамадскага жыцця. Сярод [[Спірты|спіртоў]] этанол мае адносна невысокую [[таксічнасць]], валодаючы пры гэтым значным псіхаактыўным эфектам. Ужыванне этанолу выклікае [[ап'яненне]], у выніку чаго ў чалавека змяншаецца хуткасць рэакцыі і [[увага|ўвага]], парушаецца каардынацыя рухаў і [[мысленне]]. Празмернае і рэгулярнае ўжыванне алкаголю можа выклікаць [[алкагалізм]]. А адначаснае спажыванне алкагольных напояў у вялікай колькасці можа скончыцца смерцю. Існуе значная колькасць даследаванняў, што тычацца ўплыву алкаголю на захворванні і смяротнасць людзей, які ўжываюць яго ў розных дозах<ref>{{артыкул|аўтар=Mukamal K. J., Fletcher R. H., Sokol H. N.|загаловак=Overview of the risks and benefits of alcohol consumption|спасылка=|мова=en|выданне=UpToDate 17.3|тып=|год=|том=|нумар=|старонкі=|doi=|issn=}}</ref>. Выяўлена, што алкаголь па-рознаму ўплывае на функцыянаванне органаў і сістэм<ref>{{артыкул|аўтар=Pikaar N. A., Wedel M., van der Beek E. J., van Dokkum W., Kempen H. J., Kluft C., Ockhuizen T., Hermus R. J.|загаловак=Effects of moderate alcohol consumption on platelet aggregation, fibrinolysis, and blood lipids|спасылка=|мова=en|выданне=Metabolism|тып=|год=1987|том=36|нумар=6|старонкі=538-543|doi=|issn=}} </ref><ref>{{артыкул|аўтар=Dimmitt S. B., Rakic V., Puddey I. B., Baker R., Oostryck R., Adams M. J., Chesterman C. N., Burke V., Beilin L. J.|загаловак=The effects of alcohol on coagulation and fibrinolytic factors: a controlled trial|спасылка=|мова=en|выданне=Blood Coagul Fibrinolysis|тып=|год=1998|том=9|нумар=1|старонкі=39-45|doi=|issn=}}</ref>, а таксама па-рознаму ўплывае на частата некаторых захворванняў і паказчыкі агульнай смяротнасці, у залежнасці ад ужыванай дозы<ref>{{артыкул|аўтар=Leon D. A., Saburova L., Tomkins S., Andreev E., Kiryanov N., McKee M., Shkolnikov V. M.|загаловак=Hazardous alcohol drinking and premature mortality in Russia: a population based case-control study|спасылка=|мова=en|выданне=Lancet|тып=|год=2007|том=369|нумар=9578|старонкі=2001-2009|doi=|issn=}}</ref><ref name="ReferenceA">{{артыкул|аўтар=Thun M. J., Peto R., Lopez A. D., Monaco J. H., Henley S. J., Heath C. W., Doll R.|загаловак=Alcohol consumption and mortality among middle-aged and elderly U.S. adults|спасылка=|мова=en|выданне=New Engl. J. Med|тып=|год=1997|том=337|нумар=24|старонкі=1705-1714|doi=|issn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Fuchs C. S., Stampfer M. J., Colditz G. A., Giovannucci E. L., Manson J. E., Kawachi I., Hunter D. J., Hankinson S. E., Hennekens C. H., Rosner B.|загаловак=Alcohol consumption and mortality among women|спасылка=|мова=en|выданне=New Engl. J. Med|тып=|год=1995|том=332|нумар=19|старонкі=1245-1250|doi=|issn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Boffetta P., Garfinkel L.|загаловак=Alcohol drinking and mortality among men enrolled in an American Cancer Society prospective study|спасылка=|мова=|выданне=Epidemiology|тып=|год=1990|том=1|нумар=5|старонкі=342-348|doi=|issn=}}</ref>. Алкаголь павялічвае рызыку развіцця рака грудзей<ref>{{артыкул|аўтар=Singletary K. W., Gapstur S. M.|загаловак=Alcohol and breast cancer: review of epidemiologic and experimental evidence and potential mechanisms|спасылка=|мова=en|выданне=J. Amed. Med. Assoc|тып=|год=2001|том=286|нумар=17|старонкі=2143-2151|doi=|issn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Allen N. E., Beral V., Casabonne D., Kan S. W., Reeves G. K., Brown A., Green J.|загаловак=Moderate alcohol intake and cancer incidence in women|спасылка=|мова=en|выданне=J. Natl. Cancer Inst |тып=|год=2009|том=101|нумар=5|старонкі=296-305; Epub 2009 Feb 24|doi=|issn=}}</ref> нават ва ўмераных аб’ёмах. Таксама алкаголь павялічвае рызыку развіцця злаякасных пухлін страўнікава-кішачнага тракта, у сярэднім на 40 %, у параўнанні з непітушчымі людзьмі<ref name="ReferenceA"/>. З іншага боку, умераныя дозы алкаголю паляпшаюць адчувальнасць да інсуліну<ref>{{артыкул|аўтар=Davies M. J., Baer D. J., Judd J. T., Brown E. D., Campbell W. S., Taylor P. R.|загаловак=Effects of moderate alcohol intake on fasting insulin and glucose concentrations and insulin sensitivity in postmenopausal women: a randomized controlled trial|спасылка=|мова=en|выданне=J. Amer. Med. Assoc|тып=|год=2002|том=287|нумар=19|старонкі=2559-2562|doi=|issn=}}</ref>. Даведзена, што алкаголь змяншае рызыку развіцця цукровага [[дыябет]]у 2 тыпу<ref>{{артыкул|аўтар=Howard A. A., Arnsten J. H., Gourevitch M. N.|загаловак=Effect of alcohol consumption on diabetes mellitus: a systematic review|спасылка=|мова=en|выданне=Ann. Intern. Med|тып=|год=2004|том=140|нумар=3|старонкі=211-219|doi=|issn=}}</ref>. Алкаголь можа павялічыць рызыку з’яўлення дзіцяці з прыроджанымі анамаліямі нярвовай сістэмы і выклікаць затрымку ўзросту<ref>{{артыкул|аўтар=Sokol R. J., Clarren S. K.|загаловак=Guidelines for use of terminology describing the impact of prenatal alcohol on the offspring|спасылка=|мова=en|выданне=Alcohol Clin. Exp. Res|тып=|год=1989|том=13|нумар=4|старонкі=597-598|doi=|issn=}}</ref>, хоць ёсць даследаванні, якія не знайшлі сувязі паміж ужыткам умераных доз алкаголю маці і праблемамі ў развіцці [[плод]]а<ref>{{артыкул|аўтар=Polygenis D., Wharton S., Malmberg C., Sherman N., Kennedy D., Koren G., Einarson T. R.|загаловак=Moderate alcohol consumption during pregnancy and the incidence of fetal malformations: a meta-analysis|спасылка=|мова=en|выданне=Neurotoxicol. Teratol|тып=|год=1998|том=20|нумар=1|старонкі=61-67|doi=|issn=}}</ref>. Шматлікія даследаванні выявілі выразную сувязь паміж дозай алкаголю і павелічэннем рызыкі развіцця артэрыяльнай гіпертэнзіі<ref>{{артыкул|аўтар=Klatsky A. L., Friedman G. D., Siegelaub A. B., Gerard M. J.|загаловак=Alcohol consumption and blood pressure Kaiser–Permanente Multiphasic Health Examination data|спасылка=|мова=en|выданне=New Engl. J. Med|тып=|год=1977|том=296|нумар=21|старонкі=1194-1200|doi=|issn=}}</ref>, з іншага боку, невялікія дозы алкаголю валодаюць кардыяпратэктарнымі ўласцівасцямі<ref>{{артыкул|аўтар=Kaplan N. M.|загаловак=Alcohol and hypertension|спасылка=|мова=en|выданне=Lancet|тып=|год=1995|том=345|нумар=8965|старонкі=1588-1589|doi=|issn=}}</ref>. Алкаголь можа павялічыць рызыку развіцця інсульту, у залежнасці ад дозы алкаголю і тыпу інсульту<ref>{{артыкул|аўтар=Reynolds K., Lewis B., Nolen J. D., Kinney G. L., Sathya B., He J.|загаловак=Alcohol consumption and risk of stroke: a meta-analysis|спасылка=|мова=en|выданне=J. Amer. Med. Assoc|тып=|год=2003|том=289|нумар=5|старонкі=579-588|doi=|issn=}}</ref>. Алкаголь павялічвае канцэнтрацыю ліпапратэідаў высокай шчыльнасці<ref>{{артыкул|аўтар=Gaziano J. M., Buring J. E., Breslow J. L., Goldhaber S. Z., Rosner B., VanDenburgh M., Willett W., Hennekens C. H.|загаловак=Moderate alcohol intake, increased levels of high-density lipoprotein and its subfractions, and decreased risk of myocardial infarction|спасылка=|мова=en|выданне=New Engl. J. Med|тып=|год=1993|том=329|нумар=25|старонкі=1829-1834|doi=|issn=}}</ref>, валодае антыаксідантным эфектам<ref>{{артыкул|аўтар=Kerry N. L., Abbey M.|загаловак=Red wine and fractionated phenolic compounds prepared from red wine inhibit low density lipoprotein oxidation in vitro|спасылка=|мова=en|выданне=Atherosclerosis|тып=|год=1997|том=135|нумар=1|старонкі=93-102|doi=|issn=}}</ref>, прыгнятае агрэгацыю трамбацытаў<ref>{{артыкул|аўтар=Lacoste L., Hung J., Lam J. Y.|загаловак=Acute and delayed antithrombotic effects of alcohol in humans|спасылка=|мова=en|выданне=Amer. J. Cardiol|тып=|год=2001|том=87|нумар=1|старонкі=82-85|doi=|issn=}}</ref>, а таксама валодае супрацьзапаленчымі ўласцівасцямі<ref>{{артыкул|аўтар=Albert M. A., Glynn R. J., Ridker P. M.|загаловак=Alcohol consumption and plasma concentration of C-reactive protein|спасылка=|мова=en|выданне=Circulation|тып=|год=2003|том=107|нумар=3|старонкі=443-447|doi=|issn=}}</ref>. Ужыванне алкаголю дзеля зніжэння рызыкі развіцця некаторых сэрцава-судзінных захворванняў патрэбна балансаваць з рызыкай развіцця алкагольнай хваробы печані<ref>{{артыкул|аўтар=Friedman G. D., Klatsky A. L.|загаловак=Is alcohol good for your health? [editorial; comment]|спасылка=|мова=en|выданне=New Engl. J. Med|тып=|год=1993|том=329|нумар=25|старонкі=1882-1883|doi=|issn=}}</ref>. Наўпроста сам алкаголь не можа выступаць алергенам, аднак розныя дамешкі (ці мікрадамешкі) ў алкагольных напоях могуць правакаваць розныя алергічныя рэакцыі ад скурных высыпанняў да смяротна небяспечных праблем з дыханнем (бронхаспастычны сіндром, [[ацёк Квінке]]). Таксама алкаголь можа парушаць метабалізм, што ў сваю чаргу таксама выклікае алергічныя рэакцыі<ref>[http://pohmelje./allergy-on-alcohol/ Артыкул к. м. н. С. Радчанка «Алергія на алкаголь», Пахмелле.ру]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Прычына заўчаснай смерці === Згодна з дадзенымі [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], алкаголь з’яўляецца прычынай амаль 4 % усіх смерцяў у свеце. Ад злоўжывання спіртным гіне больш людзей, чым ад [[СНІД]]у, [[сухоты]] і [[Вайна|войнаў]]. Найвялікі ўплыў на раннюю смяротнасць ад злоўжывання алкаголем назіраецца ў [[Расія|Расіі]] і [[СНД|краінах СНД]]: па статыстыцы кожны пяты чалавек тут памірае ад прычын, датычных п’янства<ref>[http://www.prof-press.by/belarus/news/society/1624.html Беларусы сталі піць яшчэ больш] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120214119/http://www.prof-press.by/belarus/news/society/1624.html |date=20 лістапада 2012 }}</ref>. У Беларусі лік асоб, хворых алкагалізмам, на 1 мая 2009 года дасягнула 180 тыс. чал. (ці 1853 на 100 тыс. насельніцтва)<ref>[http://www.lida.by/infrastructura/59/59/doc/983.html Прафілактыка выпадковых атручванняў сурагатамі алкаголю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120113120630/http://www.lida.by/infrastructura/59/59/doc/983.html |date=13 студзеня 2012 }}</ref>. За 2010 год 2407 жыхароў Беларусі памерла, атруціўшыся алкаголем<ref>[http://euroradio.fm/ru/node/11909 Штодня ў Беларусі ў выніку суіцыду і ад алкаголю памірае 13 чалавек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110308060611/http://euroradio.fm/ru/node/11909 |date=8 сакавіка 2011 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Моцныя спіртныя напоі]] * [[Спіс тыпаў алкагольных вырабаў]] * [[Вытворцы спіртных вырабаў]] * [[Разлік алкаголю ў крыві]] * [[Таксікалогія этанолу]] * [[Алкагалізм]] * [[Цвярозасць]] * [[Безалкагольныя напоі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://alcogol.su/list.php?c=alcopedia Алкапедыя.] alcogol.su * [http://lazur-voyage.ru/drink.html «Ну, за культуру піцця!» — артыкул пра экзатычныя алкагольныя напоі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927170117/http://lazur-voyage.ru/drink.html |date=27 верасня 2011 }} * [http://dokta.ru/pit-ili-ne-pit-vot-v-chem-vopros-alkogol-i-zdorove Піць ці не піць? Алкаголь і здароўе.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111112220424/http://dokta.ru/pit-ili-ne-pit-vot-v-chem-vopros-alkogol-i-zdorove |date=12 лістапада 2011 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Алкагольныя напоі| ]] bqyyp3o0yqmgyo26054mwerxgi9xhcg 0 101048 5173368 5172940 2026-07-30T19:11:31Z DobryBrat 5701 стыль, пунктуацыя, арфаграфія, вікіфікацыя 5173368 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Язерская}} {{Асоба |імя=Элеанора Язерская |арыгінал імя=Элеанора Аркадзеўна Язерская |партрэт= |памер =200px |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}},<br/>{{BLR}} |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = }} '''Элеанора Аркадзеўна Язерская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская радыё- і тэлевядучая, педагог, актрыса. Адна з самых яркіх асоб беларускага музычнага [[бамонд]]у ў 1980-х — 2000-х гадах. За ёй замацаваліся слава і вобраз «свецкай ільвіцы». == Біяграфія == [[Файл:Sasha Varlamov - lecture about a belarussian fashion of 1980s - Minsk city - 18 May 2014 AD.ogv|thumb|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] у ходзе публічнай лекцыі ''«Суровы свет моды 1940—1980-х гг.»'' распавядае, як Элеанора Язерская карысталася ў 1980-ыя гг. дызайнерскімі творамі адзення Белбыттэхпраекта ў [[Мінск]]у.]] Нарадзілася 8 ліпеня 1946 года ў Мінску на вуліцы [[Савецкая вуліца (Мінск)|Савецкай]]. Бацька Элеаноры паходзіў з [[Гомель|Гомеля]], быў інжынерам-энергетыкам і ўзначальваў транспартную службу пры [[Савет Міністраў БССР|Савеце Міністраў БССР]], а маці Аўгуста паходзіла з [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], была фельчарам. Бацькі пабраліся шлюбам зусім маладымі, пражылі ў шлюбе 30 гадоў і развяліся з-за любоўнага рамана бацькі. У Элеаноры былі старэйшы брат Анатоль (загінуў маладым падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]) і сястра Міла (перабралася ў [[Нідэрланды]]). Пасля таго, як бацька пакінуў сям’ю, ён пражыў 12 гадоў і памёр ва ўзросце 66 год<ref>[http://sb.by/blog/90368/ ЯЗЕРСКАЯ Элеанора, артыкул «Сям’я»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517173906/http://www.sb.by/blog/90368/ |date=17 мая 2014 }}</ref>. Паўторна маці Элеаноры Язерскай выйшла замуж у Мінску за [[Герой Савецкага Саюза|героя Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Антонавіч Антонаў|Аляксандра Антонавіча Антонава]] (1915—1997)<ref>[http://www.kp.by/daily/24505.3/656531/ Элеонора ЕЗЕРСКАЯ: «Завтраки в номер носили только Магомаеву и моему коту…»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Напрыканцы жыцця была ў глыбокай дэпрэсіі, практычна не выходзіла з дому, скардзілася на высокі ціск. Казала, што не жадае нікога бачыць і чуць. Апошнія месяцы перад смерцю жыла адна. Дзяцей не мела, яе цела выявіў пляменнік — дзверы кватэры прыйшлося ўзломваць<ref>[https://www.kp.ru/online/news/1737509/ Умерла Элеонора Езерская]</ref>. Памерла 16 мая 2014 года{{удакладніць}} ў Мінску ад сардэчнай недастатковасці. Развітанне праходзіла ў будынку [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] на вуліцы Макаёнка, 12. Пахавана ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] побач з маці і айчымам. == Адукацыя == Скончыла музычнае вучылішча, а пасля — кансерваторыю. Займалася самаадукацыяй. Збірала ў сваёй мінскай кватэры на [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] кнігі, карціны (мела творы [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]], [[Аляксандр Міхайлавіч Кішчанка|Аляксандра Кішчанкі]] і інш.) і прыгожыя рэчы ([[мейсенскі фарфор]], антыкварныя гадзіннікі, статуэткі); любіла падарожнічаць па розных краінах і бываць у месцах, звязаных са знакамітымі людзьмі культуры. Была знаёма з многімі вядомымі асобамі культуры Беларусі і [[СССР]]. == Творчасць == З пачатку 1980-х гадоў шмат гадоў працавала вядучай сваіх творчых праектаў пра мастацтва на [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачанні]] і радыё і амаль усё жыццё прысвяціла тэлебачанню. Пачатак шырокай вядомасці і пік папулярнасці і ўвагі грамадства (асабліва ў 1980-ыя гады ў [[БССР]]) Язерскай прынесла аўтарская перадача «Музычны салон Элеаноры Язерскай», якая ішла на беларускім тэлебачанні і куды прыходзіў беларускі і [[СССР|ўсесаюзны]] эстрадны бамонд. Гэта была першая ў СССР імянная тэлеперадача, якая праіснавала да пачатку 2000-х гадоў<ref>{{Cite web |url=https://minsknews.by/pamyati-eleonory-ezerskoj-kak-proekt-muzykalnyj-salon-stal-unikalnym-v-belarusi/ |title=Памяти Элеоноры Езерской. Как проект «Музыкальный салон» стал уникальным в Беларуси |access-date=9 студзеня 2025 |archive-date=9 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109100013/https://minsknews.by/pamyati-eleonory-ezerskoj-kak-proekt-muzykalnyj-salon-stal-unikalnym-v-belarusi/ |url-status=dead }}</ref>. Элеанору Язерскую параўноўвалі з [[Фаіна Георгіеўна Ранеўская|Фаінай Ранеўскай]] за самастойнасць і незалежнасць паводзін і думак, трапнасць і метафарычнасць мовы, начытанасць і эстэтызм. Уборы Язерскай вылучаліся яркасцю і элегантнасцю, смелым спалучэннем колераў. Капялюшы, футра і каштоўныя камяні былі трывалай часткай вобразу Элеаноры Язерскай. Любімым напоем быў італьянскі лімонны лікёр [[ліманчэла]]. У 2007 годзе ўдзельнічала ў тэлепраекце [[АНТ]] «Дзве зоркі», дзе пела супольна з [[Ілля Міцько|Іллём Міцько]]. У 2007 годзе ўвайшла ў топ-50 самых стыльных і паспяховых асоб Мінска<ref>[http://www.belgazeta.by/20061030.43/010060091/ Элеанора Язерская: «Няма ў нас ніякага святла!»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Праекты == * Музычная асветніцкая перадача «Музычны салон» (Беларускае радыё і тэлебачанне), * музычная асветніцкая перадача «Салон Элеаноры Язерскай» (тэлеканал БТ), * цыкл аўтарскіх асветніцкіх перадач «Жанчыны XX стагоддзя» (тэлеканал [[СТБ]]), * рубрыка «Бон Тон» у праграме «Вялікі сняданак», дзе апавядала аб неверагодных лёсах зорак кіно і тэатра (тэлеканал СТБ), * аўтарская журналісцкая калонка ў газеце «[[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь сегодня]]», * аўтарская перадача на [[радыё «Мир»]]. == Ролі ў кіно == У кіно здымалася толькі ў эпізодах. * 1992 — [[Белыя адзенні]] (Беларусь) — госця на вечарыне (эпізод) * 1997 — [[Справы Лахоўскага]] (Беларусь) — жонка мэра * 2001 — [[Эскіз на маніторы]] (Беларусь) — Ірма Адамаўна<ref>{{Cite web |url=http://www.film.ru/afisha/movie.asp?code=ESKMONIT |title=Архіўная копія |access-date=26 снежня 2011 |archive-date=14 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014162136/https://www.film.ru/afisha/movie.asp?code=ESKMONIT |url-status=dead }}</ref> * 2005 — [[Дунечка]] (Расія, Беларусь) (эпізод) <ref>[http://kino.br.by/film3149.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090923134023/http://kino.br.by/film3149.html |date=23 верасня 2009 }}</ref> * 2006 — [[Капітанскія дзеці]] (Расія) — рэжысёрша * 2008 — [[Ідэальная жонка]] (Расія) — важатая == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/10295/works/ Элеонора Езерская] на kino-teatr.ru * [http://ezerskaya.ru/ Фан сайт Элеаноры Язерскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131221139/http://ezerskaya.ru/ |date=31 студзеня 2012 }} * [http://naviny.by/rubrics/bomond/2007/07/13/ic_articles_121_151863 Элеанора Язерская адзначыла дзень нараджэння ў напаўголым выглядзе] * [http://www.kp.by/daily/24505.3/656531/ Элеонора ЕЗЕРСКАЯ: «Завтраки в номер носили только Магомаеву и моему коту…»]{{Недаступная спасылка}} * [http://ctv.by/tvprogram/~group__m11=323~page__n137=1~news__n137=24873 Элеанора Язерская: у дзяцінстве мяне клікалі Ліна]{{Недаступная спасылка}} * [http://sb.by/area/authorslist/author/2201/type/blog/ ЯЗЕРСКАЯ Элеанора (аўтар блога)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090923182143/http://www.sb.by/area/authorslist/author/2201/type/blog |date=23 верасня 2009 }} * [http://kprfnsk.ru/inform/news/3781/ Адшумеў, адгуляў і адспяваў «Славянскі кірмаш-2008» (Фотарэпартаж)] * [http://www.ctv.by/node/54718 Элеонора Езерская: «Жить надо так, чтобы тебе завидовала даже сволочь». С Днем рождения, Элеонора!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140518034313/http://www.ctv.by/node/54718 |date=18 мая 2014 }} * [http://kyky.org/mag/culture/proshchaitie-elieonora-iezierskaia Прощайте, Элеонора Езерская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140702084151/http://kyky.org/mag/culture/proshchaitie-elieonora-iezierskaia |date=2 ліпеня 2014 }} * [http://belapan.com/archive/2014/05/18/702421/ В Минске простились с телеведущей Элеонорой Езерской] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306052203/http://belapan.com/archive/2014/05/18/702421/ |date=6 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Язерская Элеанора Аркадзеўна}} [[Катэгорыя:Актрысы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] ee6xg690p58in0o5f3oexdi6tzer2yu 0 102126 5173437 4650414 2026-07-31T01:06:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173437 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Püst-linalehik (Thesium ebracteatum) Keila1.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Thesium |rang = Від |latin = Thesium ebracteatum |author = [[Hayne]], [[1800]] |syn = |typus = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |children name = |children = |wikispecies = Thesium ebracteatum |commons = Category:Thesium ebracteatum | itis = | ncbi = |eol = 5609652 |grin = |tpl = kew-2513885 |ipni = 780815-1 }} '''Ядране́ц беспрыкветнiчкавы'''<ref>[http://www.estu.by/Documents/SocOtdel/SO0019.pdf Ядранец беспрыкветнiчкавы]{{Недаступная спасылка}}</ref>, '''Ядранец беспрыкветнікавы'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|130}}</ref><ref name="ЭПБ5">{{Крыніцы/ЭПБ|5}}</ref> (''Thesium ebracteatum'') — від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{bt-bellat|Ядранец (род раслін){{!}}Ядранец|Thesium}} сямейства {{bt-bellat||Santalaceae}}. == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна вышынёй да 30 см з паўзучымі падземнымі парасткамі. [[Сцябло]] прамое, не галінастае. [[Лісце]] чаргаванае, лінейна-ланцэтнае, завостранае. [[Кветкі]] адзіночныя, дробныя, з адхіленымі [[кветаножка]]мі. [[Калякветнік]] пяціраздельны, званочкавай формы, зялёны звонку, унутры — жаўтавата-белы. [[Тычынка|Тычынак]] — 5. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|арэшак]]. == Распаўсюджанне і экалогія == Расліна распаўсюджана на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]], пераважна [[стэп]]авых зон [[Усходняя Еўропа|Усходняй]]<ref name="ООПТ">[http://oopt.aari.ru/rbdata/1099/bio/37139 ''Thesium ebracteatum'' в Красной книге Нижегородской области // И информационно-аналитическая система «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200206163216/http://oopt.aari.ru/rbdata/1099/bio/37139 |date=6 лютага 2020 }}{{ref-ru}}</ref>. Расце на сухіх лугах і сухіх лясах, травяністых схілах, узгорках і ўзлесках. Паўпаразіт, які развіваецца на [[Корань расліны|каранях]] іншых раслін. Цвіце ў [[Май|маі]]—[[Чэрвень|чэрвені]]. == Ахова == Унесена ў Чырвоныя кнігі Польшчы<ref>Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.</ref> і Беларусі<ref>[http://news.tut.by/society/267262.html В Красную книгу Беларуси внесено 19 новых видов дикорастущих растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112061822/http://news.tut.by/society/267262.html |date=12 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. Ахоўваецца на тэрыторыі шэрагу рэгіёнаў [[Расія|Расіі]]<ref name="ПЛНТ">{{Плантарыум|38184|Ленец бесприцветничковый}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|''Кім Г. А.'' Ядранец}} — С. 455. * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Ядранец}} — С. 242—243. == Спасылкі == * {{Плантарыум|38184|Ленец бесприцветничковый}} * [http://природа.рф/grasses/lenets.php Ленец // Проект «Архив природы России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225110223/http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/grasses/lenets.php |date=25 лютага 2021 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Санталавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны-паразіты]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1800 годзе]] n3336x01yugzldj4aast40ppjnm6n4i 0 103998 5173690 4913441 2026-07-31T09:51:46Z Autumndancer 168015 5173690 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кана}} {{НП |статус = горад |беларуская назва = Кана |арыгінальная назва = Kano |краіна = Нігерыя |насельніцтва = 3 848 885<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=367218852|title=World Gazetteer: Kano — profile of geographical entity including name variants<!-- Загаловак дададзены ботам -->|archiveurl=https://archive.today/20121208214423/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=367218852|archivedate=8 снежня 2012|accessdate=22 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> |год перапісу = 2007 |нацыянальны склад = хаўса |канфесійны склад= мусульмане <br />(большасць суніты, ёсць шыіты), <br /> хрысціяне (каля 1%) |часавы пояс = +1 |катэгорыя ў Commons = Kano }} '''Ка́на'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11}} — карта Нігерыі</ref> ({{lang2|en|ha|Kano}}) — [[горад]] на поўначы [[Нігерыя|Нігерыі]], [[адміністрацыйны цэнтр]] штата [[штат Кана|Кана]]. Насельніцтва — больш 3,8 млн жыхароў. Другі па насельніцтве горад краіны пасля [[Лагас]]а. Большасць жыхароў адносяцца да народа [[хаўса, народ|хаўса]]. Пасля ўвядзення [[шарыят]]у ў штаце ў [[2000]] годзе шматлікія хрысціяне пакінулі горад<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/798630.stm BBC News | AFRICA | Nigeria’s Kano state celebrates Sharia<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. Універсітэт ([[:en:Bayero University]]), аэрапорт ([[:en:Mallam Aminu Kano International Airport]]). <gallery> Выява:Kanogate.jpg </gallery> == Гл. таксама == * [[Беспарадкі ў Кано (1953)]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] sf6dyp7v761ikrnvbg0yq0lh32333mm 5173697 5173690 2026-07-31T09:53:53Z Autumndancer 168015 /* Гл. таксама */ 5173697 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кана}} {{НП |статус = горад |беларуская назва = Кана |арыгінальная назва = Kano |краіна = Нігерыя |насельніцтва = 3 848 885<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=367218852|title=World Gazetteer: Kano — profile of geographical entity including name variants<!-- Загаловак дададзены ботам -->|archiveurl=https://archive.today/20121208214423/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=367218852|archivedate=8 снежня 2012|accessdate=22 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> |год перапісу = 2007 |нацыянальны склад = хаўса |канфесійны склад= мусульмане <br />(большасць суніты, ёсць шыіты), <br /> хрысціяне (каля 1%) |часавы пояс = +1 |катэгорыя ў Commons = Kano }} '''Ка́на'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11}} — карта Нігерыі</ref> ({{lang2|en|ha|Kano}}) — [[горад]] на поўначы [[Нігерыя|Нігерыі]], [[адміністрацыйны цэнтр]] штата [[штат Кана|Кана]]. Насельніцтва — больш 3,8 млн жыхароў. Другі па насельніцтве горад краіны пасля [[Лагас]]а. Большасць жыхароў адносяцца да народа [[хаўса, народ|хаўса]]. Пасля ўвядзення [[шарыят]]у ў штаце ў [[2000]] годзе шматлікія хрысціяне пакінулі горад<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/798630.stm BBC News | AFRICA | Nigeria’s Kano state celebrates Sharia<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. Універсітэт ([[:en:Bayero University]]), аэрапорт ([[:en:Mallam Aminu Kano International Airport]]). <gallery> Выява:Kanogate.jpg </gallery> == Гл. таксама == * [[Беспарадкі ў Кана (1953)]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] mfag3pzib6fpxu8auvc4cxuekz8nwxv 0 104394 5173616 4980273 2026-07-31T08:02:07Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5173616 wikitext text/x-wiki '''Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь''' — дзяржаўны і палітычны акт аб аднаўленні [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] на асновах, вызначаных у [[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфесце Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі]] 1 студзеня 1919 года. Прынятая 31 ліпеня 1920 года на сумесным пасяджэнні [[Мінскі губернскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|Менскага губернскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта]] з шэрагам палітычных партый і прафсаюзных арганізацый [[Мінская губерня|Менскай губерні]]. Дэкларацыю падпісалі [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельм Кнорын]], [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] і [[Івар Смілга]] (ад [[Камуністычная партыя (бальшавікоў) Літвы і Беларусі|КП(б)ЛіБ]]), [[Аляксандр Іванавіч Крыніцкі|Аляксандр Крыніцкі]] (прафсаюзныя арганізацыі Менскай губерні), [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]] ([[Беларуская камуністычная арганізацыя]]), [[Арон Ісакавіч Вайнштэйн|Арон Вайнштэйн]] ([[Бунд]]). Прадстаўнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПС-Р) [[Яўсей Рыгоравіч Трафімаў|Яўсей Трафімаў]] адмовіўся падпісаць Дэкларацыю праз тое, што ў ёй не былі зафіксаваны патрабаванні аб уключэнні ў склад Беларусі [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Смаленская губерня|Смаленскай]] губерняў, аб абвяшчэнні [[Беларуская мова|беларускай мовы]] дзяржаўнай, аб стварэнні самастойнага беларускага войска і інш. Прыняцце Дэкларацыі было абумоўлена вызваленнем Беларусі ад польскай акупацыі ў часе [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і фактычным скасаваннем [[Літбел ССР]]. У сувязі з міжнародным становішчам ([[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|мірны дагавор РСФСР з Літвой]] 12 ліпеня 1920 года; наступленне Чырвонай Арміі на Варшаву і інш). Дэкларацыя дакладна не акрэслівала граніц савецкай Беларусі. «''Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь'', — гаварылася ў ёй, — ''вызначае сваю заходнюю мяжу па этнаграфічнай мяжы паміж Беларуссю і буржуазнымі дзяржавамі, якія прымыкаюць да яе''». Паводле Дэкларацыі да склікання з’езда Саветаў БССР уся ўлада ў рэспубліцы перадавалася [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Беларускай ССР|Ваенна-рэвалюцыйнаму камітэту БССР]], адмяняліся ўсе законы і пастановы польскай акупацыйнай улады. == Літаратура == * Каминский, Н. И., Карпачев, А. М. К вопросу о провозглашении Белоруссии независимой Советской социалистической республикой // Исторический архив. — 1957. — № 3. — С. * Шумейко, М. Именем рабочих и крестьян // Политический собеседник. — 1991. — № 7. — С. == Спасылкі == * [https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g Тэкст дэкларацыі] (па-расійску). {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:БССР]] [[Катэгорыя:Дэкларацыі незалежнасці|Беларусь]] ewqs7dkwu3q1ue1x10c5xsw9r0q7fhw 0 107917 5173621 5149780 2026-07-31T08:08:27Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5173621 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = Кітайская Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Republic of China.svg |s1 = Кітайская Рэспубліка |flag_s1 = Flag of the Republic of China.svg |гарады = [[Сіньцзін]], [[Фэньцянь]], [[Маньчжоўлі]], [[Харбін]], [[Чэндэ]] |насельніцтва = [[кітайцы]], [[японцы]], [[карэйцы]], [[маньчжуры]], [[рускія]] |дынастыя = [[Айсін Гёра]] |тытул_кіраўнікоў = Вярхоўны кіраўнік |кіраўнік1 = [[Пу І]] |год_кіраўніка1 = 1932—1934 |тытул_кіраўнікоў2 = Імператар |кіраўнік2 = [[Пу І]] |год_кіраўніка2 = 1934—1945 |тытул_кіраўнікоў3 = Прэм’ер-міністр |кіраўнік3 = [[Чжэн Сяасюй]] |год_кіраўніка3 = 1932—1935 |кіраўнік4 = [[Чжан Цзінхуэй]] |год_кіраўніка4 = 1935—1945 |Год1 = 1932 |Год2 = 1945 }} '''Маньчжоу-го''' — [[Марыянетачная дзяржава|марыянеткавая дзяржава]], залежная ад [[Японская імперыя|Японскай імперыі]], якая існавала на тэрыторыі [[Маньчжурыя|Паўночна-Усходняга Кітая]] ў 1932–1945 гг. Першапачаткова была рэспублікай '''Маньчжурская дзяржава''', а з 1934 года стала [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]] '''Вялікая Маньчжурская імперыя'''. Маньчжоу-го з’явілася ў выніку [[Мукдэнскі інцыдэнт|Мукдэнскага інцыдэнту]], калі японская [[Квантунская армія]] ўзяла штурмам крэпасць [[Мукдэн]] і захапіла рэгіён, устанавіўшы сваю ваенную адміністрацыю. Праз год афіцыйным кіраўніком дзяржавы (спачатку [[рэгент]]ам) стаў Пу І, апошні [[імператар]] з [[Дынастыя Цын|дынастыі Цын]]. Маньчжоу-го спыніла існаванне падчас [[Маньчжурская аперацыя|савецкага ўварвання ў Маньчжурыю]] ў жніўні 1945 года. Чырвоная армія ў канцы вайны з Японіяй перадала тэрыторыю кітайскім камуністам, у 1949 годзе Маньчжурыя ўвайшла ў склад [[КНР]]. Сталіца дзяржавы — [[Чанчунь|Сіньцзін (цяпер — Чанчунь)]]. == Перадумовы == У XVII стагоддзі плямёны [[Маньчжуры|маньчжураў]], захапіўшы Кітай, утварылі [[Імперыя Цын|Імперыю Цын]]. У другой палове XIX стагоддзя Імперыя Цын трапіла ў заняпад, што звязана з яе палітыкай ізаляцыянізму. Паслаблены Кітай стаў аб’ектам інтарэсаў іншых вялікіх дзяржаў, у першую чаргу — [[Японская імперыя|Японскай]] і [[Расійская імперыя|Расійскай]] імперый, якія сталі весці саперніцтва за ўплыў на тэрыторыі Кітая. У 1860 годзе Расія і Імперыя Цын падпісалі Пекінскі трактат, які зацвярджаў мяжу паміж гэтымі дзяржавамі — Маньчжурыя была падзелена па рацэ Амур (тэрыторыя, якую атрымала Расія, у Кітаі называлі Знешняй Маньчжурыяй). Далейшае паслабленне Цынскай дзяржавы прывяло да росту ўплыву Расійскай імперыі ўжо ў самой Маньчжурыі — была пабудавана [[Кітайска-Усходняя чыгунка]], для сувязі з [[Порт-Артур (Расія)|Порт-Артурам]] і [[Уладзівасток]]ам. Яна праходзіла праз адзін з найважнейшых гарадоў Маньчжурыі — Харбін. У далейшым расійскае кіраўніцтва разглядала праект «Жаўтаросія» — па каланізацыі рускімі паўночнай часткі Кітая, асновай якога і паслужыла б тэрыторыя вакол чыгункі. Супрацьстаянне дзвюх дзяржаў за ўплыў у рэгіёне прывяло да [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў]], якую Расія прайграла. Расійскае ўладарства над Маньчжурыяй замянілася на японскае. == Гісторыя == У 1911 годзе адбылася антыманархічная [[Сіньхайская рэвалюцыя]], у выніку якой Цынская імперыя была ліквідавана, а Кітай быў абвешчаны рэспублікай. Шасцігадовы імператар [[Пу І]] перастаў быць афіцыйным кіраўніком дзяржавы, але за ім захавалі тытул і права жыць у [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]]. Калі маладому імператару споўнілася 18 гадоў, яго выгналі з Забароненага горада і пазбавілі ўсіх тытулаў. Пу І пасяліўся ў [[Японская канцэсія ў Цяньцзіне|японскай канцэсіі ў Цяньцзіне]]. З гэтага часу Японія будзе мець вялікі ўплыў на выгнанага імператара. Да 1930 года камандаванне [[Квантунская армія|Квантунскай арміі]], якая ахоўвала японскую частку [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]], складае план поўнага захопу Маньчжурыі. У ноч з 18 на 19 верасня 1931 года японскія жаўнеры ўзарвалі ўчастак чыгункі, выдаўшы гэта за правакацыю з боку кітайцаў. Японцы пачалі абстрэл і штурм кітайскіх крэпасцей [[Бэйдаін]] і [[Мукдэн]]. Урад [[Чан Кайшы|Чана Кайшы]] не мог дапамагчы сваім войскам у Маньчжурыі, і ім даводзілася адступаць. У выніку, Маньчжурыя цалкам акупавана японскімі войскамі. [[Файл:Puyi-colorized.jpg|міні|Імператар Пу І ў форме галоўнакамандуючага арміі Маньчжоу-го]] 1 сакавіка 1932 года абвешчана Маньчжурская дзяржава. Каб апраўдаць стварэнне гэтай дзяржавы, японцы запрасілі Пу І стаць яе кіраўніком. У 1934 годзе Пу І абвешчаны імператарам, а Маньчжоу-го атрымала афіцыйную назву Вялікая Маньчжурская імперыя. Праз японскія інвестыцыі ў Маньчжоу-го праведзена індустрыялізацыя, у краіне сталі здабываць прыродныя рэсурсы. У 1939 годзе войскі Маньчжоу-го прымалі ўдзел у баявых сутыкненнях супраць савецка-мангольскіх сіл на [[Халхін-гол (рака)|Халхін-голе]]. У жніўні 1945 года Чырвоная Армія абвясціла вайну Японіі і пачала наступленне на тэрыторыю Маньчжоу-го. 18 жніўня імператар Пу І адрокся ад стальца, дзяржава Маньчжоу-го спыніла існаванне. Пу І спрабаваў збегчы ў Японію, каб здацца амерыканскім войскам, але, калі рыхтаваўся да адлёту, савецкія дэсантнікі захапілі аэрапорт і ўзялі імператара ў палон. == Міжнародны статус == У 1932 годзе [[Ліга Нацый|Ліга нацый]] стварыла спецыяльную камісію пад кіраўніцтвам [[Віктар Бульвер-Літан|Віктара Бульвера-Літана]], якую адправілі ў Маньчжурыю для вызначэння абставін [[Мукдэнскі інцыдэнт|Мукдэнскага інцыдэнту]]. У [[Справаздача Літана|выніковай справаздачы]] камісіі было зафіксавана, што ўсе японскія дзеянні былі спланаванай агрэсіяй, а Маньчжурыя прызнавалася тэрыторыяй [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітая]]. Да таго ж японская заява, што Кітай — дэзарганізаваная дзяржава, не была прызнана. У дакладзе таксама адзначалася, што дзяржава Маньчжоу-го створана па волі Японіі, але без волі народа, які жыве на гэтай тэрыторыі. Японія прызнавалася парушальніцай міжнародных дамоў і [[Статут Лігі нацый|Статута Лігі нацый]]. [[Файл:Foreign recognition of Manchukuo.png|300px|thumb|Краіны, якія прызналі Маньчжоу-го: Аранжавым — Японія, жоўтым — яе хаўруснікі, зялёным — астатнія краіны.]] Маньчжоу-го адразу прызнана [[Японская імперыя|Японіяй]], у далейшым — яе [[Азіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|хаўруснікамі]] (у тым ліку [[Праяпонскі ўрад Кітая|праяпонскім урадам Кітая]]). З еўрапейскіх краін яе прызналі [[Трэці рэйх|Германія]] і яе [[Краіны Восі|хаўруснікі]], а таксама [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Акрамя гэтага, Маньчжоу-го прызналі [[Сальвадор]] і [[Дамініканская Рэспубліка]]. == Адміністрацыйны падзел == [[File:Manchuoku regions1937 bel.png|міні|Правінцыі Маньчжоу-го на 1939 год.]] За кароткі час існавання (1932—1945) у Маньчжоу-го часта праводзілі адміністрацыйныя рэформы. Ніжэй — табліца рэгіёнаў, якія існавалі ў розныя гады: {|class="wikitable" |- !colspan="6"|Год |- !1932 !1934 !1937 !1939 !1941 !1943 |- |rowspan="4"|[[Хэйлунцзян|Лунцзян]]<br />龍江省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |- |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |- |rowspan="2"|Лунцзян<br />龍江省 |rowspan="2"|Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |- |rowspan="2"|[[Бэянь]] <br />北安省 |rowspan="2"|Бэянь<br />北安省 |rowspan="2"|Бэянь<br />北安省 |- |rowspan="6"|[[Гірын|Цзылінь]]<br />吉林省 |rowspan="4"|Біньцзян<br />濱江省 |rowspan="2"|Біньцзян<br />濱江省 |- |Біньцзян<br />濱江省 |Біньцзян<br />濱江省 |Біньцзян<br />濱江省 |- |rowspan="2"|[[Муданьцзян]] <br />牡丹江省 |Муданьцзян<br />牡丹江省 |Муданьцзян<br />牡丹江省 |rowspan="3"|Аб’яднаны<br />Дунмань<br />東満総省 |- |Дунань<br />東安省 |Дунань<br />東安省 |- |[[Цзяньдао]]<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |- |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |- |rowspan="5"|[[Фэнцянь]]<br />奉天省 |rowspan="2"|Аньдун<br />安東省 |rowspan="2"|Аньдун<br />安東省 |[[Даньдун|Аньдун]] <br />安東省 |Аньдун<br />安東省 |Аньдун<br />安東省 |- |[[Тунхуа]]<br />通化省 |Тунхуа<br />通化省 |Тунхуа<br />通化省 |- |rowspan="2"|[[Фэнцянь]]<br />奉天省 |rowspan="2"|Фэнцянь<br />奉天省 |rowspan="2"|Фэнцянь<br />奉天省 |Фэнцянь<br />奉天省 |Фэнцянь<br />奉天省 |- |[[Сыпін]]<br />四平省 |Сыпін<br />四平省 |- |[[Цзыньчжоу]]<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |- |rowspan="4"|[[Сінань]]<br />興安省 |rowspan="4"| Сінань<br />興安省 |rowspan="4"| Сінань<br />興安省 |Паўночны Сінань<br />興安北省 |Паўночны Сінань<br />興安北省 |rowspan="4"|Аб’яднаны<br />Сінань<br />興安総省 |- |Усходні Сінань<br />興安東省 |Усходні Сінань<br />興安東省 |- |Паўднёвы Сінань<br />興安南省 |Паўднёвы Сінань<br />興安南省 |- |Заходні Сінань<br />興安西省 |Заходні Сінань<br />興安西省 |- | - |[[Жэхэ]]<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |- |[[Чанчунь|Сіньцзін]]<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |} == Палітыка == Звычайна гісторыкі разглядаюць Маньчжоу-го як марыянетачную дзяржаву Японскай імперыі, абгрунтоўваючы гэта моцнай вайсковай прысутнасцю і строгім кантролем за ўрадам дзяржавы. У кітайскай гістарыяграфіі яе звычайна называюць «Вэй Маньчжоу-го» (Фальшывая Маньчжурская дзяржава). З 1934 года Маньчжоу-го абвяшчалася [[Манархія|манархіяй]]. Імператар кіраваў краінай, абапіраючыся на [[Дзяржаўны Савет]] (кіт. 國務院) — фактычна, урад, у які ўваходзілі міністры, кожны з якіх меў намесніка, пастаўленага Японіяй. Галоўнакамандуючы [[Квантунская армія|Квантунскай арміяй]] таксама быў і паслом Японіі ў дзяржаве. Ён меў права вета на ўсе рашэнні імператара Маньчжоу-го, а таксама ўдзельнічаў у прызначэнні японскіх намеснікаў міністраў у Дзяржаўным савеце. Таксама існаваў Заканадаўчы савет, роля якога зводзілася да фармальнага ўхвалення пастаноў Дзяржсавета. У Маньчжоу-го была адзіная дазволеная палітычная партыя, якая падпарадкоўвалася ўраду — [[Таварыства згоды Маньчжоу-го]] (кіт. 滿洲國協和會, у англамоўных крыніцах ''Concordia Association''). Акрамя яе арганізаваць палітычныя арганізацыі было дазволена толькі некаторым эмігранцкім групам, напрыклад, рускім ([[Расійская фашысцкая партыя]]). == Пошта і паштовыя маркі == Першыя [[Паштовая марка|маркі]] «Паштовай службы Маньчжурскай дзяржавы» выйшлі 28 чэрвеня 1932 года. Яны мелі розны намінал і маглі быць з двума тыпамі малюнкаў — з [[Пагада|пагадай]] у [[Ляаян]]е і з партрэтам імператара Пу І. З 1934 года, у сувязі са зменай назвы дзяржавы, новы выпуск марак выйшаў з надпісам «Паштовая служба Маньчжурскай імперыі». З 1935 года выпускаліся маркі з малюнкам герба Маньчжоу-го. З 1937 года да ліквідацыі дзяржавы ў 1945 годзе выходзілі [[Памятная марка|памятныя маркі]] ў гонар прыняцця новых законаў, гадавіны стварэння Маньчжоу-го, і ў гонар Японіі (напрыклад, да 2600-годдзя японскай дзяржавы ў 1940 годзе). Апошні выпуск паштовых марак Маньчжоу-го адбыўся 2 мая 1945 года, у гонар 10-годдзя імператарскага ўказа «Адна дабрадзейнасць, адно сэрца», выдадзенага ў знак салідарнасці Маньчжоу-го з Японіяй. Пасля ліквідацыі дзяржавы паштовыя службы маньчжурскага рэгіёна працягвалі выкарыстоўваць маркі Маньчжоу-го, якія захаваліся, робячы на іх наддрукоўкі «[[Кітайская рэспубліка]]» на кітайскай мове. == Гл. таксама == * [[Японскае ўварванне ў Маньчжурыю 1931]] * [[Япона-кітайская вайна 1937-1945]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маньчжоу-го||97}} == Спасылкі == {{commons|Category:Manchukuo}} {{Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] [[Катэгорыя:Маньчжурыя]] bedzcp5eaxbvrdcvbz11w5bpf3c75ek 0 108078 5173292 3150648 2026-07-30T14:53:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173292 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Юбер Рабер |арыгінал імя = {{lang-fr|Hubert Robert}} |імя пры нараджэнні = |партрэт = Élisabeth-Louise Vigée-Le Brun - Hubert Robert (1788).jpg |шырыня = 200px |загаловак = [[Мары Элізабет Віжэ-Лебрэн]], партрэт Юбера Рабера, [[1788]], [[Луўр]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Францыя|1750}} |жанр = [[пейзаж]] |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = Category:Hubert Robert }} {{цёзкі2|Рабер}} '''Юбер Рабер''' ({{lang-fr|Hubert Robert}}, [[22 мая]] [[1733]], {{МН|Парыж}}, [[Францыя]] — [[15 красавіка]] [[1808]], {{МС|Парыж}}, [[Францыя]]) — французскі [[пейзаж]]ыст, які атрымаў еўрапейскую вядомасць габарытнымі палотнамі з рамантызаванымі выявамі антычных руін у асяроддзі ідэалізаванай прыроды. Яго мянушкай была «Рабер развалін» (''Robert des Ruines''). [[Выява:Hubert Robert 001.jpg|thumb|left|Юбер Рабер, ''Антычныя руіны'', [[1754]]—[[1765]], [[Будапешт]]]] [[Выява:Hubert Robert 002.jpg|thumb|left|Юбер Рабер, ''Тэраса ў Марлі'', [[Санкт-Пецярбург]], [[Эрмітаж]]]] [[Выява:Hubert Robert 003.jpg|thumb|left|Юбер Рабер, ''Лесвіца ў палацы Фарнезэ ў Капрарола'', [[Луўр]]]] == Біяграфія == У [[1745]]—[[1751]] вучыўся ў [[езуіты|езуітаў]] у парыжскім Калеж-дэ-Франс, у [[1754]] адправіўся ў [[Рым]] разам з паслом Францыі [[Эцьен Франсуа Шуазель|Эцьенам Франсуа Шуазелем]] (у яго бацькі служыў бацька Рабера). Правёў там 11 гадоў, пазнаёміўся з [[Піранезі]], які аказаў на яго вялікі ўплыў, з [[Жан Анарэ Фраганар|Фраганарам]], іншымі мастакамі, калекцыянерамі мастацтва. У [[1760]] ездзіў з Фраганарам у [[Неапаль]], наведваў разваліны [[Пампеі|Пампей]]. У [[1765]] вярнуўся ў Парыж, у [[1766]] быў прыняты ў Каралеўскую Акадэмію жывапісу і скульптуры. Стаў планіроўшчыкам каралеўскіх садоў, хавальнікам каралеўскага музея, канцлерам Акадэміі і інш., займаўся ўбраннем рэзідэнцый караля, каралевы і вышэйшых прыдворных (палацы ў [[Трыянон]]е, Мерэвілі, [[Эрменанвіль|Эрменанвілі]]). Падчас [[Вялікая Французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]] быў у кастрычніку 1793 арыштаваны па падазроне ў нелаяльнасці, складзены ў турму Сент-Пелажы, затым у турму Сен-Лазар. Вызвалены ў [[1794]] пасля падзення [[Максіміліян Рабесп'ер|Рабесп'ера]]. Памёр ад апаплексічнага ўдару. == Творчасць == Вядомы маляўнічымі фантазіямі, чый асноўны матыў — паркі і рэальныя, а часцей уяўныя «велічныя руіны» (па выразе [[Дэні Дзідро|Дзідро]]), мноства эскізаў да якіх ён зрабіў падчас знаходжання ў Італіі. [[Капрыча]] Рабера высока шанаваліся сучаснікамі, пра яго пісаў у паэме «Уяўленне» ([[1806]]) [[Жак Дэліль]], [[Вальтэр]] абраў яго для ўпрыгожвання свайго замка ў [[Ферней|Фернее]]. Яго карціны прадстаўлены ў [[Луўр]]ы, музеі [[Карнавале]], пецярбургскім [[Эрмітаж]]ы і іншых палацах і сядзібах Расіі, у шматлікіх буйных музеях Еўропы, ЗША, Канады, Аўстраліі. Пра маляўнічы свет мастака зняў дакументальны фільм [[Аляксандр Мікалаевіч Сакураў|Аляксандр Сакураў]] «Рабер. Шчаслівае жыццё» ([[1996]]). == Цікавыя звесткі == Мастак меў звычай пакідаць на палотнах свае фірмовыя меткі. У кожнай карціне сярод надпісаў на сцяне руіны, на помніку, каменным абломку, нават на [[кляймо|кляйме]] каровы і інш. можна знайсці імя: «Hubert Robert», «H. Robert» ці ініцыялы «H.R.». На некаторых карцінах сярод намаляваных людзей мастак пакідаў свой аўтапартрэт (сівавалосы мужчына сярэдніх гадоў). {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Каменская,&nbsp;Т.&nbsp;Д. |загаловак = Гюбер Робер, 1733—1808 |адказны = |серыя = |спасылка = |выданне = |месца = {{Л.}} |выдавецтва = Государственный Эрмитаж |год = 1939 |том = |старонак = }} * {{кніга |аўтар = Немилова,&nbsp;И. |загаловак = Картины Гюбера Робера на литературные сюжеты в собрании Эрмитажа |адказны = |серыя = |спасылка = |выданне = |месца = {{М.}} |выдавецтва = Искусство |год = 1956 |том = |старонак = }} * {{кніга |аўтар = Дьяков Л. А. |загаловак = Гюбер Робер |адказны = |серыя = |спасылка = |выданне = |месца = {{М.}} |выдавецтва = Изобразит. искусство |год = 1971 |том = |старонак = }} * {{кніга |аўтар = |загаловак = Гюбер Робер и архитектурный пейзаж второй половины XVIII века |адказны = |серыя = |спасылка = |выданне = |месца = {{Л.}} |выдавецтва = Искусство, Ленинградское отделение |год = 1984 |том = |старонак = |старонкі = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга |аўтар = [[Міхаіл Ямпольскі|Ямпольский,&nbsp;М.]] |частка = Смерть и пространство (Сокуров, Юбер Робер) |загаловак = О близком. Очерки немиметического зрения |адказны = |серыя = Научная библиотека |спасылка = |выданне = |месца = {{М.}} |выдавецтва = Новое литературное обозрение |год = 2001 |том = |старонак = 240 |старонкі = 124-146 |isbn = 5-86793-141-2 |тыраж = 3000 }} * {{кніга |аўтар = Cayeux, Jean De |загаловак = Hubert Robert et les jardins |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Paris |выдавецтва = Herscher |год = 1987 |том = |pages = |allpages = 160 |серыя = |isbn = 2-7335-0144-5 |тыраж = }} * {{кніга |аўтар = Radisich, Paula Rea |загаловак = Hubert Robert: painted spaces of the Enlightenment |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Cambridge; New York |выдавецтва = Cambridge University Press |год = 1998 |том = |pages = |allpages = 207 |серыя = |isbn = 0-521-59351-4 |тыраж = }} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Hubert Robert|Юбер Рабер}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/robert_hubert.html Працы ў музеях свету] * [http://www.krugosvet.ru/articles/92/1009249/1009249a1.htm Старонка ў энцклопедии Кругосвет"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081228202216/http://www.krugosvet.ru/articles/92/1009249/1009249a1.htm |date=28 снежня 2008 }} {{DEFAULTSORT:Рабер Юбер}} [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Францыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] {{Бібліяінфармацыя}} r9ih9doxf0lauoqxlm4gh1xnqaatd3y 0 108267 5173756 4407717 2026-07-31T11:33:56Z Autumndancer 168015 5173756 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Альба}} {{НП}} '''Альба''' ({{lang-it|Alba}}) — галоўны [[горад]] вобласці [[Ланге (вобласць, Італія)|Лангэ]] на мяжы [[Лігурыя|Лігурыі]] і [[П’емонт]]а, уздоўж ракі [[Танара]], у [[Італія|італьянскай]] правінцыі [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Ваколіцы славяцца сваімі [[персік]]амі, белымі [[труфель|труфелямі]] і сухім [[віно]]м. Насельніцтва складае 29&nbsp;759 чалавек, шчыльнасць насельніцтва складае 551 чал./км². Займае плошчу 54 км². Паштовы індэкс — 12051. Тэлефонны код — 00173. Заступнік горада - [[святы Лаўрэнцій]]. Свята горада штогод святкуецца [[10 жніўня]]. == Гісторыя == Заснаванне паселішча Альба-Пампея (''Alba Pompeia'') на дарозе з [[Акві-Тэрмэ]] ў [[Турын]] прыпісваецца консулу [[Гней Пампей Страбон|Пампею Страбону]]. У гэтым горадзе нарадзіўся адзін з рымскіх імператараў, [[Перцінакс]]. З IV стагоддзя ў Альбе меўся свой [[біскуп]] пад начальствам архібіскупа Міланскага. З XI стагоддзя — свабодная камуна [[Ламбардская ліга|Ламбардскай лігі]], у пазнейшыя часы — яблык разладу паміж [[манферат|манферацкімі]] [[Алерамічы]], [[мілан]]скімі [[Вісконці]] і домам [[Ганзага]]. Па выніках [[вайна за мантуанскую спадчыну|вайны за мантуанскую спадчыну]] (1631) адышоў да [[Савойскі дом|Савойскага дома]], пасля чаго страціў былое значэнне. == Славутасці == Помнікі даўніны — [[раманіка|раманскі]] [[Сабор Святога Лаўрэнція (Альба)|сабор св. Лаўрэнція]] (дабудаваны ў 1486 годзе, рэканструяваны ў XIX стагоддзі), [[готыка|гатычная]] [[Сан-Даменіка|царква св. Дамініка]], сярэдневяковы біскупскі палац, прысутныя месцы XIII стагоддзя, а таксама некаторыя вежы XIV—XV стст. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Выява:Alba-duomo-navata maggiore.jpg|center|250px]] | width="5%"| | width="29%"|[[Выява:Alba italy.jpg|center|270px]] | width="5%"| | [[Выява:Alba-piazza risorgimento.jpg|center|250px]] |- | align="center"|У саборнай царкве | | align="center"|Краявід горада | | align="center"|П'яцца Рысарджымента |} {{Правінцыя Кунеа}} [[Катэгорыя:Гарады П’емонта]] ottfgjpuqxkyo67xbo8xdp9qg5lxcal 0 108949 5173390 5165185 2026-07-30T21:20:20Z ~2026-42478-17 171923 /* Спасылкі */ 5173390 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Пірэнэі |Нацыянальная назва = |Выява = Pyrenees topographic map-ru.svg |Подпіс = Фізічная карта Пірэнэяў |Краіна = Іспанія/Францыя/Андора |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 450 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Анета |Вышыня = 3404 |Пазіцыйная карта = Іспанія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пірэне́і''' ({{lang-fr|Pyrénées}}, {{lang-es|Pirineos}}, {{lang-oc|Pirenèus}}, {{lang-ca|Pirineus}}, {{lang-eu|Pirinioak}}) — [[горная сістэма]] ў [[Францыя|Францыі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Андора|Андоры]], паміж [[Біскайскі заліў|Біскайскім залівам]] і [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Даўжыня — 450 км, вышыня — да 3404 м ([[пік Анета]]). На захадзе развіты [[вапняк]]і, [[карст]]; у цэнтры — пераважна [[крышталічныя пароды]], альпійскія формы рэльефу, [[ледавік]]і (плошча каля 40 км²); на ўсходзе хрыбты паніжаюцца, чаргуючыся з міжгорнымі ўпадзінамі. У ніжніх частках схілаў — зараслі міжземнаморскіх кустарнікаў, да 1800—2100 м пераважаюць лясы, вышэй — кустарнікі і сенажаці. Радовішчы [[баксіты|баксітаў]], [[жалезная руда|жалезных руд]]. Важны кліматападзел (на поўнач ад Пірэнеяў — тэрыторыя з умераным кліматам, на поўдзень — з субтрапічным). [[Эпанім]]ам Пірэнеяў з’яўляецца '''[[Пірэна, дачка Бебрыка|Пірэна]]''' — гераіня антычнай міфалогіі, якая была разадрана звярамі і пахавана на Пірэнеях<ref>''[[Сілій Італік]]''. Пуніка, III, 415-443:<small> тэкст на [http://www.thelatinlibrary.com/silius.html лацінскай мове]</small></ref>. == Гл. таксама == * [[Пірэнейскі паўвостраў]] * [[Вінемаль]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://foto.slava.ws/album14 Фатаграфіі Пірэнэяў] {{Бібліяінфармацыя}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] [[Катэгорыя:Горы Андоры]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пірэнеі]] lyi8yargwvre599rlx3wusyxgqhw2xo 0 114393 5173734 4345562 2026-07-31T10:57:35Z Redaktor GLAM 101782 Better quality version of image 5173734 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} [[Выява:RomaForoRomanoTempioDivoGiulio.JPG|thumb|Разваліны храма]] [[Выява:Temple of Divus (141306750).jpg|thumb|Рэканструкцыя]] '''Храм Цэзара''' ({{lang-la|aedes Divi Iuli}} — храм абагаяўлёнага Юлія) — храм у гонар [[Гай Юлій Цэзар|Гая Юлія Цэзара]] на [[Рымскі форум|рымскім форуме]]. Храм размяшчаўся ў паўднёва-ўсходняй частцы форуму, на месцы, дзе было спалена цела забітага Цэзара<ref>{{Platner|Aedes_Divi_Juli}}</ref>. Цэзар стаў другім, пасля [[Ромул]]а, абагаяўлёным рымлянінам. Будаўніцтва пачалося праз два гады пасля забойства Цэзара ў 42 годзе да н. э., асвячоны толькі ў 29 годзе да н. э.<ref>Cassius Dio 51, 21</ref> Па малюнках на манетах стала магчымым аднавіць аблічча храма. На подыуме размяшчаўся круглы алтар. Ад храма захавалася да нашых дзён толькі частка подыўма. {{зноскі}} == Літаратура == * Filippo Coarelli, ''Il Foro romano. Periodo repubblicano e augusteo'', Roma 1985, ISBN 88-85020-68-2, pp. 308—323. * Maria Floriani Squarciapino, «Il fregio del tempio del Divo Giulio», in ''Rendiconti dell’Accademia Nazionale dei Lincei'', 12, 1957, pp. 270—284. * Pierre Gros, voce ''Iulius, Divus, aedes'', in Eva Margareta Steinby (a cura di), ''Lexicon topographicum urbis Romae'', III, Roma 1996, ISBN 88-7140-096-8, pp. 116—119. == Спасылкі == {{Commons|Category:Temple of Iulius Caesar (Rome)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рымскі форум]] [[Катэгорыя:Архітэктура Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Дахрысціянскія храмы Рыма]] 77ry5ptpwitlgfq6onj65skm8x9bipu 0 118166 5173514 1551625 2026-07-31T06:34:08Z Ueschar 151377 арфаграфія 5173514 wikitext text/x-wiki {{Часавыя паясы Еўропы}} '''Цэнтральнаеўрапейскі час''' ({{lang-en|Central European Time}}, {{langi|en|CET}}) — адна з назваў [[Часавы пояс|часавага пояса]] [[Сусветны каардынаваны час|UTC+1]]. Гэтым часам карыстаюцца некаторыя [[Еўропа|еўрапейскія]] і [[Паўночная Афрыка|паўночнаафрыканскія]] краіны. Большасць з іх карыстаюцца таксама цэнтральнаеўрапейскім летнім часам ({{langi|en|CEST}}) UTC+2 у якасці [[Летні час|летняга часу]]. У вузейшым сэнсе пад '''цэнтральнаеўрапейскім часам''' маецца на ўвазе сістэма вылічэння часу ў тых краінах і тэрыторыях Еўропы (Аўстрыя, Албанія, Андора, Бельгія, Боснія і Герцагавіна, Ватыкан, Венгрыя, Германія, Гібралтар, Данія, кантынентальная частка Іспаніі, Італія, Ліхтэнштэйн, Люксембург, Македонія, Мальта, Манака, Нідэрланды, Нарвегія, Польшча, Сан-Марына, Сербія, Славакія, Славенія, Францыя, Харватыя, Чарнагорыя, Чэхія, Швейцарыя, Швецыя), дзе ўзімку выкарыстоўваецца час [[UTC+1|часавага пояса UTC+1]], а ўлетку — [[UTC+2|часавага пояса UTC+2]]. == Геаграфія == Круглы год па цэнтральнаеўрапейскім часе жывуць {{DZA}} і {{TUN}}. Наступныя краіны і тэрыторыі выкарыстоўваюць цэнтральнаеўрапейскі час узімку паміж 1:00 UTC апошняй нядзелі кастрычніка і 1:00 UTC апошняй нядзелі сакавіка: * {{AUT}} * {{ALB}} * {{AND}} * {{BEL}} * {{BIH}} * {{VAT}} * {{HUN}} * {{DEU}} * {{GIB}} * {{DNK}} (метраполія) * {{ESP}} (акрамя [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]]) * {{ITA}} * {{LIE}} * {{LUX}} * {{MKD}} * {{MLT}} * {{MCO}} * {{NED}} (метраполія) * {{NOR}} * {{POL}} * {{SMR}} * {{SRB}} * {{SVK}} * {{SLO}} * {{FRA}} (метраполія) * {{CRO}} * {{MNE}} * {{CZE}} * {{CHE}} * {{SWE}} == Сінонімы == З-за наяўнасці вялікай колькасці дзяржаў у гэтым поясе сустракаюцца і іншыя абазначэнні: * MET ({{lang-en|Middle European Time}}, сярэднееўрапейскі час) (не блытаць з MET — {{lang-en|Middle Eastern Time}}) * «Берлінскі час» * MEZ ({{lang-de|Mitteleuropaische Zeit}}) {{Часавыя паясы}} [[Катэгорыя:Часавыя паясы]] jbi7kdfn5rn8r6zeoi70mr5l120sjui 0 120962 5173505 4639962 2026-07-31T06:21:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173505 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Янкіча |Нацыянальная назва = ru/Янкича |Карта = |Краіна = Расія |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 31 |lat_sec =13.9 |lon_dir = E |lon_deg = 152 |lon_min = 48|lon_sec =53.9 |region = RU |CoordScale = |Плошча = 3.7 |Плошча заліваў = |Вышыня = 388 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = Ushisir islands.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд Янкіча і Рыпанкіча з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Янкіча''' ({{lang-ru|Янкича}}) — паўднёвы востраў [[Ушышыр|архіпелага Ушышыр]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 3,7 км². Незаселены. == Прырода == Востраў уяўляе сабой конус актыўнага вулкана Ушышыр. Найвышэйшы пункт — 388 м. Дыяметр прыкладна 2,8 км. Значную частку Янкіча займае вулканічны кратар са стромымі зубчастымі сценамі. Паколькі паўднёвая сцяна разбурана, частка кратара занята бухтай, прыдатнай для стаянак марскіх суднаў. Прыдатнай для ўжывання вады няма, аднак шмат гарачых крыніц, насычаных фасфатамі. На востраве шмат [[птушкі|птушак]]. == Гісторыя == Паводле ўяўленняў [[айны|айнаў]], карэнных насельнікаў [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]], востраў Янкіча служыў рэзідэнцыяй [[бог]]а агню Канакамуі і наведваўся імі ў рытуальных мэтах. У [[1875]]—[[1945]] гг. уваходзіў у склад [[Японія|Японіі]]. З 1945 г. у складзе [[Расія|Расіі]]. == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ushishir Астравы Ушышыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190717185135/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ushishir |date=17 ліпеня 2019 }} {{Курыльскія астравы}} [[Катэгорыя:Курыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] pi005j96fg6y4i6zfqevane2fbmepya 100 121975 5173322 5172719 2026-07-30T15:51:01Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5173322 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Іван Якаўлевіч Файніцкі|2026-07-30T14:56:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Васілевіч Харламповіч|2026-07-30T13:33:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джавані Бальтрафіа|2026-07-30T11:25:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кацярына Балонская|2026-07-30T11:09:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сасета (мастак)|2026-07-30T08:28:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Васіль фон Роткірх|2026-07-30T07:33:29Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Дзяніс Трусаў|2026-07-30T06:58:55Z|Librarum}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Брачалаў|2026-07-30T05:36:08Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Анджэй Струг|2026-07-29T19:35:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вольга Касцюк|2026-07-29T19:14:05Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Ордэн Кастуся Каліноўскага (Беларуская вызвольная армія)|2026-07-29T16:14:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гілель Самуілавіч Аляксандраў|2026-07-29T14:32:23Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Мікалай Платонавіч Агароў|2026-07-29T11:59:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Падлеўскі|2026-07-29T11:43:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Філіп Аўрыль|2026-07-29T11:07:29Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вінцэнт Карчэўскі|2026-07-29T10:27:02Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мануэль Менендэс|2026-07-29T07:20:24Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў|2026-07-28T16:52:36Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч|2026-07-28T13:39:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bos2ddvtqg7mqdtupamyg93tz9u2erb 0 128893 5173755 4407155 2026-07-31T11:32:21Z Autumndancer 168015 5173755 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Айзонэ''' ({{lang-it|Aisone}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 261 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 7 чал./км². Плошча 36 км². Паштовы індэкс — 12010. Тэлефонны код — 0171. Заступніца камуны — святая Natività della Beata Vergine Maria. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] o5zsj3vuoiow4zep9jjomwjma1pn2bu 0 128894 5173757 4407726 2026-07-31T11:35:09Z Autumndancer 168015 5173757 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Альбарэта-дэла-Торэ''' ({{lang-it|Albaretto della Torre}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 248 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 62 чал./км². Плошча — 4 км². Паштовы індэкс — 12050. Тэлефонны код — 0173. Заступнік камуны — [[святы Себасцьян]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] j398he1hm2ta7ds4g82guyq7pjea28z 0 128895 5173760 4407861 2026-07-31T11:36:22Z Autumndancer 168015 5173760 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Альта''' ({{lang-it|Alto}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 122 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 16 чал./км². Плошча — 8 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174. Заступніккамуны святы San Michele Arcangelo. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 5xk8wqfb33nmu8iy15ozukue0jw371a 0 128901 5173775 4412334 2026-07-31T11:47:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Барбарэска]] у [[Барбарэска (камуна)]] 4412334 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Барбарэска |арыгінальная назва = Barbaresco |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 43|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 8|lon_min = 5|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = П'емонт |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Кунеа{{!}}Кунеа |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 7 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 274 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 662 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 94 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0173 |паштовы індэкс = 12050 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 04011 |катэгорыя ў Commons = Barbaresco |сайт = http://www.comune.barbaresco.cn.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Alberto Bianco |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Барбарэска''' ({{lang-it|Barbaresco}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва складае 662 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 94 чал./км². Займае плошчу 7 км². Паштовы індэкс — 12050. Тэлефонны код — 0173. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Іаан Прадцеча|Іаан Хрысціцель]]. {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] htsfd2nshwf8dlkjd8hwd4haht9n5ha 5173779 5173775 2026-07-31T11:53:48Z Autumndancer 168015 5173779 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Барбарэска''' ({{lang-it|Barbaresco}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 662 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 94 чал./км². Плошча — 7 км². Паштовы індэкс — 12050. Тэлефонны код — 0173. Заступнік — святы [[Іаан Прадцеча|Іаан Хрысціцель]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 7fag5gk14m1i78jfm61re92v7sl2epq 0 128902 5173765 4412369 2026-07-31T11:39:24Z Autumndancer 168015 5173765 wikitext text/x-wiki {{НП}} [[Файл:11 01 25 barge palazzo comunale.jpg|міні]] '''Барджэ''' ({{lang-it|Barge}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 7757 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае чал./км². Плошча — 82 км². Паштовы індэкс — 12032. Тэлефонны код — 0175. Заступнікам камуны святы [[Іаан Прадцеча|Іаан Хрысціцель]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 3aubp8vtz8042yuaih4oe80tnmheia8 0 128903 5173766 4412429 2026-07-31T11:41:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Барола]] у [[Барола (Італія)]] 4412429 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Барола |арыгінальная назва = Barolo |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 37|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 7|lon_min = 56|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = П'емонт |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Кунеа{{!}}Кунеа |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 5 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 301 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 733 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 147 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0173 |паштовы індэкс = 12060 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 04013 |катэгорыя ў Commons = Barolo |сайт = http://barolo.langabarolo.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Walter Mazzocchi |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Барола''' ({{lang-it|Barolo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва складае 733 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 147 чал./км². Займае плошчу 5 км². Паштовы індэкс — 12060. Тэлефонны код — 0173. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Luigi IX di Francia. {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 6ng3f7pwz8hxcidc1k8q009i85tmo71 5173772 5173766 2026-07-31T11:45:23Z Autumndancer 168015 5173772 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Барола}} {{НП}} '''Барола''' ({{lang-it|Barolo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 733 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 147 чал./км². Плошча — 5 км². Паштовы індэкс — 12060. Тэлефонны код — 0173. Заступнік камуны — святы Luigi IX di Francia. {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] la9bkia4qt3nkga0dalynz0bi5pjduk 5173773 5173772 2026-07-31T11:46:01Z Autumndancer 168015 5173773 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Барола}} {{НП}} '''Барола''' ({{lang-it|Barolo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 733 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 147 чал./км². Плошча — 5 км². Паштовы індэкс — 12060. Тэлефонны код — 0173. Заступнік камуны — святы Luigi IX di Francia. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] i6vbnoga01bmhwpjkefgf8f4vyvpwft 0 128904 5173783 4413135 2026-07-31T11:56:48Z Autumndancer 168015 5173783 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Бастыя-Мандові''' ({{lang-it|Bastia Mondovì}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 636 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 58 чал./км². Плошча 11 км². Паштовы індэкс — 12060. Тэлефонны код — 0174. Заступнік — San Fiorenzo. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] etrytzin34rdwe09505d2oga3hes9nm 0 128905 5173784 4413193 2026-07-31T11:57:48Z Autumndancer 168015 5173784 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Батыфола''' ({{lang-it|Battifollo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 239 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 22 чал./км². Плошча — 11 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174. Заступнік — San Giorgio. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 54nqcz7i28douqalvfvxihaj1onpsf0 0 128906 5173785 4413327 2026-07-31T11:58:57Z Autumndancer 168015 5173785 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Бейнетэ''' ({{lang-it|Beinette}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 2984 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 176 чал./км². Плошча — 17 км². Паштовы індэкс — 12081. Тэлефонны код — 0171. Заступнік — San Giacomo e San Cristoforo. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] m8ake0yafd1tf10cs9x1s7pvtmkbyxp 0 128915 5173781 4412348 2026-07-31T11:54:52Z Autumndancer 168015 5173781 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Боргамале''' ({{lang-it|Borgomale}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 401 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 50 чал./км². Плошча — 8 км². Паштовы індэкс — 12050. Тэлефонны код — 0173. Заступніца — святая Madonna del Carmine. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] gwvajzkmudweybczugab8x9nmbw13g8 0 128918 5173782 4413109 2026-07-31T11:55:45Z Autumndancer 168015 5173782 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Басаласка''' ({{lang-it|Bossolasco}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Кунеа (правінцыя)|Кунеа]]. Насельніцтва — 675 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 48 чал./км². Плошча — 14 км². Паштовы індэкс — 12060. Тэлефонны код — 0173. Заступнік — святы [[Іаан Прадцеча]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] sauj7i9j2p03w8vusuj7bizptusc5ck 0 129048 5173761 4410473 2026-07-31T11:37:27Z Autumndancer 168015 5173761 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Армеа''' ({{lang-it|Ormea}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 1860 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 15 чал./км². Плошча — 124 км². Паштовы індэкс — 12078. Тэлефонны код — 0174. Заступнік камуны — святы Марцін. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 83y1hg8bm6n73wr5wm4bcqkdhmq0o3k 0 129054 5173714 4444570 2026-07-31T10:19:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Перла]] у [[Перла (Італія)]]: ёсць горад у Арканзасе 4444570 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Перло |арыгінальная назва = Perlo |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 20|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 8|lon_min = 5|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = П’емонт |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Кунеа{{!}}Кунеа |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 11 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 697 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 123 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 11 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0174 |паштовы індэкс = 12070 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 04162 |катэгорыя ў Commons = Perlo |сайт = http://www.perlo.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Simona Rossotti |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Перло''' ({{lang-it|Perlo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва складае 123 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 11 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[архангел Міхаіл]]. {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] cnrqc6zshsrdgdu1oqi2lnlgodboahd 5173717 5173714 2026-07-31T10:22:30Z Autumndancer 168015 5173717 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Перла}} {{НП}} '''Перла''' ({{lang-it|Perlo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 123 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 11 чал./км². Плошча — 11 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[архангел Міхаіл]]. {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] azju39nv2zprmatw9b1hy28ym51bljo 5173753 5173717 2026-07-31T11:31:17Z Autumndancer 168015 5173753 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Перла}} {{НП}} '''Перла''' ({{lang-it|Perlo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 123 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 11 чал./км². Плошча — 11 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[архангел Міхаіл]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] okuml17p8juejsozqar5u3p4bptup3c 0 129088 5173701 4448834 2026-07-31T10:08:20Z Autumndancer 168015 5173701 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Расана''' ({{lang-it|Rossana}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 949 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 50 чал./км². Плошча 19 км². Паштовы індэкс — 12020. Тэлефонны код — 0175. Заступніца — Assunzione di Maria. {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 3z114t396r8sti0ueyzc16v686oplxs 5173702 5173701 2026-07-31T10:09:24Z Autumndancer 168015 5173702 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Расана''' ({{lang-it|Rossana}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 949 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 50 чал./км². Плошча 19 км². Паштовы індэкс — 12020. Тэлефонны код — 0175. Заступніца — Assunzione di Maria. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] l4d4w1vri11ijctyefyutn4572im60n 0 129134 5173710 4419439 2026-07-31T10:15:29Z Autumndancer 168015 5173710 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віёла}} {{НП}} '''Віёла''' ({{lang-it|Viola}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 438 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 21 чал./км². Плошча — 21 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174. Заступнік — святы Георгій. {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] 2yozbthsaabsn4l901p50th3i2phulz 5173712 5173710 2026-07-31T10:16:19Z Autumndancer 168015 5173712 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віёла}} {{НП}} '''Віёла''' ({{lang-it|Viola}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Кунеа|Кунеа]]. Насельніцтва — 438 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 21 чал./км². Плошча — 21 км². Паштовы індэкс — 12070. Тэлефонны код — 0174. Заступнік — святы Георгій. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Кунеа}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Кунеа]] sesss8jyswkzn323kbhhp26nfewuc4o 0 130322 5173265 4409573 2026-07-30T14:00:57Z Autumndancer 168015 5173265 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Андрыяна''' ({{lang-it|Andriano}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 912 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 228 чал./км². Плошча — 4 км². Паштовы індэкс — 39018. Тэлефонны код — 0471. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] pory9zub6fm0r705bzp8mr97b4bp1yh 0 130323 5173270 4410039 2026-07-30T14:01:45Z Autumndancer 168015 5173270 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Антэрыва''' ({{lang-it|Anterivo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 390 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 35 чал./км². Плошча — 11 км². Паштовы індэкс — 39040. Тэлефонны код — 0471. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] bmgee6b4ojjxbjzgw2kascsyakzwxpv 0 130325 5173264 4405755 2026-07-30T14:00:04Z Autumndancer 168015 5173264 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Авеленга''' ({{lang-it|Avelengo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 709 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 26 чал./км². Плошча — 27 км². Паштовы індэкс — 39010. Тэлефонны код — 0473. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Іаан Прадцеча]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 5wuo7b6vz8k1gvbsj91b70qvk7x30d3 0 130332 5173482 4466809 2026-07-31T05:43:06Z Autumndancer 168015 5173482 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Чэрмес''' ({{lang-it|Cermes}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 1229 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 205 чал./км². Плошча — 6 км². Паштовы індэкс — 39010. Тэлефонны код — 0473. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] fjd3dhkfpanjxr4g6gt75kqpkq5e120 0 130339 5173574 4468113 2026-07-31T07:31:21Z Autumndancer 168015 5173574 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Энья''' ({{lang-it|Egna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 4724 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 200 чал./км². Плошча — 24 км². Паштовы індэкс — 39044. Тэлефонны код — 0471. Заступнік населенага пункта — [[Мікалай Цудатворац]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] fwv7e59ipxyydxl2j89n1iknxpxktoc 0 130340 5173578 4464086 2026-07-31T07:33:36Z Autumndancer 168015 5173578 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Фіе-ала-Шыліяр''' ({{lang-it|Fiè allo Sciliar}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 3015 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 69 чал./км². Плошча — 44 км². Паштовы індэкс — 39050. Тэлефонны код — 0471. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Галерэя == [[Файл:Völs am Schlern - Prösels Castle.jpg|thumb|300px|left|Замак Прёсельс недалёка ад вёскі Фіе-ала-Шыліяр]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 2cjdd38k0y8v9bmwng329rdup1qelvh 0 130342 5173575 4463962 2026-07-31T07:32:02Z Autumndancer 168015 5173575 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Фунес''' ({{lang-it|Funes}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 2379 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 30 чал./км². Плошча — 80 км². Паштовы індэкс — 39040. Тэлефонны код — 0472. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 9q1ioxvtrpilypco2cn2ewdmtg6o7z7 5173576 5173575 2026-07-31T07:32:32Z Autumndancer 168015 5173576 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Фунес}} {{НП}} '''Фунес''' ({{lang-it|Funes}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 2379 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 30 чал./км². Плошча — 80 км². Паштовы індэкс — 39040. Тэлефонны код — 0472. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] m773zvbn23t1c3vl7m5zezpaxo76iwd 0 130358 5173582 4441614 2026-07-31T07:36:43Z Autumndancer 168015 5173582 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Нова-Левантэ''' ({{lang-it|Nova Levante}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 1825 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 37 чал./км². Плошча — 50 км². Паштовы індэкс — 39056. Тэлефонны код — 0471. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Бальцана}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 28q57n3jz96h0zybafa7n8bsntdtr3v 0 130363 5173483 4444569 2026-07-31T05:45:23Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Перка]] у [[Перка (Італія)]] 4444569 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Перка |арыгінальная назва = Perca |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 47|lat_sec =28 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 58|lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Трэнціна — Альта-Адыджэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Бальцана{{!}}Бальцана |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 30 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 972 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1409 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 44 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0474 |паштовы індэкс = 39030 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 021063 |катэгорыя ў Commons = Perca |сайт = http://www.comune.perca.bz.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Joachim Reinalter |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Перка''' ({{lang-it|Perca}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва складае 1409 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 44 чал./км². Займае плошчу 30 км². Паштовы індэкс — 39030. Тэлефонны код — 0474. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы . {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] aajt19xrk9u693ap6azeitr8wsflbf0 5173486 5173483 2026-07-31T05:48:37Z Autumndancer 168015 5173486 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Перка}} {{НП}} '''Перка''' ({{lang-it|Perca}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва -е 1409 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 44 чал./км². Плошча — 30 км². Паштовы індэкс — 39030. Тэлефонны код — 0474. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 25zucsm7s6u31ew8lbipjod4lhz2it7 0 130383 5173481 4467509 2026-07-31T05:42:25Z Autumndancer 168015 5173481 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Шэна''' ({{lang-it|Scena}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 2788 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 58 чал./км². Плошча — 48 км². Паштовы індэкс — 39017. Тэлефонны код — 0473. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] lup7inoy2xsisl90m3ueyy40c8n2qwu 0 130388 5173271 4453230 2026-07-30T14:03:10Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сеста]] у [[Сеста (Бальцана)]] 4453230 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Сеста |арыгінальная назва = Sesto |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 42|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 21|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Трэнціна — Альта-Адыджэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Бальцана{{!}}Бальцана |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 80 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1310 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1937 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 24 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0474 |паштовы індэкс = 39030 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 021092 |катэгорыя ў Commons = Sesto |сайт = http://www.comune.sesto.bz.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Fritz Egarter |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Сеста''' ({{lang-it|Sesto}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва складае 1937 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 24 чал./км². Займае плошчу 80 км². Паштовы індэкс — 39030. Тэлефонны код — 0474. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы . {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 0l7s3dx9piu9w789evj72shjgu5gi3c 5173477 5173271 2026-07-31T05:39:52Z Autumndancer 168015 5173477 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Сеста}} {{НП}} '''Сеста''' ({{lang-it|Sesto}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 1937 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 24 чал./км². Плошча 80 км². Паштовы індэкс — 39030. Тэлефонны код — 0474. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] h4f6omrhryyz9wwjzmlrpue3xtmpykl 0 130394 5173580 4461939 2026-07-31T07:35:46Z Autumndancer 168015 5173580 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Тэрлана''' ({{lang-it|Terlano}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 4010 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 218 чал./км². Плошча 18 км². Паштовы індэкс — 39018. Тэлефонны код — 0471. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 5pyn7cthuy88bbt5nq18dvd0m3xujvc 0 130395 5173579 4461947 2026-07-31T07:35:02Z Autumndancer 168015 5173579 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Тэрмена-сула-Страда-дэль-Віна''' ({{lang-it|Termeno sulla Strada del Vino}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 3231 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 170 чал./км². Плошча — 19 км². Паштовы індэкс — 39040. Тэлефонны код — 0471. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 09a71yrunamut3pwv4aad1jzsa079s5 0 130410 5173263 4416520 2026-07-30T13:59:14Z Autumndancer 168015 5173263 wikitext text/x-wiki {{НП}} {{значэнні}} '''Варна''' ({{lang-it|Varna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва — 3994 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 57 чал./км². Плошча — 70 км². Паштовы індэкс — 39040. Тэлефонны код — 0472. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] 7tord88xgbiyh602ojojkffop7e5517 0 130465 5173622 4430561 2026-07-31T08:09:28Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Клоц]] у [[Клоц (правінцыя)]]: таксама прозвішча, дынастыя 4430561 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Клоц |арыгінальная назва = Cloz |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 25|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 5|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Трэнціна — Альта-Адыджэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Трэнта{{!}}Трэнта |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 791 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 727 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 91 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0463 |паштовы індэкс = 38020 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 022063 |катэгорыя ў Commons = Cloz |сайт = http://www.comune.cloz.tn.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Luca Franch |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Клоц''' ({{lang-it|Cloz}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва складае 727 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 91 чал./км². Займае плошчу 8 км². Паштовы індэкс — 38020. Тэлефонны код — 0463. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santo Stefano Protomartire. {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 9q9ovv3tegw4kxb109mq6362ujegx5w 5173624 5173622 2026-07-31T08:10:49Z Autumndancer 168015 5173624 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Клоц}} {{НП}} '''Клоц''' ({{lang-it|Cloz}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 727 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 91 чал./км². Плошча 8 км². Паштовы індэкс — 38020. Тэлефонны код — 0463. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 902m2wmvjlw7hfxxz2mo82gi7vt302f 0 130475 5173603 4422961 2026-07-31T07:58:11Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дарэ]] у [[Дарэ (правінцыя)]]: таксама прозвішча 4422961 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Дарэ |арыгінальная назва = Darè |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 5|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 10|lon_min = 43|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Трэнціна — Альта-Адыджэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Трэнта{{!}}Трэнта |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 1 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 234 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 234 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0465 |паштовы індэкс = 38080 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 022073 |катэгорыя ў Commons = Darè |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Riccardo Binelli |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дарэ''' ({{lang-it|Darè}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва складае 234 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 234 чал./км². Займае плошчу 1 км². Паштовы індэкс — 38080. Тэлефонны код — 0465. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы . {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] b1kfogjj6zzp7rz0ntmq79kl1yypo3x 5173617 5173603 2026-07-31T08:02:28Z Autumndancer 168015 5173617 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дарэ}} {{НП}} '''Дарэ''' ({{lang-it|Darè}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 234 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 234 чал./км². Плошча — 1 км². Паштовы індэкс — 38080. Тэлефонны код — 0465. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 3y0v3a87zw018w9p57bxhd0zbsqr8qz 0 130495 5173594 4404680 2026-07-31T07:51:34Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Імер]] у [[Імер (камуна)]]: больш шырокі тэрмін 4404680 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Імер |арыгінальная назва = Imèr |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 9|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 48|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Трэнціна — Альта-Адыджэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Трэнта{{!}}Трэнта |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 27 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 667 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1206 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = 44 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0439 |паштовы індэкс = 38050 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 022097 |катэгорыя ў Commons = Imer |сайт = http://www.mezzanoimer.com/imer/index.htm |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Gianni Bellotto |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Імер''' ({{lang-vec|Imèr}}, {{lang-it|Imer}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва складае 1206 чалавек (2010 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 44 чал./км². Займае плошчу 27 км². Паштовы індэкс — 38050. Тэлефонны код — 0439. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Pietro e San Paolo di Tarso. {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] khwi7g78g323zzyltjadyr8kuxp5gqb 5173600 5173594 2026-07-31T07:55:04Z Autumndancer 168015 5173600 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Імер}} {{НП}} '''Імер''' ({{lang-vec|Imèr}}, {{lang-it|Imer}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 1206 чалавек (2010 г.), шчыльнасць насельніцтва — 44 чал./км². Плошча — 27 км². Паштовы індэкс — 38050. Тэлефонны код — 0439. {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] ji316zg1gu2duxc256yj7gn3yd89vpa 5173601 5173600 2026-07-31T07:55:42Z Autumndancer 168015 5173601 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Імер}} {{НП}} '''Імер''' ({{lang-vec|Imèr}}, {{lang-it|Imer}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 1206 чалавек (2010 г.), шчыльнасць насельніцтва — 44 чал./км². Плошча — 27 км². Паштовы індэкс — 38050. Тэлефонны код — 0439. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 3155a31ciux3m2nagi2ci3kgk70gxr7 0 130520 5173583 4410896 2026-07-31T07:38:42Z Autumndancer 168015 5173583 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Асана}} {{НП}} '''Асана''' ({{lang-it|Ossana}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 789 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 32 чал./км². Плошча — 25 км². Паштовы індэкс — 38026. Тэлефонны код — 0463. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Вігілій Трэнцкі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 90cx9vlvyv7ws1klqp7mzh2ng12a0um 0 130579 5173592 4461435 2026-07-31T07:49:00Z Autumndancer 168015 5173592 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Трэс''' ({{lang-it|Tres}}) — скасаваная камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчалася ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўвалася адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 700 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 50 чал./км². Плошча — 14 км². Паштовы індэкс — 38010. Тэлефонны код — 0463. Скасавана 1 студзеня 2015 года, з мэтай стварэння новай камуны Прадая. Яна была створана шляхам аб’яднання суседніх муніцыпалітэтаў Трэс, Верва, Карэда, Змарана і Таё. {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 8xsvxulhqb4t0w0qflr1icqb41qzayf 5173593 5173592 2026-07-31T07:49:49Z Autumndancer 168015 5173593 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Трэс''' ({{lang-it|Tres}}) — скасаваная камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчалася ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўвалася адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 700 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 50 чал./км². Плошча — 14 км². Паштовы індэкс — 38010. Тэлефонны код — 0463. Скасавана 1 студзеня 2015 года, з мэтай стварэння новай камуны Прадая. Яна была створана шляхам аб’яднання суседніх муніцыпалітэтаў Трэс, Верва, Карэда, Змарана і Таё. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{правінцыя Трэнта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 1b4ceouuw3dfh2d9ykboc02fdy79meb 0 132902 5173455 5173007 2026-07-31T01:35:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173455 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Сасета}} {{НП}} '''Сасета''' ({{lang-it|Sassetta}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Таскана]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Ліворна (правінцыя)|Ліворна]]. Насельніцтва — 548 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 21 чал./км². Плошча — 26 км². Паштовы індэкс — 57020. Тэлефонны код — 0565. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Ліворна}} {{Заліўка камун Італіі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Ліворна]] mygsvmu13ghbm1qso6ghhuanm1kb6p1 0 133452 5173655 4339910 2026-07-31T08:46:52Z Autumndancer 168015 5173655 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ары}} {{НП}} '''Ары''' ({{lang-it|Ari}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Абруца]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя К'еці|К’еці]]. Насельніцтва — 1265 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 113 чал./км². Плошча — 11 км². Паштовы індэкс — 66010. Тэлефонны код — 0871. Заступнік камуны — святы Ян. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя К'еці}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі К’еці]] jt3zyxq9jw89wp5mjt5r8pf8gwu2kwb 0 133816 5173689 4428339 2026-07-31T09:51:07Z Autumndancer 168015 5173689 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кана}} {{НП}} '''Кана''' ({{lang-it|Canna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Калабрыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Казенца (правінцыя)|Казенца]]. Насельніцтва — 828 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 41 чал./км². Плошча — 20 км². Паштовы індэкс — 87070. Тэлефонны код — 0981. Заступніца камуны — Madonna Immacolata concezione. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till:1572 bar:1871 from:0 till:1646 bar:1881 from:0 till:1707 bar:1901 from:0 till:1455 bar:1911 from:0 till:1308 bar:1921 from:0 till:1375 bar:1931 from:0 till:1505 bar:1936 from:0 till:1641 bar:1951 from:0 till:1695 bar:1961 from:0 till:1508 bar:1971 from:0 till:1482 bar:1981 from:0 till:1258 bar:1991 from:0 till:1053 bar:2001 from:0 till:869 PlotData= bar:1861 at: 1572 fontsize:S text:1.572 shift:(-8,5) bar:1871 at: 1646 fontsize:S text:1.646 shift:(-10,5) bar:1881 at: 1707 fontsize:S text:1.707 shift:(-10,5) bar:1901 at: 1455 fontsize:S text:1.455 shift:(-10,5) bar:1911 at: 1308 fontsize:S text:1.308 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1375 fontsize:S text:1.375 shift:(-10,5) bar:1931 at: 1505 fontsize:S text:1.505 shift:(-10,5) bar:1936 at: 1641 fontsize:S text:1.641 shift:(-10,5) bar:1951 at: 1695 fontsize:S text:1.695 shift:(-10,5) bar:1961 at: 1508 fontsize:S text:1.508 shift:(-10,5) bar:1971 at: 1482 fontsize:S text:1.482 shift:(-10,5) bar:1981 at: 1258 fontsize:S text:1.258 shift:(-10,5) bar:1991 at: 1053 fontsize:S text:1.053 shift:(-10,5) bar:2001 at: 869 fontsize:S text:869 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Казенца}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Казенца]] jh10fbxs6kmamnukcoqnonqij0dfzcc 5173698 5173689 2026-07-31T09:54:57Z Autumndancer 168015 5173698 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кана}} {{НП}} '''Кана''' ({{lang-it|Canna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Калабрыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Казенца (правінцыя)|Казенца]]. Насельніцтва — 828 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 41 чал./км². Плошча — 20 км². Паштовы індэкс — 87070. Тэлефонны код — 0981. Заступніца камуны — Madonna Immacolata concezione. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Казенца}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Казенца]] ks7e8htlpog7kv9ebzafr45miten7t4 0 134387 5173660 4464104 2026-07-31T08:53:10Z Autumndancer 168015 5173660 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Філадэльфія (значэнні)}} {{НП}} '''Філадэльфія''' ({{lang-it|Filadelfia}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Калабрыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Віба-Валентыя (правінцыя)|Віба-Валентыя]]. Насельніцтва складае 5810 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 193 чал./км². Займае плошчу 30 км². Паштовы індэкс — 89814. Тэлефонны код — 0968. Заступнікам населенага пункта лічыцца [[Святая Варвара]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:10000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till:5422 bar:1871 from:0 till:6046 bar:1881 from:0 till:6480 bar:1901 from:0 till:6634 bar:1911 from:0 till:7895 bar:1921 from:0 till:9480 bar:1931 from:0 till:9588 bar:1936 from:0 till:8748 bar:1951 from:0 till:9674 bar:1961 from:0 till:9092 bar:1971 from:0 till:8651 bar:1981 from:0 till:8495 bar:1991 from:0 till:8099 bar:2001 from:0 till:6283 PlotData= bar:1861 at: 5422 fontsize:S text:5.422 shift:(-8,5) bar:1871 at: 6046 fontsize:S text:6.046 shift:(-10,5) bar:1881 at: 6480 fontsize:S text:6.480 shift:(-10,5) bar:1901 at: 6634 fontsize:S text:6.634 shift:(-10,5) bar:1911 at: 7895 fontsize:S text:7.895 shift:(-10,5) bar:1921 at: 9480 fontsize:S text:9.480 shift:(-10,5) bar:1931 at: 9588 fontsize:S text:9.588 shift:(-10,5) bar:1936 at: 8748 fontsize:S text:8.748 shift:(-10,5) bar:1951 at: 9674 fontsize:S text:9.674 shift:(-10,5) bar:1961 at: 9092 fontsize:S text:9.092 shift:(-10,5) bar:1971 at: 8651 fontsize:S text:8.651 shift:(-10,5) bar:1981 at: 8495 fontsize:S text:8.495 shift:(-10,5) bar:1991 at: 8099 fontsize:S text:8.099 shift:(-10,5) bar:2001 at: 6283 fontsize:S text:6.283 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Віба-Валентыя}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Віба-Валенцыя]] se6nd0rgcywantbyjulu4zu94w20g6q 5173664 5173660 2026-07-31T08:54:14Z Autumndancer 168015 5173664 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Філадэльфія (значэнні)}} {{НП}} '''Філадэльфія''' ({{lang-it|Filadelfia}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Калабрыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Віба-Валентыя (правінцыя)|Віба-Валентыя]]. Насельніцтва — 5810 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 193 чал./км². Плошча — 30 км². Паштовы індэкс — 89814. Тэлефонны код — 0968. Заступніца — [[Святая Варвара]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Віба-Валентыя}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Віба-Валенцыя]] emwb3idk3rluxelma715v9crwd27n0o 0 134610 5173636 4448688 2026-07-31T08:27:50Z Autumndancer 168015 5173636 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Рамала}} {{НП}} '''Рамала''' ({{lang-it|Romallo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 602 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 301 чал./км². Плошча — 2 км². Паштовы індэкс — 38020. Тэлефонны код — 0463. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Віталій. {{правінцыя Трэнта}} {{Ізаляваны артыкул}} hrju3sl6hm7ycwlf363a7ojl96cw7lo 5173639 5173636 2026-07-31T08:28:47Z Autumndancer 168015 5173639 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Рамала}} {{НП}} '''Рамала''' ({{lang-it|Romallo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва — 602 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 301 чал./км². Плошча — 2 км². Паштовы індэкс — 38020. Тэлефонны код — 0463. Заступнік камуны — святы Віталій. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Трэнта}} {{Ізаляваны артыкул}} bhwle6ccanyo0fwm7g1gofd61xofwfz 0 134611 5173647 4449439 2026-07-31T08:35:55Z Autumndancer 168015 5173647 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Рума}} {{НП}} '''Рума''' ({{lang-it|Rumo}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва - 857 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва - 28 чал./км². Плошча - 30 км². Паштовы індэкс — 38020. Тэлефонны код — 0463. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Трэнта}} 9lr2llsznkmna71sbede3bq7xcthiod 0 140721 5173463 4469117 2026-07-31T05:04:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173463 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | беларускае імя = Ян Агінскі | поўнае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= Herb Ogiński.png | шырыня герба =120px | подпіс герба= [[Герб «Агінец»]] <!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ --> | тытул =[[Гетман польны літоўскі]] | парадак = | перыядпачатак =[[1682]] | перыядканец =[[1684]] | перыяд праўлення = | папярэднік =[[Казімір Ян Сапега]] | пераемнік = [[Юзаф Багуслаў Слушка]] | тытул_2 =[[Ваявода полацкі]] | парадак_2 = | перыядпачатак_2 =[[1682]] | перыядканец_2 =[[1684]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 =[[Казімір Ян Сапега]] | пераемнік_2 = [[Дамінік Міхал Слушка]] | тытул_3 =[[Ваявода мсціслаўскі]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 =[[1672]] | перыядканец_3 =[[1682]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 =[[Мікалай Цеханавецкі]] | пераемнік_3 = [[Шыман Караль Агінскі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахаваная = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | Rodovid= }} '''Ян Агінскі''' (каля 1625 — {{ДС|24|2|1684}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Паходзіў з [[Агінскія|роду Агінскіх]], сын [[Самуэль Леў Агінскі|Самуэля]] і Соф’і Білевіч. Быў выхаваны ў [[праваслаўе|праваслаўі]], але пасля стаў [[каталік]]ом<ref name="kamunikat"/>. [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскі]] харужы з 1650 і маршалак з 1657, [[падваявода]] віленскі ў 1661—1665, [[польны пісар ВКЛ]] ў 1668—1672, [[ваявода мсціслаўскі]] ў 1672—1682, [[ваявода полацкі|полацкі]] і [[гетман польны літоўскі]] з 1682; пасол на [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймы]] 1658, 1667, 1668, дэпутат [[Трыбунал ВКЛ|Трыбунала ВКЛ]] у 1654. У 1654 перайшоў на бок цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], з 1656 зноў у войску ВКЛ, удзельнічаў у бітвах супраць шведаў і войск цара, супраць туркаў і крымскіх татар. Удзельнік [[Бітва пад Венай (1683)|бітвы пад Венай 1683]]. Ён памёр [[24<!--25--> лютага]] [[1684]] г. у [[Кракаў|Кракаве]] пасля вяртання з ваеннай экспедыцыі<ref name="kamunikat">[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Цудатворны абраз Маці Божай Студэнцкай і гарадзенская шляхта: ідэнтыфікацыя, радаводы, сувязі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011.</ref>. Пераходзіў з адных магнацкіх груповак у іншыя са значнай выгадай для сябе. Валодаў шматлікімі маёнткамі. Разам з другой жонкай Яаннай Тэадорай з Нарушэвічаў ён заснаваў у 1679 годзе [[Касцёл францысканцаў (Грынявічы)|францішканскі кляштар]] ў сваім маёнтку [[Лапеніца]] ў [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскім павеце]]<ref name="kamunikat"/>. == Сям’я == Двойчы жанаты: з Ганнай Сямашкай (шлюб у 1645) меў дзяцей * [[Мікалай Францішак Агінскі|Мікалая Францішка]]; * [[Рыгор Антоні Агінскі|Рыгора Антонія]]; * [[Леў Казімір Агінскі|Льва Казіміра]]; * Ганну; * Марыяну Ганну; * Алену. У першым шлюбе са [[Станіслаў Далмат-Ісайкоўскі|Станіславам Далматам-Ісайкоўскім]], сынам Яна Ісайкоўскага і Яанны Тэадоры з Нарушэвічаў (другой жонкі Яна Агінскага), у другім — за [[чашнік вялікі літоўскі|чашнікам вялікім літоўскім]] [[Мікалай Тарла|Мікалаем Тарла]]. Фундавала выданне «Збору цудаў» гарадзенская [[Маці Божая Студэнцкая|Маці Божай Студэнцкай]]<ref name="kamunikat"/>. Другі раз ажаніўся ў 1660 з Яанай Тэадорай [[Нарушэвічы|Нарушэвіч]], дачкой [[Станіслаў Нарушэвіч (сын Крыштафа)|Станіслава Нарушэвіча]], ад якой меў дзяцей: * Аляксандра; * [[Казімір Дамінік Агінскі|Казіміра Дамініка]]; * [[Марцыян Антоні Агінскі|Марцыяна Антонія]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=203|артыкул=Агінскія|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} == Спасылкі == * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/oginscy01.html Генеалогія магнацкіх радоў Рэчы Паспалітай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130927044521/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/oginscy01.html |date=27 верасня 2013 }} {{Гетманы польныя літоўскія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Агінскі Ян}} [[Катэгорыя:Агінскія|Ян]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы полацкія]] [[Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія]] [[Катэгорыя:Пісары польныя літоўскія]] [[Катэгорыя:Падваяводы віленскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі земскія ваўкавыскія]] [[Катэгорыя:Харунжыя ваўкавыскія]] 8jfy4j6s0x5kpvsu0d7914g11axv1jd 0 143219 5173511 4469381 2026-07-31T06:28:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173511 wikitext text/x-wiki {{ДД |беларускае імя=Януш Аляксандр Сангушка |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт=Januš_Alaksandar_Sanguška._Януш_Аляксандар_Сангушка_(XVIII).jpg |шырыня партрэта=250px |подпіс=Я. А. Сангушка. Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] |герб=POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg |шырыня герба=100px |подпіс герба=[[Герб «Пагоня Літоўская»]] |тытул=[[Маршалак надворны літоўскі]] |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак=1750 |перыядканец=1760 |перыяд праўлення= |папярэднік=[[Ігнацы Агінскі]] |пераемнік=[[Юзаф Сангушка]] |каментар= |дата нараджэння= |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род= |бацька= |маці= |муж= |жонка= |дзеці=''няма'' |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons=Janusz Aleksander Sanguszko |Rodovid= }} '''Януш Аляксандр Сангушка''' ({{ДН|5|5|1712}}, [[Любартаў]] — {{ДС|13|9|1775}}, {{МС|Дубна|ў Ровенскай вобласці|Дубна, Ровенская вобласць}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Мечнік вялікі літоўскі]] ([[1735]]—[[1750]]), [[маршалак надворны літоўскі]] ([[1750]]—[[1760]]). VII і апошні ардынат [[Астрог (горад)|астрожскі]]. == Біяграфія == [[Выява:Януш Олександр Санґушко.jpg|150px|міні|злева|Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]]] З княжацкага роду [[Сангушкі|Сангушкаў]] герба [[Герб «Пагоня Літоўская»|«Пагоня Літоўская»]], сын [[Павел Караль Сангушка|Паўла Караля]], [[маршалак вялікі літоўскі|маршалка вялікага літоўскага]], і Мар’яны з [[Любамірскія|Любамірскіх]]. Меў братоў [[Януш Мадэст Сангушка|Януша Мадэста]], [[Юзаф Сангушка|Юзафа]] і [[Геранім Януш Сангушка|Гераніма Януша]]. Абіраўся [[Пасол соймавы|паслом]] на соймы. Кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] (узнагароджаны [[11 жніўня]] [[1736]] у [[Дрэздэн]]е). Фундаваў кляштар капуцынаў у [[Стараканстанцінаў|Стараканстанцінаве]]. Шлюб з Канстанцыяй Дэнгаф, дачкой [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Эрнэста Дэнгафа]], быў бяздзетным. З прычыны адсутнасці нашчадкаў і магчымасці па яго смерці спрэчак на гэтай глебе ініцыяваў Кальбушаўскую транзакцыю ([[1753]]), у выніку якой адбыўся падзел [[Астрожская ардынацыя|Астрожскай ардынацыі]] паміж сябрамі і прыхільнікамі магнацкай групоўкі [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. Сам Януш Аляксандр Сангушка захаваў за сабой права пажыццёвага карыстання гэтай маёмасцю. Большую частку жыцця правёў у [[Дубенскі замак|Дубенскім замку]], атрымаў вядомасць гультая і валацугі. == Цікавыя факты == * Януш Аляксандр Сангушка апынуўся на першым месцы ў тройцы «п’яніцаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]», складзенай яго сучаснікам мемуарыстам [[Андрэй Кітовіч|Андрэем Кітовічам]]. На трэцяе месца ў гэтым шэрагу аўтар паставіў [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку»]]<ref>Сіняк Н. [http://www.ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=30:2010-03-26-20-23-30&catid=1:-19217-&Itemid=1 У Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307081047/http://www.ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=30:2010-03-26-20-23-30&catid=1:-19217-&Itemid=1 |date=7 сакавіка 2016 }} // Сіняк Н. У Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Любанскага раёна. / Рэд.-уклад. В. Р. Феранц; Рэдкал.: В. А. Сойка, Н. М. Сіняк i інш. — Мінск: Ураджай, 1996. — 439 с.: іл.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=540|артыкул=Сангушкі|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} * Памяць: гіст.-дакум. хроніка Любанскага раёна. / Рэд.-уклад. В. Р. Феранц; Рэдкал.: В. А. Сойка, Н. М. Сіняк i інш. — Мінск: Ураджай, 1996. — 439 с.: іл. {{Маршалкі надворныя літоўскія}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сангушка Януш Аляксандр}} [[Катэгорыя:Сангушкі|Януш Аляксандр]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Маршалкі надворныя літоўскія]] [[Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люблінскім ваяводстве]] mgqwwa4myfd0vxrr7c9lfs1cv8ua6ul 0 150016 5173355 4857082 2026-07-30T18:13:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173355 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Юнацтва}} {{Выдавецтва | назва = Кніжнае выдавецтва «Юнацтва» | лагатып = | памер = | краіна = [[Беларусь]] | заснавана = | isbn = | вэб-сайт = }} '''Кніжнае выдавецтва «Юнацтва»''' — дзяржаўнае беларускае кніжнае выдавецтва. == Гісторыя == Заснаванае [[2 студзеня]] [[1981]] года. Спецыялізавалася на выданні кніг для дзяцей. У год выходзіла амаль 120 кніг. У [[2002]] годзе ўвайшло ў склад выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» як рэдакцыя дзіцячай лiтаратуры<ref>[http://kamunikat.org/Junactva.html Юнацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615065044/http://kamunikat.org/Junactva.html |date=15 чэрвеня 2012 }} Камунікат</ref>. На момант закрыцця ў выдавецтве дзейнічалі рэдакцыі літаратуры для дашкольнікаў, малодшых школьнікаў і падлеткаў, у якіх працавала 33 спецыялісты.<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/24843169.html У выніку ліквідацыю «Юнацтва» пацерпяць беларускія дзеці] Радыё Cвабода</ref>. == Дырэктары == * [[Валянцін Антонавіч Лукша|Валянцін Лукша]] (1981—1998) * [[Алесь Камароўскі]] (1998—2002) {{зноскі}} [[Катэгорыя:Выдавецтвы]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1981 годзе]] 6i5hj62n8n6uk68law47o1ji4kawb6g 0 152771 5173460 4141120 2026-07-31T04:44:31Z СоколовМихаил 169825 Выпраўленне калек з рускай мовы, граматычных памылак у прэамбуле і даданне вікі-спасылак. 5173460 wikitext text/x-wiki [[File:Wurst und Schinken.jpg|thumb|Каўбасны кірмаш, Іспанія.]] '''Каўбаса''' — [[харчовыя прадукты|харчовы прадукт]], від [[каўбасныя вырабы|каўбасных вырабаў]], які вырабляецца з мяснога [[фарш|фаршу]] ў кішачнай або штучнай [[абалонка|абалонцы]]. Можа ўтрымліваць адзін або некалькі відаў [[мяса]]. Элемент [[еўрапейская кухня|еўрапейскай кухні]]. == Віды каўбас == === Вараныя каўбасы === Вырабляюцца з прасоленага фаршу. Іх вараць пры тэмпературы каля 80 градусаў. Вараныя каўбасы могуць утрымліваць вялікую колькасць соі, а могуць быць і вегетарыянскімі з сояй або сейтанам замест мяса. З-за ўтрымання вялікай колькасці вады доўга не захоўваюцца. Вараныя каўбасы ўтрымліваюць 10-15 % [[бялкі|бялку]], 20-30 % [[тлушч]]у, энергетычная каштоўнасць — 220—310 ккал на 100 г. === Варана-вэнджаныя каўбасы === Спачатку вараць, а потым падвяргаюць вэнджанню. Утрымоўваюць больш спецый, чым вараныя каўбасы. У адрозненне ад вараных каўбас (у якіх фарш ўяўляе аднастайную масу) варана-вэнджаныя каўбасы могуць складацца з дробных кавалачкаў пэўнага памеру. У якасці дадаткаў выкарыстоўваюцца [[малако]], вяршкі, мука, [[сала]] і [[крухмал]]. Варана-вэнджаныя каўбасы ўтрымліваюць 10-17 % бялку, 30-40 % тлушчаў, іх энергетычная каштоўнасць — 350—410 ккал на 100 г, а тэрмін захоўвання ў халадзільніку — не больш за 15 сутак. == Літаратура == * Eleonora Trojan, Julian Piotrowski, ''Tradycyjne wędzenie'' AA Publishing. ISBN 978-83-61060-30-7 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каўбасы| ]] [[Катэгорыя:Мяса]] [[Катэгорыя:Мясаперапрацоўка]] kh5b3iobmigkfn66quki60pd0u1f87z 5173615 5173460 2026-07-31T08:01:22Z M.L.Bot 261 калі ўжо стыль, калькі і граматыка пайшлі 5173615 wikitext text/x-wiki [[File:Wurst und Schinken.jpg|thumb|Каўбасны кірмаш, Іспанія.]] '''Каўбаса''' — [[харчовыя прадукты|харчовы прадукт]], від [[Мясныя вырабы|мясных вырабаў]] з [[фарш|фаршу]] ў кішачнай або штучнай [[абалонка|абалонцы]]. Можа змяшчаць адзін або некалькі відаў [[мяса]]. Элемент [[еўрапейская кухня|еўрапейскай кухні]]. == Віды каўбас == === Вараныя каўбасы === Вырабляюцца з прасоленага фаршу. Іх вараць пры тэмпературы каля 80 градусаў. Вараныя каўбасы могуць утрымліваць вялікую колькасць соі, а могуць быць і вегетарыянскімі з сояй або сейтанам замест мяса. З-за ўтрымання вялікай колькасці вады доўга не захоўваюцца. Вараныя каўбасы ўтрымліваюць 10-15 % [[бялкі|бялку]], 20-30 % [[тлушч]]у, энергетычная каштоўнасць — 220—310 ккал на 100 г. === Варана-вэнджаныя каўбасы === Спачатку вараць, а потым падвяргаюць вэнджанню. Утрымоўваюць больш спецый, чым вараныя каўбасы. У адрозненне ад вараных каўбас (у якіх фарш ўяўляе аднастайную масу) варана-вэнджаныя каўбасы могуць складацца з дробных кавалачкаў пэўнага памеру. У якасці дадаткаў выкарыстоўваюцца [[малако]], вяршкі, мука, [[сала]] і [[крухмал]]. Варана-вэнджаныя каўбасы ўтрымліваюць 10-17 % бялку, 30-40 % тлушчаў, іх энергетычная каштоўнасць — 350—410 ккал на 100 г, а тэрмін захоўвання ў халадзільніку — не больш за 15 сутак. == Літаратура == * Eleonora Trojan, Julian Piotrowski, ''Tradycyjne wędzenie'' AA Publishing. ISBN 978-83-61060-30-7 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каўбасы| ]] [[Катэгорыя:Мяса]] [[Катэгорыя:Мясаперапрацоўка]] 1v0gvyy7j7ta6u2c1jnrhlecil30c39 0 157955 5173410 5070357 2026-07-30T22:39:35Z Bk1949 50943 5173410 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Левін}} {{Архітэктар}} '''Леанід Мендэлевіч Ле́він''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі архітэктар. [[Заслужаны архітэктар БССР]] ([[1988]]), лаўрэат [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] і [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]], акадэмік [[Міжнародная акадэмія архітэктуры|Міжнароднай]] і [[Беларуская акадэмія архітэктуры|Беларускай акадэміі архітэктуры]] ([[1997]]), старшыня [[Саюз беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб'яднанняў і абшчын|Саюза беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб’яднанняў і абшчын]] з 1991 па 2014 год. Адзін з аўтараў мемарыяльнага комплексу «[[Хатынь]]», за які (у складзе аўтарскага калектыву) быў удастоены Ленінскай прэміі. == Біяграфія == Нарадзіўся [[25 ліпеня]] [[1936]] года ў [[Менск]]у ў сям’і Мендэля Моўшавіча і Лізаветы Левіных<ref name="ctv">[http://www.ctv.by/obnyal-ya-derevce-i-poproshchalsya-s-lizoy-on-vernulsya-fronta-i-uznal-chto-zhena-umerla-ot «Обнял я деревце и попрощался с Лизой»: он вернулся с фронта и узнал, что жена умерла от дистрофии. История семьи архитектора Левина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180825164948/http://www.ctv.by/obnyal-ya-derevce-i-poproshchalsya-s-lizoy-on-vernulsya-fronta-i-uznal-chto-zhena-umerla-ot |date=25 жніўня 2018 }}</ref>. Скончыў 13-ю школу. Бацька ў першыя дні вайны сышоў на фронт, а маці і бабуля з маленькімі дзецьмі Лёнем і Мацільдай эвакуіравалася з Мінска, дабраўшыся таварнякамі да станцыі [[Кара-Балта|Кара-Балты]] ў [[Кыргызстан]]е. Лізавета Левіна памерла там ад знясілення<ref name="minsknews">[https://minsknews.by/nepridumannaya-istoriya-voennogo-pochtovogo-romana/ Непридуманная история военного почтового романа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210613053254/https://minsknews.by/nepridumannaya-istoriya-voennogo-pochtovogo-romana/ |date=13 чэрвеня 2021 }}</ref>. У 1954—1960 гадах вучыўся ў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]]. У 1960—1997 гадах працаваў у Інстытуце «[[Мінскпраект]]» (ад архітэктара да кіраўніка Майстэрні па забудове цэнтра Мінска). 1960—1967 — удзел у стварэнні парку імя 50-годдзя Савецкай улады. Член [[КПСС]] з [[1965]] года. 1968 — удзел у стварэнні выставачнага павільёна ВДНГ БССР у Мінску. 1970 — у складзе аўтарскага калектыву быў уганараваны Ленінскай прэміяй за мемарыяльны комплекс 1968—1969 гг. «Хатынь». З 1997 года — дырэктар уласнай творчай майстэрні УП «Творчая майстэрня архітэктара Л. Левіна». Сябры і калегі — скульптар [[Анатоль Анікейчык]], архітэктар [[Юрый Градаў]]. Памёр [[1 сакавіка]] [[2014]] года ў [[Мінск]]у. Пахаваны 4 сакавіка на Цэнтральнай алеі [[Усходнія могілкі|Усходніх могілак]] у Мінску<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/149791 У Мінску развіталіся з архітэктарам Леанідам Левіным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140307183429/http://www.interfax.by/news/belarus/149791 |date=7 сакавіка 2014 }}</ref>. == Грамадская дзейнасць == Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1963]] года, пасля член [[Саюз архітэктараў Беларусі|Саюза архітэктараў Беларусі]]. Член каардынацыйнага Савета Сусветнага кангрэса рускамоўнага яўрэйства, член Генеральнага Савета Еўраазіяцкага яўрэйскага Савета. Старшыня Беларускага аб’яднання яўрэйскіх арганізацый і абшчын (1991), старшыня Мінскага яўрэйскага дабрачыннага фонду «[[Хэсэд-Рахамім|Хэсэд-Рахамім»]], старшыня гістарычнага таварыства «Трасцянец». Старшыня Міжнароднай яўрэйскай акадэміі мастацтва<ref name="ХЕХ">{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Левин Леонид Менделевич}}</ref>. == Работы == Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве і самастойна): === Мемарыяльныя комплексы === [[Файл:Khatyn, Belarus 25.jpg|thumb|злева|[[Мемарыяльны комплекс «Хатынь»]]]] [[Файл:Belarus-Minsk-Memorial_Pit-2.jpg|thumb|[[Яма (мемарыял)|Мемарыяльны комплекс ахвярам халакоста «Яма»]]]] * [[Мемарыяльны комплекс «Хатынь»]] (1968); * [[Яма (мемарыял)|Мемарыяльны комплекс ахвярам халакоста «Яма»]] (2000) на тэрыторыі былога [[Мінскае гета|Мінскага гета]]; * Дзецям, якія загінулі ў Вялікай Айчыннай вайне (на месцы дзіцячага канцлагера) і ад Чарнобыльскай катастрофы (пасёлак [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красны Бераг]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]], 2006); * Мемарыяльны комплекс вязням гета ў г. [[Слуцк]]у; * Мемарыяльны комплекс загінуўшым яўрэям у г.п. [[Гарадзея]] (2004); * [[Мемарыяльны комплекс «Праклён фашызму»]] на месцы спаленай вёскі Шунёўка [[Бягомльскі сельсавет|Бягомльскага сельсавета]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (1983)<ref name="vov">{{кніга|загаловак=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыклапедыя|адказны=Рэдкал.: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1990|старонак=680|isbn=5-85700-012-2|тыраж=20&nbsp;000}}</ref>; * [[Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]] каля г.п. [[Ушачы]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] Віцебскай вобласці; * {{нп5|Салдацкае поле|«Салдацкае поле»|ru|Солдатское поле}} ў Валгаградзе (1976-80)<ref name="ХЕХ"/>; * Мемарыяльны комплекс у г. [[Ізюм]] ([[Харкаўская вобласць]], [[Украіна]])<ref name="ХЕХ"/>; * помнік салдатам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, у г. [[Бухара]] ([[Узбекістан]])<ref name="ХЕХ"/>; * [[Шталаг-342|«Шталаг-342»]] у г. [[Маладзечна]] ([[1990]])<ref name="ХЕХ"/>. === Помнікі === [[Файл:Мемарыяльный комплекс Прарыў.jpg|міні|злева|[[Прарыў (мемарыяльны комплекс)|Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]]]] [[Файл:Мінск._Парк_Янкі_Купалы_(04).jpg|thumb|[[Помнік Янку Купалу (Мінск)|Помнік Янку Купалу]] ў [[Мінск]]у]] * [[Помнік Канстанціну Сяргеевічу Заслонаву (Орша)|помнік К. С. Заслонаву]] ў Оршы ([[1964]])<ref name="АСБ"/>; * [[Кацюша (мемарыяльны комплекс)|Помнік «Кацюша»]] ў Оршы (1965)<ref name="АСБ"/>; * [[помнік падпольшчыкам Асінторфа]] ([[1967]])<ref name="АСБ"/> * [[помнік піянеру-герою Гойшыку]] ў г. [[Івацэвічы]] ([[1967]])<ref name="АСБ"/> * [[помнік Ф. Конанавай (Любань)|помнік Ф. Конанавай]] у [[Любань|Любані]] ([[1967]])<ref name="АСБ"/> * [[Мемарыяльны комплекс «Прарыў»|Помнік беларускім партызанам («Прарыў»)]]; * [[Помнік Янку Купалу (Мінск)|Помнік Янку Купалу]] ў [[Мінск]]у<ref name="АСБ"/> (1972; сааўтары архітэктар [[Ю. Градаў]], скульптары [[А. Анікейчык]], [[А. Заспіцкі]], [[Л. Гумілеўскі]]); * [[Помнік Якубу Коласу (Мінск)|Помнік Якубу Коласу]] ў [[Мінск]]у (1972)<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік воінам-бухарцам]] у [[Бухара|Бухары]] ([[1975]])<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік Гастэлу|Помнік М. Ф. Гастэлу і яго экіпажу]] ў г.п. [[Радашковічы]] ([[1976]])<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Барысаў, Цэнтральная плошча)|Помнік У. І. Леніну]] ў [[Барысаў|Барысаве]] (1986)<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік У. І. Леніну (Нароўля)|Помнік У. І. Леніну]] ў [[Нароўля|Нароўлі]] ([[1982]])<ref name="АСБ"/>; * памятныя знакі дзеянням Мінскага партыйнага падполля ([[1980]]—[[1984]])<ref name="АСБ"/>; * [[Помнік князю Давыду|Помнік князю Давіду]] ў [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] (2000); * [[Помнік ахвярам мінскага гета]] на [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]] ў [[Мінск]]у (1998—2000); * [[Мемарыяльны знак ахвярам Мінскага гета]] каля [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілак]] ([[2009]], скульптары [[Алена Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі]]<ref name="kimpress5">[http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/119.pdf «Мастацтва» № 5 (410). 2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027115126/http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/119.pdf |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>, пры ўдзеле ў эскізнай распрацоўцы і працоўнай мадэлі помніка [[Максім Пятруль|Максіма Петруля]]<ref>[http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/122.pdf «Мастацтва» № 7 (412). 2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027124346/http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/122.pdf |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>). === Праекты будынкаў і збудаванняў === [[Файл:Ministry_of_foreign_affairs_of_Belarus_p03.jpg|thumb|[[Будынак Мінскага гаркама КПБ]]]] [[Файл:Nyam 08.jpg|міні|злева|Станцыя метро [[Станцыя метро Няміга, Мінск|«Няміга»]]]] [[Будынак тэатра лялек і кінатэатра «Піянер»]] (1965; у сааўтарстве з [[Г. Заборскі]]м), інтэрнат трактарнага завода па [[вуліца А. Кашавага (Мінск)|вул. А. Кашавага]] ([[1966]]), [[павільён ВДНГ БССР]] ([[1968]]), [[Будынак Мінскага гаркама КПБ|будынак гаркама КПБ]] ([[1979]]; цяпер — Міністэрства замежных спраў), станцыі метрапалітэна [[Плошча Леніна (станцыя метро, Мінск)|«Плошча Леніна»]] (1984)<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Абрамович Юрий Николаевич}}</ref> і «[[Няміга (станцыя метро, Мінск)|Няміга]]» (1990) у Мінску. === Іншае === Праект дэталёвай планіроўкі і забудовы цэнтра Мінска (1970—1975), [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспекта Машэрава]] (1980-я)<ref name="ХЕХ"/>, добраўпарадкаванне [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспекта Машэрава]] і набярэжнай р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] у цэнтры горада ([[1970]]—[[1975]])<ref name="АСБ"/>, рэканструкцыі цэнтра [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] (2000)<ref name="ХЕХ"/>. Рэгенерацыя [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] (Мінск, 1980—1986), праекты рэгенерацыі [[Верхні Горад|Верхняга горада]]<ref name="АСБ"/>, [[Вуліца Няміга|вуліцы Нямігі]], [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]]. Аўтар [[сцэнаграфія|сцэнаграфіі]] спектакля «Палёты з Анёлам» ([[2000]]), Аўтар кнігі «Хатынь», якая атрымала прэмію за наватарства ў вобласці літаратуры, нарысаў пра архітэктуру ў спецыялізаваным і масавым друку<ref name="ХЕХ"/>. == Сям’я == У шлюбе з архітэктарам [[Наталля Мікалаеўна Афанасьева|Наталляй Афанасьевай]] меў дачку [[Галіна Левіна|Галіну Левіну]], таксама архітэктара. == Узнагароды і прэміі == [[Заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь]] ([[1988]]). Лаўрэат [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі|Прэміі Ленінскага камсамола Беларусі]] (1967) за стварэнне мемарыяльных збудаванняў, якія ўвекавечваюць подзвіг савецкага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны, Прэміі Ленінскага камсамола Валгаграда, [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1970). Узнагароджаны двума [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Ганаровымі граматамі]] і [[Грамата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Граматай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]]<ref name="ХЕХ"/>, [[ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|ордэнам «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]. * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (2002, у аўтарскім калектыве) — ''за архітэктурна-манументальны ансамбль забудовы цэнтра г. [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] з памятным знакам князю Давыду, створаны ў 1998—2000 гадах''. * Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (2011), за мемарыял «Дзецям — ахвярам Вялікай Айчыннай вайны» ў [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красным Беразе]] (Гомельская вобласць) * [[Медаль Міколы Шчакаціхіна]] «За братэрскае спрычыненне ў развіцці навукі і культуры Беларусі». * Званне «[[Ганаровы грамадзянін Жлобінскага раёна]]» (2009)<ref>{{Cite web|url=https://gisp.gov.by/region/pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rayona|title=Почетные граждане Жлобинского района|access-date=6 верасня 2025|archive-date=8 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308174627/http://gisp.gov.by/ru/rajon/153-pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rajona|url-status=dead}}</ref>. == Памяць == * У [[Жлобін]]е адна з вуліц увесну 2015 года была пераназвана ў гонар Леаніда Левіна<ref name=":0">http://belisrael.info/?p=15421</ref>. * У сакавіку 2015 года імя Леаніда Левіна атрымала Гістарычная майстэрня ў Мінску<ref name=":0" />. * У 2017 годзе Саюз беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб’яднанняў і абшчын звярнуўся ў Мінгарвыканкам з прапановай даць імя Левіна вуліцы ў Мінску<ref name=":0" />. Гэтая просьба была задаволена ў снежні 2020 года, калі Мінгарсавет прыняў адпаведнае рашэнне (афіцыйна апублікавана ў студзені 2021 года)<ref>https://belisrael.info/?p=26935</ref>. == Крытыка == У якасці грамадскага дзеяча не раз паддаваўся крытыцы за недастатковае веданне рэалій яўрэйскага жыцця, пасіўнасць у зносінах з органамі ўлады, схільнасць да аўтарытарызму ў кіраванні <ref>[http://belisrael.info/?p=1613 Зуборев Л. Как создавалось «Общество еврейской культуры»]</ref><ref>[http://belisrael.info/?p=3891 Рубинчик В. О Левине и левинщине]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Левин Леонид Менделевич}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Левін Леанід Мендэлевіч|419}} == Спасылкі == * Партрэт аўтарства І. В. Мядзведзева — [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/10012/%D0%A1.%2082-85.pdf?sequence=1 НАЦИОНАЛЬНОЕ СВОЕОБРАЗИЕ В ТВОРЧЕСТВЕ АРХИТЕКТОРА-ХУДОЖНИКА И. В. МЕДВЕДЕВА. С. 85] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Левін Леанід Мендэлевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вучні Сяргея Каткова]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскпраекта]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай акадэміі архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дзеячы яўрэйскіх грамадскіх арганізацый]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Жлобіна]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Леаніда Левіна]] 74cyqq0de0z9pmxa4vr8h7uw7rsuvbz 0 158166 5173436 5104452 2026-07-31T01:03:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173436 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Juniper-berries-green FI-EU 2007-Sep-09 by-RAM.jpg | image title = Агульны выгляд расліны. | image descr = Агульны выгляд расліны | regnum = Расліны | parent = Juniperus | rang = Від | latin = Juniperus communis | author = [[L.]], [[1753]] | iucnstatus = lc | wikispecies = Juniperus communis }} '''Ядло́вец звыча́йны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|70}}</ref> (''Juniperus communis'') — [[Вечназялёныя расліны|вечназялёны]] [[хвоя|хвойны]] [[куст]], радзей [[дрэва]], [[Біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat|ядловец|Juniperus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|кіпарысавыя|Cupressaceae}}. Распаўсюджаны ў Паўночным паўшар’і ад прыпалярных абласцей да гор [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Расце ў самым розных біятопах — ад балот і лясоў з лугамі да скалістай мясцовасці. Акрамя гэтага, вельмі зменлівы від — еўразійская тыповыя разнавіднасць дасягае да некалькіх метраў у вышыню, у той час як іншыя разнавіднасці, распаўсюджаныя ў іншых частках арэалу, больш нізкія. Ядловец карысны для чалавека і адыгрывае важную ролю ў культуры. Ён выкарыстоўваецца, у прыватнасці, як лекавая, харчовая, эфіраалейная, фітанцыдная, драўняная, смаланосная, дэкаратыўная і фітамеліярацыйная расліна. Часта вырошчваецца ў якасці дэкаратыўнага кустоўя. Адыгрывае таксама важную ролю ў прыродных біяцэнозах, паколькі стварае месцапражыванні для невялікіх птушак і сысуноў. == Назва == Замест літаратурнай назвы ядловец у розных частках Беларусі можна пачуць ялавéц, ялóвец, ялéнец, яловіц<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref><ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Juniperus communis/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918</ref><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref><ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref> (у аснове назвы — спецыфіка будовы лісця: у маладых раслін яно хвоепадобнае). На Віцебшчыне і Смаленшчыне кажуць не ядловец, а мажуха<ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref><ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref> (ад {{lang-ru|можжевельник}})<ref>{{Cite web |url=http://delaemvmeste.by/belaruskiya-slovyi-azimka/ |title=Азімка |access-date=3 студзеня 2016 |archive-date=5 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905211526/http://delaemvmeste.by/belaruskiya-slovyi-azimka/ |url-status=dead }}</ref>. Прыводзіцца таксама ялавец звычайны<ref name="Інбелкульт">{{кніга |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l13/3 |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонак = 80 }}</ref>. Навуковая назва ўведзена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у 1753 годзе і апублікавана ў ''[[Species plantarum]]''<ref name=tpl>{{Cite web | url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2332579 | title= Juniperus communis L. | work= The Plant List (2013). Version 1.1. | access-date= 18 мая 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20150319084736/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2332579 | archive-date= 19 сакавіка 2015 | url-status= dead }}</ref>. Раней гэты від быў апісаны як ''Juniperus baccifera'', ''J. minor'', ''J. montana'', ''J. vulgaris'', ''J. foliis sessilibus''<ref name=kluk>{{Кніга|аўтар=Krzysztof Kluk|загаловак=Dykcyonarz roślinny. Tom II|выдавецтва=Drukarnia Xięży Piiarów|месца=Warszawa|год=1808 |старонкі=66-67}}</ref>. Родавая назва ''Juniperus'' паходзіць ад [[Старажытны Рым|старажытнарымскай]] назвы {{bt-bellat|Ядловец казацкі{{!}}ядлоўца казацкага|Juniperus sabina}}, ужыванай у якасці абартыўнага сродку ({{lang-la|iuvenis}} = маладая жанчына, {{lang-la|parere}} = нарадзіць). Відавая назва ''communis'' значыць паўсюдны, звычайны, найчасцей сустраканы<ref name=rejewski>{{кніга|аўтар=Rejewski Marian |загаловак=Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich |год=1996 |выдавецтва=KiW |месца=Warszawa | старонкі=91 |isbn=83-05-12868-7}}</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Juniperus_communis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-082.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|1}}|color=lightgreen}} [[Вечназялёныя расліны|Вечназялёны]] куст вышынёй 1-4 м<ref name="ЛР"/>, радзей дрэва з некалькімі стваламі вышынёй 8-12 (часам да 20<ref name="seneta"/>) метраў. Расце павольна. [[Крона дрэва|Крона]] ў мужчынскіх асобін больш вузкая, конусападобная або яйцападобная, у жаночых — больш ці менш распасцёртая, часам са звіслымі на канцы [[Галіна (батаніка)|галінамі]]; ствол прамы, з шэра-бурай патрэсканай карой, галінкі чырванавата-бурыя, ніжнія — узыходныя або распасцёртыя, астатнія прамастойныя<ref name="ЛР"/><ref name="ЭПБ. У 5-і т. Т. 5. С. 454">ЭПБ. У 5-і т. Т. 5. С. 454</ref>. Найбольшым прадстаўніком віду лічыцца асобнік з акружнасцю ствала 2,8 метра на вышыні грудзей, які расце ў правінцыі {{нп3|Нерке||ru|Нерке}} ў цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]<ref>Christopher J. Earle: [http://www.conifers.org/cu/Juniperus_communis.php Juniperus communis]. W: The Gymnosperm Database [on-line].</ref>. У Польшчы ў вёсцы {{нп3|Вёска Нэпле|Нэпле|pl|Neple}} рос асобнік, які замерылі пасля таго, як яго вывернула ветрам у 1958, ён меў 12,9 метра вышыні і 3,02 метры абхопу на ўзроўні грудзей<ref>Cezary Pacyniak: Najstarsze drzewa w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo PTTK «Kraj», 1992, s. 31-32. ISBN 83-7005-199-5.</ref>. Цяперашні польскі рэкардсмен па абхопу мае акружнасць у 134 см на ўзроўні грудзей<ref>[http://www.przegladlesniczy.com.pl/drzewa/index.html Najgrubsze drzewa w Lasach Państwowych]. Przegląd Leśniczy.</ref>. [[Парасткі]] трохгранныя, чырванавата-бурыя, з выразнымі рэбрамі, на іх размешчаны па тры калючыя хваінкі (8-20 мм даўжынёй). Зверху хваінкі бялёсыя з васковым налётам, знізу бліскучыя, зялёныя, ля аснавання сучлененыя. Захоўваюцца на галінах на працягу чатырох гадоў. Для ядлоўцаў, як і для іншых прадстаўнікоў сямейства [[кіпарысавыя|кіпарысавых]], характэрна разгалінаванне парасткаў у розных напрамках, але не ў адной плоскасці<ref name="ПАТ">P. A. Thomas, M. El-Barghathi, A. Polwart. Biological Flora of the British Isles: Juniperus communis L. «Journal of Ecology». 95, 6, s. 1404—1440, 2007. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2007.01308.x (ang.).</ref>. Драўніна цяжкая, шчыльная, духмяная. [[Кара (біялогія)|Кара]] цёмна-шэрая або шаравата-бурая, падоўжна лупіцца доўгімі пасмамі<ref name="ЛР"/><ref name="Stanisław Spława-Neyman">Stanisław Spława-Neyman, Zofia Owczarzak: [http://www.itd.poznan.pl/pl/index.php?id=49 Jałowiec (Juniperus communis L.)]. W: Baza danych — Vademecum (Użytkowe gatunki drewna) [on-line]. Instytut Technologii Drewna.</ref>. Ядловец мае высока развітую каранёвую сістэму, якая часта распасціраецца больш, чым на 4 м, з агульнай даўжынёй каранёў да 1 км (у 40-гадовага асобніка)<ref name="bobinski_16"/>. Карані растуць паблізу ад паверхні глебы<ref name="seneta"/>. Нягледзячы на [[Мікарыза|мікарызу]] і гіфы грыбоў, якія аплятаюць карані, ядловец захоўвае ўласныя {{нп3|каранёвыя валасінкі|||Root hair}}<ref name="bobinski_16"/>. [[Лісце]] (ігліца) даўжынёй ад 5 да 12 (рэдка да 15) мм, шырынёй 0,7-2 мм, сядзячае, жорсткае, лінейна-шылападобнае або шылападобна-завостранае, калючае, амаль трохграннае, шчыльнае, зверху шэра-зялёнае, злёгку жалабатае, з адной непадзельнай або часам да сярэдзіны падзеленай белай [[вусцеек|вусцяйковай]] палоскай уздоўж сярэдняй жылкі, з ніжняга боку бліскуча-зялёнае з тупым кілем<ref name="seneta"/><ref name="ПАТ"/>, размешчана кальчакамі па тры. Захоўваецца на парастках тры гады. {{Фотарадок|Juniperus communis20090613 004 Male Plant.jpg|Juniperus communis20080612 23 Female Plant.jpg|Juniper needles.jpg|ш1=153|ш2=460|ш3=210|тэкст=Злева направа: <br /> Мужчынскія шышкі. Жаночыя пупышкі. Парасткі з лісцем|align=center|color=lightgreen}} {{Біяфота|Juniperus communis fruits - Keila.jpg|left|ш=250|Шышкаягады ядлоўца|color=lightgreen}} [[Аднадомныя расліны|Аднадомныя]] або часцей [[двухдомныя расліны]]. Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] (мікрастробілы) амаль сядзячыя, жаўтлявыя. Маюць выгляд жоўтых каласкоў, якія нясуць шчытападобныя лускі з трыма-сям’ю пылавікамі. Жаночыя органы споранашэння падобныя на зялёныя пупышкі. Яны складаюцца з некалькіх насенных лусак і трох насенных зародкаў. Пасля апладнення лускі жаночай шышачкі зрастаюцца і ўтвараюць сакавітую зялёную [[шышкаягада|шышкаягаду]] круглявай формы. Гэта не ягады, а шышкі з мясістым лісцем, якое зраслося<ref name="Верзилин">{{ref-ru}} ''{{нп3|Мікалай Міхайлавіч Вярзілін|Верзилин Николай Михайлович|uk|Верзилін Микола Михайлович}}'' По следам Робинзона. Сады и парки мира.&nbsp;— Л.: Детская литература., 1964.&nbsp;— 576с.</ref>. Праз год шышкаягады становяцца чорнымі з васковым налётам або без яго. Шышкаягады шматлікія, дыяметрам 5-9 мм, прадаўгавата-яйкападобныя або шарападобныя, акруглыя, бледна-зялёныя, спелыя — чорна-сінія з блакітным налётам ці без яго, спеюць на другі ці трэці год, складаюцца з 3 ці 6 лусак, сядзяць на вельмі кароткіх ножках. У шышцы 3 (часам 1-2) [[насенне|семачак]] з цвёрдай абалонкай<ref name="Верзилин"/>, падоўжана-яйкападобных або яйкападобна-канічных, жоўта-бурых. Даўжыня 4-5 мм. == Распаўсюджанне і экалогія == === Гісторыя === Выкапневыя рэшткі таксонаў секцыі ''Juniperus'' вядомыя толькі ў Еўропе і Міжземнамор’і, дзе ёсць пласты сярэдняга [[міяцэн]]у. На падставе {{нп3|Малекулярны гадзіннік|малекулярнага гадзінніка|ru|Молекулярные часы}} падзел секцыі ''Juniperus'' і ''Caryocedrus'' датуецца каля 49,1-29,9 млн гадоў таму. У падзеле секцыі ''Juniperus'' 17,5-4,7 млн гадоў таму вылучыліся ядлоўцы з блакітнымі шышкаягадамі. У межах віду ''Juniperus communis'' падзел па лініі асваення Старога Свету і Паўночнай Амерыкі наступіў 4,6-0,3 млн гадоў таму<ref name="mao"/>. Па заканчэнні [[плейстацэн]]у з прытулкаў, вольных ад ледавіковага покрыва, ядловец звычайны рэкаланізаваў прыпалярныя вобласці. Падчас {{нп3|Вісконсінскае аблядненне|Вісконсінскага абляднення|ru|Висконсинское оледенение}} амерыканскімі прытулкамі віду былі, верагодна, паўднёвыя [[Апалачы]] і [[Скалістыя горы]], хрыбет [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]] і цэнтральная [[Паўвостраў Аляска|Аляска]]<ref name="adams_2014_122"/>. У Еўропе пры адстутнасці выкапневых слядоў, на падставе даследаванняў малекулярнай лічыцца, што ядловец звычайны, верагодна, заставаўся падчас апошняга зледзянення на ўскраіне ледавіковага покрыва, у тым ліку ў Цэнтральнай Еўропе<ref name=michalczyk>{{cite journal | author=Inga M. Michalczyk, Lars Opgenoorth, Yvonne Luecke, Stefan Huck, Birgit Ziegenhagen | title=Genetic support for perglacial survival of Juniperus communis L. in Central Europe | journal=The Holocene | volume=20, 6 | pages=887-894 | url=http://hol.sagepub.com/content/20/6/887.abstract | access-date=18 мая 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150319135526/http://hol.sagepub.com/content/20/6/887.abstract | archive-date=19 сакавіка 2015 | url-status=dead }}</ref>. Невялікая колькасць [[пылок|пылку]] ядлоўца вядома з каля 13 тысяч гадоў таму ў многіх месцах на кантыненце, але выразна высокім (больш за 50 %) з’яўляецца яго ўдзел у {{нп3|Паліналогія|паліналагічных|ru|Палинология}} запісах з раёнаў [[Альпы|Альп]] і [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]]. Каля 12 тысяч гадоў таму ядловец распаўсюдзіўся ва ўсходнім кірунку, павялічыўшы сваю долю ў Цэнтральнай Еўропе<ref name=ralska>{{Кніга| аўтар= Magdalena Ralska-Jasiewiczowa (ed.) | загаловак= Late Glacial and Holocene history of vegetation in Poland based on isopollen maps | год= 2004 | выдавецтва= W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences | месца= Kraków | isbn = 83-89648-23-7 | старонкі= 125-133}}</ref>. Ісландыя і Грэнландыя таксама былі каланізаваны звычайным ядлоўцам еўраазіяцкай групы разнавіднасцей<ref name="adams_2014_122"/>. У {{нп3|Позні дрыяс|познім дрыясе|ru|Поздний дриас}} (каля 10.5 тыс. гадоў таму) значна павялічылася доля ядлоўца ў раслінным покрыве, асабліва на поўначы Польшчы, што звязана з перыядычным астуджэннем клімату. З пачаткам [[галацэн]]у каля 10 тыс. гадоў таму наступіў спад ролі ядлоўца ў ландшафце земляў польскіх і толькі ў апошнюю тысячу гадоў, яго доля зноў вырасла, што звязана з уздзеяннем чалавека — высечкай лясоў і з’яўленнем бедных пашаў і адлогаў<ref name="ralska"/>. === Арэал === {{Біяфота|Jeneverbes.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў Нідэрландах|color=lightgreen}} {{Біяфота|JuniperusCommunisAlpina.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў Балгарыі|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца адным з самых распаўсюджаных прадстаўнікоў голанасенных. Гэта адзіны від ядлоўца, які сустракаецца і ў [[Заходняе паўшар’е|Заходнім]], і ва [[Усходняе паўшар’е|Усходнім]] паўшар’ях<ref>Robert P. Adams: Junipers of the World: The Genus Juniperus. Trafford Publishing, 2014, s. 27-33. ISBN 1490723250.</ref>. Расліна сустракаецца ва [[Умераны клімат|ўмераным клімаце]] [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар’я]] ([[Еўропа]], [[Азія]], [[Паўночная Амерыка]]), расце таксама ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Трапічны клімат|трапічных раёнах]] Азіі ([[Непал]], [[Пакістан]]). У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] расце, пачынаючы з поўдня ў горных раёнах у [[Каліфорнія|Каліфорніі]] на захадзе і [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] на ўсходзе. На поўначы даходзіць да ўзбярэжжа [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], але адсутнічае на астравах [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Арктычнага архіпелагу]]. Пры гэтым расце ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа [[Востраў Грэнландыя|Грэнландыі]]<ref name="ВЫ">[http://linnaeus.nrm.se/flora/barr/cupressa/junip/junicomv.jpg Juniperus communis L.]. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I—III. — Koeltz Scientific Books, Königstein).</ref>. У Еўропе арэал віду ахоплівае амаль увесь кантынент, за выключэннем [[Азорскія астравы|Азорскіх]] і [[Балеарскія астравы|Балеарскіх]] астравоў і [[Востраў Крыт|Крыта]]. На поўначы дасягае [[Ісландыя|Ісландыі]] і паўночных канцоў [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскага паўвострава]]. У паўднёвай частцы Еўропы назіраецца амаль выключна ў гарах. Таксама расце ў гарах на поўначы Афрыкі. Далей на ўсход прысутнічае ў паўночнай частцы [[Малая Азія|Малой Азіі]] і на [[Каўказ]]е. Акрамя таго, ёсць ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], хоць на поўдні [[Украіна|Украіны]] і на поўдні [[Расія|Расіі]] фрагментавана. У [[Азія|Азіі]] арэал віду ўключае ў сябе паўночную частку кантынента ад [[Сібір]]ы і ўзбярэжжа [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] праз горныя раёны [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] да [[Гімалаі|Гімалаяў]] на поўдні. На Далёкім Усходзе ядловец звычайны расце на [[Паўвостраў Камчатка|Камчатцы]], [[Востраў Сахалін|Сахаліне]] і [[Японскія астравы|Японскіх астравах]] (адсутнічае на [[Чукоцкі паўвостраў|Чукотцы]])<ref name="ПАТ"/><ref name="adams_2014_122"/><ref name="ВЫ"/>. Сустракаецца нераўнамерна па ўсёй Беларусі<ref name="ЛР">{{кніга |частка = Можжевельник обыкновенный |загаловак = Лекарственные растения и их применение |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |старонкі = 73-75 |старонак = 592 |тыраж = 120 000 }}</ref> У Беларускім Палессі па лініі (з захаду на ўсход): [[Маларыта]] — [[Белаазёрск]] — [[Івацэвічы]] — [[Старобін]] — [[Чырвонае (возера)|возера Чырвонае]] — [[гарадскі пасёлак|Акцябрскі]] — [[Парычы]] — [[Горваль]] — [[Борхаў]] — [[Ветка]] — [[Дзям’янкі]] праходзідь паўднёвая мяжа суцэльнага яго пашырэння. На поўдзень ад гэтай лініі — астраўныя месцазнаходжанні<ref name="ЭПБ. У 5-і т. Т. 5. С. 454"/>. У Расіі ядловец звычайны распаўсюджаны ў лясной і [[лесастэп]]авай зонах [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі]], [[Заходняя Сібір|Заходняй]] і часткова [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. Ва Украіне расце ў Карпатах (ніжні горны лясны пояс), на Палессі, а таксама ў Крыму. Раёны нарыхтовак — [[Львоўская вобласць|Львоўская]], [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўская]], [[Валынская вобласць|Валынская]] вобласці. У Польшчы расце па ўсёй тэрыторыі<ref name="АЗ">Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 315. ISBN 83-915161-1-3.</ref>. Часцей за ўсё сустракаецца ў паўночна-ўсходняй частцы краіны, у [[Мазовія|Мазовіі]] і ў раёне [[Быдгашч]]а. Некалькі радзей на паўднёвым захадзе<ref>Podstawowe wiadomości o jałowcu. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 10-15.</ref>. Лакальна адсутнічае ў раёнах, дзе інтэнсіўна развіта ральніцтва ([[Жулавы]], {{нп3|Пыжыцкая раўніна||pl|Równina Pyrzycka}}, цэнтр [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]])<ref name="АЗ"/>. У гарах сустракаецца тыповая разнавіднасць да вышынь у 1350 м над узроўнем мора ({{нп3|Смытняньске Турне||pl|Smytniańskie Turnie}} ў [[Татры|Татрах]]), а горная — да вышынь 2350 м над узроўнем мора ({{нп3|Остры Шчыт||pl|Ostry Szczyt}})<ref>Bogumił Pawłowski: Flora Tatr. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 165—166.</ref>. === Біятопы === {{Біяфота|Anholt desert.JPG|ш=250|right|Ядловец звычайны на пясчаных дзюнах [[Данія|дацкага]] вострава {{нп3|Востраў Анхольт|Анхольт|ru|Анхольт (остров)}}|color=lightgreen}} {{Біяфота|Lüneburger Heide 093.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны на верасоўніку [[Люнебургская пустка|Люнебургскай пусткі]]|color=lightgreen}} Расце на [[Верасовая пустка|верасоўніках]], [[вапняк]]ах, сухіх пагорках, па сухіх горных схілах, берагах рэк, у [[Падлесак|падлеску]] [[Хваёвыя лясы|бароў]], [[Лісцяны лес|лісцяных]] і [[Мяшаныя лясы|змешаных лясоў]], захоўваецца і ўтварае зараснікі на месцы зведзеных лясоў, радзей на мохавых [[балота]]х. Расце на розных глебах, часцей за ўсё на пясчаных, якія пры ўмеранай вільготнасці для яго найбольш спрыяльныя; сустракаецца таксама на залішне праточна-вільготных, некалькі забалочаных глебах. Расце як падлесак у хвойных і мяшаных лясах, часцей за ўсё ў хвойніках розных тыпаў, утварае таксама {{нп3|Ядлаўцовы лес|чыстыя зараснікі|ru|Можжевёловый лес}} (або з прымешкай нізкарослай хвоі і бярозы) на адкрытых пясчаных месцах<ref name="ЛР"/>. Нізкарослыя разрэджаныя зараснікі ядлоўцу прымеркаваны часцей да бедных глеб, дзе знішчана пасьбой іншая расліннасць, утвараючы так званыя «{{нп3|Ядлаўцовая пустка|ядлаўцовыя пусткі|de|Wacholderheide}}». На бугрыстых пясках Палесся ядловец дасягае найлепшага развіцця, некаторыя асобнікі перавышаюць 4 метры ў вышыню і багата пладаносяць<ref name="ЛР"/>. === Раслінныя згуртаванні === {{Біяфота|Ukraine-Carpathian Mountains-Chornohora Range-31.jpg|ш=250|right|Горная разнавіднасць ядлоўца ў падлеску горных яловых лясоў у [[Карпаты|Карпатах]]|color=lightgreen}} Горная разнавіднасць ядлоўца звычайнага сустракаецца ў паўночных раёнах і ў гарах у супольнасцях карлікавых {{bt-bellat|Вярба{{!}}вербаў|Salix}} і {{bt-bellat|Багноўка чорная{{!}}чорнай багноўкі|Empetrum nigrum}} з {{bt-bellat||Dryas octopetala}} і {{bt-bellat|Асака павіслая{{!}}асакой павіслай|Carex flacca}}, а таксама на {{нп3|Пустка|пустках|ru|Пустошь}}. У горных раёнах паўночнай Еўропы стварае згуртаванні кустоў разам з карпацкай {{bt-bellat|Бяроза пушыстая{{!}}бярозай пушыстай|Betula pubescens}}, з вялікай доляй {{bt-bellat|Кісліца звычайная{{!}}звычайнай кісліцы|Oxalis acetosella}} і [[кусцік]]аў — {{bt-bellat|Ягаднік{{!}}ягадніку|Vaccinium}} і {{bt-bellat|Верас{{!}}верасу|Calluna}}. Акрамя гэтага таксама стварае нізкі зараснік у гарах Скандынавіі з {{bt-bellat|Бяроза карлікавая{{!}}карлікавай бярозай|Betula nana}}. У [[Альпы|Альпах]] ядловец горны расце на тарфяніках з удзелам {{bt-bellat|Багун балотны{{!}}балотнага багуна|Ledum palustre}} і {{bt-bellat|Хвоя звычайная{{!}}звычайнай хвоі|Pinus sylvestris}} і ў іншых зараснікавых супольнасцях, у тым ліку з {{bt-bellat||Sorbus chamaemespilus}} і {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}}. Ядловец звычайны з’яўляецца там {{нп3|Характэрны від|характэрным відам|ru|Gatunek charakterystyczny}} для супольнасцяў ''[[Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры|Rhodothamno chamaecisti-Juniperetum alpini]]'' і ''[[Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры|Junipero-Arctostaphyletum]]'', а у [[Апеніны|Апенінах]] для адносін супольнасцяў ''Daphno oleoidis-Juniperion alpinaea''. Ядловец горны ў класе бароў ''Vaccinio-Picetea'' з’яўляецца характэрным для супольнасцяў ''Rhododendretum ferruginei'' і ''Rhododendro ferruginei-Pinetum prostratae''. У гарах [[Алжыр]]а разнавіднасць ''hemisphaerica'' стварае асобную супольнасць ''Cynosuro balansae-Juniperetum hemisphericae'' (акрамя гэтага выступае там кампанентам розных супольнасцяў)<ref name="ПАТ"/>. Тыповая разнавіднасць выступае на бедных пясчаных пашах, ад лішайнікаў (з {{bt-bellat|Кладонія{{!}}кладоніяй|Cladonia}}) да лугоў з {{bt-bellat|аўсяніца авечая{{!}}аўсяніцай авечай|Festuca ovina}} і {{bt-bellat|ястрабок валасісты{{!}}ястрабка валасістага|Hieracium pilosella}}<ref name="ПАТ"/>. Ядловец можа [[Экспансія|захопліваць]] бедныя пашы і абложныя землі. Ён застаецца ў такіх супольнасцях нават пасля таго, як з часам у іх з’яўляюцца дрэвы — {{bt-bellat|Асіна{{!}}асіны|Populus tremula}} і {{bt-bellat|Хвоя звычайная{{!}}хвоі|Pinus sylvestris}}. Маладыя ядлоўцы растуць таксама, як і ў выпадку канкурэнцыі з травяністай расліннасцю. Яны могуць вырастаць у розных пусткавых супольнасцях, але для гэтага ім патрэбны месцы, вольныя ад [[верас]]у. На раўнінных абшарах ядловец расце на бедных, пясчаных месцах у супольнасці ''Helichryso-Juniperetum'' у Польшчы і раёнах на ўсход і на поўнач ад яе, і ў супольнасці ''Dicrano-Juniperetum'' у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У гэтых жа раёнах ядловец звычайны можна быць складнікам пачатковых [[асіна]]ва-[[хвоя|хваёвых]] лясоў і [[Хваёвыя лясы|хваёвых бароў]]<ref name="ПАТ"/>. У Цэнтральнай Еўропе ядловец звычайны не характэрны ні для аднаго расліннага згуртавання, за выключэннем горнай разнавіднасці, характэрнай для звязку супольнасцяў ''[[Rhododendro–Vaccinienion]]''<ref name="matuszkiewicz">Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 144. ISBN 83-01-13520-4.</ref>. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ядловец расце ў разнародных [[кусцік]]авых і [[трава|травяніста]]-[[Асака|асаковых]] супольнасцях на далёкай поўначы і ў гарах і ў шматлікіх лясных згуртаваннях з перавагай такіх відаў, як {{bt-bellat|хвоя жоўтая|Pinus ponderosa}}, {{bt-bellat||Pinus contorta}}, {{bt-bellat||Pinus flexilis}}, {{bt-bellat||Pinus aristata}}, {{bt-bellat||Pinus albicaulis}}, {{bt-bellat|дугласія шэрая|Pseudotsuga menziesii}}, {{bt-bellat|піхта аднаколерная|Abies concolor}}, {{bt-bellat|елка Энгельмана|Picea engelmannii}}, {{bt-bellat|елка канадская|Picea glauca}}, {{bt-bellat|елка блакітная|Picea pungens}}, {{bt-bellat||Populus tremuloides}} i {{bt-bellat||Abies lasiocarpa}}<ref name="fsfed">[http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/shrub/juncom/all.html Species: Juniperus communis]. W: Fire Effects Information System [on-line]. USDA Forest Service.</ref>. === Экалогія === {{Біяфота|Rietekļa (Baložu) kadiķis.jpg|ш=250|left|{{нп3|Ядловец Рыетэкля||lv|Rietekļa paeglis}} ў [[Латвія|Латвіі]] - самы высокі прадстаўнік віду ў Балтыі|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца светлалюбнай раслінай, хоць можа расці і размнажацца нават пры зацяненні каля 80 % дзённага святла<ref name="ПАТ"/>. Жаночыя асобнікі маюць вышэйшыя патрабаванні да асветленасці і зацвітаюць толькі пры дастатковай колькасці святла, у той час, як мужчынскія цвітуць нават у цяністым падлеску<ref name="Właściwości gatunku"/>. Саджанцы, аднак, патрабуюць арганізацыі абароны ад прамых сонечных прамянёў, паколькі ў месцах, якія яе не маюць, гіне больш за трэць з іх. Гэты від добра пераносіць доўгае ўздзеянне на высокага ўзроўню ўльтрафіялетавых прамянёў<ref name="ПАТ"/>. У добра асветленых месцах можа трываць сутачныя ваганні тэмператур па глебе ў 60&nbsp;°C<ref name="bobinski_34"/>. Што тычыцца глеб, ядловец аддае перавагу такім, дзе нізкае ўтрыманне пажыўных рэчываў (угнаенне глебы ліквідуе ядловец), часта вапнякам і пясчанікам, як і тарфянікам, але тым, што не заліваюцца або ўжо падсыхаюць. Добра пераносіць шырокі дыяпазон [[Кіслотнасць глебы|кіслотнасці глебы]]<ref name="ПАТ"/> і засоленасці<ref>Jennifer Bennett: Ogród odporny na suszę : rośliny na nasłonecznione stanowiska i jałowe gleby. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2008, s. 164. ISBN 978-83-7404-979-5.</ref>. Ядловец з’яўляецца вынослівай раслінай, хоць падчас халодных зім у раёнах Крайняй Поўначы адзначаліся страты лісця і сёлетніх шышкаягад, якія дасягалі адпаведна 40 і 50 %<ref name="ПАТ"/> (можа вырошчвацца ў {{нп3|Зоны марозастойкасці|зонах марозастойкасці|ru|Зоны морозостойкости}} ад 2 да 6<ref>[http://extension.illinois.edu/ShrubSelector/detail_plant.cfm?PlantID=407 Common Juniper Juniperus communis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229032456/http://extension.illinois.edu/shrubselector/detail_plant.cfm?PlantID=407 |date=29 снежня 2015 }}. W: Selecting shrub for your home [on-line]. University of Illinois.</ref>. Ён адчувальны да залягання мокрага снегу, што можа прывесці да пашкоджвання галін і гібелі цэлых раслін. Ядловец трывае недахопы вады, хоць моцныя і працяглыя засухі аказваюць істотны ўплыў на выміранне ядлоўцаў. Не трывае застою вады, прычым асабліва адчувальныя да яго мужчынскія асобнікі — калі звычайна суадносіны мужчынскага і жаночага полу раслін у папуляцыі выраўноўваецца, то пры высокім узроўні вады жаночых асобнікаў выяўляецца ў 11 разоў больш. Ядловец можа выжыць і адрадзіцца пасля праходжання невялікіх пажараў (трывае тэмпературу да 600&nbsp;°C), але вялікія пажары могуць яго знішчыць. Ядлоўцы, якія растуць на верасоўніках, не выжываюць падчас выпальвання. Пажары ва ўмовах старэння папуляцыі могуць спрыяць яе амаладжэнню, паколькі яны палягчаюць прарастанне маладых раслін на глебе, у якой захоўваецца вялікая колькасць насення<ref name="ПАТ"/>. Ядловец на працягу 5-12 гадоў паспяхова засяляе закінутыя палі і пашы ў адпаведных (бедных) асяроддзях пражывання<ref name="ПАТ"/>. Гэта адзін з першых відаў, якія засяляюць дзюны, якія ўтвараюцца пасля высыхання балот<ref name="bobinski_34">Znaczenie ekologiczne jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 34-40.</ref> === Міжвідавыя адносіны === {{Біяфота|Long-tailed Tit nest building Dungeness, Kent 07 Mar 2009.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны часта становіцца месцам гнездавання розных птушак, напрыклад, {{bt-bellat|Сініца-апалоўнік{{!}}сініцы-апалоўніка|Aegithalos caudatus}}|color=lightgreen}} Ядловец адыгрывае важную ролю ў біяцэнозе, асабліва на пустках, дзе гэта часта адзіны від кустоў, і ў падлеску<ref name="Wiesław Grochowski"/>. Ён часта становіцца месцам [[Гняздо|гнездавання]] для многіх відаў пеўчых птушак<ref>S. Białobok, Z. Hellwig (red.): Drzewoznawstwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 126—127.</ref>. Акрамя таго, у ядлаўцовых кустах хаваюцца і капаюць норы [[Трусы (жывёлы)|трусы]]<ref name="ПАТ"/>. Наяўнасць ядлоўца мае вырашальнае значэнне ў бедных іншымі раслінамі іглічных лясных біяцэнозах для многіх насякомых і павукападобных, звязаных з зараснікамі гэтага віду<ref name="bobinski_34"/>. Каланізуючы ўчасткі, не пакрытыя лясной расліннасцю, ядловец звычайны стварае плацдарм для наступлення іншых відаў дрэў, напрыклад, на Брытанскіх астравах гэта могуць быць {{bt-bellat|ціс ягадны|Taxus baccata}} і {{bt-bellat|рабіна звычайная|Sorbus aucuparia}}, у Францыі — {{bt-bellat|дуб пухнаты|Quercus pubescens}}. На адкрытых пашах ядлаўцовыя кусты спрыяюць утварэнню мікраадтулін у траве, якія займаюць лішайнікі і наземныя імхі, а голая глеба ля аснавання кустоў дае жыццё [[Аднагадовыя расліны|аднагадовым]] лугавым раслінам<ref name="ПАТ"/>. З іншага боку, у складаных горных умовах Міжземнамор’я зафіксавалі выразны станоўчы эфект прысутнасці {{bt-bellat|ядловец казацкі|Juniperus sabina}} для ўтварэння мікрапаселішчаў, аптымальных для росту саджанцаў ядлоўца звычайнага (яны развіваюцца амаль выключна пад яго покрывам)<ref name="ПАТ"/>. Ядловец звычайны не трывае канкурэнцыі з ліставымі дрэвамі і кустамі, якія моцна зацямняюць навакольнае асяроддзе<ref name="bobinski_34"/>. ==== Траваедныя ==== Алені, коні, буйная рагатая жывёла і авечкі не хочуць карміцца ядлоўцам — высокая канцэнтрацыя монатэрпенаў шкодзіць жывёлам. Асабліва ў выпадку коней, буйной рагатай жывёлы і коз паяданне парасткаў ядлоўца можа прывесці да захворванняў, выкідкаў і нават гібелі жывёл. У выпадку, аднак, абмежаванай даступнасць іншых крыніц ежы ядловец абгрызаецца імі, што можа аказаць істотны ўплыў на форму куста. Трусы, у выпадку высокай шчыльнасці насельніцтва, таксама могуць аказаць істотны ўплыў на стан ядлоўца, абгрызаючы яго кару. Ціск траваедных (і таксама [[Бруханогія малюскі|слімакоў]] і [[грызуны|грызуноў]]) могуць істотна ўплываць на выжыванне, асабліва гэта тычыцца маладых раслін і саджанцаў. Шышкаягады з’яўляюцца любімым кормам {{bt-bellat|Рабіннік{{!}}рабіннікаў|Turdus pilaris}} і {{bt-bellat|Амялушка{{!}}амялушак|Bombycilla garrulus}}<ref name="splawa">Stanisław Spława-Neyman, Zofia Owczarzak: [http://www.itd.poznan.pl/pl/index.php?id=49 Jałowiec (Juniperus communis L.)]. W: Baza danych — Vademecum (Użytkowe gatunki drewna) [on-line]. Instytut Technologii Drewna</ref>. У Еўропе таксама імі сілкуюцца {{bt-bellat|дзяраба|Turdus viscivorus}}, {{bt-bellat|Дрозд чорны{{!}}чорны дрозд|Turdus merula}}, {{bt-bellat|дрозд-спявун|Turdus philomelos}} і {{bt-bellat|Дрозд белаваллёвы{{!}}белаваллёвы дрозд|Turdus torquatus}}. Недаспелыя шышкаягады ядуць {{bt-bellat|заранка|Erithacus rubecula}}, {{bt-bellat|Зязюля звычайная{{!}}звычайная зязюля|Cuculus canorus}} і {{bt-bellat|чубатая сініца|Lophophanes cristatus}}. Яны таксама з’яўляюцца кормам для грызуноў, у тым ліку {{bt-bellat|мыш еўрапейская|Apodemus sylvaticus}}<ref name="ПАТ"/>. У Паўночнай Амерыцы шышкаягадамі сілкуюцца {{bt-bellat||Poecile atricapillus}} і {{bt-bellat|Дрозд вандроўны{{!}}вандроўны дрозд|Turdus migratorius}}<ref name="fsfed"/>. ==== Насякомыя-шкоднікі і іншыя бесхрыбтовыя ==== {{Біяфота|Chlorochroa juniperina.jpg|ш=250|right|{{нп3|Манафагія|Манафаг|ru|Монофагия}} ядлоўца — {{bt-bellat||Chlorochroa juniperina}}|color=lightgreen}} У Цэнтральнай Еўропе ядловец звычайны рэдка падвяргаецца нападу шкоднікаў, часцей за ўсё гэта асобнікі, якія насяляюць у падлеску. Непасрэдна з ядлоўцам звязаны {{bt-bellat||Megastigmus kuntzei}}, лічынка якога жыруе на насенні гэтага віду<ref name="bobinski_60">Pasożyty i szkodniki jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 60-69.</ref>, і {{bt-bellat||Dichomeris marginella}}<ref name="fao">Judith Ladner: [http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/gbase/data/pf000461.htm Juniperus communis L.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170823024225/http://www.fao.org/AG/AGP/AGPC/doc/GBASE/DATA/PF000461.HTM |date=23 жніўня 2017 }}. FAO.</ref>. З [[клапы|клапоў]] ядлоўцам сілкуюцца {{bt-bellat||Cyphostethus tristriatus}} і {{bt-bellat||Chlorochroa juniperina}}<ref name="lis-2009">Barbara Lis, Jerzy A. Lis. Nowe stanowiska Heteroptera z uwagami taksonomicznymi oraz nowymi danymi o biologii wybranych gatunków I. Aradoidea, Coreoidea, Pentatomoidea. «Heteroptera poloniae. Acta Faunistica». 1, 2009.</ref>. Шышкаягады аб’ядаюць між іншым {{bt-bellat||Pitedia juniperina}}<ref name="bobinski_60"/>, {{bt-bellat||Carulaspis juniperi}} і ў [[Паўднёва-Заходняя Еўропа|Паўднёва-Заходняй Еўропе]] {{bt-bellat||Megastigmus bipunctatus}}<ref name="ПАТ"/>. Ігламі сілкуюцца лічынкі {{bt-bellat||Ellopia prosapiaria}}, відаў родаў {{bt-bellat||Scotopteryx}} і {{bt-bellat||Eupithecia}}, {{bt-bellat||Calliteara pudibunda}}, {{bt-bellat|Манашка{{!}}манашкі|Lymantria monacha}} і {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}. У выніку ўздзеяння насякомых у пупышках развіваюцца лічынкі родаў {{bt-bellat||Schmidtiella}} і {{bt-bellat||Oligotrophus}}. У парастках развіваюцца лічынкі такіх відаў, як {{bt-bellat||Sesia apiformis}}, {{bt-bellat||Argyresthia arceuthina}}, {{bt-bellat||Lobesia permixtana}} і {{bt-bellat||Laspeyresia duplicana}}<ref name="bobinski_60"/>. У Паўночнай Амерыцы на ядлоўцы харчуюцца лічынкі {{bt-bellat||Thyridopteryx ephemeraeformis}}, {{bt-bellat||Oligonychus ununguis}}. Некаторыя разнавіднасці ўспрымальныя для круглых чарвей роду {{bt-bellat||Pratylenchus}}<ref name="fao"/>. ==== Мікарыза ==== У ядлоўца звычайнага дамінуе сімбіоз у форме [[Мікарыза|эндамікарызы]], у якім прымаюць удзел такія віды [[Грыбы|грыбоў]], як {{bt-bellat||Acaulospora lacunosa}}, {{bt-bellat||Acaulospora paulinae}}, {{bt-bellat||Glomus deserticola}}, {{bt-bellat||Glomus constrictum}}, {{bt-bellat||Glomus dominikii}}, {{bt-bellat||Scutellospora dipurpurascens}} і {{bt-bellat||Scutellospora fuegianum}}. Радзей сустракаецца эктамікарыза з удзелам такіх відаў, як {{bt-bellat|масляк позні|Suillus luteus}}, {{bt-bellat|польскі грыб|Boletus badius}}, {{bt-bellat||Amanita gemmata}}, {{bt-bellat|мухамор чырвоны|Amanita muscaria}} i {{bt-bellat||Elaphomyces muricatus}}<ref name="ПАТ"/>. У цэлым супольнасці з ядлоўцам утвараюць каля 140 відаў грыбоў<ref name="bobinski_34"/>. ==== Грыбковыя інфекцыі ==== {{main|Спіс захворванняў ядлоўца}} {{Біяфота|Weißdorngitterrost.jpg|left|ш=250|{{bt-bellat||Gymnosporangium clavariiforme}} на ядлоўцы|color=lightgreen}} У Цэнтральнай Еўропе існуюць тры віды грыбоў, якія выклікаюць значныя страты ў папуляцыях ядлоўца, у тым ліку адзін від, які сустракаецца толькі на ядлоўцы звычайным — {{bt-bellat||Clasterosporium glomerulosum}}. Ён становіцца прычынай пацямнення і ападання іголак. Два іншых асабліва небяспечных віды выклікаюць {{нп3|Грыбныя паражэнні драўніны|гнілату драўніны|ru|Грибные поражения древесины}} — белую ў выпадку ўплыву {{bt-bellat|Апенька восеньская{{!}}апенькі восеньскай|Armillaria mellea}} і цёмную ў выпадку {{bt-bellat|Губа яловая{{!}}губы яловай|Heterobasidion annosum}}. меншае значэнне маюць паразіты з парадку {{bt-bellat|Іржаўныя грыбы{{!}}іржаўных грыбоў|Uredinales}} — {{bt-bellat|гімнаспарангій рагацікападобны|Gymnosporangium clavariiforme}}, {{bt-bellat|гімнаспарангій звычайнаядлоўцавы|Gymnosporangium juniperinum}} і {{bt-bellat|гімнаспарангій дрыжалкападобны|Gymnosporangium tremelloides}}. Да меней небяспечных, але сустраканых на ядлоўцы паразітаў трэба аднесці такія віды, як {{bt-bellat||Lophodermium juniperinum}}, {{bt-bellat||Ceratostoma juniperinum}} і {{bt-bellat|гендэрсонія лісцевая|Hendersonia foliicola}}<ref name="bobinski_60"/>. == Хімічны склад == З-за практычнага значэння асобным прадметам даследавання з’яўляецца хімічны склад шышкаягад. Яны ўтрымліваюць вугляводы (да 40 %, пераважна [[Глюкоза|глюкозу]] і [[Фруктоза|фруктозу]]), мінеральныя складнікі (5-7 %), [[фарбавальныя рэчывы]], [[арганічныя кіслоты]] (каля 3 %, у тым ліку [[Мурашыная кіслата|мурашынай]] да 2 %, [[Воцатная кіслата|воцатнай]] — да 1 %, [[Яблычная кіслата|яблычнай]] да 0,2 %), [[смолы]] (больш за 1 %)<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=211—212|isbn=5-06-000085-0}}</ref>, [[Кедравы эфірны алей|эфірны алей]] (0,5-1,5 %, да 2 %)<ref name="ЛР"/><ref name="Wiesław Grochowski">Wiesław Grochowski: Uboczna produkcja leśna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 352—354. ISBN 83-01-09535-0.</ref>. Акрамя гэтага шышкаягады ўтрымліваюць [[воск]], [[Пекцінавыя рэчывы|пекціны]] (каля 0,7 %), гліказіды (юніперын)<ref name="Wiesław Grochowski"/><ref name="Leonidas Świejkowski">Leonidas Świejkowski: Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim. Kraków: Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego, 1950, s. 287—288.</ref>, іназітол, пентазаны<ref name="Leonidas Świejkowski"/>. У ядлоўцавым эфірным алеі змяшчаюцца {{нп3|монатэрпены||ru|Монотерпены}} (60-80 %<ref name="Natalia Filipowicz">Natalia Filipowicz, Jadwiga Renata Ochocka. Jałowiec pospolity Juniperus communis L. popularna lecznicza roślina olejkowa. «Postepy Fitoterapii». 1, s. 26-31, 2008.</ref>) і {{нп3|сесквітэрпены||ru|Сесквитерпены}} і (як правіла, да 10 %<ref name="Natalia Filipowicz"/>) — тэрпінеол, {{нп3|α-пінен|||alpha-Pinene}}, {{нп3|камфен||ru|Камфен}}, юнен, кадзінен, карыяфілен, {{нп3|мірцэн||ru|Мирцен}}, [[ліманен]], {{нп3|барнеол||ru|Борнеол}} і ізабарнеол)<ref>M. Koldowski, A. Wysocka-Rumińska, S. Tałałaj, J. Wiszniewski: Rośliny olejkowe i olejki naturalne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955, s. 131—133.</ref><ref>Teresa Lewkowicz-Mosiej: Zioła naszych kresów. Białystok: Studio Astropsychologii, 2003, s. 56. ISBN 83-7377-013-5.</ref><ref name="Aleksander Ożarowski">Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1987, s. 175—177. ISBN 83-202-0472-0.</ref>, да 40 % цукру<ref name="ЛР"/>, а таксама [[мікраэлементы]] ([[марганец]], [[жалеза]], [[медзь]], [[алюміній]]). Таксама ўтрымлівае тэрпены, атрыманыя з {{нп3|Пімаравая кіслата|пімаравай кіслаты|ru|Пимаровая кислота}}<ref name="Aleksander Ożarowski"/>. У пупышках пераважна знаходзяцца смолы. Акрамя гэтага ў іх адзначаны воск, хларафіл, фітагармоны, эфірны алей (да 2 %), гліказіды (юніперын і каніферын), сесквітэрпены і монатэрпены ([[юнеол]], [[камфара]], [[кадзінол]], юнен), [[дытэрпены]], кіслоты, [[дубільныя рэчывы]], цукры і [[флаваноіды]]<ref>H. St. Rozanski: [http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm Gemmae Juniperi et Gemmae Sabinae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142308/http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm |date=4 сакавіка 2016 }}. W: Gemmoterapia. Poznan-Krosno 2005</ref>. У [[Ігліца|ігліцы]] ўтрымліваюцца да 0,27 % [[Аскарбінавая кіслата|аскарбінавай кіслаты]]. У каранях знойдзеныя эфірныя алеі, смолы, [[сапаніны]], [[Дубільныя рэчывы|дубільныя]] і фарбавальныя рэчывы. Утрыманне бялку і пажыўная каштоўнасць у парасткаў ядлоўца малая<ref name="fsfed"/>. === Таксічнасць === Расліна валодае таксічнымі ўласцівасцямі, таму варта не дапускаць перадазіроўкі. Выпадкі атручвання ядлоўцам людзей рэдкія, але здараюцца ў выпадках перадазіроўкі шышкаягад ці прэпаратаў з ядлоўцу падчас лячэння, ужывання з абартыўнымі мэтамі ці ў выпадку паядання шышкаягад дзецьмі. Асноўныя сімптомы таксічнага ўплыву ставяцца да [[Нырка|нырак]] і мачавыдзяляльных шляхоў — гэта боль, [[гематурыя]], {{нп3|поліўрыя||ru|Полиурия}} і {{нп3|пратэінанурыя||ru|Протеинурия}}. Можа назірацца больш частае сэрцабіцце і дыханне і дыярэя. У цяжарных жанчын могуць адчувацца спазмы, магчымы крывацёкі з [[Матка жанчыны|маткі]] і, радзей, {{нп3|Выкідак|выкідкі|ru|Выкидыш}}. Пры мясцовым прымяненні ядлаўцовы алей можа стаць прычынай пашкоджванняў скуры, якія праяўляюцца спальваннем, пачырваненнем, пухірамі і ацёкамі<ref>Maria Henneberg, Elżbieta Skrzydlewska (red.): Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1984, s. 235. ISBN 83-200-0419-5.</ref>. Што тычыцца жывёл, то ядловец найбольш таксічнае дзеянне праяўляе ў адносінах коз і коней. Яго ўжыванне выклікае запаленне страўнікава-кішачнага тракту, нырак, часам пашкоджвае цэнтральную нервовую сістэму і выклікае аборт. Да смяротных атручванняў, аднак, даходзіць рэдка<ref>Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 76. ISBN 83-09-00660-8.</ref>. == Драўніна == {{Біяфота|Juniperus communis wood tangent section 2 beentree.jpg|ш=250|left|Драўніна ядлоўца звычайнага|color=lightgreen}} [[Драўніна]] ядровая. [[Пойма|Абалона]] вузкая, белая з вузкімі гадавымі пластамі. [[Ядравая драўніна|Ядро]] шаравата-карычневае з матавым бляскам. [[Гадавыя кольцы|Гадавыя пласты]] вузкія, звілістыя, добра прыкметныя на ўсіх разрэзах. На папярочным перасеку ствала паслядоўныя слаі: звонку тонкі шэра-карычневы пласт коркі, вельмі тонкі, шаравы слой кары, злёгку ружовая або чырванавата-жоўтая абалона, якая займае менш {{дроб|1|6}} перасеку і выразна іншая, дамінуючае ў разрэзе, жаўтлява-карычневага колеру ядро з адценнем фіялетавага і матавым бляскам. У цэнтральнай частцы ствала маецца слабы характэрны [[Стрыжань (біялогія)|стрыжань]]. Маюцца нябачныя няўзброеным вокам {{нп3|Асяродкавы прамень|асяродкавыя прамяні|pl|Promień rdzeniowy}}. Ранняя частка гадавога пласта рэзка пераходзіць да позняй, якая слаба развітая. Смаляных хадоў няма. Драўніна мяккая і духмяная, пах асаблівы, востры<ref name="bobinski_16"/>, нагадвае {{нп3|Камфара|камфару|ru|Камфора}}<ref name="Stanisław Spława-Neyman"/>. Драўніна ядлоўца звычайна мае высокія механічныя ўласцівасці. Драўніна з’яўляецца дробнавалакністай, сярэдня-цяжкай і досыць мяккай<ref name="Stanisław Spława-Neyman"/>. {| class="standard" |- !Вільготнасць <br />(у %) !Аб’ёмная вага !Супраціўленне сціску <br />(у кг/см²) !Цвёрдасць <br />у тарцавым кірунку <br />(у кг/см²) |- align="center" || 15 || 0,57 || 395 || 459 |} == Развядзенне == У залежнасці ад формы росту ядловец звычайны можа быць {{нп3|Фанерафіты|фанерафітам|uk|Фанерофіти}} (расліны, якія растуць у выглядзе кустоў і невялікіх дрэў) або {{нп3|Хамефіты|хамефітам|pl|Chamefity}} (расліны, якія не паднімаюцца высока над зямлёй). Ён распаўсюджваецца насеннем, але ў частцы свайго арэала з моцным уплывам акіяну (напрыклад, паўночнай частцы Брытанскіх астравоў) паўзучыя парасткі расліны могуць укараняцца, што дазваляе вегетатыўнае размнажэнне. У мацерыковай частцы арэалу падобнае адбываецца рэдка<ref name="ПАТ"/>. === Прарастанне === {{Біяфота|Juniperus communis at Litlandstabben, Moskenesøya, Lofoten, Norway, 2015 September.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Нарвегія|Нарвегіі]]|color=lightgreen}} Усходжасць насення пераменная, яна залежыць ад узросту расліны і ўплыву насякомых, для якіх ядловец з’яўляецца харчовай раслінай. Большая доля жыццяздольнага насення звычайна выяўляецца ў маладых раслін, а таксама ў горных раёнах і ў высокіх шыротах. Насенне захоўвае здольнасць да прарастання на працягу некалькіх гадоў, як правіла, яно здольна прарастаць ад 3 да 5 гадоў пасля падзення з матчынай расліны. Доўгі час прарастання выкліканы цвёрдасцю насенневай абалонкі і нізкім узроўнем развіцця зародку ў час паспявання шышкаягады<ref name="ПАТ"/>. Прарастанне {{нп3|Надземнае прарастанне|надземнае||Epigeal germination}}. Каб выжыць, маладыя саджанцы растуць на максімальна голай глебе і ў добрых умовах асвятлення. Прыдатныя ўмовы для развіцця маладых раслін маюць вырашальнае значэнне для выжывання ў першы год. Значная доля пустога насення, нерэгулярнае прарастання і высокая смяротнасць расады часта прыводзяць да таго, што з 10000 асобнікаў насення атрымліваецца толькі шэсць саджанцаў, здольных да жыцця. === Праростак === Малады {{нп3|праростак||ru|Проросток}} мае дзве блакітныя [[семядоля|семядолі]], як правіла, прыблізна ўдвая даўжэйшыя за нармальнае лісце (15-20 мм даўжынёй, шырынёй 2 мм). Падсемядольная частка мае да 3 см у даўжыню і мае чырвоны колер. Яшчэ адна пара лісця мае не больш за 15 мм у даўжыню і вырастае супрацьлегла, а наступная размешчана ў мутовках па 4 і толькі у 4-5-гадовым узросце ў мутоўках вырастаюць па 3 лісты<ref name="ПАТ"/><ref name="Stanisław Król">Stanisław Król: Siewki drzew i krzewów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1972, s. 45.</ref>. Каранёвая сістэма стрыжневая — развіваецца галоўны корань з некалькімі бакавымі карэньчыкамі<ref name="Stanisław Król"/>. === Рост === {{Біяфота|Juniperus communis Suedrampe.JPG|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца адным з самых павольна рослых дрэў у Цэнтральнай Еўропе. У залежнасці ад кліматычных умоў прыросты вышыні досыць аднародныя ў першыя 20<ref name="ПАТ"/>-30<ref name="Właściwości gatunku">Właściwości gatunku jałowiec pospolity. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 22-34.</ref> гадоў жыцця і складаюць, як правіла, 3-5 см у год<ref name="ПАТ"/>. Аднак, пры забеспячэнні аптымальных умоў вырошчвання, у гадавальніку можна дасягнуць штогадовага павелічэння на 10 см у год і атрымаць дзесяцігадовыя саджанцы вышынёй да 1,5 метра. 30-гадовы ядловец дасягае {{нп3|дыяметр на ўзроўні грудзей|дыяметру на ўзроўні грудзей|pl|Pierśnica}} у 4 см і вышыні 2,4 метра для асобнікаў, якія растуць пірамідальна- ці калонападобна, 50-гадовыя ядлоўцы маюць адпаведна 6,5 см і 4,5 метра, 70-гадовыя — 9,5 см і 6,5 метра, 90-гадовыя — 9,5-10 см і 8,5 метра. Узрост асобнікаў, якія сцелюцца па зямлі можна ацаніць на падставе дыяметру галоўнага парастка на ўзроўні грудзей<ref name="Właściwości gatunku"/>. Сустракаюцца паведамленні аб паскарэнні росту ва ўзросце 15-20 гадоў і запаволенні пасля 40 гадоў. У супрацьлегласць гэтаму, даследаванні іспанскіх асобнікаў, самы вялікі з якіх мае дыяметр ствала 75,8 см, вынікае, што хуткасць асіміляцыі вугляроду і росту не памяншаецца з узростам<ref name="nature2014">N. L. Stephenson, A.J.Das, R. Condit, S. E. Russo , P. J. Baker, N. G. Beckman, D. A. Coomes, E. R. Lines, W. K. Morris, N. Rüger, E. Álvarez, C. Blundo, S. Bunyavejchewin, G. Chuyong, S. J. Davies, Á. Duque, C. N. Ewango , O. Flores, J. F. Franklin, H.R.Grau, Z.Hao, M. E. Harmon, S. P. Hubbell, D. Kenfack, Y. Lin, J.-R. Makana, A. Malizia, L. R. Malizia, R. J. Pabst, N. Pongpattananurak, S.-H. Su, I-F. Sun,S.Tan, , D. Thomas, , P. J. van Mantgem, , X. Wang,, S. K. Wiser, M. A. Zavala. [http://andrewsforest.oregonstate.edu/pubs/pdf/pub4835.pdf Rate of tree carbon accumulation increases continuously with tree size]. «Nature». 507, s. 90-93, 2014-03-06. DOI: 10.1038/nature12914</ref>. З павелічэннем геаграфічнай шыраты ядловец звычайны расце павольней, але такія ўмовы таксама павялічваюць яго даўгавечнасць. З узростам змяняецца знешні выгляд ядлоўца — у старых асобнікаў парасткі, якія растуць унутры кроны заміраюць з-за празмернага зацянення, часта парасткі выцягваюцца і звісаюць уніз. З прычыны таго, што ядловец звычайна мае некалькі ствалоў, бывае цяжка дакладна палічыць яго ўзрост. У пачатку XX стагоддзя ў Вялікабрытаніі былі зафіксаваны пні ядлоўца, якія мелі да 2 метраў у абхопе, што лічыцца рэкордам для гэтага віду. Лічыцца, што ядлоўцы, якія растуць у самых жорсткіх умовах на поўначы Скандынавіі могуць мець узрост больш за тысячу гадоў<ref name="ПАТ"/>. У Польшчы найстарэйшым ядлоўцам лічыцца асобнік ля вёскі {{нп3|Вёска Астоеў|Астоеў|pl|Ostojów}} побач з {{нп3|Горад Сухэднеў|Сухэдневам|ru|Сухеднюв}}, якому ў запісах 1974 года налічылі ўзрост каля 600 гадоў<ref name="Właściwości gatunku"/>. Ядловец звычайны характарызуецца значнай жывучасцю і здольнасцю да аднаўлення. Лёгка выпускае маладыя парасткі з пукам даданых каранёў. Захоўвае здольнасць расці далей нават у выпадку моцнага пашкоджвання парасткаў, кары ці зламання<ref name="Właściwości gatunku"/>. У крайніх абласцях арэалу, на вялікіх вышынях і ў сухім клімаце ядловец значна радзей цвіце і завязвае насенне, але і жыве ў такіх месцах даўжэй<ref name="ПАТ"/>. === Цвіценне і распаўсюджванне === {{Біяфота|Wacholderbaum in Finsternau 01 2014-07 - ehm NÖ-Naturdenkmal GD-053.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны, аб'яўлены помнікам прыроды ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]|color=lightgreen}} Ядловец звычайна [[падзел палоў у кветкавых раслін|двухдомная расліна]], але рэдка сустракаюцца [[Аднадомныя расліны|аднадомныя]] асобнікі<ref name="ПАТ"/>. Цвісці пачынаюць 5-8 гадовыя расліны ў залежнасці ад умоў асвятлення. Самае пышнае цвіценне адбываецца ў 20-30-гадовых раслін, у той час як у старых папуляцыях квітнеюць і завязваюць насенне толькі некаторыя расліны (менш за 10 %), да таго ж старыя асобнікі маюць значна менш шышкаягад за маладзейшыя<ref name="ПАТ"/>. Пупышкі мужчынскіх суквеццяў развіваюцца за год да цвіцення, а жаночыя вясной. Цвіценне доўжыцца з канца красавіка да пачатку чэрвеня. У жаночых кветках [[пылок]] утрымліваецца вязкай вадкасцю ў верхняй частцы [[Завязь|завязі]]. Пасля апылення лускі пладалісцікаў зрастаюцца (у канцы мая) і ўтвараецца шышкаягада, якая канчаткова фарміруецца ў ліпені. У канцы вегетацыйнага перыяду шышкаягада ядлоўца невялікая, мае яйкападобную форму і зялёны колер. Яна даспявае ў наступным годзе (пры некаторых умовах — прахалоднае і дажджлівае надвор’е — пасля двух гадоў) і становіцца спачатку чырвонага колеру, потым сіняга і, нарэшце, сіне-чорнага колеру з шызым налётам<ref name="bobinski_16">Cechy botaniczne jałowca. W: Jałowiec pospolity i jego rola w lesie. Janusz Bobiński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 16-22.</ref>. Прадукцыйнасць стварэння шышкаягад і насення вельмі зменлівая. На цяністых месцах звычайна ўтвараецца каля 85 тысяч адзінак насення на гектар, у той час як сярэдняе значэнне прадуцыйнасці можа дасягаць сотні тысяч у месцах з добрымі ўмовамі асветленасці. Максімальна зарэгістраваны выхад шышкаягад з гектару склаў 1.47 мільёнаў адзінак<ref name="ПАТ"/>. {{нп3|Дыяспора|Дыяспоры|ru|Диаспора (ботаника)}} ядлоўца распаўсюджваюцца ветрам (шышкаягады могуць быць уключаны ў мёрзлы снег), гравітацыяй, і жывёламі (трусамі, капытнымі і птушкамі)<ref name="ПАТ"/>. === Структура палоў === У выпадку маладых пасадак з дамінаваннем асобнікаў ва ўзросце да дзесяці гадоў, як правіла, пераважаюць мужчынскія раслін, якіх у папуляцыі прыкладна ў 2,5 разы больш, чым жаночых. Пазней баланс палоў ураўнаважваецца, каб канчаткова вырасці зноў на карысць удзелу мужчынскіх раслін. Сярод папуляцыі з узростам каля 100 гадоў доля мужчынскіх раслін перавышае долю жаночых у 1,5-2,1 разы, што дасягаецца павелічэннем працягласці жыцця мужчынскіх асобнікаў<ref name="ПАТ"/>. === Феналогія === Ліставыя пупышкі развіваюцца ў другой палове красавіка, пасля чаго да лета доўжыцца фарміраванне іголак<ref>Ліставыя пупышкі развіваюцца ў другой палове красавіка, а летам доўжыцца фарміраванне іголак</ref>. Мужчынскія [[стробіл]]ы распускаюцца ў канцы мая — пачатку чэрвеня, раней на адкрытых месцах, праз некалькі дзён у лясным масіве. Раней, з сакавіка па чэрвень, квітнее горная разнавіднасць ядлоўца. Цвіценне доўжыцца ад 7 да 12 дзён. Жаночыя стробілы распускаюцца пазней мужчынскіх. Шышкаягады фарміруюцца ў чэрвені, а ў другой палове ліпеня дасягаюць 0,5 см у дыяметры і становяцца цёмна-зялёнымі. [[Апладненне]] займае 12-13 месяцаў пасля апылення. Летам другога года развіцця шышкаягады яна дасягаюць найвялікшай вагі і становяцца сіне-чорнымі. Пасля гэтага шышкаягада пачынае губляць вільготнасць і да канца трэцяга года даспявае ў верасні-кастрычніку. Шышкаягады, якія не былі аплодненымі, падаюць з галін на другім годзе развіцця. Насенне паспявае і гатова да прарастання ўжо ў сакавіку-красавіку<ref name="ПАТ"/>. == Генетыка == Генетычная разнастайнасць папуляцыі, як правіла, значная, нават для адносна невялікіх папуляцый, а кожная папуляцыя адрозніваюцца адна ад адной, нават калі яны знаходзяцца ў межах адносна кароткай адлегласці. У раёнах, якія падвергліся больш моцнай антрапагеннай нагрузцы, асабліва {{нп3|фрагментацыя месцапражыванняў|фрагментацыі|uk|Фрагментація місцеперебувань}} (напрыклад рэшткі верасоўнікаў у Нідэрландах), гэта прывяло да зніжэння патоку генаў, што лічыцца адной з прычын знікнення ядлоўца ў апошні час<ref name="ПАТ"/>. Лік [[храмасома|храмасом]] 2n = 22<ref name="ПАТ"/>. == Збор, перапрацоўка і захоўванне == {{Біяфота|Juniperus communis at Valjala on 2005-08-11.jpg|ш=250|left|Ядловец з шышкаягадамі двух пакаленняў|color=lightgreen}} Шышкаягады нарыхтоўваюць восенню, раскладваючы пад кустамі брызент і падтрасаючы іх. Затым сабраныя шышкаягады сартуюць на рэшаце, адлучаючы ад ігліцы і іншых прымешак. Дзякуючы смалістым і араматычным злучэнням яны працяглы час могуць захоўвацца ў свежым выглядзе пры тэмпературы каля 0°. Сушаць шышкаягады пад жалезным дахам на гарышчах, рассцілаючы іх тонкім пластом. Пры сушцы на сонцы, у печах або сушылках яны губляюць гаючыя ўласцівасці. Высушаную сыравіну пакуюць ў мяшкі па 40-50 кг, захоўваюць каля трох гадоў у сухіх, добра ветраных памяшканнях. Ядловец звычайны патрабуе беражлівага выкарыстання і аховы. == Значэнне і ўжыванне == Лекавая, харчовая, эфіраалейная, фітанцыдная, драўняная, смаланосная, дэкаратыўная і фітамеліярацыйная расліна. === Дрэваапрацоўчая прамысловасць === {{Біяфота|Common juniper cut.jpg|ш=250|right|Зрэз звычайнага ядлоўца|color=lightgreen}} {{Біяфота|Laguiole-en-aubrac-messer.jpg|ш=250|right|Нож з ядлаўцовай дзяржальняй|color=lightgreen}} Ядловец мае цвёрдую шчыльную [[Драўніна|драўніну]] з прыгожым малюнкам, чырванавата-жоўтым ядром і характэрным водарам<ref name="splawa"/>. Устойлівая супраць загнівання і паразы шкоднікамі нават калі кантактуе з глебай<ref name="fao"/>, вельмі трывалая і даўгавечная, падчас сушкі не дэфармуецца і не рэпаецца<ref name="bobinski_16"/>. У вадзе таксама пашкоджваецца марудна<ref name="kluk"/>. З прычыны малога памеру дрэва, вялікай крывізны і {{нп3|Сучок|сукаватасці|ru|Сучок}} драўніна прамысловага значэння не мае<ref name=grochowski_1959>{{Кніга| аўтар= Wiesław Grochowski | загаловак= Skarby leśnych ostępów | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1959 | старонкі= 253-256}}</ref>. Выкарыстоўваецца для дробных сталярных і такарных вырабаў, {{нп3|Разьба па дрэву|разьбы|ru|Резьба по дереву}}, [[Інтарсія|інтарсіі]], вырабу цацак, [[Люлька|люлек]]<ref name=nowinski>{{Кніга | аўтар= Marian Nowiński | загаловак= Dzieje upraw i roślin leczniczych | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1983 | старонкі= 23 | isbn = 83-09-00678-0}}</ref> і кіёў, прыдатная для алоўкавай палачкі, вырабу скрынак, караляў і г. д<ref name=ziolkowska>{{Кніга| аўтар= Maria Ziółkowska | загаловак= Gawędy o drzewach | выдавецтва= Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza | месца= Warszawa | год= 1983 | старонкі= 107-112 | isbn = 82-205-3485-2}}</ref>. Добра апрацоўваецца рознымі відамі інструментаў — добра гнецца, точыцца і рэжацца<ref name="splawa"/>. Лёгка аздабляецца<ref name="splawa"/>. Пры дастатковай колькасці матэрыялу можна вырабляць трывалую садовую мэблю<ref name="splawa"/>. Гнуткія парасткі ядлоўца выкарыстоўваюцца для пляцення [[Плот|платоў]]<ref name=bobinski_69>{{Кніга|частка=Zastosowanie gospodarcze jałowca | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=69-73}}</ref>. У ствалах і старых галінах ядлоўца утвараецца празрыстая, жоўта-белая смала<ref name="kluk"/>, якая выступае з расколін у выглядзе кропель або камячкоў. Смалу выкарыстоўваюць для вытворчасці {{нп3|Сандарак|сандараку|ru|Сандарак}}, які з’яўляецца сыравінай для атрымання высакаякаснага лаку<ref name="splawa"/>. У [[Скандынавія|Скандынавіі]] драўніна ядлоўца выкарыстоўваецца для вырабу кантэйнераў для захоўвання дробных колькасцяў [[малако|малочных]] прадуктаў, такія як [[масла]] і [[сыр]], а таксама для вырабу драўляных нажоў для масла<ref name="Essential"/>. Яго таксама часта выкарыстоўваюць для вытворчасці {{нп3|Нагель (тэхніка)|нагеляў|uk|тибель}} у драўляным [[Суднабудаванне|суднабудаванні]] з-за яго жорсткіх уласцівасцяў. У Эстоніі драўніна ядлоўца цэніцца за яе доўгі і прыемны водар, вельмі дэкаратыўную натуральную структуру драўніны (гадавыя кольцы), а таксама добрыя фізічныя ўласцівасці драўніны з-за павольнага тэмпу росту ядлоўца, што ў выніку стварае шчыльную і моцную драўніну. Розныя дэкаратыўныя элементы (часта сталовыя прыборы) з’яўляюцца агульнымі ў большасці эстонскіх рамесных майстэрняў і хатніх гаспадарак. У Польшчы з драўніны ядлоўца рабілі рухомую частку [[Маслабойка|маслабойкі]], дзякуючы чаму [[Сметанковае масла|масла]] лягчэй збівалася<ref name="nowinski"/><ref name=lewkowicz>{{Кніга| аўтар= Teresa Lewkowicz-Mosiej | загаловак= Zioła naszych kresów | выдавецтва= Studio Astropsychologii | месца= Białystok | год= 2003 | старонкі= 56 | isbn = 83-7377-013-5}}</ref>. З карэння ядлоўца робяць дэкаратыўныя вырабы і плятуць кошыкі<ref name="bobinski_69"/>. === Ужыванне ў кулінарыі === {{main|Ядловец, прыправа}} {{Біяфота|Juniperus_communis_cones,_Ukraine.jpg|left|ш=250|Ядловец у якасці [[Ядловец (прыправа)|прыправы]]|color=lightgreen}} {{Біяфота|Andepølser med rødvin, salvie og enebær (6843735474).jpg|left|ш=250|Качыная каўбаса з чырвоным віном, ядлоўцам і шалфеем|color=lightgreen}} Шышкаягады ядлоўца цэняцца за высокую араматычнасць, утрымліваюць разнастайныя смакавыя рэчывы і шырока прымяняюцца для тэхнічнай перапрацоўкі. Шышкаягады маюць бальзамічны водар, яны салодкія, але валодаюць смалістым смакам<ref name="Верзилин"/>. Вядома, што даданне ядлоўцу ў стравы ўзбуджае апетыт<ref name=hlava>{{Кніга| аўтар= Bohumír Hlava, Dagmar Lánská | загаловак= Rośliny przyprawowe | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1983 | старонкі= 160 | isbn = 83-09-00456-7}}</ref><ref name=mautner>{{Кніга| аўтар= Uli Mautner, Bernd Küllenberg | загаловак= Przyprawy ziołowe | выдавецтва= Videograf | месца= Katowice | год= 1994 | старонкі= 69-72 | isbn = 83-85516-52-2}}</ref>. Шышкаягады занадта горкія, каб есці іх у сырым выглядзе, таму ў кулінарыі выкарыстоўваюцца толькі сушанымі. Каб узмацніць водар, іх звычайна здрабняюць перад ужываннем<ref name=bremness_164>{{Кніга| аўтар= Lesley Bremnes | загаловак= Wielka księga ziół | выдавецтва= Wiedza i Życie | месца= Warszawa | год= 1991 | старонкі= 164 | isbn = 83-85231-24-2}}</ref> (Іх захоўваюць цэлымі, таму што пасля раздрабнення хутка губляцца водар<ref name=melchior>{{Кніга| аўтар= Hans Melchior, Hans Kastner | загаловак= Przyprawy, badania botaniczne i chemiczne | выдавецтва= Wydawnictwa Naukowo-Techniczne | месца= Warszawa | год= 1978 | старонкі= 89-92}}</ref>). Самымі духмянымі з’яўляюцца найменшыя шышкаягады<ref name="mautner"/>, прычым асабліва каштоўнымі з’яўляюцца тыя, якія выраслі з Італіі<ref name="melchior"/>. [[Ядловец (прыправа)|Ядловец]] уваходзіць у склад шматлікіх сумесяў [[Вострыя прыправы|рэзкіх затавак]]<ref name="kybal"/>. Іх водар рэкамендуецца спалучаць з [[Petroselinum crispum|пятрушкай]], [[чабор звычайны|чаборам]], [[Laurus nobilis|лаўровым лістом]] і [[часнок|часнаком]]<ref name="hlava"/>. Гэтая прыправа асабліва рэкамендавана для страў цяжкіх, тлустых і {{нп3|Тымпанізм|газаўтвараючых|en|Tympanites}}. Яна выкарыстоўваецца для мяса (асабліва таго, якое мае характэрны выразны смак). У першую чаргу ядловец ужываюць пры ўсіх спосабах падрыхтоўкі [[Дзічына|дзічыны]], цёмных [[соус]]аў, вырабаў з мяса, галоўным чынам тлустай [[Свініна|свініны]] і [[Бараніна|бараніны]]. У [[Германія|Германіі]] молатыя шышкаягады выкарыстоўваліся выкарыстаны ў якасці замены [[Перац чорны|чорнага перцу]]<ref name="luczaj"/>. Разам з [[Каляндра пасяўная|каляндрай]] выкарыстоўваецца для {{нп3|Кансервацыя|кансервацыі|en|Curing (food preservation)}} мяса<ref name="hlava"/><ref name="bremness_164"/>. Ігліцу і шышкаягады выкарыстоўваюць для {{нп3|Вэнджаныя вырабы|вэнджання|pl|Lunch meat}} мясных і рыбных прадуктаў<ref name=pacyniak>{{Кніга| аўтар= Cezary Pacyniak | загаловак= Najstarsze drzewa w Polsce | выдавецтва= Wydawnictwo PTTK "Kraj" | месца= Warszawa | год= 1992 | старонкі= 31-32 | isbn = 83-7005-199-5}}</ref><ref name=grochowski_1986>{{Кніга| аўтар= Wiesław Grochowski | загаловак= Jadalne owoce leśne | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1986 | старонкі= 165-166 | isbn = 83-09-00021-9}}</ref>. Ядловец таксама выкарыстоўваюць у якасці дадатку да капусты, у тым ліку [[Капуста квашаная|квашанай]] (пры масавай вытворчасці ў суадносінах 15 г ягад ядлоўца на 100 кг капусты<ref name="bobinski_69"/>), і {{нп3|Буракі, карняплод|буракоў|ru|Свёкла (корнеплод)}}<ref name=kybal>{{Кніга| аўтар= Jan Kybal, Jirina Kaplicka | загаловак= Rośliny aromatyczne i przyprawowe | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1985 | старонкі= 110 | isbn = 83-09-00959-3}}</ref>, таксама часта ядлоўцам запраўляюць [[бігас]]<ref name=luczaj>{{Кніга|аўтар=Łukasz Łuczaj|загаловак=Dzikie rośliny jadalne Polski|выдавецтва=Chemigrafia|месца=Krosno|год=2004|старонкі=81 |isbn=83-904633-6-9}}</ref>. Паляпшае ён і водар [[Савойская капуста|савойскай]] і [[чырвонакачанная капуста|чырвонакачаннай капусты]]. {{Біяфота|Gotlandsdricka.jpg|right|ш=250|{{нп3|Готландсдрыка||en|Gotlandsdricka}}|color=lightgreen}} Цэняцца шышкаягады ў лікёра-гарэлачнай прамысловасці, піваварстве, для вытворчасці [[ядлаўцовая гарэлка|ядлаўцовай гарэлкі]]. З-за высокага ўтрымання цукроў і моцнага водару шышкаягады выкарыстоўваюцца ў якасці сыравіны для {{нп3|Спіртавое браджэнне|спіртавога браджэння|ru|Спиртовое брожение}}<ref name=grochowski>{{Кніга| аўтар= Wiesław Grochowski | загаловак= Uboczna produkcja leśna | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Naukowe | месца= Warszawa | год= 1990 | старонкі= 352-354 | isbn = 83-01-09535-0}}</ref>. Яны з’яўляюцца асноўным кампанентам (замест [[солад|ячменнага соладу]]) {{нп3|Ядлаўцовае піва|ядлаўцовага піва|pl|Piwo kozicowe}}, якое вараць у [[Мазовія|Мазовіі]] і [[Куявія|Куявіі]]<ref name=klosiewicz>{{Кніга| аўтар= Stefan i Olga Kłosiewicz | загаловак= Przyroda w polskiej tradycji | выдавецтва= Sport i Turystyka. Muza S.A. | месца= Warszawa | год= 2011 | старонкі= 40-43 | isbn = 978-83-7495-973-5}}</ref>, дадаюцца да [[Фінляндыя|фінскага]] піва ''{{нп3|сахці||ru|Сахти}}''<ref name=Essential/> і французскага піва ''genevette''<ref name="luczaj"/>, а таксама шведскага напою, які робяць на востраве Готланд і называюць {{нп3|готландсдрыка||en|Gotlandsdricka}}. З шышкаягад ядлоўца робяць [[джын]] і яго адпаведнікі — {{нп3|жэневер||ru|Женевер}} у [[Нідэрланды|Нідэрландах]], ядлаўцоўку ў Польшчы<ref name="hlava"/>, [[Баравічка|баравічку]] ў [[Славакія|Славакіі]]<ref name="grochowski_1986"/>. {{нп3|Індзейцы Паўночнай Амерыкі||pl|Indianie Ameryki Północnej}} таксама ўжывалі напоі з ядлоўца, аднак часцей гэта былі адвары парасткаў, чым шышкаягад<ref name="luczaj"/>. Ядлоўцам можна араматызаваць травяны [[воцат]]<ref name=mowszowicz>{{Кніга| аўтар= Jakub Mowszowicz | загаловак= Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1985 | старонкі= 47-48 | isbn = 83-09-00682-9}}</ref>. Шышкаягады як вострыя прыправы выкарыстоўваюць пры вырабе [[Морс, напой|морсу]], цукерак, пернікаў. У краінах былога [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] цукар з шышкаягад ядлоўцу пасля выдалення горычы і водару шкіпінару выкарыстоўваўся для вытворчасці кандытарскіх вырабаў<ref name="grochowski"/>. Акрамя таго, запечанае насенне ядлоўца можа быць выкарыстана ў якасці замены [[Кава|кавы]]<ref name="fao"/>. З-за моцнага раздражняльнага і абартыўнага дзеяння ядлоўца, гэтую спецыю не варта ўжываць цяжарным жанчынам і людзям, хворым на ныркі і страўнікава-кішачны тракт<ref name="hlava"/>. У страву нельга дадаваць больш, чым некалькі ягад ядлоўца за адзін раз, таму што выкарыстанне іх у вялікіх колькасцях можа прывесці да пашкоджання нырак, паведамлялася нават пра смяротныя атручванні<ref name="luczaj"/>. ==== Ядлаўцовы сіроп ==== Для атрымання [[сіроп]]у шышкаягады размінаюць, не дробнячы насенне, якое змяшчае горыч. Кілаграм раздушаных «ягад» кладуць у рондаль з трыма літрамі вады, нагрэтай да 40° градусаў, і размешваюць каля пятнаццаці хвілін. Затым ягады вымаюць, адціскаюць [[сок]]. Паклаўшы ў яго другую і трэцюю порцыю свежых ягад, атрымліваюць сок, які змяшчае да 20 адсоткаў цукру<ref name="Верзилин"/>. Для атрымання сіропу, які змяшчае да 60 адсоткаў цукру, сок выпарваюць пры награванні да 70 градусаў<ref name="Верзилин"/>. Выпарваць рэкамендуецца на «вадзяной лазні». Ядлаўцовы цукар ([[фруктоза]]) у паўтары разы саладзей бураковага<ref name="Верзилин"/>. Сіроп можа ісці на выраб [[жэле]], [[Кісель|кісяля]], [[пернік]]аў, з ім можна піць [[чай]] і [[кава|каву]]<ref name="Верзилин"/>. === Ужыванне ў медыцыне === Ядловец з’яўляецца важнай лекавай раслінай у многіх культурах, належыць да раслін, якія часта выкарыстоўваюцца ў {{нп3|Травалячэнне|травалячэнні|pl|Ziołolecznictwo}}<ref name=paluch>{{Кніга| аўтар= Adam Paluch | загаловак= Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej | выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego | месца= Wrocław | год= 1984 | серыя= Acta Universitatis Wratislaviensis 752 | старонкі= 60-61}}</ref>. Прэпараты ядлоўца можна прыгатаваць рознымі спосабамі: як настоі, водныя экстракты і наліўкі, сіропы, віно і ядлаўцовае піва ці нават павідла. Пупышкі ядлоўца выкарыстоўваюцца таксама ў гематэрапіі<ref name=rozanski>{{Cite web | url = http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm | title = Gemmae Juniperi et Gemmae Sabinae | author = H. St. Rozanski | work = Gemmoterapia. Poznan-Krosno 2005 | access-date = 27 студзеня 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304142308/http://www.rozanski.ch/gemmoterapia/preview/pages/p14.htm | archive-date = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>. ==== Гісторыя ==== Гаючыя ўласцівасці ядлоўца, верагодна, былі выкарыстаны ў Паўночнай і Цэнтральнай Еўропе яшчэ ў дагістарычны перыяд<ref name=antkowiak>{{Кніга| аўтар = Lidia Antkowiak | загаловак= Rośliny lecznicze | выдавецтва= Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu | месца= Poznań | год= 1998 | старонкі= 116 | isbn = 83-7160-146-8}}</ref>. У працы {{нп3|Дыяскарыд|Дыяскарыда|ru|Диоскорид}} «{{нп3|De Materia Medica|||De Materia Medica}}», фармакалагічнай энцыклапедыі [[1 стагоддзе|I стагоддзя]], ядловец апісваецца пад назвай ''Arkeothos mikra'' як лекавы сродак, што аказвае сагравальнае, мачагоннае і лёгкае звязальнае дзеянне, добры для страўніка, а таксама ў выпадку кашлю і дыскамфорту ў грудзях<ref>Riddle, J. M. (1992). Contraception and abortion from the ancient world to the Renaissance, p. 31. Harvard University Press.</ref><ref>У літаратуры распаўсюджана думка, якая цяпер лічыцца памылковай, заснаваная на перакладзе «De Materia Medica» XVII стагоддзя, у якім пад ядлоўцам маецца на ўвазе {{bt-bellat|Кедр ліванскі{{!}}ліванскі кедр|Cedrus libani}}. Ён ужываўся пры бальзамаванні цел і як супрацьзачаткавы сродак. У сучасных перакладах варта разумець, што гэта апісанне ставіцца да ліванскага кедра (на падставе: [http://www.thepoisongarden.co.uk/atoz/juniperus_communis.htm John Robertson The poison garden])</ref>. [[Індзейцы]] {{нп3|Індзейцы Паўночнай аАмерыкі|Паўночнай Амерыкі|ru|Indianie Ameryki Północnej}} для лячэння [[туберкулёз]]у скуры, касцей і суставаў змяшчалі хворых у зараснікі гэтай расліны, дзе паветра насычана лятучымі вылучэннямі. Таксама яны елі шышкаягады ядлоўца пры [[інфекцыя]]х [[Мочапалавая сістэма|мачавых шляхоў]]. Заходнія плямёны індзейцаў ужывалі настой з ягад ядлоўца і кары з каранёў [[барбарыс]]у для лячэння [[Цукровы дыябет|дыябету]]<ref name=Essential>{{кніга | загаловак= The Illustrated Encyclopedia of Trees and Shrubs: An Essential Guide to Trees and Shrubs of the World. | выдавецтва= MobileReference | год= 2008 | isbn = 1605014877 | спасылка = http://books.google.pl/books?id=mZEhZMOFLiQC&pg}}</ref>. Індзейцы з паўночна-заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі выкарыстоўвалі адвар ядлоўца падчас [[Назафарынгіт|прастуды]] і [[грып]]у, пры артрыце, болі ў цягліцах і праблемах з ныркамі<ref name="fao"/>. У [[Сярэднявечча|Сярэдневяковай]] Еўропе шышкаягад ядлоўца выкарыстоўваліся, як універсальны сродак ад усіх хвароб<ref name="antkowiak"/>. [[Хільдэгарда Бінгенская]] рэкамендавала яго пры лячэнні лёгкіх, печані і нырак<ref name="antkowiak"/>. З цягам часу акрамя ўласна шышкаягад пачалі шырокае выкарыстанне ў лячэбны мэтах лісця, зялёных парасткаў, драўніны і смалы<ref name="antkowiak"/>. У Польшчы ў XIX і пачатку XX стагоддзяў ўжывалі {{нп3|адвар||ru|Отвар}} з шышкаягад пры {{нп3|Затрымка мачы|затрымцы мачы|uk|Ішурія}} і пухлінах. Спелыя ягады, ужытыя нашча, дапамагалі страваваню. Ядловец раілі пры [[коліка]]х, з мэтай «ачышчэння крыві» і пры [[Сухоты|сухотах]]. Падчас эпідэмій (напрыклад, [[Халера|халеры]]) праводзілі акурванні ядлоўцам. Часам ядловец прыкладвалі да апухлых месцаў. Вонкава прэпараты з ядлоўца выкарыстоўваліся пры нервовым болі, запаленні нервовых карэньчыкаў, артрыце<ref name="paluch"/><ref name=paluch_1989>{{Кніга| аўтар = Adam Paluch | загаловак = Zerwij ziele z dziesięciu miedz | месца= Wrocław | год= 1989 | старонкі= 144}}</ref>. ==== Медыцынскае дзеянне ==== Ядловец валодае моцнымі [[фітанцыд]]нымі ўласцівасцямі. Эфірны алей валодае антымікробнымі уласцівасцямі, але мала выкарыстоўваецца пры лячэнні скурных захворванняў<ref name="ЛР" />. Ядлаўцовы алей мае фунгіцыднае і антыбактэрыяльнае дзеянне, аднак не вельмі значнае, на: {{bt-bellat||Pseudomonas aeruginosa}}, {{bt-bellat||Candida albicans}}, {{bt-bellat||Staphylococcus aureus}} і {{bt-bellat||Escherichia coli}} (хоць некаторыя даследаванні паказваюць на істотнае антыбактэрыяльнае дзеянне таксама для апошніх двух відаў<ref name=haziri>{{cite journal | author=Arben Haziri, Fatmir Faiku, Arben Mehmeti, Sevdije Govori, Sokol Abazi, Majlinda Daci, Imer Haziri, Arlinda Bytyqi-Damoni, Altin Mele | year= 2013| title=Antimicrobal properties of the essential oil of Juniperus communis (L.) growing wild in east part of Kosovo | journal=American Journal of Pharmacology and Toxicology | volume=8, 3 | pages=128-133 | url=http://thescipub.com/abstract/10.3844/ajptsp.2013.128.133}}</ref>)<ref name="ПАТ" />. Шышкаягады ў выглядзе настою прымяняюцца як мачагонны сродак, які дэзінфікуе мачавыя шляхі. Рэкамендуецца выкарыстоўваць ядловец пасля лячэння [[Антыбіётыкі|антыбіётыкамі]] інфекцый мочавыдзяляльных шляхоў для прафілактыкі рэцыдыву інфекцыі і разбурэння іншых бактэрый, якія не былі пацверджаны дзеянню антыбіётыка. Асабліва паказана пры ўстойлівых да антыбіётыкаў інфекцый. [[Флаваноіды]], і ў меншай ступені, эфірны алей з {{нп3|тэрпінеол|тэрпінеолам|ru|Терпинеол}}, якія ў ім ўтрымліваецца, аказваюць [[дыўрэтыкі|мачагоннае дзеянне]]. Дзякуючы гэтаму, ядловец можа прымяняцца пры захворваннях, звязаных з затрымкай вадкасцяў і парушэннямі іоннага абмену пры хваробах нырак. Экстракты з ягад ядлоўца павялічваюць [[Жоўць|сакрэцыю жоўці]] і [[Страўнікавы сок|страўнікавага соку]]<ref name="ЛР" />. Таксама ўзбуджае {{нп3|Перыстальтыка|перыстальтыку|ru|Перистальтика}}, павялічвае потааддзяленне і пашырае [[капіляр]]ы, што выклікае пачырваненне скуры. Аказвае раздражняльнае дзеянне на скуру. Ядлаўцовы алей уваходзіць у склад разагравальных мазяў, якія ўжываюцца пры {{нп3|Рэўматызм|рэўматычных|ru|Ревматизм}} і {{нп3|Неўралгія|неўралгійных|ru|Невралгия}} болях<ref name=ozarowski>{{Кніга| аўтар = Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski | загаловак= Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie | выдавецтва= Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych | месца= Warszawa | год= 1987 | старонкі= 175-177 | isbn = 83-202-0472-0}}</ref>. Працуе як адхарквальнае<ref name="ЛР" />. ==== Лекавая сыравіна і прэпараты ядлоўца ==== У якасці [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавай сыравіны]] ўжываюць плады ядлоўца звычайнага ({{lang-la|Fructus Juniperi communis, Baccae Juniperi}}), які збіраюць восенню і сушаць пры тэмпературы да 30&nbsp;°C ці пад навесамі<ref name="БФС" />. ==== Супрацьпаказанні ==== Прэпараты ядлоўца проціпаказаныя пры запаленні нырак<ref name="ЛР" />. ==== Народная медыцына ==== У народнай медыцыне шышкаягады маюць больш шырокае прымяненне. Іх заварваюць і п’юць пры хваробах печані, мачавога пузыра, пры нырачна-каменнай хваробе, запаленні прыдаткаў труб, рэўматызме, сырыя ягады ядуць пры язве страўніка, адвар ягад і галінак п’юць пры адсутнасці менструацыі, адвар галінак ужываюць пры дыятэзе, адвар каранёў — пры язве страўніка. Эфірны алей з няспелых шышкаягад ужываюць пры [[Кароста|каросце]]<ref name="ЛР" />. === Эфірны алей === {{main|Ядлаўцовы алей}} {{Біяфота|JuniperEssentialOil.png|ш=130|[[Ядлаўцовы алей|Ядлаўцовы эфірны алей]]|color=lightgreen}} [[Ядлаўцовы алей]] атрымліваюць у працэсе {{нп3|Паравая дыстыляцыя|перагонкі з вадзяной парай|ru|Паровая дистилляция}}<ref name="grochowski_1959"/>, часцей за ўсё з шышкаягад, якія ўтрымліваюць да 2 % [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]]. Радзей алей атрымліваюць з ігліцы ці драўніны. З атрыманага з няспелых шышкаягад эфірнага алею (''Oleum Juniperi ex baccis'') робяць [[Імерсія|імерсіённы]] алей для мікраскапічных даследаванняў і асвяжальныя эсэнцыі. Ён можа быць рэдкім ці густым, з цягам часу згушчаецца, мае спецыфічны пах і востры, горкі смак. Алей з ігліцы ўяўляе сабой жоўтую рэдкую вадкасць, у якой таксама востры, але выразна выяўлены смак і пах. З драўніны шляхам [[Сухая перагонка|сухой перагонкі]] атрымліваюць так званы прыгарэлы ядлаўцовы тэрпенцінавы алей (''«Oleum cadinum»'', «ядлаўцовы дзёгаць»). Ён густы і цёмны, мае востры і непрыемны пах і смак<ref name=koldowski>{{Кніга| аўтар= M. Koldowski, A. Wysocka-Rumińska, S. Tałałaj, J. Wiszniewski | загаловак= Rośliny olejkowe i olejki naturalne | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1955 | старонкі= 131-133}}</ref> і рэкамендуецца, як вонкавы болесуцішальны і вонкавы адцягваючы сродак. Дзякуючы бактэрыцыдным уласцівасцям, алей ядлоўцу ў дзевятнаццатым стагоддзі выкарыстоўвалі для {{нп3|Стэрылізацыя, мікрабіялогія|стэрылізацыі|ru|Стерилизация (микробиология)}} {{нп3|Кетгут|кетгуту (хірургічнага шоўнага матэрыялу)|ru|Кетгут}}<ref name=mamczur>{{Кніга| аўтар= Fiodor Mamczur, Jarosław Gładun | загаловак= Rośliny lecznicze w ogródku | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год= 1988 | старонкі= 45-46 | isbn = 83-09-01356-6}}</ref>. === У касметыцы === Ядлаўцовы алей, дзякуючы ўтрыманню фітанцыдаў, з’яўляецца антыбактэрыяльным сродкам і выкарыстоўваецца вонкава супраць {{нп3|акнэ||ru|Акне}}. Ён таксама выкарыстоўваецца для барацьбы з {{нп3|Цэлюліт, ліпадыстрафія|целюлітам|ru|Целлюлит (липодистрофия)}} і {{нп3|Стрыі, скура|расцяжкамі|ru|Стрии}}<ref name=czerpak>{{Кніга| аўтар= Romuald Czerpak, Agata Jabłońska-Trypuć | загаловак= Roślinne surowce kosmetyczne | выдавецтва= MedPharm Polska | месца= Wrocław | год= 2008 | старонкі= 73-74 | isbn = 978-83-60466-58-2}}</ref>, а таксама для догляду валасоў<ref name="mowszowicz"/>, у тым ліку яго дадаюць у шампуні супраць перхаці<ref name=pfaf>{{Cite web| url = http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Juniperus+communis | title= Juniperus communis – L. | publisher= Plants For A Future | access-date = 2014-03-08}}</ref>. === У лясной гаспадарцы === У [[Лясная гаспадарка|лясніцтве]] ядловец з’яўляецца важным біяцэнатычным дамешкам, таму што на бедных глебах яго прысутнасць у два разы паскарае раскладанне хваёвай ігліцы. Было ўстаноўлена, што хваёвыя дрэвастоі атрымліваюць станоўчыя эфекты ў выпадку суіснавання з ядлоўцам для карэляцыі і ядлоўца (у сярэднім 12,5 % у адносінах вышыні дрэў, 18 % у адносінах гушчыні і 49 % у адносінах таўшчыні)<ref name=bobinski_40>{{Кніга|частка=Wpływ jałowca na glebę i wzrost sosny | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=40-44}}</ref>. Ядловец селіцца на самых бедных лясных месцах пражывання, дзе часта з’яўляецца адзіным відам, што расце пад купалам лесу, ключавым для захавання біялагічнай разнароднасці лесу, важнай для жыцця многіх птушак і насякомых. Суіснуе са шматлікімі відамі грыбоў і спрыяе іх развіццю, у тым ліку тых, якія жывуць у мікарызе з хвоямі. [[Фітанцыды]], якія выдзяляе ядловец, павышаюць ўстойлівасць лесу да хвароб і насякомых-шкоднікаў<ref name="bobinski_40"/>. Пасадкі ядлоўцу спрыяюць замацаванню горнага жвіру і рухомых насыпаў<ref name="grochowski_1959"/>. === У ландшафтным дызайне === {{Біяфота|Juniperus communis 01 by Line1.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў форме [[бансай]]|color=lightgreen}} Першапачаткова ядловец з’явіўся ў садах, калі быў перанесены з натуральнага асяроддзя ў якасці лекавай расліны<ref name="seneta"/>. Цяпер расліну выкарыстоўваюць як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўную]] садова-паркавую расліну i ў полеахоўным лесаразвядзенні як [[Глебазакрапляльная расліна|глебазакрапляльную]]. Розныя сарты ядлоўца звычайнага ўпрыгожваюць сады, жывыя агароджы і паркі<ref name="Essential"/>. Ядловец звычайны добра паддаецца (шляхам абрэзкі) фарміраванню кроны, мае дэкаратыўныя формы; пірамідальную, ніцую, шарападобную. Рэкамендуецца для стварэння невялікіх груп, асобных насаджэнняў і жывых агароджаў. Асаблівай перавагай з’яўляюцца нізкія патрабаванні да вільготнасці глебы, што дазваляе вырошчваць гэты від ва ўмовах, калі ўтрыманне іншых дэкаратыўных раслін вельмі складанае. З-за павольнага росту, асабліва рэкамендуецца да здагадак планаванага саду з доўгатэрміновай перспектывай. Дадатковай перавагай ядлоўца для росту з’яўляецца здольнасць адпужваць насякомых-шкоднікаў<ref name="fao"/>. === Іншае === {{Біяфота|Wirty Arboretum 1.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Дэндрарый|Дэндрарыі]] {{нп3|Дэндрарый Вірты|Вірты||Arboretum Wirty}}, [[Польшча]]|color=lightgreen}} З ядлаўцовымі галінамі параць [[Бочка|бочкі]], каб даць ім прыемны бальзамічны пах і адбіць іншыя, менш прыемныя<ref name="Верзилин"/>. Драўніна ядлоўца мае высокую цеплатворную здольнасць і цэніцца як паліва<ref name="pfaf"/>. Духмяную драўніну і галінкі ядлоўца ўжываюць для дэзінфекцыі тары, памяшканняў, ігліцу і шышкаягады — для араматычных ваннаў, драўніну, ігліцу і ягады — для вэнджання рыбных і мясных прадуктаў. З кары і шышкаягад ядлоўца атрымліваюць фарбу, зелянява-жоўтую і ахоўнага колеру (хакі)<ref name="Верзилин"/><ref name="mowszowicz"/><ref name=bremnes_199>{{Кніга | аўтар= Lesley Bremnes | загаловак= Wielka księga ziół | выдавецтва= Wiedza i Życie | месца= Warszawa | год= 1991 | старонкі= 199 | isbn = 83-85231-24-2}}</ref>. Моцна калючыя дубцы ядлоўца ўжываюць для абароны сельскагаспадарчых культур ад [[грызуны|грызуноў]] — іх выкладаюць пад стагі збожжа і сена, а таксама абкладваюць вакол ствалоў пладовых дрэў да наступлення зімы, каб абараніць ад згрызання [[Трусы (жывёлы)|трусамі]] і грызунамі<ref name="bobinski_69"/>. Ядловец можна ўжываць як {{нп3|рэпелент||ru|Репеллент}}<ref name="pfaf"/>. Ядлаўцовы алей выкарыстоўваюць, сярод іншага, для абароны {{bt-bellat|Nicotiana tabacum{{!}}тытуню|Nicotiana tabacum}}, таму што ён шкодзіць вусеням віду {{bt-bellat||Spodoptera litura}}<ref name="ПАТ"/>. Шышкаягады ядлоўца вельмі любяць [[дразды]]<ref name="Верзилин"/>. На гэтых птушак палявалі, таму што смак іх мяса меў лёгкае адценне ядлоўца<ref name="ziolkowska"/>. {{нп3|Адкорм||pl|Tucz}} шышкаягадамі ядлоўца свойскай птушкі за месяц да {{нп3|Забой|забою|pl|Ubój}} паляпшае смак мяса і робіць яго падобным на [[Дзічына|дзічыну]]<ref name=poprzecki>{{Кніга | аўтар= Witold Poprzęcki | загаловак= Ziołolecznictwo | выдавецтва= Spółdzielcza Agencja Reklamowa SPAR | месца= Warszawa | год= 1989 | старонкі= 116 | isbn = 83-00-02498-0}}</ref>. Шышкаягады могуць выкарыстоўваюцца ў якасці [[Фіміям|пахошчы]] — іх кладуць на гарачае вуголле, каб выпарыць алей. Гэта спосаб араматызацыі памяшканняў і абеззаражання паветра<ref name="grochowski_1959"/>. == Вырошчванне і вытворчасць == {{Біяфота|Saint-Girons - 20130108 (1).jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў [[Францыя|Францыі]]|color=lightgreen}} Ядловец звычайны вырошчваюць у асноўным як дэкаратыўную расліну. З-за павольнага росту раслін і доўгіх тэрмінаў паспявання шышкаягад для рознамэтавага выкарыстання, часта вядзецца іх збор у месцах натуральнага росту. Найбуйнейшымі вытворцамі ядлоўца з’яўляюцца: [[Італія]], [[Швецыя]] і [[Балканскі паўвостраў|Балканскія краіны]]<ref name="mautner"/>. Яны таксама збіраюцца ў вялікіх маштабах ў [[Польшча|Польшчы]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і {{нп3|Паўднёвая Францыя|Паўднёвай Францыі||Southern France}}<ref name="melchior"/>. Як дэкаратыўная расліна ядловец цэніцца асабліва для найбольш уразлівых месцаў пражывання, дзе іншыя віды растуць слаба<ref name="bobinski_69"/>. Рэкамендуецца для {{нп3|Салітэр, батаніка|салітэрных|pl|Soliter (botanika)}} пасадак (калонанападобныя формы) ці грунтавага пакрыцця (покрыўныя формы). У сувязі з тым, што іржаўныя грыбы {{bt-bellat||Gymnosporangium tremelloides}} і {{bt-bellat||Gymnosporangium sabinae}} развіваюць тэлейтаспоры на {{bt-bellat|Ядловец{{!}}ядлоўцы|Juniperus}}, і гэта паражэнне носіць хранічны характар​​, таму ядловец служыць пастаяннай крыніцай інфекцыі для яблыні і грушы, трэба пазбягаць пасадак ядлоўцаў у арэалах развядзення [[Пладовы сад|пладовых садоў]]<ref name="СП">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biology/2016/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Семейство Пукциниевые (Pucciniaceae)] {{ref-ru}}</ref>. === Развядзенне === {{Біяфота|JuniperusSibirica PuyGriou 03.JPG|ш=250|left|Ядловец звычайны ў [[Францыя|Францыі]]|color=lightgreen}} Насенне перад пасевам павінна быць {{нп3|Стратыфікацыя, батаніка|стратыфікавана|ru|Стратификация (ботаника)}}, напрыклад, закопваннем яго ў зямлю на глыбіню каля 1 метра<ref name=bobinski_45>{{Кніга|частка=Hodowla jałowca | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=45-60}}</ref>, у досыць вільготную глебу, якая дазваляе абмен кіслароду<ref name="fao"/>. Расаду ядлоўца вырошчваць у кантэйнерах, паколькі гэты від не пераносіць перасадак з-за добра развітай каранёвай сістэмы. Перасадка нават з вялікім камяком зямлі раслін, якія растуць у натуральным становішчы, дае не больш за 10 % шанцаў на прыжыванне раслін на новым месцы<ref name="bobinski_69"/>. Пасля пасева насення ў грунт у [[Лясны гадавальнік|гадавальніку]] маладыя саджанцы павінны быць старанна выкапаны на першым ці другім годзе жыцця з максімальнай засцярогай, каб прадухіліць высыханне каранёў<ref name="bobinski_45"/>. Пасеў насення пры выкарыстанні кантэйнера робіцца пераважна ў гліністую глебу ў якасці субстрата, а пасаджанае насенне шчыльна пакрываюць пяском. У летні час трэба абараняць насенне ад высыхання. Прарастанне можа заняць ад двух да пяці гадоў<ref name=mcvicar>{{Кніга| аўтар= Jekka McVicar | загаловак= Księga ziół | выдавецтва= Solis | месца= Warszawa | год= 2006 | старонкі= 173 | isbn = 83-87112-48-8}}</ref>. Таксама можна размнажаць ядловец з {{нп3|Чаранкаванне|парасткавых чаранкоў|uk|Живцювання}} даўжынёй 30-40 см, атрыманых з верхняй і сярэдняй галін<ref name="bobinski_45"/>. Лепей укараняюцца тронкі з жаночых кустоў<ref name="bobinski_45"/>. Яны высаджваюцца на глыбіню 20-25 см пасля выдалення ніжніх галін. Укаранёныя тронкі таксама можна атрымаць з {{нп3|Адводкі|адводкаў|ru|Отводки}}. Яны ствараюцца вясной або ранняй восенню, калі сагнутыя і фіксаваныя ніжнія парасткі накрываюцца зямлёй і пакідаюцца да з’яўлення каранёў у месцы фіксацыі<ref name="bobinski_45"/>. === Патрабаванні і догляд === Від непатрабавальны да глебы, добра расце нават у сухой зямлі. Яго можна вырошчваць пад прамымі сонечнымі прамянямі і ў лёгкім цені<ref name=owen>{{Кніга| аўтар= John Owen (kierownik wykonawczy) | загаловак= Praktyczna encyklopedia ogrodnicza | выдавецтва= Elipsa sp. z o.o. | месца= Warszawa | год= 2006 | старонкі= 231 | isbn = 83-7265-095-0}}</ref>. Не патрабуе абрэзкі і спецыяльнага догляду<ref name="owen"/>. Разам з тым крону лёгка сфармаваць, так што магчыма надаць ёй любую форму<ref name="mamczur"/>. Лепш абразаюць парасткі ў канцы вясны і летам, каб пазбегнуць абразання драўняных сцеблаў<ref name="mcvicar"/>. Рэкамендуецца выдаляць галіны, атакаваныя шкоднікамі і хваробамі, у тым ліку коканаў матылёў сямейства {{bt-bellat||Psychidae}} і саміх насякомых таксама добра рабіць апырскванне раслін інсектыцыдным мылам<ref name="owen"/>. == Пагрозы і ахова == {{Біяфота|Rezerwat Ciosny 03.jpg|ш=250|right|Ядловец звычайны ў рэзерваце {{нп3|Запаведнік Цёсны|Цёсны|pl|Rezerwat przyrody Ciosny}}|color=lightgreen}} Ядловец звычайны з’яўляецца адным з відаў, якія ў глабальным маштабе не маюць пагрозы знішчэння — у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе знікаючых відаў]], апублікаванай [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнародным саюзам аховы прыроды і яе рэсурсаў]] (МСАП), ён класіфікуецца, як «[[Віды пад найменшай пагрозай|від пад найменшай пагрозай]]» ({{lang-en|Least Concern}} — LC). У ацэнцы стану адзначаецца яго шырокае распаўсюджванне і экспансіўнасць на выкарыстаных землях сельскагаспадарчага прызначэння і абарона вялікіх папуляцый у ахоўных раёнах. Адзначаецца таксама адсутнасць пагроз для ўсіх разнавіднасцяў гэтага віду, хоць і назіраецца зніжэнне яго рэсурсаў у некаторых абласцях (напрыклад, у Вялікабрытаніі)<ref name=iucn>{{Cite web| url = http://www.iucnredlist.org/details/42229/0 | title= Juniperus communis | author= Farjon, A. | year= 2013 | work= IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2. | publisher= IUCN | access-date = 2014-03-07}}</ref>. У [[Манаграфія|манаграфіі]], прысвечанай віду, ядловец апісаны, як від, што не мае пагроз і павялічвае колькасць. Аднак, па меншай меры, дзве разнавіднасці (var. ''charlottensis'' і ''megistocarpa'') не маюць шырокага распаўсюджання і пры гэтым прывязаныя да канкрэтных, тарфяністых экасістэм, пажадана моцна парушаных<ref name="adams_2014_122"/>. У мясцовым маштабе розныя варыяцыі таксама бываюць у небяспечным стане ў канкрэтнай вобласці (напрыклад, у чырвонай кнізе раслін [[Ніжняя Сілезія|Ніжняй Сілезіі]]) ядловец горны (var. ''saxatilis'') мае статус выміраючага віду<ref name=kacki>{{Кніга|аўтар= Z. Kącki, Z. Dajdok, E. Szczęśniak |частка= Czerwona lista roślin naczyniowych Dolnego Śląska | адказны=Zygmunt Kącki (red.)|загаловак=Zagrożone gatunki flory naczyniowej Dolnego Śląska| выдавецтва=Instytut Biologii Roślin Uniwersytet Wrocławski, PTPP Pro Natura| месца=Wrocław |год=2003 |isbn=83-919626-0-1 | старонкі=43}}</ref>. На тэрыторыі [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] від быў прызнаны прыярытэтным у патрэбе абароны, з-за памяншэння папуляцыі, слабой жыццяздольнасці і здольнасці да абнаўлення папуляцыі<ref name=forest>{{Cite web | url= http://www.forestry.gov.uk/fr/INFD-69QKPJ | work= Forest research | publisher= Forestry Commission | title= Juniper| access-date= 3 жніўня 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20121010044618/http://www.forestry.gov.uk/fr/INFD-69QKPJ | archive-date= 10 кастрычніка 2012 | url-status= dead }}</ref>. Прычынамі старэння папуляцыі і знікнення ядлоўца ў міжземнаморскім абшары (напрыклад, у паўдневай [[Іспанія|Іспаніі]]) прызнаюцца змены клімату і антрапагенныя пераўтварэнні яго асяроддзя пражывання<ref name=garcia>{{Артыкул| аўтар= Daniel Garcı́a, Regino Zamora, José A Hódar, José M Gómez | загаловак= Age structure of Juniperus communis L. in the Iberian peninsula: Conservation of remnant populations in Mediterranean mountains | выданне= Biological Conservation | том= 87, 2 | старонкі= 215–220 | год= 1999 | спасылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320798000597 | doi = 10.1016/S0006-3207(98)00059-7 | issn=0006-3207}}</ref>. З прычыны важнасці і карыснасці і ранейшага знішчэння гэтага віду як «пустазелля лесу» прадпрымаюцца розныя ініцыятывы па захаванні ядлоўца. У Польшчы ў міжваенны перыяд, шматлікія велічныя ядлоўцы былі інвентарызаваны і ўзяты пад ахову. Папуляцыі ядлоўца ахоўваюцца як [[запаведнік]]і, напрыклад, {{нп3|Запаведнік Цёсны|Цёсны|pl|Rezerwat przyrody Ciosny}}, {{нп3|Запаведнік Вежхаціньске Ялоўцы|Вежхаціньске Ялоўцы|pl|Rezerwat przyrody Wierzchocińskie Jałowce}}, {{нп3|Запаведнік Салокія|Салокія|pl|Rezerwat przyrody Sołokija}}, а таксама ў некаторых нацыянальных парках, напрыклад, у {{нп3|Кампіноскі, нацыянальны парк|Кампіноскім|pl|Kampinoski Park Narodowy}}. Шматлікія асобнікі, асабліва ядлоўцы-дрэвы, ахоўваюцца як [[помнікі прыроды]]. У некаторых краінах таксама ахоўваўся {{нп3|Абарона відаў раслін|дзяржавай|pl|Ochrona gatunkowa roślin}} (напрыклад, у [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] з 1954 і ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] з 1958 года). У Польшчы, ядловец звычайны ніколі не быў ахоўным відам<ref name=bobinski_73>{{Кніга|частка=Ochrona jałowca | аўтар=Janusz Bobiński |загаловак= Jałowiec pospolity i jego rola w lesie | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | месца= Warszawa | год=1974 |старонкі=73-80}}</ref>. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Ядловец звычайны''' уваходзіць у род {{bt-bellat|Ядловец|Juniperus}} сямейства {{bt-bellat|Кіпарысавыя|Cupressaceae}} парадку {{bt-bellat|Хвоі|Pinales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел [[Голанасенныя]] |b1=парадак [[Хвоі]] |b2=яшчэ 13—14 парадкаў голанасенных раслін |c1=яшчэ 6 сямействаў |c2=сямейства '''[[Кіпарысавыя]]''' |d1=род '''[[Ядловец]]''' |d2=яшчэ 10 родаў |e1=яшчэ ад 50 да 67 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">від <br />'''Ядловец&nbsp;звычайны''' |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} З 10 відаў, якія ўваходзяць у род ядловец толькі ядловец звычайны распаўсюджаны па ўсіх кантынентах паўночнага паўшар’я, іншыя віды сустракаюцца толькі ў Міжземнамор’і і ў Азіі. Самым блізкім відам для ядлоўца звычайнага з’яўляецца {{bt-bellat||Juniperus rigida}}<ref name="mao">Kangshan Mao, Gang Hao, Jianquan Liu, Robert P. Adams, Richard I. Milne. [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-8137.2010.03351.x/full Diversification and biogeography of Juniperus (Cupressaceae): variable diversification rates and multiple intercontinental dispersals]. «New Phytologist». 188, 1, s. 254—272, 2010. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2010.03351.x.</ref>. === Падвіды і разнавіднасці === Ядловец звычайны з-за свайго шырокага арэалу і разнастайнасці экалагічных умоў, у якіх ён расце, вельмі зменлівы. Унутрывідавыя таксоны вылучаюцца на падставе пэўных прыкмет, але ў выпадку ядлоўца часам гэта абцяжарана тым, што прыкметы няпэўныя<ref name=ПАТ/>. Таму прапанавана панізіць рангі 4 падвідаў, якія традыцыйна вылучаліся ў межах віду, і апісваць толькі разнавіднасці, якіх налічваюць у агульнай колькасці каля 30<ref name=adams/>. Класіфікацыя ўнутрывідавых таксонаў яшчэ мадыфікуецца, яна патрабуе далейшых даследаванняў і распрацовак<ref name=adams_2014_122>Robert P. Adams: Junipers of the World: The Genus Juniperus. Trafford Publishing, 2014, s. 122—144. ISBN 1490723250.</ref>. Апісаны шэраг [[разнавіднасць|разнавіднасцей]] і [[Інфравідавыя рангі|формаў]], якія больш-менш адрозніваюцца ад тыпавых [[падвід]]аў<ref name=adams>Adams, R. P. (2004). ''Junipers of the World: The genus Juniperus''. Victoria: Trafford. ISBN 1-4120-4250-X.</ref><ref name=rushforthc>Rushforth, K. (1987). ''Conifers''. Helm ISBN 0-7470-2801-X.</ref><ref name=adv>Arboretum de Villardebelle: [http://www.pinetum.org/cones/JUcones.htm ''Juniperus'']</ref><ref name=fe>Flora Europaea: [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Juniperus&SPECIES_XREF=communis&TAXON_NAME_XREF=&RANK= ''Juniperus communis'']</ref><ref name=adams1>Adams, R. P., Pandey, R. N., Leverenz, J. W., Dignard, N., Hoegh, K., & Thorfinnsson, T. (2003). Pan-Arctic variation in Juniperus communis: Historical Biogeography based on DNA fingerprinting. ''Biochem. Syst. Ecol''. 31: 181—192 [http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/168-2003BSE31181.pdf pdf file] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217195648/http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/168-2003BSE31181.pdf |date=17 снежня 2008 }}.</ref><ref name=adams2>Adams, R. P., & Pandey, R. N. (2003). Analysis of Juniperus communis and its varieties based on DNA fingerprinting. ''Biochem. Syst. Ecol''. 31: 1271—1278. [http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/173-2003BSE311271.pdf pdf file] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217195651/http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/173-2003BSE311271.pdf |date=17 снежня 2008 }}</ref><ref name=adams3>Adams, R. P., & Nguyen, S. (2007). Post-Pleistocene geographic variation in Juniperus communis in North America. ''Phytologia'' 89 (1): 43-57. [http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/194-2007Phytologia89(1)43-57CommunisNAm.pdf pdf file] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217195642/http://www.juniperus.org/AdamsPapersPDFFiles/194-2007Phytologia89(1)43-57CommunisNAm.pdf |date=17 снежня 2008 }}</ref><ref name=dvf>[http://linnaeus.nrm.se/flora/barr/cupressa/junip/junicomv.jpg Den Virtuella Floran: ''Juniperus communis'' distribution]</ref>: * '''{{bt|Juniperus communis|subsp=communis}}''' ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=communis}} — Еўропа, большая частка Паўночнай Азіі ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=depressa|[[Pursh]]}} — Канада, усходняя частка [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Форма шырокаплоская, сцелецца, сукі прыўзнятыя. Старыя расліны дасягаюць вышыні 1 метр. Іголкі карацей і шырэй, чым у {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=canadensis}}<ref name="Крюссман">{{кніга |аўтар = Крюссман Г. |загаловак = Хвойные породы |спасылка = http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/krjussman1986_hvojnye.djvu |адказны = Пер. с нем |месца = М. |выдавецтва = Лесная промышленность |год = 1986 |старонак = 256 |isbn = 3-489-60222-6 |тыраж = 7500 }}</ref>. <br />Сінонімы: (=''Juniperus canadensis'' [[Lodd.]] ex [[Burgsd.]]; =''Juniperus canadensis'' Lodd. ex Burgsd. 1787, non Lodd. ex [[Loudon]] 1838]; =''Juniperus communis'' 'Depressa Aurea'; =''Juniperus communis'' 'Depressa Star'; =''Juniperus communis'' 'Prostrata'; =''Juniperus communis'' subsp. ''depressa'' ([[Pursh]]) [[Franco]] 1962, non (Pursh) A.E.Murray 1982; =''Juniperus communis'' subsp. ''intermedia'' ([[Schur]]) [[K.Richt.]]; =''Juniperus communis'' subsp. ''nana'' [[sensu]] [[Hultén]] 1968; =''Juniperus communis'' var. ''aureospica'' [[Rehder]]; =''Juniperus communis'' var. ''canadensis'' ([[Lodd.]] ex [[Burgsd.]]) [[Loudon]]; =''Juniperus communis'' var. ''depressa'' 'Aurea'; =''Juniperus communis'' var. ''depressa-aurea'' [[Hornibr.]]; =''Juniperus communis'' var. ''intermedia'' ([[Schur]]) [[Sanio]]; =''Juniperus communis'' var. ''montana'' [[sensu]] [[Fernald]] 1933; =''Juniperus depressa'' ([[Pursh]]) [[Raf.]]; =''Juniperus depressa'' [[Raf.]] ex [[McMurtrie]] 1819, [[nom. illeg.]]; =''Juniperus intermedia'' [[Schur]]; =''Juniperus multiova'' [[Goodwyn]]<ref>[http://www.planthardiness.gc.ca/plant_chklist.pl?speciesid=1000597 ''Juniperus communis'' var. ''depressa''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071210231203/http://www.planthardiness.gc.ca/plant_chklist.pl?speciesid=1000597 |date=10 снежня 2007 }} на сайце [http://www.planthardiness.gc.ca Natural Resources Canada]</ref>. ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=hemisphaerica|([[J.Presl]] & [[C.Presl]]) [[Parl.]]}} — Горы Міжземнамор’я ** {{bt|Juniperus communis|subsp=communis|var=nipponica|([[Maxim.]]) [[E.H.Wilson]]}} — [[Японія]] * '''{{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|([[Suter]]) [[Čelak.]]}}''' ** {{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|var=alpina}} — [[Грэнландзія]], Еўропа і Азія ** {{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|var=megistocarpa|[[Fernald]] & [[H.St.John]]}} — Усходняя [[Канада]] ** {{bt|Juniperus communis|subsp=alpina|var=jackii|[[Rehder]]}} — Запад Северной Америки * '''{{bt|Juniperus communis|subsp=hemisphaerica|(J. et. С. Presl) Nym.}}''' (Ядловец звычайны, паўшарападобны). Расліны выяўленыя ў 1949 г. у [[Эльбрускі раён|Эльбрускім раёне]] [[Кабардзіна-Балкарыя АССР|Кабардзіна-Балкарскай АССР]], у [[цясніна Адыр-Су|цясніне Адыр-Су]] на вышыні 2700 метраў над узроўнем мора. Памер больш чым 26-гадовай расліны — 1,5 м<ref>[http://flower.onego.ru/book/ran01_8.html Интродукция растений природной флоры СССР. М.: «Наука», 1979] {{ref-ru}}</ref>. * '''{{bt|Juniperus communis|var=montana}}''' (Горная разнавіднасць) — сцелючая варыяцыя, вышынёй да 20 см. Галіны кароткія, тоўстыя, трохграневыя, часта загнутыя, адлегласць паміж калатоўкамі 1-3 мм. Іголкі лінейна-ланцэтные, 4-8×1-2 мм, часта загнутыя, часам нечакана завостраныя, зверху моцна ўвагнутыя, белыя; знізу круглыя​​, бліскучыя, цёмна-зялёныя. Плод яйкападобны ці амаль закруглены. сінонімы: ''J. communis nana'', ''J. communis'' [[var.]] ''saxatilis'', ''J. nana''. Альпійскія раёны Еўропы, Паўночнай Азіі, Паўночнай Амерыкі, часта сустракаецца на балотах<ref name="Крюссман" />. == Сінонімы == Паводле [[The Plant List]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2332579 ''Juniperus communis'' L.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110121133703/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2332579 |date=21 студзеня 2011 }} на сайце [http://www.theplantlist.org The Plant List] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ |date=23 мая 2019 }}</ref>: {{кал|3}} * ''Juniperus albanica'' Pénzes * ''Juniperus argaea'' Balansa ex Parl. * ''Juniperus borealis'' Salisb. * ''Juniperus caucasica'' Fisch. ex Gordon * ''Juniperus communis'' var. ''arborescens'' Gaudin * ''Juniperus communis'' var. ''brevifolia'' Sanio * ''Juniperus communis'' subsp. ''brevifolia'' (Sanio) Pénzes * ''Juniperus communis'' f. ''crispa'' Browicz & Ziel. * ''Juniperus communis'' subsp. ''cupressiformis'' Vict. & Sennen ex Pénzes * ''Juniperus communis'' var. ''erecta'' Pursh * ''Juniperus communis'' var. ''fastigiata'' Parl. * ''Juniperus communis'' var. ''hemisphaerica'' (J.Presl & C.Presl) Parl. * ''Juniperus communis'' subsp. ''hemisphaerica'' (J.Presl & C.Presl) Nyman * ''Juniperus communis'' var. ''hispanica'' Endl. * ''Juniperus communis'' var. ''montana'' Neilr. * ''Juniperus communis'' var. ''oblonga'' Loudon * ''Juniperus communis'' var. ''oblonga-pendula'' Loudon * ''Juniperus communis'' f. ''oblonga-pendula'' (Loudon) Beissn. * ''Juniperus communis'' subsp. ''pannonica'' Pénzes * ''Juniperus communis'' var. ''pendula'' Carrière * ''Juniperus communis'' var. ''pendula-aurea'' Sénécl. * ''Juniperus communis'' f. ''pendulina'' Kuphaldt * ''Juniperus communis'' f. ''pungens'' Velen. * ''Juniperus communis'' var. ''stricta'' Endl. * ''Juniperus communis'' var. ''suecica'' (Mill.) Aiton * ''Juniperus compressa'' Carrière * ''Juniperus cracovia'' K.Koch * ''Juniperus dealbata'' Loudon * ''Juniperus depressa'' Stevels * ''Juniperus difformis'' Gilib. * ''Juniperus echinoformis'' Rinz ex Bolse * ''Juniperus elliptica'' K.Koch * ''Juniperus fastigiata'' Knight * ''Juniperus hemisphaerica'' C.Presl * ''Juniperus hibernica'' Lodd. ex Loudon * ''Juniperus hispanica'' Booth ex Endl. * ''Juniperus interrupta'' H.L.Wendl. ex Endl. * ''Juniperus kanitzii'' Csató * ''Juniperus microphylla'' Antoine * ''Juniperus niemannii'' E.L.Wolf * ''Juniperus oblongopendula'' Loudon ex Beissn. * ''Juniperus occidentalis'' Carrière * ''Juniperus oxycedrus'' subsp. ''hemisphaerica'' (J.Presl & C.Presl) E.Schmid * ''Juniperus reflexa'' Gordon * ''Juniperus saxatilis'' Lindl. & Gordon * ''Juniperus suecica'' Mill. * ''Juniperus taurica'' Lindl. & Gordon * ''Juniperus uralensis'' Beissn. * ''Juniperus vulgaris'' Bubani * ''Juniperus withmanniana'' Carrière * ''Sabina dealbata'' (Loudon) Antoine * ''Thuiaecarpus juniperinus'' Trautv. {{канец кал}} == Формы == === Сарты === Вядома больш за 50 [[Сорт|сартоў]], якія адрозніваюцца па форме кроны (калонападобная, покрыўная), кампактнасці, колеру, даўжыні і размяшчэнні лісця<ref name="seneta">Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy iglaste. Część 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 218—226. ISBN 83-01-05225-2.</ref><ref name="bloom">Adrian Bloom: Gardening With Conifers. Frances Lincoln ltd, 2001, s. 114—115. ISBN 0711217068.</ref><ref name="katalog">Joanna Filipczak (kier. red.): Katalog roślin. Drzewa, krzewy, byliny. Warszawa: Agencja Promocji Zieleni Sp. z o.o., 2006, s. 22-24. ISBN 10 83-921807-3-9.</ref>: Лісце жоўтага колеру: * 'Aurea' — маладыя парасткі першапачаткова пафарбаваны ў жоўты колер, пазней становяцца зялёнымі. Разнавіднасць невядомага паходжання і ацэньваецца як мала значная. Яна рэдка культывуецца і, як правіла, яе назва выкарыстоўваецца няправільна ў дачыненні да іншых разнавіднасцяў з больш выразным і больш каляровым лісцем. * 'Depressa Aurea' — сорт з вышынёй 0,5 м і дыяметрам куста да амаль 2 м, галіны размеркаваны па гарызанталі, але не прыціснуты да зямлі. Вясной становіцца залаціста-жоўтага колеру, а зімой і восенню карычнева-жоўтага колеру. Калонападобная форма: * 'Arnold' — калонападобны, вельмі кампактны, павольна расце. * 'Bruns' — калонападобны, але друзлы, мае блакітнаватае лісце. Разнавіднасць знойдзена ў Швецыі і шырока культывавалася ў сярэдзіне дваццатага стагоддзя. Устойлівы да хвароб, але рэдка вырошчваецца. Расце даволі хутка. * 'Compressa' — калонападобны карлікавы сорт, звычайна да 1 метра ў вышыню (расце даволі павольна), куст з вострай верхавінай, густы і вузкі. Хваінкі дробныя — каля 3-5 мм даўжыні. Рэдка сустракаецца. Уразлівая да неспрыяльных умоў і патагенаў. * 'Hibernica' — вельмі кампактная разнавіднасць з вышынёй калоны да 9 метраў. Усе галіны вертыкальна накіраваны, хваінкі кароткія — да 8 мм даўжыні, з абодвух бакоў блакітнаватыя. * 'Meyer' — хуткарослы сорт (за 10 гадоў дасягае вышыні ў 3 метры). * 'Sentinel' — расце павольна, мае вузкую калону. * 'Suecica' — сорт з шырокай калонай, на канцах галіны крыху адстаўлены і звісаюць. Хваінкі даўгія — 10-14 мм. Пірамідальная форма: * 'Cracovia' — асноўныя сцёблы прамыя, бакавыя адстаўленыя, крона густая і толькі на вяршыні менш шчыльны. Разнастайнасць знойдзена ў першай палове дзевятнаццатага стагоддзя, недалёка ад Кракава і адтуль была вывезена ў Заходнюю Еўропу, дзе распаўсюджана ў гадавальніках. У Польшчы сустракаецца рэдка. Покрыўная форма: * 'Anna Maria' — польскі сорт, вельмі павольна расце — у 10-гадовым узросце дасягае 0,3 м у вышыню і 0,4 м у дыяметры куста. * 'Green Carpet' — вельмі нізкі сорт (шчыльна прылеглы да зямлі — не перавышае 0,1 м у вышыню), хваінкі зялёныя. * 'Greenmantle' — падобны на 'Green Carpet', але крыху вышэй (праз 10 гадоў дасягае 0,2 м у вышыню і распасціраецца на паверхні дыяметрам 2 м). * 'Hornibrookii' — дасягае 0,5 м у вышыню, нераўнамерна галінаваны, хваінкі няшчыльныя, адстаўленыя і кароткія — звычайна да 6 мм даўжынёй. * 'Repanda' — разгалінаваны раўнамерна, хваінкі да 8 мм даўжынёй, выгнутыя наперад. Ніцая форма: * 'Horstmann' — ніцая форма, даўгія парасткі распасцёрты па баках, у той час як бакавыя галіны звісаюць свабодна ўніз. Сумесь прыкмет: * 'Gold Cone' — сорт з выразнай калонападобнай формай (падобны на 'Hibernica') і залаціста-жоўтымі хваінкамі. * 'Schneverdinger Goldmachangel' — калонападобны сорт, хутка расце, хвоя на маладых парастках жоўтая. * 'Spotty Spreader' — прылеглая форма з зялёнымі хваінкамі, якія месцамі маюць белы колер. {{Фотарадок|Juniperus communis Horstmann kz1.JPG|Juniperus communis Suecica Aurea kz1.JPG|Juniperus communis GreenCarpet kz1.JPG|Juniperus Depressa Aurea kz1.JPG|ш1=171|ш2=150|ш3=308|ш4=345|тэкст=Розныя сарты: <br /> 'Horstmann', 'Suecica Aurea', 'Green Carpet', 'Depressa Aurea'|align=center|color=lightgreen}} === Гібрыды === Верагоднасць утварэння [[Гібрыд|міжвідавых гібрыдаў]] у абшарах, дзе перасякаюцца арэалы розных ядлоўцаў, ацэньваецца як значная. Аднак іх існаванне не прызнаецца. Адзіны вядомы задакументаваны выпадак адзначаны ў [[Венгрыя|Венгрыі]] ў 1886 годзе і гэта быў гібрыд з {{bt-bellat||Juniperus sabina}}, апісаны як {{bt|Juniperus kanitzii|[[Csato]]}}<ref name="ПАТ"/>. == Культурныя аспекты == Ядловец звычайны лічыўся святой раслінай у [[Германцы|германцамі]]<ref name="mautner"/> і народамі [[Сібір]]ы<ref name="luczaj"/>. Ва [[Уэльс]]е ссяканне старога ядлоўца абвяшчала смерць у сямі. Каралі з шышкаягад ядлоўца надзявалі нявольнікі ў індзейцаў перад боем з мэтай абароны жыцця і атрымання волі<ref name=balicka>{{Кніга | аўтар= Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska | загаловак= Łaskawe ziele – mity, symbolika i fakty | выдавецтва= Studio Astropsychologii | месца= Białystok | год= 2003 | старонкі= 144-145 | isbn = 83-7377-033-X}}</ref>. У польскіх народных традыцыях ядловец лічыўся добрай раслінай, прыязнай людзям і мілай багам. Таму ён бараніў ад усякага зла і злых духаў — зданяў, [[стрыга]]ў, начных кашмараў, [[Начніцы (міфалогія)|начніц]] і іншых. Для таго, каб абараніць дом ад зла, яго абкурвалі дымам ад згарэлых ядлаўцовых галінак<ref name="ziolkowska"/>, падвешвалі галінкі над дзвярыма<ref name="klosiewicz"/> і хавалі галінку ядлоўца за «святым абразком»<ref name="lewkowicz"/>. Даданне хвоі і шышкаягад ядлоўца да [[фіміям]]у практыкавалася ў славянскіх святынях. Злых духаў, а пасля распаўсюджання [[хрысціянства]] — [[Сатана|д’ябла]] адпужвалі таксама {{нп3|Клюка|клюкі||Assistive cane}} з драўніны ядлоўца. Выразаць іх было патрэбана ў {{нп3|Міхайлаў дзень||ru|Михайлов день}} (29 верасня), пры чым часам адпаведны куст перад зразаннем палівалі святой вадой, а саму клюку асвяшчалі ў царкве<ref name="ziolkowska"/>. Дымам ядлоўца акурвалі малочных кароў і пашы для абароны іх ад загавораў, таксама лічылася, што гэта абароніць ад {{нп3|Міазм|мору|ru|Миазм}}<ref name="klosiewicz"/><ref name=kiljanska>{{Кніга | аўтар= Izabella Kiljańska, Hanna Mojkowska | загаловак= Zielnik polski | выдавецтва= Wydawnictwo Interpress | месца= Warszawa | год= 1988 | старонкі= 133-135}}</ref>. Яго выкарыстоўвалі і ў тых памяшканнях, дзе былі трупы<ref name="paluch"/>. Акрамя таго, у Паўночнай Амерыцы ядловец з’яўляецца адным з традыцыйных дадаткаў да [[шалфей|шалфея]], які выкарыстоўваецца для акурвання ў магічных мэтах прадметаў, людзей і памяшканняў<ref name=webster>{{Кніга | аўтар= Richard Webster | загаловак= Magia drzew i kwiatów | выдавецтва= Klub dla Ciebie | месца= Warszawa | год= 2008 | старонкі= 249 | isbn = 978-83-258-0176-2}}</ref>. Ядловец таксама спальвалі падчас сеансаў [[экзарцызм]]у<ref name=cunningham>{{Кніга | аўтар= Scott Cunningham | загаловак= Encyklopedia magicznych roślin | выдавецтва= Studio Astropsychologii | месца= Białystok | год= 2009 | старонкі= 125-126 | isbn = 978-83-7377-352-3}}</ref>. Галінка ядлоўца, якую насілі ў час доўгіх паходаў, павінна была засцерагаць ад {{нп3|Апрэласць|апрэласцяў|ru|Опрелость}}<ref name="lewkowicz"/><ref name="kiljanska"/>. Ва ўсходняй і паўднёва-ўсходняй частцы Польшчы ядловец дадаецца да {{нп3|Велікодная пальма|велікодных пальмаў|pl|Palma wielkanocna}}, а на [[Падляшша|Падляшшы]] выкарыстоўваўся асвечаным у вянках падчас свята {{нп3|Свята Цела і Крыві Хрыстовых|Цела і Крыві Хрыстовых|ru|Праздник Тела и Крови Христовых}}. У {{нп3|Курпы|курпаў|ru|Курпы}} ядловец выкарыстоўваўся для ўпрыгожання вясельных вянкоў, якія жаніхі дарылі нявестам<ref name="paluch"/>. Ядловец дапамагаў у [[Варажба|варажбе]] — у дзень [[Андрэй Першазваны|Святога Андрэя]] (30 лістапада) дзяўчаты ў поўнач бегалі ў лес і адрывалі левай рукой пруток ад ядлаўцовага куста. Пры гэтым яны казалі такія словы :''Рву пяцёма пальцамі, шостая далонь, няхай мяне сёння хлопцы гоняць'' ({{lang-pl|Rwę cię pięcioma palcami, szóstą dłonią, niech mnie od dziś chłopcy gonią}}). Не азіраючыся і не гледзячы на сарваную галінку, яны беглі дадому і толькі там разглядалі сарванае. Зялёная галінка прадракала хлопца, пажоўклая — ўдовага, а цалкам сухая — старога дзеда<ref name="ziolkowska"/>. Сучасныя крыніцы, якія тычацца магіі, прыпісваюць ядлоўцу шматлікія чароўныя ўласцівасці — абарону ад [[змеі|змей]] і іншых дзікіх жывёл, крадзежу, злых чар і праклёнаў<ref name="cunningham"/>. Па старой традыцыі, у {{нп3|Велікодны панядзелак||ru|Светлый понедельник}} [[Кашубы|кашубскія]] хлопцы даганяюць дзяўчат і б’юць іх па нагах галінкамі ядлоўца. Гэта павінна прынесці поспех у каханні да выбраных дзяўчат. === У літаратуры === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ядловец пах знікомым пахам тайнага,''<br /> ''няўлоўнага імгнення тэт-а-тэт,''<br /> ''і цені два з пейзажу пастаральнага''<br /> ''выходзілі, ствараючы дуэт.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]]. «Раманс»''.<ref>[http://moykahany.ru/ramans-3 Славамір Адамовіч. «Раманс»]</ref> |} У беларускай літаратуры водар ядлоўца як паэтычны вобраз выкарыстаны [[Максім Танк|Максімам Танкам]] і [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамірам Адамовічам]]. Псеўданімам ''Ядловец'' падпісваў свае творы [[Янка Быліна]]<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19307 |title=Янка Быліна |access-date=3 студзеня 2016 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020916/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19307 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Цвіце ядловец у бары,''<br /> ''Дым сцелецца імшарны, буры,''<br /> ''Нібыта лесавік стары,''<br /> ''Набіўшы зеллем люльку, курыць.''<br /> |- | style="text-align: left;" | [[Максім Танк]]. «Цвіце ядловец»<ref>{{Cite web |url=http://rv-blr.com/pages/versh_view.jsp?vershId=87446 |title=Максім Танк. «Цвіце ядловец» |access-date=3 студзеня 2016 |archive-date=18 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618173837/http://rv-blr.com/pages/versh_view.jsp?vershId=87446 |url-status=dead }}</ref>. |} === У мастацтве === Шматлікія [[дрэварыт]]ы з краявідамі, на якіх расце ядловец, пакінуў мастак {{нп3|Альберт Кёніг||de|Albert König}}. {{нп3|Ядлаўцовая пустка||de|Wacholderheide}} таксама намалявана на карціне нямецкага пейзажыста {{нп3|Фрыц фон Віле|Фрыца фон Віле|de|Fritz von Wille}}. <gallery mode="packed"> File:Albert König Wacholdergruppe.jpg|{{нп3|Альберт Кёніг||de|Albert König}}: «Група ядлоўцаў» File:Fritz von Wille 0138.jpg|{{нп3|Фрыц фон Віле||de|Fritz von Wille}}: «Цвіценне ў ядлаўцовай пустцы ў даліне Шлайдэн» File:Albert König Wacholdergruppe IV.jpg|{{нп3|Альберт Кёніг||de|Albert König}}: «Група ядлоўцаў» </gallery> === У геральдыцы і філатэліі === Выява ядлоўца выкарыстана на гербе нямецкай камуны {{нп3|Біспінген||ru|Биспинген}} у зямлі [[Ніжняя Саксонія]]. <gallery mode="packed"> File:DEU Bispingen COA.svg|Герб камуны {{нп3|Біспінген||ru|Биспинген}} </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В.'' Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения / Сытник К. М.. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — (Справочник). — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0 * Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. I. Голосеменные. — С. 346. — 464 с. — 3000 экз. * {{ФлораСССР|том=1|стар=179—180}} * {{ІВРСР|частка=46. ''Juniperus communis'' L. — Можжевельник обыкновенный|том=1|стар=121}} * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів. |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}} * {{крыніцы/ЭПБ|5|''Швец І. У., [[Мікалай Васілевіч Шкутко|Шкутко М. В.]]'' Ядловец}} == Спасылкі == {{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Juniperus communis/ДО|Juniperus communis}} * [http://flower.onego.ru/conifer/junipe_co.html Можжевельник обыкновенный в Энциклопедии декоративных садовых растений.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140814025813/http://flower.onego.ru/conifer/junipe_co.html |date=14 жніўня 2014 }} * [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&amp;GENUS_XREF=Juniperus&amp;SPECIES_XREF=communis&amp;TAXON_NAME_XREF=&amp;RANK= Flora Europaea: ''Juniperus communis''] {{Добры артыкул|Біялогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ядловец]] [[Катэгорыя:Кусты]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 1dh7ijp1e3w94ajhepv4s22n6bb26yk 0 161448 5173172 4595847 2026-07-30T12:06:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173172 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП |статус = горад |беларуская назва = Эрэбру |арыгінальная назва = Örebro |падначаленне = |краіна = Швецыя |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Örebro Montage.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg =59 |lat_min = 16|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =15 |lon_min =13 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = 200 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Швецыі{{!}}Лен |рэгіён =лен Эрэбру{{!}}Эрэбру |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = 1200 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1404 |плошча = 42,96 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 132277 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = 2,287 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Örebro |сайт = http://www.orebro.se |мова сайта = sv }} '''Эрэбру''' ({{lang-sv|Örebro}}) — горад у [[Швецыя|Швецыі]], прыкладна за 200 км на захад ад [[Стакгольм]]а, у [[правінцыі Швецыі|правінцыі]] [[Правінцыя Нерке|Нерке]], адміністрацыйны цэнтр [[Эрэбру (лен)|лена Эрэбру]] і [[Эрэбру (камуна)|аднайменнай камуны]]. Насельніцтва — 107 038 чалавек (2010, шостае месца сярод найбуйнейшых гарадоў Швецыі). == Гісторыя == [[Выява:Örebro, Sankt Nicolai kyrka.jpg|thumb|злева|180px|Царква Санкт Нікалаічурка]] У XIII стагоддзі Эрэбру атрымаў гарадскія прывілеі. У 1260-х гадах прыкладна на тым месцы, дзе цяпер знаходзіцца [[замак Эрэбру]], была пабудавана фартыфікацыя, якая ў XIV стагоддзі была перабудавана ва ўмацаваны замак. У тым самым стагоддзі пры кляштары Дзевы Марыі ўжо была адчынена школа. У 1434 г. [[Энгельбрэкт Энгельбрэктсан]] вызваліў Эрэбру ад [[датчане|датчанаў]]. У XVI стагоддзі горад становіцца месцам правядзення шэрагу [[Рыксдаг]]аў, а [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]] перабудаваў замак у стылі [[рэнесанс]]. Два рыксдагі адбыліся ў Эрэбру і ў XIX стагоддзі, а 12 ліпеня 1812 тут быў падпісаны [[Эрэбрускі мір]] паміж [[Англія]]й і [[Расія]]й, скіраваны супраць [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскай]] [[Францыя|Францыі]]. У 1863 г. была пабудавана новая ратуша. У 1970-х гадах у Эрэбру быў адчынены філіял [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскага ўніверсітэта]], які ў 1977 г. становіцца Вышэйшай школай, а з 1999 г. — [[Універсітэт Эрэбру|універсітэтам]]. == Славутасці == [[Выява:Svampen Orebro.jpg|thumb|злева|180px|Воданапорная вежа «Грыб»]] * [[Замак Эрэбру]] (XIII стагоддзе) * Царква Санкт Нікалаічурка (Святога Мікалая, XIII стагоддзе) * Музей пад адкрытым небам Вадчэпінг (старыя будынкі з Эрэбру) * Музей лена Эрэбру * [[Воданапорная вежа Svampen|Воданапорная вежа «Грыб»]] ({{lang-sv|Svampen}}) * «Пятнаццаць [[метр]]аў гісторыі» — пятнаццаціметровая бронзавая і каменная лінія з гістарычнымі датамі, якая размешчана перад [[статуя]]й [[Карл XIV Юхан|Карла XIV Юхана]], вышыня якой таксама 15 метраў. == Спасылкі == {{Commons|Category:Örebro}} * [http://www.orebro.se/ Афіцыйны сайт камуны Эрэбру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/19970506062718/http://www.orebro.se/ |date=6 мая 1997 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Швецыі]] [[Катэгорыя:Эрэбру| ]] oiplw1r7xjuzbyrd8xl4f8zadutr0mh 0 161534 5173179 5040832 2026-07-30T12:16:45Z DzBar 156353 афармленне, дапаўненне 5173179 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў |Краіна = ЗША |Горад = Хантынгтан-Біч, [[Каліфорнія]] |Гады = з 1999 — па гэты час |Мова = [[англійская мова|англійская]] |Былыя ўдзельнікі = Justin Meacham<br />Dameon Ash<br />Mark Mallete<br />[[The Rev]] †<br /> Mike Portnoy<br /> Arin Ilejay }} '''«Avenged Sevenfold»''' (часам скарочана '''A7X''') — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] метал-гурт з [[Хантынгтан-Біч]], утвораны ў 1999 годзе. Удзельнікамі гурта з’яўляюцца вакаліст [[М. Шэдаўс]], рытм-гітарыст і бэк-вакаліст [[Закі Вэнджэнс]], гітарыст і бэк-вакаліст [[Сіністэр Гейтс]], бас-гітарыст [[Джоні Крайст]] і барабаншчык [[Brooks Wackerman]]. На сённяшні дзень, Avenged Sevenfold выпусцілі сем студыйных альбомаў, адзін канцэртны альбом, зборнік, DVD і дваццаць пяць сінглаў. Сам гурт атрымаў шмат добрых водгукаў і быў абвешчаны адным з лідараў і ключавых гуртоў новай хвалі амерыканскага хэві-металу і заняў другое месца ў дзясятцы «Ultimate Guitar’s» «Top Ten Bands of the Decade». == Гісторыя == [[Выява:Avenged-Sevenfold-BergenCalling-2011-Christian Misje-5604.jpg|320px|left|thumb|Канцэрт у Нарвегіі (2011). Злева направа: Закі Вэнджэнс і Сіністэр Гейтс.]] Творчая біяграфія гурта пачалася ў 1999 годзе. Гурт складаўся з чатырох чалавек: ''[[M. Shadows]]'', ''[[Zacky Vengeance]]'', ''[[The Rev]]erend'' і ''Matt Wendt'' (экс-басіст). Гурт выпусціў дэма з трыма песнямі: ''«Forgotten Faces»'', ''«The Art of Subconscious Illusion»'' і ''«Thick and Thin»''. гурта не хапала сола-гітарыста (Zacky быў толькі рытм-гітарыстам), тады The Rev паклікаў у гурт ''[[Synyster Gates]]''. Альбом ''«[[Waking the Fallen]]»'' быў выдадзены кампаніяй ''«Hopeless Records»'' (як і «Sounding the Seventh Trumpet»). Альбом адзначылі добрымі водгукамі ў часопісе «Rolling Stone». Адразу пасля рэлізу A7X падпісалі кантракт з лэйблам ''«[[Warner Bros. Records]]»''. Наступны рэліз — альбом ''«[[City of Evil]]»'' — стаў своеасаблівым пераходам гурта ад аднаго стылю да другога. Вакаліст A7X M. Shadows амаль цалкам адмовіўся ад так званага «скрыму» на карысць спеваў. Гітарныя партыі сталі гучаць нашмат больш жорсткім і тэхнічнымі, у класічным метал-стылі. Альбом атрымаў статус «залатога» у студзені 2006 і быў прадстаўлены на 63 месцы ў часопісе «Guitar World» у намінацыі «Топ-100 найвялікшых гітарных альбомаў». [[Выява:Avenged-Sevenfold-BergenCalling-2011-Christian Misje-5528.jpg|200px|right|thumb|Канцэрт у Нарвегіі (2011). М. Шэдаўс.]] 6 чэрвеня 2006 года гурт выступіў на разагрэве ў знакамітай ''«[[Metallica]]»''. Потым было праведзена турнэ разам з імі. 17 ліпеня 2007 года выпушчаны DVD ''«All Excess»'', які ўключае 156 хвілін апавядання пра членаў гурта як на сцэне, так і па-за ёй, — а таксама 4 канцэртных відэа і 4 кліпа. Аднайменны альбом гурта — ''«[[Avenged Sevenfold (альбом)|Avenged Sevenfold]]»'' — выдадзены 19 кастрычніка 2007. Дэбютаваўшы адразу на чацвёртай пазіцыі «Billboard 200», альбом адразу разышоўся тыражом у 94 000 копій, і быў апошнім альбомам, запісаным ў «залатым складзе». 16 верасня 2008 выпушчаны канцэртны DVD гурта — ''«Live in the LBC & Diamonds in the Rough»''. Альбом складаецца з двух частак: CD-альбома і DVD-выступу. 28 снежня 2009 каля 13:00 гадзін дня па просьбе сваякоў выклікалі пажарнікаў у дом Джэймса Саллівана (The Rev). Ён быў знойдзены мёртвым ва ўласным доме. Паліцыя адмовіла версію забойства: прычынай смерці стала выпадковая перадазіроўка лекаў і алкаголю. 18 лютага 2010 года ўдзельнікі гурта паведамілі, што запіс новага альбома адбудзецца разам з барабаншчыкам гурта «Dream Theater» ''Mike Portnoy'', што пазней пацвердзіў і сам Майк. 27 ліпеня выйшаў альбом ''«[[Nightmare (альбом)|Nightmare]]»'' і трапіў на пазіцыю № 1 у «Billboard 200». З канца 2010 Mike Portnoy пакінуў гурт. Летам 2013 года быў запісаны шосты альбом гурта — ''«[[Hail to the King]]»''. У сеціве ён з’явіўся 20 жніўня, за сем дзён да афіцыйнага выхаду ў ЗША. 16 ліпеня 2014 альбом атрымаў статус «залатога».<ref>{{cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/avenged-sevenfolds-hail-to-the-king-certified-gold-in-u-s/ |title=AVENGED SEVENFOLD's 'Hail To The King' Certified Gold In U.S. |publisher=BLABBERMOUTH.NET|lang=en}}</ref> На песні «Hail to the King», «Shepherd of Fire» і «This Means War» былі зняты кліпы. У ліпені 2015 гурт пакінуў барабаншчык Эрын Элахай. 4 лістапада стала вядома імя новага барабаншчыка. Ім стаў ''Брукс Вакерман''<ref>{{cite web|url=http://avengedsevenfold.ru/bruks-vakerman-novyiy-udarnik-a7h|title=Новости|publisher=avengedsevenfold.ru|lang=ru|accessdate=5 лістапада 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120135147/http://avengedsevenfold.ru/bruks-vakerman-novyiy-udarnik-a7h|archivedate=20 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. == Склад гурта == {|class="graytable" |+ | width="7%"|[[File:Avenged Sevenfold-Rock im Park 2014 by 2eight 3SC7622.jpg|center|160px]] | width="7%"|[[File:Avenged Sevenfold-Rock im Park 2014 by 2eight 3SC7794.jpg|center|160px]] | width="7%"|[[File:Avenged Sevenfold-Rock im Park 2014 by 2eight 3SC7619.jpg|center|160px]] | width="7%"|[[File:Avenged Sevenfold-Rock im Park 2014 by 2eight 3SC7791.jpg|center|160px]] | width="7%"|[[File:BrooksWackerman-Starland Ballroom-2007.jpg|center|143px]] |- | align="center"|M. Shadows | align="center"|Zacky Vengeance | align="center"|Synyster Gates | align="center"|Johnny Christ | align="center"|Brooks Wackerman |} {{col-begin}} {{col-2}} ;Асноўны склад * [[M. Shadows]] — [[вакал]] <small>(1999 — па гэты час)</small> * [[Zacky Vengeance]] — [[рытм-гітара]], бэк-вакал <small>(1999 — па гэты час)</small> * [[Synyster Gates]] — [[сола-гітара]], бэк-вакал <small>(2000 — па гэты час)</small> * [[Johnny Christ]] — бас, бэк-вакал <small>(2003 — па гэты час)</small> * [[Brooks Wackerman]] — ударныя <small>(2015 — па гэты час)</small> {{col-2}} ;Былыя ўдзельнікі * [[The Rev]] † — ударныя, вакал <small>(1999—2009)</small> * Arin Ilejay — ударныя <small>(2011—2015)</small> * Matt Wendt — бас <small>(1999—2000)</small> * Justin Sane — бас <small>(2000—2002)</small> * Dameon Ash — бас <small>(2002—2003)</small> {{col-end}} {{col-begin}} ;Сесійныя музыканты * Mike Portnoy — ударныя <small>(2010)</small> {{col-end}} === Стужка часу === === Стужка часу === <div class="left" > <timeline> ImageSize = width:750 height:400 PlotArea = left:110 bottom:120 top:0 right:30 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/1999 till:10/31/2016 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:bass value:brightgreen legend:Бас-гітара id:guitar;piano value:orange legend:Бас-гітара,&nbsp;піяніна id:guitar;piano;vocals value:brightblue legend:Гітара,&nbsp;піяніна,&nbsp;бэк-вакал id:vocals value:purple legend:Вакал id:rhythm;vocals value:red legend:Гітара,&nbsp;бэк-вакал id:drums value:yellow legend:Барабаны id:lines value:black legend:Студыйныя&nbsp;альбомы Legend = orientation:vertical position:bottom columns:2 ScaleMajor = increment:1 start:1999 LineData = at:01/31/2001 color:black layer:back at:08/26/2003 color:black layer:back at:06/07/2005 color:black layer:back at:10/30/2007 color:black layer:back at:07/27/2010 color:black layer:back at:08/27/2013 color:black layer:back at:10/28/2016 color:black layer:back BarData = bar:Shadows text:"M. Shadows" bar:Zacky text:"Zacky Vengeance" bar:Wendt text:"Matt Wendt" bar:Rev text:"The Rev" bar:Gates text:"Synyster Gates" bar:Sane text:"Justin Sane" bar:Ash text:"Dameon Ash" bar:Christ text:"Johnny Christ" bar:Portnoy text:"Mike Portnoy" bar:Elagy text:"Arin Ilejay" bar:Brooks text:"Brooks Wackerman" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Shadows from:01/01/1999 till:end color:vocals bar:Zacky from:01/01/1999 till:end color:rhythm;vocals bar:Wendt from:01/01/1999 till:06/30/2000 color:bass bar:Rev from:01/01/1999 till:12/28/2009 color:drums bar:Gates from:01/01/2000 till:end color:guitar;piano;vocals bar:Sane from:07/01/2000 till:12/31/2001 color:guitar;piano bar:Ash from:01/01/2002 till:12/31/2002 color:bass bar:Christ from:01/01/2003 till:end color:bass bar:Portnoy from:01/01/2010 till:01/01/2011 color:drums bar:Elagy from:01/01/2011 till:07/31/2015 color:drums bar:Brooks from:11/04/2015 till:end color:drums </timeline> </div> == Узнагароды == {| class="wikitable" style="width:80%;" ! style="width:5%;"|Год ! style="width:40%;"|Аб’ект намінавання ! style="width:45%;"|Намінацыя ! style="width:10%;"|Вынік |- |rowspan="5"|2006 |Гурт Avenged Sevenfold |MTV Music Awards: Best New Artist |{{won}} |- |Гурт Avenged Sevenfold |Golden God Awards: Best International Band |{{won}} |- |Synyster Gates у ''City of Evil'' |Total Guitar: Guitarist of the Year |{{won}} |- |Synyster Gates у ''City of Evil'' |Dimebag Darrell "Young Shredder" Award |{{won}} |- |Гурт Avenged Sevenfold |Kerrang! Awards: Best Band on the Planet |{{nom}} |- |rowspan="3"|2008 |Гурт Avenged Sevenfold |Kerrang! Awards: Best International Band |{{nom}} |- |Гурт Avenged Sevenfold |Kerrang! Awards: Best Live Band |{{nom}} |- |Альбом ''Avenged Sevenfold'' |Kerrang! Awards: Album of the Year |{{won}} |- |- |- |rowspan="1"|2010 |The Rev у ''Nightmare'' |Golden God Awards: Best Drummer |{{won}} |- |rowspan="5"|2011 |Mike Portnoy у ''Nightmare'' |Golden God Awards: Best Drummer |{{won}} |- |Synyster Gates і Zacky Vengeance у ''Nightmare'' |Golden God Awards: Best Guitarists |{{won}} |- |M. Shadows у ''Nightmare'' |Golden God Awards: Best Vocalist |{{won}} |- |''Nightmare'' |Golden God Awards: Album of the Year |{{won}} |- |''Гурт Avenged Sevenfold'' |Golden God Awards: Best Live Band |{{nom}} |- |rowspan="2"|2012 |''Гурт Avenged Sevenfold'' |Golden God Awards: Best Live Band |{{won}} |- |''Прыхільнікі Avenged Sevenfold'' |Golden God Awards: Most Dedicated Fans |{{won}} |- ||2013 |''Carry On'' |Golden God Awards: Song of the Year |{{nom}} |- |rowspan="7"|2014 |''Прыхільнікі Avenged Sevenfold'' |Golden God Awards: Most Dedicated Fans |{{won}} |- |Альбом ''Hail to the King'' |Golden God Awards: Album of the Year |{{nom}} |- |M. Shadows у ''Hail to the King'' |Golden God Awards: Best Vocalist |{{nom}} |- |Synyster Gates і Zacky Vengeance ў ''Hail to the King'' |Golden God Awards: Best Guitarists |{{won}} |- |Arin Ilejay ў ''Hail to the King'' |Golden God Awards: Best Drummer |{{won}} |- |Johnny Christ у ''Hail to the King'' |Golden God Awards: Best Bassist |{{nom}} |- |Сінгл ''Hail to the King'' |Golden God Awards: Song of the Year |{{nom}} |- |} == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * Sounding the Seventh Trumpet (2001) * Waking the Fallen (2003) * City of Evil (2005) * Avenged Sevenfold (2007) * Nightmare (2010) * Hail to the King (2013) * The Stage (2016) * Life Is but a Dream... (2023) === Міні-альбомы === * Warmness on the Soul (2001) * Black Reign (2018) * STATICA (2026) === Перавыданні<!-- праверыць усе рэлізы, якія ніжэй --> === * Sounding the Seventh Trumpet (2002) * Waking the Fallen: Resurrected (2014) * Diamonds in the Rough (2020) === Зборнікі === * Diamonds in the Rough (2008) === DVD === * All Excess (2007) * Live in the LBC & Diamonds in the Rough (2008) {{зноскі}} == Спасылкі == *[http://www.avengedsevenfold.com Афіцыйны сайт гурта] *[https://www.facebook.com/AvengedSevenfold Афіцыйная старонка гурта на Facebook] *[https://twitter.com/TheOfficialA7X Афіцыйная старонка гурта ў Twitter] *[http://www.myspace.com/avengedsevenfold Афіцыйная старонка гурта на Myspace] {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Avenged Sevenfold}} [[Катэгорыя:Рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Хард-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Avenged Sevenfold| ]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1999 годзе]] qde2hv4u40hcnphthdf91rtgeq2n693 0 163675 5173556 5107299 2026-07-31T07:15:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173556 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ясень |вобласць = Магілёўская |раён = Асіповіцкі |сельсавет = Ясенскі }} {{Значэнні}} '''Я́сень'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jasień}}) — [[аграгарадок]] у [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ясенскі сельсавет|Ясенскага сельсавета]]. == Гісторыя == Каля вёскі знаходзіцца археалагічны помнік — курганны могільнік з 20 насыпаў, які належаў [[дрыгавічы|дрыгавічам]] і датуецца да XI—XII стагоддзямі. Сама вёска вядома з XVI стагоддзя, у 1524 годзе — сяло, шляхецкая ўласнасць. У 1579 годзе дзейнічала царква. У 1581 годзе сяло было ў складзе прыватнага маёнтка [[Глуск]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1795 года ў [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя вёска з’яўлялася ўласнасцю памешчыка Лойкі. У 1897 годзе ў [[Замошская воласць|Замошскай воласці]] Бабруйскага павета, было 70 сялянскіх гаспадарак, 80 жылых пабудоў, 532 жыхары, працавалі царква, хлебазапасны магазін, вінная лаўка, млын. Побач з вёскай знаходзілася аднайменная сядзіба. У 1907 годзе адкрыта народнае вучылішча. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] на базе народнае вучылішча створана працоўная школа 1-й ступені. У 1922 годзе адкрыта хата-чытальня. З 15 ліпеня 1935 года па 16 ліпеня 1954 года Ясень меў статус рабочага пасёлка<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об упразднении рабочего поселка Ясень, Осиповичского района, Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 482 чалавекі ў 120 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/5274 Ясень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306083307/http://db.narb.by/search/5274 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Вёска Ясень была захоплена нямецкімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года. [[Гета ў Ясені]] існавала з лета 1941 года. У лютым 1943 года гітлераўцамі было спалена 108 двароў, забіта 11 чалавек<ref name="Бер"/>. У сакавіку 1942 года вязняў расстралялі за кіламетр ад станцыі Ясень, падчас гэтай расстрэлаў здолеў уцячы толькі адзін чалавек. Па даных музея Яд Вашэм, у Ясені былі забітыя звыш 140 чалавек У 2001 годзе было 182 двары, 469 жыхароў. == Помнікі == У вёсцы знаходзяцца помнікі памяці настаўнікаў і вучняў мясцовай школы, якія загінулі ў 1941—1945 гадах. Таксама ўсталяваныя помнікі на магілах савецкага лётчыка А. Баранава, які загінуў у баі ў 1941 годзе, і Героя Сацыялістычнай Працы А. М. Гарбацэвіча. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.mlib.basnet.by/kray/Asipovichi/9.11.html Паходжанне вёсак і іх гістарычная даведка]{{Недаступная спасылка}} {{Ясенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ясенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Ясень (Асіповіцкі раён)| ]] 7o1jcqz4xsvdjdgnpnf7ufio3wbpfew 0 164934 5173704 4270526 2026-07-31T10:11:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Віёла]] у [[Віёла (музычны інструмент)]] 4270526 wikitext text/x-wiki [[Файл:Viola da gamba.png|thumb|Віёлы]] '''Віёла''' — сямейства смычковых [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]]. Віёлы маюць плоскае дно, пакатыя плечы, шырокі грыф з ладамі, 5—7 струн, наладжваюцца па квартах з тэрца пасярэдзіне. Пры ігры на віёле яе трымалі вертыкальна. Распаўсюджванне атрымала ў краінах [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] з XVI стагоддзя. Разнавіднасці: дыскантавая, альтовая, тэнаровая (малая басовая, называлася таксама Віёла ды гамба, ці проста гамба), вялікая басовая і кантрабасовая. Гук віёлы далікатны, матавы. Ужывалася як сольны, ансамблевы і аркестравы інструмент. Бытавала галоўным чынам у арыстакратычнай асяроддзі. З XVII стагоддзя выцясняецца інструментамі скрыпічнага сямейства, якія адпавядаюць новым патрабаванням музычнага мастацтва. У гэты ж час з’яўляюцца разнавіднасці віёлы з рэзанансавымі струнамі: віёла-бастарда, віёла-д’аморе, або віёль-д’амур, віёла-ды-бардонэ, або барытон. {{Струнныя музычныя інструменты}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя інструменты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Смычковыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Гістарычныя музычныя інструменты]] qmfke1qqtrptc46l90tu32lg3q0sip8 5173708 5173704 2026-07-31T10:13:54Z Autumndancer 168015 5173708 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віёла}} {{Музычны інструмент}} '''Віёла''' — сямейства смычковых [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]]. Віёлы маюць плоскае дно, пакатыя плечы, шырокі грыф з ладамі, 5—7 струн, наладжваюцца па квартах з тэрца пасярэдзіне. Пры ігры на віёле яе трымалі вертыкальна. Распаўсюджванне атрымала ў краінах [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] з XVI стагоддзя. Разнавіднасці: дыскантавая, альтовая, тэнаровая (малая басовая, называлася таксама Віёла ды гамба, ці проста гамба), вялікая басовая і кантрабасовая. Гук віёлы далікатны, матавы. Ужывалася як сольны, ансамблевы і аркестравы інструмент. Бытавала галоўным чынам у арыстакратычнай асяроддзі. З XVII стагоддзя выцясняецца інструментамі скрыпічнага сямейства, якія адпавядаюць новым патрабаванням музычнага мастацтва. У гэты ж час з’яўляюцца разнавіднасці віёлы з рэзанансавымі струнамі: віёла-бастарда, віёла-д’аморе, або віёль-д’амур, віёла-ды-бардонэ, або барытон. {{Струнныя музычныя інструменты}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя інструменты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Смычковыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Гістарычныя музычныя інструменты]] eqamgb2ecsgtb398ip5sqf2s3w9wc9e 0 165944 5173236 5143331 2026-07-30T13:33:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173236 wikitext text/x-wiki '''Этні́чная тэрыто́рыя белару́саў''' — тэрыторыя кампактнага рассялення [[беларусы|беларусаў]] як [[этнас]]а. З гэтай тэрыторыяй звязаны [[этнагенез беларусаў]] і іх этнічная гісторыя. Геаграфічнае асяроддзе, якое належыць этнічнай тэрыторыі, гэта не толькі прастора пражывання народа, але і жыццёвая аснова, якая абумоўлівае спецыфіку матэрыяльнай (гаспадарчыя заняткі, тыпы пасяленняў, асаблівасці прасторавых кантактаў) і духоўнай культуры. == Складванне этнічнай тэрыторыі беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім == Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 36</ref>, а пачаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 49</ref> У фарміраванні [[беларусы|беларускага этнасу]] (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва балцкія ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 44</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы з’явіліся дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 45</ref>. Сучасная саманазва «беларусы» замацавалася за [[беларусы|беларускім этнасам]] (па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі) канчаткова толькі з сярэдзіны [[1860]]-х гг. (а трывала сярод шырокіх кол насельніцтва — з 1890-х гг.), што выклікае цяжкасці ў акрэсленні этнічнай тэрыторыі беларусаў у папярэдні час (гэтак жа як і дэмаграфічных паказчыкаў)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 62—63, 88; ''Чаквин, И. В.'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 50; ''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 13—14; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1; Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232; ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 79.</ref>. Да таго выкарыстоўваліся дзве саманазвы «рускія» («[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]») і «літоўцы» («[[літвіны]]»)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46—47, 91—93, 94—96.</ref>. [[Файл:Lithuania in the 17th century.png|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] ў ХVII ст.]] Так, яшчэ ў XIV—XVI стст. [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (а пазней у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) побач з назвай «рускія» («русіны») выкарыстоўвалася ў шэрагу рэгіёнаў рассялення беларускага этнасу (галоўным чынам — у заходніх і паўднёвых раёнах сучаснай Беларусі і ўсходніх раёнах сучаснай Літвы — нават у адносінах да славянізаванага балцкага насельніцтва тых зямель) і самавызначэнне «літоўцы» («літвіны»)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 91—93, 94—96.</ref>. Адзначана, што назвамі «рускія» і «Русь» у XIV—XVI стст. пераважна акрэсліваліся насельніцтва і ўсходнія і цэнтральныя раёны сучаснай Рэспублікі Беларусь і цесна звязваліся з [[праваслаўе]]м<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 92.</ref>. Існавала складаная іерархічная сістэма саманазваў насельніцтва — палітонімы, тапонімы (рэгіянальныя і лакальныя назвы, у тым ліку — урбанімы), канфесіёнімы, этнонімы<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 89.</ref>. Часта цяжка вызначыць, у якіх выпадках вызначэнне «літоўцы» («літвіны») носьбітамі разумелася як этнонім, тапонім, канфесіёнім (для абазначэння [[каталіцызм|каталіка]]) ці палітонім, што нярэдка выклікала дадатковыя формы самавызначэнняў («літвіны [[праваслаўе|грэчаскага закону]]», «літвіны рускага роду», «рускія князі літоўскага роду», «літвін рускі па паходжанні», «Gente Lithuanus, natione Polonus» і г.д.), якія зноў жа выступалі сумессю палітонімаў, этнонімаў, канфесіёнімаў альбо тапонімаў<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 96; ''Чаквин, И. В.'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 44.</ref>. Узніклыя ў канцы XVI—XVII ст. тапонім «[[Белая Русь]]» і назва «беларусцы» не ахоплівалі ўсяго масіва беларускага народа і былі адпаведна тапонімам і лакальна-тэрытарыяльным этніконам, а таксама адносіліся (прычым вельмі рэдка) толькі да [[Полацкае ваяводства|Полаччыны]]<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46—47, 96.</ref>. Гэтыя назвы («Белая Русь» і «беларусцы») пад уплывам [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] і праваслаўных актывістаў Рэчы Паспалітай пачалі шырэй выкарыстоўвацца (паралельна з тэрмінам «Русь» і «рускія»/«русіны») для вызначэння падзвінскіх і падняпроўскіх ваяводстваў і паветаў у [[ВКЛ]] з [[1630]]-х гг., аднак значна саступалі па частаце выкарыстання тэрмінам «Русь» і «рускія»<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46—47, 96.</ref>. У XVII ст. назвы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») трывала выкарыстоўваюцца ў якасці тапоніма і этноніма пры азначэнні заходняй і цэнтральнай частак [[ВКЛ]] і яго насельніцтва, што захавалася да часу падзелаў Рэчы Паспалітай і пазней<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46, 94—95.</ref>. У той жа час у беларускіх этнолагаў існуюць розныя погляды на тое, ці быў агульны этнонім для вызначэння ўсяго этнічна беларускага насельніцтва ў часы ВКЛ. Так, [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]] лічыць, што тэрмін «літвіны» быў як палітонімам; так і этнонімам для [[беларусы|беларусаў]], калі яны хацелі адрозніць сябе ад іншых усходнеславянскіх народаў — [[рускія|вялікарусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Для адрознення ад суседніх [[літоўцы|літоўцаў-балтаў]], па сцверджанні Піліпенкі, [[беларусы]] выкарыстоўвалі тэрмін «рускія» («русіны»)<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 46.</ref>. [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] лічыць, што назва «літвіны» была найбольш абагульняючай этнанімічнай формай самасвядомасці беларускага насельніцтва ў часы ВКЛ і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень кансалідацыі беларускага этнасу, ахопліваючы ў гэтакім сэнсе ўсю яго этнічную тэрыторыю<ref name="ReferenceA">Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 98.</ref>. Паводле Чаквіна, этнанімічная форма «літвіны» была дэтэрмінавана як дзяржаўна-палітычным, так і этнагенетычным фактарам<ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 99.</ref>. Чаквін лічыць, што славянамоўныя (беларускамоўныя) «літоўцы» («літвіны»), супрацьпастаўлялі сябе [[літоўцы|літоўцам-балтам]], якіх вызначалі назвамі «жамайты», «жамойты», «жмудзь», «самагіты» або «аўкштайты»<ref group=~>Ва ўнутраных дзяржаўных дакументах ВКЛ паняцці «Аўкштота»/«Аўкштайція» і «аўкштайты» не ўжываліся, таму сцвярджэнне без прыкладаў і доказаў, што славянамоўнае насельніцтва называла балтамоўнае насельніцтва «аўкштайтамі», з’яўляецца відавочна непераканаўчым меркаваннем Ігара Чаквіна.</ref> і інш.<ref name="ReferenceB">Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 96.</ref> Ён сцвярджае, што заходнія групы балцкага насельніцтва ВКЛ («жамойты») не выкарыстоўвалі назву «літоўцы» («літвіны») нават у якасці палітоніма<ref name="ReferenceB"/>, хоць вызначэнне «літоўцы» («літвіны»), як сцвярджае Чаквін, таксама было характэрна для балтамоўнага насельніцтва Віленскага края, якое пастаянна славянізавалася, што ўключалася ў склад беларускай этнічнай тэрыторыі<ref name="ReferenceA"/>. Асобную пазіцыю займае сучасны беларускі гісторык-археолаг [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Ігар Марзалюк]], які сцвярджае, што этнас без агульнай саманазвы — гэта нонсэнс. Ён аспрэчвае, што назвы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») былі этнічнай саманазвай беларусаў у часы [[ВКЛ]] ці нават [[эндаэтнонім]]ам славянскага насельніцтва Віленшчыны, Гарадзеншчыны і Навагрудчыны<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 48.</ref>. Марзалюк лічыць, што тэрміны «рускі» («русін», «русь») з’яўляўся агульным эндаэтнонімам для ўсіх частак старабеларускага этнасу і паралельна звязваўся з [[праваслаўе]]м насельніцтва (а пасля і [[уніяцтва|ўніяцтвам]])<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 59, 65, 116, 120.</ref>. Даследчык звязвае этнонімы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») выключна з [[літоўцы|літоўцамі-балтамі]] і [[каталіцызм]]ам, а для беларускага насельніцтва, на думку Марзалюка, яны былі толькі палітонімам (азначэннем падданства); сцвярджае, што ў заходняй частцы ВКЛ рэлігійны падзел шмат у чым супадаў з падзелам этнічным, а наяўнасць носьбітаў самавызначэння «літоўцы» («літвіны») на ўсходніх і паўднёвых частках ВКЛ тлумачыць прысутнасцю там каталіцкага [[літоўцы|літоўскага (балцкага)]] насельніцтва, тым адмаўляючы ўдзел балцкага насельніцтва (прыняўшага каталіцтва, а не праваслаўе) у [[этнагенез беларусаў|этнагенезе беларусаў]]<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 58, 60, 93, 117.</ref><ref group=~>Меркаванне аб тым, што ў пачатковы перыяд існавання ВКЛ рэлігійны падзел шмат у чым супадаў з падзелам этнічным (католікі — літоўцы; праваслаўныя — рускія/русіны) выказваў раней яшчэ польскі гісторык [[Ежы Ахманьскі]].</ref>. Ён таксама лічыць, што дазволы вялікіх князёў (напрыклад, [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]) «русінам» па жаданні хрысціцца ў каталіцызм і палітыка рэлігійнай талерантнасці не могуць быць доказам наяўнасці аднаго [[этнас]]а з двума эндаэтнонімамі<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 89.</ref>. Ігар Марзалюк сцвярджае, што пераход шляхты і сялян з праваслаўя ў каталіцызм азначаў і пераход у іншы этнас (з «рускіх» (беларусаў) — у літоўцаў-балтаў)<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 107—129.</ref>. Шырокае прыняцце ў XVII ст. у ВКЛ [[шляхта]]й побач з самавызначэннем «літоўцы» і самавызначэння «палякі», на думку Марзалюка, азначала ўключэнне ў склад [[палякі|польскага этнасу]]<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 64, 70—82.</ref>. Паводле Марзалюка, у часы ВКЛ [[беларусы]] і [[украінцы|ўкраінцы]] вызначаліся адным эндаэтнонімам — «рускія» («русіны», «русь») — адрозніваліся ад «рускага народа» («рускіх») у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]], называючы жыхароў Маскоўскай дзяржавы «маскоўцамі» («маскавітамі»). Для размежавання беларусаў ад украінцаў у ВКЛ і Рэчы Паспалітай Марзалюк прапануе, што трэба рэаніміраваць і выкарыстоўваць, як ён кажа, штучны, «кабінетны» этнонім ''«старабеларускі этнас»'' і ўлічваць комплекс культуры<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 87.</ref>. Такім чынам, з аднаго боку Ігар Марзалюк сцвярджае, што этнас без саманазвы — гэта нонсэнс<ref name="kamunikat.fontel.net">''Марзалюк, І.'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141005122222/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm |date=5 кастрычніка 2014 }}</ref>, а з другога боку — уводзіць штучны і кабінетны тэрмін «старабеларускі этнас» («старабеларусы»), які не сустракаецца ў пісьмовых крыніцах<ref name="kamunikat.fontel.net"/>. З аднаго боку, Ігар Марзалюк сцвярджае, што падзел паміж беларусамі і літоўцамі праходзіў па веравызнанні (праваслаўе — «руская вера»), а з другога боку — не прыводзіць прыклады, што каталіцызм да Люблінскай уніі (1569) называўся як «літоўская вера», а толькі як «ляшская вера» (г.зн. «польская вера»)<ref name="kamunikat.fontel.net"/>. З аднаго боку, Ігар Марзалюк лічыць мясцовую шляхту XVII—XIX ст. за этнічна польскую, а з другога боку — сам прыходзіць да высновы, што ля вытокаў беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі і стварэння ідэалогіі асобнасці беларускай нацыі і яе шляху стаялі ў XIX ст. менавіта шляхціцы-каталікі ([[Восіп Турчыновіч]] і [[Ігнат Кулакоўскі]]), а не праваслаўныя сяляне ці святары<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 132—133.</ref><ref group=~>Прыкметна, што стваральнікамі новай беларускамоўнай літаратуры ў XIX ст. сталі выключна дваране-каталікі ([[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]], [[Фелікс Тапчэўскі]], [[Альгерд Абуховіч]], [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]], [[Зося Манькоўская|Сафія Трашчкоўская]], [[Карусь Каганец]], [[Ядвігін Ш.]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цётка]] і інш.), а не праваслаўныя святары ці сяляне. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 354.</ref>. Ігар Марзалюк лічыць, што продкі большасці сучасных беларусаў-каталікоў сучаснай Заходняй Беларусі і Віленшчыны мелі [[літоўцы|літоўскае (балцкае) паходжанне]], вызначаючы сябе «літоўцы» («літвіны») і не мовячы на [[беларуская мова|беларускай мове]], і лічыць неправамоцным уключаць тыя абшары ў склад этнічнай тэрыторыі беларусаў у XIV—XVII стст.<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 95—96; ''Марзалюк, І.'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141005122222/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm |date=5 кастрычніка 2014 }}.</ref> Ён сцвярджае, згаджаючыся з польскім гісторыкам [[Рышард Радзік|Рышардам Радзікам]], што працэс пераходу каталіцкага балцкага насельніцтва («літоўцаў» / «літвінаў») на беларускую мову на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі і Віленшчыны адбываўся ў XVIII—XIX стст. і скончыўся толькі ў ХХ ст.<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 96.</ref> Марзалюк у гэтым спасылаецца і на беларускага этнолага [[Міхаіл Якаўлевіч Грынблат|Міхаіла Грынблата]]<ref>''Марзалюк, І. А.'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі… С. 95.</ref>, але Грынблат указваў на пачатак працэсу славянізацыі балцкага насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі (а пазней і Віленшчыны) яшчэ ў VI—IX стст., а пазней — інтэнсіўнага працэсу беларусізацыі балцкага насельніцтва ў XIV—XVI стст., хоць указваў на пэўную распаўсюджанасць двухмоўя насельніцтва ([[беларуская мова|беларуская]] і [[літоўская мова|літоўская мовы]]) у асобных раёнах адзначанага рэгіёна яшчэ да першай паловы XIX ст., што захавалася часткова і ў сярэдзіне XX ст.<ref>''Гринблат, М. Я.'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории… С. 80, 146, 149—151.</ref>, ці нават з XIX ст. трохмоўя (дадаткова і [[польская мова]])<ref>''Гринблат, М. Я.'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории… С. 150.</ref>. Акрамя таго, у [[Вільнюс|Вільні]] яшчэ ў канцы XIV ст. мелася 12 праваслаўных храмаў у параўнанні з 6 каталіцкімі<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 94.</ref>, а ў «Спісе рускіх гарадоў дальніх і бліжніх», складзеных пісцамі кіеўскага мітрапаліта Кіпрыяна (XIV ст.), узгадваюцца [[Каўнас|Коўна]], [[Укмярге|Вількамір]] і [[Тракай|Трокі]], бо там меліся буйныя праваслаўныя суполкі<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 546.</ref><ref name="pawet.net">''Зайкоўскі, Э. М.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj/Зайкоўскі_Э._М._Этнічная_i_канфесійная_сітуацыя_ў_гістарычнай_Літве.html Этнічная i канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст.]</ref>. [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] указвае, што славянізаванасць Верхняга Панямоння (тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі) у XIV—XVI стст. пацвярджаецца лінгвістычным матэрыялам (вельмі старажытным пластам славянскай тапанімікі і анамастыкі ўвогуле) і антрапалагічнымі характарыстыкамі старажытнага (X—XVI стст.) насельніцтва гэтай тэрыторыі<ref name="ReferenceC">Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 68.</ref>. І дадае, што наяўнасць у Верхнім Панямонні вялікай колькасці ўніяцкіх прыходаў сведчыць аб наяўнасці ранейшых праваслаўных прыходаў, а не каталіцкіх парафій<ref name="ReferenceC"/>. Ігар Чаквін адзначае, што, хоць Віленшчына тапанімічна называлася «Літва», старажытная частка [[Вільнюс|Вільні]] (Крывы горад) звязана з аднайменным этнонімам «[[крывічы]]», якія (паводле версіі [[Уладзімір Галубовіч|Уладзіміра Галубовіча]]) і былі заснавальнікамі пасялення, і што на Віленшчыне ў XIV—XVI стст. прысутнічала значная частка насельніцтва, якая вызначала сябе як «русь» («рускія», «русіны»)<ref name="pawet.net"/><ref>Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 70.</ref><ref group=~>Ігар Чаквін таксама ўказвае, што гісторык-аматар [[Тэадор Нарбут]] (1784—1864) з-пад Ліды, работы якога вылучаюцца вялікай тэндэнцыйнасцю і фальсіфікацыямі, прыводзіць летапісныя (ці псеўдалетапісныя) звесткі, што ў XV ст. у Літве літоўцаў-паганцаў хрысцілі ў праваслаўную веру праваслаўныя епіскапы. Гл.: Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё… С. 67.</ref>. Тэзіс [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюка]], што існаваў адзіны эндаэтнонім беларускага этнасу — «рускі» («русін», «русь»), выклікаў нязгоду ў беларускага гісторыка [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]], які адзначыў, што [[беларусы]] былі розных хрысціянскіх веравызнанняў, таму гэта не дазваляла мець адзіны эндаэтнонім і не было спрыяльным для этнічнай кансалідацыі<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 179—180, 182.</ref>. Беларускі гісторык [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]] заўважыў, што пры абгрунтаванні сваіх пазіцый Ігар Марзалюк часта карыстаецца літаратурнымі і публіцыстычнымі крыніцамі, вырываючы цытаты з агульнага кантэксту ўсяго дакументу, і прыпісвае польскаму гісторыку [[Юліуш Бардах|Юліушу Бардаху]] тэзіс пра этнічную польскасць «літвінскай шляхты» у другой палове XIX ст., чаго на праўдзе Бардах не выказваў<ref>''Смалянчук, А.'' [http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf Дыскусія пра вытокі на фоне «ідэалягічнай рэвалюцыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815053354/http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf |date=15 жніўня 2014 }}… С. 55—56.</ref>. == Уяўленні аб этнічнай тэрыторыі беларусаў у часы Расійскай імперыі == === Канфесійны падыход у вызначэнні этнічнай прыналежнасці === [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|thumb|Карта № 6 атласа «Географический атлас Российской империи» (1851), складзенага па замове расійскага імператара [[Мікалай I, імператар расійскі|Мікалая I]] для выхавання спадчынніка расійскага трону і падрыхтоўкі ваенных спецыялістаў<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург : 1851. — 17 л.</ref>. Арэал рассялення «беларусаў» на карце ахоплівае толькі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую губерні]], а [[Віленская губерня|Віленская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]] і [[Мінская губерня|Мінская губерні]] з’яўляюцца арэалам рассялення «літоўцаў», што тлумачыцца тым, што ў першай палове XIX ст. Віцебская і Магілёўская губерні тапанімічна адносіліся да «беларускіх губерняў» («Беларусіі»), а Віленская, Гродзенская і Мінская губерні — тапанімічна да «літоўскіх губерняў» («Літвы»)]] Пасля далучэння зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] да Расійскай імперыі афіцыйная расійская ўлада захавала геаграфічную тэрміналогію Вялікага Княства Літоўскага ([[Жамойць]]—[[Літва (зямля)|Літва]]—[[Белая Русь|Русь(Беларусь]])), назваўшы «беларускімі» толькі землі Падняпроўя і Падзвіння, якія ўвайшлі ў склад [[Беларускае генерал-губернатарства|Беларускага генерал-губернатарства]]. Астатняя беларуская этнічная тэрыторыя (у тым ліку [[Мінская губерня]]) да пачатку [[1870]]-х гг. тапанімічна называлася [[Літоўскае генерал-губернатарства|«Літвой», «літоўскімі губернямі»]], у тым ліку ў афіцыйных дакументах Расійскай імперыі. Да пачатку [[1860]]-х гг. у афіцыйным расійскім справаводстве [[Жамойць]] часам называлася як «Самагіція» ці «самагіцкія паветы» (па-руску «самогитские поветы») — [[Шавельскі павет|Шавельскі]], [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет|Расіенскі]] і [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Упіцкі паветы]], якія ўваходзілі ў склад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>Указ от 29 ноября 1824 года «Об учреждении контрактов в городе Шавлях Виленской губернии под именем Самогитских» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 39, № 30131; указ 27 мая 1831 года «Об установле­нии временного управления по гражданской части в четырёх Самогитских уездах Виленской губер­нии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленне 1, № 4594; указ 12 февраля 1832 года «О прекращении действия особого в Самогитии Начальника и о восстановлении обыкновенного порядка отношений четырех Самогитских уездов с Виленским Губернским Начальством» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, № 5151; Указ от 11 марта 1832 года «О порядке определения римско-католических духовных к должностям в Самогитии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5225; Указ от 3 мая 1832 года «О непроизводстве двойных окладов чиновникам, командированным из России для исправления должностей земских исправников, заседателей земских судов, городничих и полицмейстеров в четырех самогитских уездах» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5327; Указ от 1 июля 1832 года «О наставлениях касательно долга верноподданичества» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5521; Указ от 19 декабря 1833 года «О учреждении в губерниях, от Польши возвращенных, особых комиссий для рассмотрения метрических и актовых книг» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 8, аддзяленне 1, № 6644; і інш.</ref>. Існавала каталіцкая [[Жамойцкая дыяцэзія|«Самагіцкая» (Жамойцкая) дыяцэзія]], перайменаваная [[11 кастрычніка]] [[1840]] г. у Цельшаўскую (з цэнтрам у Цельшах), а ў [[1848]] г. старая назва «Самагіцкая» была зноў дазволена расійскімі ўладамі да выкарыстання побач з новай<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 25, № 18504; Указ 11 октября 1840 года «О переименовании Литовского Евангелическо-Реформаторского Синода в Виленский, а Самогитской Римско-Католической Епархии в Тельшевскую» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13854.</ref>. [[18 снежня]] [[1842]] г. са складу [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана [[Ковенская губерня]], атрымаўшая неафіцыйную назву [[Жамойць|«Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)]]<ref>''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае… С. 4, 20, 22; ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 180—181.</ref>. Пасля скасавання ў Расійскай імперыі [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839) як жаданне паказаць не толькі спадчынна-дынастычны<ref name="ReferenceD">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 412.</ref>, але і этнаканфесійна «рускі» характар<ref name="ReferenceD"/> гэтых «[[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскіх губерняў]]» (Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай губерняў) ва ўрадавай тэрміналогіі ў адносінах да губерняў [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] пачаў першапачаткова ўжывацца тэрмін [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губерні»)]], што, аднак, не змагло канчаткова ліквідаваць неафіцыйнае (а часам і афіцыйнае) ужыванне тэрмінаў «Літва» і «літоўскія губерні» у адносінах да [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губерняў]]. З [[1850]]-х гг. у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачынаецца інтэнсіўна назапашвацца і аналізавацца фальклорна-этнаграфічны матэрыял (моўныя, канфесійныя, антрапалагічныя характарыстыкі насельніцтва, асаблівасці духоўнай і матэрыяльнай культуры) па [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускім губерням]]. Па ідэалагічных матывах ([[заходнерусізм|заходнерусісцкіх поглядах]] на беларусаў) расійская ўлада імкнулася пашырыць тэрмін «Беларусь» на тыя тэрыторыі Паўночна-Заходняга края, якія калісьці ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], хоць ужо былі каталіцкімі і тапанімічна называліся «літоўскімі губернямі» ([[Мінская губерня|Мінская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]] і [[Віленская губерня|Віленская губерні]]). Русіфікацыя і працэс прымусовага пераводу ўніяцкага і каталіцкага насельніцтва Паўночна-Заходняга края ў [[праваслаўе]] суправаджаўся выкарыстаннем канфесійнага (агульнасць веравызнання) і лінгвістычнага (агульнасць мовы) падыходаў (ці абодвух гэтых падыходаў) у вызначэнні «рускасці» насельніцтва<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.</ref>. [[Файл:Ethnographic map of Vilno governorate of Russian empire - made by an officer A. Koreva - 1861 AD.jpg|left|thumb|Тэндэнцыйная этнаграфічная карта [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (у кнізе «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния»), зробленая афіцэрам Генеральнага штаба Расійскай імперыі А. Коравам, 1861 г. Мяжа паміж літоўцамі і нелітоўскім насельніцтвам была праведзена на падставе канфесійнай прыкметы: [[каталіцызм|каталіцкае]] насельніцтва было аўтаматычна аднесена да «літоўцаў», а [[праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва было аднесена да славян — «беларусаў», «[[крывічы|крывічоў]]» (славянскага племені з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]) і «чарнарусаў»<ref name="ReferenceE">''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912. — Т. 10: Вех — Воздух. — С. 157—158.</ref>]] У сваім этнаграфічным даследаванні «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» ([[1853]])<ref group=~>Далей прыводзяцца спасылкі на публікацыю работы Кіркора ад 1858 г.</ref> [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] адзначыў, што [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] засяляюць два галоўныя «плямёны» — «славянскае» і «літоўскае», і таму вырашыў прадставіць мяжу паміж імі ў губерні<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 119.</ref>. За аснову размежавання Адам Кіркор узяў рэкамендацыі [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], што этнаграфічную мяжу паміж славянскім і літоўскім насельніцтвам у Віленскай губерні трэба правесці на падставе ў першую чаргу славянскай і балцкай тапаніміцы — старажытных назваў мясцін, паселішчаў, рэк, азёр, улічваючы і дадзеныя старажытных хронік<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 120.</ref>. У выніку такога падыхода Кіркор аднёс [[Вільнюс|горад Вільню]] і наваколле вакол яго да тэрыторыі рассялення «літоўскага» племені: мяжу паміж «літоўскім» і «славянскім» племем у Віленскай губерні Кіркор правёў па лініі Друскенікі-Радунь-Ашмяны-Свір-Паставы-Друя<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 120—121.</ref>. Іншая карціна атрымалася, калі Кіркор адзначаў распаўсюджанне моў сярод сялян у Віленскай губерні: ён указаў, што літоўская мова дамінуе толькі ў [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкім павеце]], а ў Віленскім, Лідскім, Свянцянскім і Ашмянскім паветах прадстаўлена толькі часткамі і саступае [[Беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="ReferenceF">''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 124.</ref>. Кіркор таксама дадаў, што «літоўцы» па большай частцы — католікі<ref name="ReferenceF"/>, а беларускамоўнае насельніцтва — [[праваслаўе|праваслаўныя]] (былыя ўніяты — «русіны»)<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 122, 124.</ref>. Кіркор таксама тэндэнцыйна і адвольна падзяліў славянскае насельніцтва Віленскай губерні на тры групы: 1) славяне-крывічы, 2) славяне-беларусы, 2) славяне-чарнарусы<ref>''Киркор, А.'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию]… С. 121.</ref>. У [[1861]] г. у [[Санкт-Пецярбург]]у быў выдадзены расійскі статыстычна-этнаграфічны зборнік «Матэрыялы па геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня» пад рэдакцыяй капітана А. Коравы, які карыстаўся ў тым ліку работай Кіркора<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }}… С. ii.</ref>. Корава таксама ўзяў рэкамендацыі [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], што этнаграфічную мяжу паміж славянскім і літоўскім насельніцтвам у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] трэба правесці на падставе ў першую чаргу славянскай і балцкай тапаніміцы — старажытных назваў мясцін, паселішчаў, рэк, азёр, а таму проста паўтарыў погляды Кіркора і правёў па лініі Друскенікі-Радунь-Ашмяны-Свір-Паставы-Друя<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }}… С. 287.</ref>, намаляваўшы адпаведную карту і адлюстраваўшы ўслед за Кіркорам тры групы: славяне-крывічы, славяне-беларусы, славяне-чарнарусы<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }}… С. 290.</ref>. Аднак і Корава адзначыў, што на самой справе сяляне ваколіц [[Вільнюс|Вільні]] і [[Тракай|Трок]] размаўляюць на [[беларуская мова|беларускай мове]], хоць спавядаюць [[каталіцызм|каталіцтва]]<ref>[http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }}… С. 288.</ref>. Пазнейшыя даследчыкі пра гэта адзначалі, што ў 1850-ыя гг. у рускай этнаграфіі мяжа паміж «літоўцамі» і нелітоўскім насельніцтвам у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была праведзена на падставе канфесійнай прыкметы: [[каталіцызм|каталіцкае]] насельніцтва было аўтаматычна аднесена да «літоўцаў», а [[праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва было аднесена да славян, таму Віленскі край і не ўключалі ў склад этнічнай тэрыторыі беларусаў, хоць у Віленскім краі (у тым ліку — у ваколіцах [[Вільнюс|Вільні]]) пераважала беларуская мова<ref name="ReferenceE"/>. [[Файл:Atlas of population of the West Russian region of confessions 1864.jpg|thumb|Карта дзевяці губерняў «[[Заходні край|Заходне-рускага края]]», створаная рускім этнографам [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]], дзе [[праваслаўе|праваслаўныя]] («рускае племя») адзначаны зялёным колерам, а [[каталіцызм|каталікі]] — цёмна-ружовым (1864 г.)]] У ходзе і пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|«польскага» паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскім урадам у прапагандысцкіх мэтах (для абгрунтавання валодання краем) былі выдадзены тэндэнцыйныя этнаграфічныя атласы Аляксандра Рыціха («Атлас населения Западно-Русского края по исповеданиям», Санкт-Пецярбург, 1863 г. і 1864 г.) і Радрыга Эркерта («Взгляд на историю и этнографию западных губерний России», Санкт-Пецярбург, 1864 г.), якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва [[Заходні край|«заходніх губерняў» («заходне-рускага края»)]] Расійскай імперыі, дзе для доказаў рускасці зямель праваслаўныя жыхары (галоўным чынам — мясцовыя славянамоўныя сяляне) у «Заходнім краі» лічыліся за «рускіх», а дваране-каталікі — «палякамі». Пры этнічнай дыферэнцыяцыі насельніцтва [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Родрыг Эркерт]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандр Рыціх]] зыходзілі толькі з канфесійнай прыналежнасці, прычым колькасць праваслаўных (па палітычным матывам) была наўмысна павялічана<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 189—192.</ref>. Гэта тлумачыцца тым, што да [[1880]]-х гг. у Расійскай імперыі галоўнай этнавызначальнай прыкметай лічылася веравызнанне: да «[[рускія|рускіх]]» (куды ўключаліся і [[трыадзіны рускі народ|беларусы як галіна адзіна рускага народа]]) адносілі ўсіх, хто быў [[праваслаўе|праваслаўны]]<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 16, 163.</ref>. Так, паводле этнаграфічнага атласа [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Радрыга Эркерта]] (1863, 1864), этнічная тэрыторыя [[беларусы|беларусаў]] акрэслівалася ў межах Магілёўскай, Віцебскай (без [[інфлянты|ліфляндскіх паветаў]] — [[Дынабургскі павет|Дынабургскага]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкага]] і [[Люцынскі павет|Люцынскага]]), часткі [[Віленская губерня|Віленскай]] (па лініі [[Ашмяны]] — на поўнач ад [[Ліда|Ліды]]) і Гродзенскай губерняў<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>. Эркерт падзяліў этнічную тэрыторыю беларусаў на тры часткі: усходнюю (да [[Бярэзіна|Бярэзіны]]), заходнюю і паўднёва-заходнюю, ці [[Падляшша]], а беларускае насельніцтва склала, па яго меркаванні, адпаведна тры групы: 1) ''«сапраўдныя беларусы»'' (на тэрыторыі [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], усходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], а таксама заходняй частцы [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]])<ref group=~>Верагодна, тэрмін ''«сапраўдныя беларусы»'' ужыты Эркертам па той прычыне, што з 1772 г. да 1863 г. (а чаткова і пазней) традыцыйна («сапраўдна») тапанімічна «беларускімі губернямі» у Расійскай імперыі лічыліся Віцебская і Магілёўская губерні.</ref>; 2) ''«чарнарусы»'' (на тэрыторыі заходняй часткі Мінскай губерні і паўночнай частцы [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]). Хоць Эркерт заўважае, што само насельніцтва «чарнарусамі» сябе не вызначае (гэтак жа як і не вызначае сябе ''«беларусамі»''), а кажа, што мясцовыя дваране-«палякі» сябе называюць ''«літоўцамі»'' і гэтак жа ''«літоўцамі»'' называюць мясцовых славянамоўных сялян<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 8, 64.</ref>; 3) ''«падляшане»'' (заходняя частка Гродзенскай губерні — найбольш апалячаная частка беларусаў)<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 63—66.</ref>. Паўднёвая частка Гродзенскай і Мінскай губерняў, з-за падобнасці гаворак сялянскага насельніцтва да [[украінская мова|ўкраінскай мовы]], была, на думку Эркерта, населена ''«русінамі»'', якія былі складовай часткай [[украінцы|''«маларусаў»'' (украінцаў)]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 67—68.</ref>. З аднаго боку Эркерт мяжу паміж літоўцамі-балтамі і беларусамі-славянамі правёў па канфесійнай прыкмеце, дадаткова наўмысна павялічыўшы колькасць праваслаўнага насельніцтва ў Гродзенскай губерні і не ўключыўшы ўвесь каталіцкі Віленскі край (землі напоўнач ад [[Ліда|Ліды]]) і [[Вільнюс|Вільню]] ў арэал беларускага народа, а з другога боку — правёў мяжу паміж беларусамі і [[украінцы|маларусамі (украінцамі)]] па моўнай прыкмеце, не ўключыўшы [[Заходняе Палессе]] ў арэал беларускага народа. Эркерт выдаў дзве версіі (па-руску і па-французску) свайго этнаграфічнага атласа «заходне-рускіх губерняў і суседніх абласцей» (у французскім выданні — «губерняў, населеных цалкам ці часткова палякамі»)<ref group=~>Палкоўнік Р. Ф. Эркерт пісаў у сваім атласе: «Нішто ў заходніх губернях Расіі не вызначае рысу, аддзяляючай рускую народнасць ад польскай, так выразна і правільна, як рознасць веравызнанняў. Такім чынам, у Заходняй Расіі, з адносна нешматлікімі выключэннямі, усе славянскія жыхары праваслаўнага спавядання павінны лічыцца рускімі, а ўсе тыя, якія спавядаюць каталіцкую рэлігію — палякамі» (''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 6.). Мове не надавалася істотнай увагі. Гл.:''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 189—190</ref>. Атлас [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандра Рыціха]] спачатку быў зроблены ў [[1863]] г. для службовага (ваеннага) выкарыстання, а пасля ў [[1864]] г. перапрацаваны для прапагандысцкіх мэт. Найбольш выразныя адрозненні былі ў ліку мясцовых католікаў. Калі ў версіі [[1863]] г. у ліку 2 633 456 католікаў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] ўказвалася 175 997 «беларусаў» і «чарнарусаў» і 853 706 «літоўцаў», то публікацыя ў [[1864]] г., ні на адзінку не змяняючы агульную колькасць гэтай канфесійнай групы (2 633 456), прыводзіць сярод католікаў 444 173 «беларуса» і «чарнаруса» і 585 530 «літоўцаў». Іншымі словамі, Рыціх, у новай версіі атласа пералічыў разам 268 176 чалавек з адной групы ў іншую: «беларусаў» і «чарнарусаў» стала больш роўна на столькі ж, на колькі стала менш «літоўцаў», што было відавочнай маніпуляцыяй і палітызацыяй этнаканфесійнай статыстыкі<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 191—192.</ref>. Пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійская ўлада і афіцыйная навука ўсё часцей сталі менаваць карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран у краі «палякамі», а тэрмін «літоўцы» («літвіны») ужываць у дачыненні да [[балцкія мовы|балтамоўнага]] насельніцтва [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]]<ref>''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 13—14; Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов. — Т. III. — С. 62—64; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 2, 362—363, 366, 368—369.</ref>. === Лінгвістычны падыход у вызначэнні этнічнай прыналежнасці === [[Файл:Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|thumb|[[Беларусы]] ''(арэал размешчаны па цэнтру)'' на карце «Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі» (1875), складзенай [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]]. ''(фрагмент)'']] Толькі з [[1880]]-х гг. у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] этнавызначальнай прыкметай пачала лічыцца толькі ўжываная насельніцтвам [[мова]], хоць лінгвістычны матэрыял адносна моўнай сітуацыі ў Расійскай імперыі пачаў інтэнсіўна назапашвацца яшчэ з [[1840]]—[[1850]]-х гг. У [[1875]] г. [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандр Рыціх]] на падставе сабраных у [[1850]]—[[1860]]-х гг. дадзеных склаў карту «Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі» (1875), дзе ў аснову быў узяты моўны крытэрый. Карта так акрэслівала тэрыторыю рассялення [[беларусы|беларусаў]]: на захад і поўдзень ад [[Сувалкі|Сувалак]] (на захад ад [[Беласток]]а), і далей па рэках [[Нараў]], [[Ясельда]], [[Прыпяць]] да яе ўпадзення ў [[Дняпро]], на поўнач і ўсход — на поўнач ад [[Вільнюс]]а, далей на [[Швянчоніс|Свянцяны]], [[Люцын]], [[Вялікія Лукі]], на захад ад [[Вязьма|Вязьмы]] і [[Мглін]]а, затым па Дняпры да вусця Прыпяці<ref>Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям. С предисловием П. Батюшкова. — {{СПб.}}, 1864.</ref>. Выразнай адметнасцю карты было ўключэнне каталіцкага Віленскага края (большая частка [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]) на падставе моўнага крытэрыю ў склад этнічнай тэрыторыі [[беларусы|беларусаў]]. У 1869 г. была ліквідавана каталіцкая [[Мінская дыяцэзія (гістарычная)|Мінская дыяцэзія]] (1798—1869), а сяляне-каталікі пачалі прымусова ў [[1870]]-ыя гг. пераводзіцца ў [[праваслаўе]], хоць складалі ў тыя часы невялікую частку насельніцтва Мінскай губерні ў параўнанні з сялянамі-праваслаўнымі (у асноўнай масе былымі ўніятамі, лаяльнасць і шчырасць да праваслаўя якіх доўга ставілася пад сумненне расійскім урадам<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 81, 705, 750; ''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 280.</ref>). [[22 снежня]] [[1870]] г. і сама [[Мінская губерня]] расійскімі ўладамі была вылучана са складу самога [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губенатарства]]. Таму з пачатку 1870-х гг. да «Беларусіі» тапанімічна пачалі адносіць і [[Мінская губерня|Мінскую губерню]]<ref>Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. — Ч. 1. — С. 287; Народы России. Белорусы и поляки… С. 1; ''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 263.</ref><ref>''Литвинов, М. М.'' Литовская область… С. 3, 9.</ref><ref group=~>У 1882 г. быў выдадзены III том «Литовское и Белоруское Полесье» шматтомнага выдання «Живописная Россия», прысвечаны літоўска-беларускім губерням, гістарычная частка якога была напісана [[Адам Ганоры Кіркор|Адамам Кіркорам]], які не быў прафесійным гісторыкам. Кіркор напісаў: «Спачатку Беларуссю называлі толькі цяперашнія Магілёўскую і Віцебскую губерні <…> але ў цяперашні час, з этнаграфічнага пункту гледжання, як у племянных, так і ў бытавых і народных адносінах, Беларуссю справядліва называюць усе тры губерні: Магілёўскую, Віцебскую і Мінскую. Выключэнне складаюць толькі тры паветы Віцебскай губерні, населеныя латышамі. Можна бы зрабіць яшчэ выключэнне для Пінскага, часткова і Мазырскага паветаў Мінскай губерні, дзе гаворка больш падобная да маларасійскай» (С. 249). У томе ўвесь край фактычна называўся «Палессем», якое складалася з дзвюх частак — «Літоўскае Палессе» (Ковенская, Віленская і Гродзенская губерні) і «Беларускае Палессе» (Мінская, Віцебская, Магілёўская і Смаленская губерні). Аднак тэрмін «Палессе» не атрымаў ніякай папулярнасці (у адрозненне ад кнігі) і найменне губерняў Паўночна-Заходняга края «Палессем» не мела ніякіх наступстваў.</ref>. [[Файл:Belarusians 1903.jpg|300px|thumb|left|Этнаграфічная карта беларусаў (паводле моўнага крытэрыю), складзеная [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.)]] З [[1890]]-х гг. назва «Беларусія» («Беларусь») пачала стала распаўсюджвацца (коламі афіцыйнай навукі Расійскай імперыі, дзеячамі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху, у тым ліку пад яўным уплывам «[[заходнерусізм]]у»<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 165.</ref>) і на [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]] (акрамя паўднёвых яе паветаў)<ref group=~>На большасці этнаграфічных карт XIX — пачатку XX ст., якія па сутнасці фактычна былі лінгвістычнымі, жыхары Заходняга Палесся (г.зн. паўднёвых паветаў Гродзенскай губерні, Пінскага і часткі Мазырскага паветаў Мінскай губерні) былі аднесены да маларусаў (украінцаў) — карты А. Рыціха (1875), Г. Нобэрта (1888), Я. Карскага (1903, 1917), Л. Нідэрле (1909), Т. Фларынскага (1911) і інш. Падабенства фанетычных норм валынскага дыялекту ўкраінскай мовы да гаворак насельніцтва вышэйназваных паветаў вымушала навукоўцаў адносіць яго да маларусаў (украінцаў). (Гл.: ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 14.). Падабенства гаворак насельніцтва Валыні і Заходняга Палесся захавалася са старажытных часоў і звязана з тым, што ў эпоху славянскіх плямён тэрыторыя Валыні і Заходняга Палесся была заселена племем [[валыняне|валынян]] і часткова [[драўляне|драўлян]], большая частка далёкіх нашчадкаў якіх увайшла ў часы Высокага Сярэдневечча ў склад [[украінцы|украінцаў]], а меншая (заходнепалеская) частка — у склад [[беларусы|беларусаў]].</ref> і большую частку [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (за выключэннем «паўночна-заходняга яе кутка» — [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]])<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 13—14; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1.</ref><ref group=~>У пятым томе (1891) вядомага і папулярнага [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|энцыклапедычнага слоўніка Бракгауза і Эфрона]] ў артыкуле «Белоруссия» пад Беларуссю яшчэ разумелі Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую губерні і заходнюю частку Смаленскай губерні, а ў артыкуле «Белоруссы» таго ж тома рассяленне беларусаў (на падставе мовы — паводле даследаванняў Яўхіма Карскага) акрэслівалася і Гродзенскай (акрамя паўднёвых паветаў) з большай часткай Віленскай губерні (акрамя Троцкага павета). Гл.: Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 231; Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232.</ref>. Гэтаму ў першую чаргу спрыялі лінгвістычныя (і менш — этнаграфічныя) даследаванні ([[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]], [[Павел Васілевіч Шэйн|Павел Шэйн]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Юльян Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] і інш.), якія праводзіліся навуковымі ўстановамі Расійскай імперыі і прыватнымі даследчыкамі ў папярэдні час<ref>Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232.</ref>. Лінгвістычныя даследаванні паказвалі падобнасць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў многіх частках пяці губерняў Паўночна-Заходняга края (Гродзенскай, Віленскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай), а таксама ў сумежных — [[Смаленская губерня|Смаленскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], пашыраючы ўсходнюю этнічную тэрыторыю беларусаў да [[Ржэў|Ржэва]] і [[Бранск]]а. Канчаткова замацавала назву «Беларусь» за тэрыторыяй упершыню ў гісторыі апісаных і нанесеных на карту гаворак мовы, якая цвёрда атрымала назву «[[беларуская мова|беларускай мовы]]»<ref group=~>Тэрмін «беларуская мова» «выціснуў» іншыя канкурэнтныя назвы мовы славянамоўнага насельніцтва края, якія існавалі раней («руская мова» ці «русінская мова») альбо прапаноўваліся мясцовай інтэлігенцыяй — «славяна-крывіцкая мова» ([[Ян Чачот]]), «крывіцкая мова» ([[Зарыян Даленга-Хадакоўскі]], [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]), «літоўска-руская мова» ([[Уладзіслаў Сыракомля]]), «літоўска-русінская мова» ([[Адам Міцкевіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]]) і г.д. Тэрмінам «літоўска-руская мова» імкнуліся абазначыць мову тых людзей, якія жывуць у «Літве» і называюцца «літоўцамі», але карыстаюцца «рускай мовай» (у сучасным разуменні — гаворкамі беларускай і (на Заходнім Палессі) украінскай моў).</ref>, публікацыя фундаментальнага шматтомнага даследавання [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (асабліва тамы «Уводзіны да вывучэння мовы і народнай славеснасці» (1903) і «Мова беларускага племені» (1908)). Праўда, пазней Карскі выказваўся, што акрэсліў тэрыторыю не беларускага этнасу, а беларускай мовы<ref>''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 14.</ref>. Падобнасць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў паўночна-усходніх частках лінгвістычнай карты Яўхіма Карскага (як і іншых лінгвістаў) у многім тлумачылася тым, што раней на гэтых абшарах жыло племя [[крывічы|крывічоў]], якое ахоплівала арэалы вакол гарадоў [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Пскоў]], [[Смаленск]], [[Вялікія Лукі]] і [[Цвер]], аднак толькі частка генетычных і моўных нашчадкаў крывічоў прыняла ўдзел у [[этнагенез беларусаў|этнагенезе беларусаў]]. Характэрна, што ў гэтых і іншых даследаваннях «[[беларусы]]» разглядаліся (як таго патрабавала афіцыйная расійская імперская ідэалогія [[заходнерусізм]]а і цэнзура) як частка «[[трыадзіны рускі народ|адзінага рускага народа]]», аднак выяўленыя рысы мовы і культуры (нават сялянскага насельніцтва) сведчылі аб выразнай своеасаблівасці «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]» ад іншых частак Расійскай імперыі<ref>''[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]]'' Этнографическая карта белорусского племени. — Прага, 1917.</ref>. Асаблівасцю было і тое, што этнаграфічны арэал беларусаў (паводле лінгвістычных прыкмет) не супадаў з афіцыйнай тапаніміяй [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]]. [[Віленскае генерал-губернатарства]] (з Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губерняў) неафіцыйна і часта афіцыйна тапанімічна называлася як «літоўскія губерні» (ці «Літва»), што захавалася ў адносінах да гэтых трох губерняў нават пасля скасавання ў 1912 г. Віленскага генерал-губернатарства. Напрыклад, у афіцыйным школьным падручніку геаграфіі, надрукаваным у 1914 г. у Расійскай Імперыі, Віленская, Ковенская і Гродзенская губерні ўсё яшчэ па інэрцыі сукупна называюцца як «літоўскія губерні», хоць адзначаецца, што ў іх пражывае па большасці беларускае, польскае і яўрэйскае насельніцтва. А да «беларускіх губерняў» у падручніку былі аднесены Мінская, Магілёўская і Смаленская губерні, хоць дадаецца, што беларусы жывуць і ў Віцебскай губерні<ref>''Меч, С.'' Россия. Учебник отечественной географии. — Москва : Изд. Кушнерев и К°, 1914. — 13-е изд. — С. 61, 63, 72.</ref>. Гэтае несупадзенне этнаграфічнага і тапанімічнага арэала ставіла пэўную перашкоду, не спрыяла «уніфікацыі ўяўленняў» і гамагенізацыі беларускага насельніцтва. Маскоўская дыялекталагічная камісія пры складанні падобных этнічных карт (1915 г.) таксама, не звяртаючы ўвагу на ўласнае атаясамленне насельніцтва (асабліва сялянскага), абапіралася на моўны крытэрый (фанетычныя асаблівасці мовы), але ўжо аднесла [[Заходняе Палессе]] да зоны пераходных ад беларускіх да ўкраінскіх гаворак і нават пашырыла (у параўнанні з картай Яўхіма Карскага) арэал беларускай мовы ў [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] і [[Калужская губерня|Калужскай губернях]]<ref>''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 15.</ref>. Канфесійны і моўны крытэрыі (прынцыпы), пакладзеныя ў складанне афіцыйнай расійскай этнічнай статыстыкі, карт і ідэалогіі, ігнаравалі і не ўлічвалі наяўнасць структуры нефармальных сувязей сярод насельніцтва<ref name="ReferenceG">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 417.</ref>. Указаныя падыходы (канфесійны і/ці моўны крытэрыі) адмаўлялі [[этнас]]у ў праве быць негамагенным у этнанімічных, моўных, культурных і нават канфесійных адносінах, не прымалі варыятыўнасці. <gallery perrow="5"> File:Ethnic map of Vitebsk Governorate - by Sementovski - 1871 AD.jpg|Этнаграфічная карта [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], складзеная [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|Аляксандрам Семянтоўскім]] у 1871 г. Размешчана ў яго кнізе «Этнографический обзор Витебской губернии» (1872 г.) File:Mapa etnologiczna ludów Litwy i Rusi przerobiona z Atlasu Erkerta (J. Talko-Hryncewicz, 1893).jpg|Этналагічная карта народаў [[Паўночна-Заходні край|«Літвы і Русі»]], створаная ў 1891 г. [[Юліян Талька-Грынцэвіч|Юліянам Талька-Грынцэвічам]]. File:Mapa 6 gubernij Litwy i Bialej Rusi - Benedykt Hertz.jpg|Карта [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходняга края»]] Расійскай імперыі — «Карта шасці губерняў Літвы і Беларусі», надрукаваная ў выдавецтве газеты [[краёўцы|«краёўцаў»]] [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]], паміж 1905—1910 гг. </gallery> === Вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897) === [[Файл:Rodnaja mova usiago naselnictva Litvy i Belarusi - 1897 AD.jpg|thumb|Родная мова насельніцтва Беларусі і Літвы («[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]» Расійскай імперыі) паводле ўсеагульнага перапісу ад 1897 г. ''(колер павета азначае дамінуючую (у працэнтных адносінах) родную мову насельніцтва ў павеце)'']] [[Файл:Rodnaja mova dvaran Litvy i Belarusi - 1897 AD.jpg|thumb|Родная мова спадчыннага дваранства Беларусі і Літвы («[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]» Расійскай імперыі) паводле ўсеагульнага перапісу ад 1897 г. ''(колер павета азначае дамінуючую (у працэнтных адносінах) родную мову спадчыннага дваранства ў павеце)'']] У ходзе [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі|Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)]], не праводзілася апытанне насельніцтва аб этнічнай прыналежнасці асобы (ці як казалі ў тыя часы [[руская мова|па-руску]] — «народности»), а толькі аб роднай (ужыванай) мове і веравызнанні. Дакладнасць вынікаў перапісу аспрэчваецца, але іншай усеахопнай статыстычнай інфармацыі няма. Так, перапіс паказаў, што паводле моўнай прыкметы беларусы ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] складалі 82,4 %; у [[Мінская губерня|Мінскай]] — 76 %; у Віленскай — 56 %; у Віцебскай — 52,9 %; у Гродзенскай — 44 %<ref name="ReferenceH">Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Кн. 1. — С. 150.</ref>. Абсалютную большасць беларускамоўнае насельніцтва мела ва ўсіх паветах Магілёўскай і Мінскай губерні. У [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] жыхары, якія ўказалі беларускую мову роднай, пераважалі ў чатырох паветах — Вілейскім (86,4 %), Дзісенскім (80,7 %), Ашмянскім (79,6 %) і Лідскім (72,4 %)<ref name="ReferenceH"/>. Беларускамоўнае насельніцтва паводле ўласнага самавызначэння складала 47,5 % Свянцянскага павета і 26 % Віленскага павета (у тым ліку абсалютна пераважала ў шырокім коле вёсак вакол горада [[Вільнюс|Вільні]])<ref name="ReferenceH"/>. У [[Вільнюс|Вільні]] 40 % насельніцтва роднай мовай назвала [[ідыш|яўрэйскую (ідыш)]]; 30,1 % — [[польская мова|польскую]]; 20,9 % — [[руская мова|рускую]]; 4,3 % — [[беларуская мова|беларускую]]; 2,1 % — [[літоўская мова|літоўскую]]; 1,4 % — [[нямецкая мова|нямецкую]]; 0,5 % — [[татарская мова|татарскую]]; 0,3 % — [[украінская мова|украінскую]]; 0,4 % — іншыя мовы<ref>''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах… С. 76.</ref>. У [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва было сканцэнтравана ў паўднёвай і цэнтральнай яе частках: у Дрысенскім павеце — 86,2 %; у Веліжскім — 85,7 %; у Невельскім — 84 %; у Гарадоцкім — 83,6 %; у Лепельскім — 82 %; у Полацкім — 73,1 %; у Віцебскім — 51,1 %; у Себежскім — 47,1 %; у Люцынскім — 20,5 %; у Дзвінскім — 13,8 %; у Рэжыцкім — 5,4 %<ref name="ReferenceH"/>. У [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва пераважала ў Сакольскім павеце (83,8 %), Ваўкавыскім (82,4 %), Слонімскім (80,7 %), Пружанскім (75,5 %) і Гродзенскім (65,8 %), а ў Бельскім павеце складала 39,1 %, у Беластоцкім — 26,1 %<ref name="ReferenceH"/>. У [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва (паводле ўласнага самавызначэння) згодна з дадзенымі перапісу 1897 г. складала 151,5 тыс. чалавек (6,6 % насельніцтва ўсёй губерні), з іх 84,7 % прыпадала на Суражскі павет Чарнігаўскай губерні, а 15,3 % — на Мглінскі павет: у Суражскім павеце вага беларускамоўнага насельніцтва складала 68,7 %, а ў Мглінскім — 14,1 %. У [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] беларускамоўнае насельніцтва кампактна пражывала ў [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскім павеце]] — 16,8 %, а ў [[Купляндская губерня|Курляндскай губерні]] — у [[Ілуцкі павет|Ілуцкім павеце]] (12,3 %). У [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] беларусаў па мове аказалася 100,7 тыс. чалавек, альбо 6,6 % насельніцтва ўсёй губерні. У Смаленскай губерні беларуская мова была роднай для 90 % насельніцтва [[Краснінскі павет|Краснінскага павета]], а ў астатніх паветах Смаленшчыны доля беларускамоўнага насельніцтва (паводле ўласнага самавызначэння) была вельмі малой, што тлумачаць [[русіфікацыя]]й сялянскага насельніцтва ў пачатковых школах<ref name="ReferenceH"/>. Цалкам паводле перапісу 1897 г. у адзначаных губернях пражывала 5 711 тыс. чалавек, што ўказалі беларускую мову як родную, з якіх 94,7 % (5 408 тыс. чалавек) кампактна пражывалі ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губернях<ref name="ReferenceH"/>. Цалкам жа ў гэтых пяці губернях насельніцтва, якое ўказала беларускую мову як родную, складала 63,5 % усіх жыхароў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў<ref name="ReferenceI">Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Кн. 1. — С. 156.</ref>. Большая частка (68,8 %) гэтай статыстычнай групы пражывалі ў вёсцы і належалі (91,3 %) да сялянскага саслоўя, якое пераважна займалася земляробствам; а ў гарадах пяці губерняў жыхары, якія ўказалі беларускую мову як родную, у 1897 г. складалі 14,5 %<ref name="ReferenceI"/>. Перапіс паказаў, што мова (фанетычныя асаблівасці роднай гаворкі) для насельніцтва не заўсёды была крытэрыем прыналежнасці да той ці іншай [[этнас|этнічнай супольнасці]], што асабліва бачна на прыкладзе [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]], якая раней лінгвістамі адносілася па большасці да абшару [[беларуская мова|беларускай мовы]] і [[беларусы|беларусаў]]<ref name="ReferenceJ">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 416.</ref>. Паводле беларускага этнолага А. Р. Раюка, сяляне і іншыя катэгорыі насельніцтва Смаленскай губерні захоўвалі ў XIX ст. свае фанетычныя асаблівасці мовы (што і было зафіксавана [[лінгвістыка|лінгвістамі]]), але проста не лічылі іх за беларускія, а прыналежнасць да [[рускія|рускага этнасу]] ўкаранялася ад паўсядзённых нефармальных стасункаў з мясцовымі рускімі праваслаўнымі дваранамі і святарамі<ref name="ReferenceJ"/>. І гэтая этнічная асіміляцыя жыхароў Смаленшчыны і Старадубшчыны і ўключэнне ў склад рускага этнасу адбыліся ўжо ў XVIII ст.<ref>''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 416—417.</ref> У [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]], якое традыцыйна раней лінгвістамі адносілася да абшару [[украінская мова|ўкраінскай (маларускай) мовы]], у Пінскім павеце ў 1897 г. 74,3 % жыхароў назвалі сваёй роднай мовай беларускую, а ўкраінскай — толькі 0,6 % (1423 чалавекі); у Пружанскім — адпаведна 75,5 % і 6,7 %<ref name="ReferenceK">Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Кн. 1. — С. 151; ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»… С. 15.</ref>. У 1897 г. украінскую (маларускую) мову роднай указалі роднай 64,3 % насельніцтва Брэсцкага павета, а Кобрынскага павета — 79,6 %. Аднак, ужо ў 1910 г., паводле звестак губернскага статкамітэта, у Кобрынскім павеце ўдзельная вага беларусаў складала 84,8 % і паступова павялічылася да 85,7 % у 1913 г.; а ў Пружанскім — да 87,1 % у 1913 г.<ref name="ReferenceK"/> Толькі Брэсцкі павет перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] быў заселены на 65,9 % нібыта ўкраінцамі, але і тут да 1918 г. асноўная маса насельніцтва ўжо стала звацца беларусамі<ref name="ReferenceK"/>. Гэта тлумачыцца працэсам распаўсюджвання этноніма «беларусы», «[[беларусізацыя]]й» свядомасці: мясцовыя органы кіравання, прыходскія святары, дадзеныя якіх і былі крыніцай этнічнай статыстыкі, разумелі, што вакол іх жывуць блізкія людзі — не [[украінцы|ўкраінцы]], а [[беларусы]]<ref>''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»… С. 15.</ref>. == Уяўленні аб этнічнай тэрыторыі беларусаў у заходнееўрапейскай навуцы == [[Файл:Shafarik 1842 malorosy 02.jpg|left|thumb|Карта рассялення [[Славяне|славянскіх народаў]], складзеная [[Павел Іозеф Шафарык|Паўлам Шафарыкам]] і апублікаваная ў яго кнізе «Славянская этнаграфія» ([[Прага]], [[1842]] г.)]] У [[1827]] г. расійскі этнограф [[Пётр Іванавіч Кёпен|Пётр Кёпен]] выдаў працу «О происхождении, языке и литературе литовских народов», у якой упершыню ў расійскай навуцы паспрабаваў вызначыць межы рассялення «літоўскіх народаў» (імі разумеліся балтамоўныя народы — [[літоўцы]] і [[латышы]]) і мяжу, якая аддзяляе балтамоўнае і славянамоўнае насельніцтва імперыі. Звесткі, сабраныя Кёпенам у [[1827]] г. адносна славянамоўнага насельніцтва імперыі, не былі надрукаваны і знаходзіліся ў рукапісе ў Расійскай акадэміі навук<ref name="ReferenceL">Насытка, Г. «Тыя ж беларусы»… С. 11.</ref>. Працай Кёпена скарыстаўся вядомы [[чэхі|чэшскі]] славіст [[Павел Іозеф Шафарык|Павел Шафарык]], які ў сваім даследаванні «Славянскі народапіс» ([[Прага]], 1842)<ref>Праца Шафарыка перакладаецца з чэшскай мовы і як «Славянская этнаграфія».</ref> на падставе мовы акрэсліў тэрыторыю рассялення «беларусаў» і падаў лічбы пра агульную іх колькасць (2 726 000 чалавек — 2 376 000 праваслаўных і 350 000 каталікоў). «Беларускую мову» Шафарык назваў гаворкай «агульнарускай мовы», а абшарам яе распаўсюджання ўказаў цалкам Магілёўскую і Мінскую губерні, большую частку Віцебскай і Гродзенскай губерняў і Беластоцкай вобласці, а таксама меншую частку Віленскай губерні. Шафарык у «беларускай мове» вылучаў уласна «беларускую гаворку» («белорусское подречие») у Магілёўскай і Віцебскай губернях і «літоўска-рускую» («литовско-русское подречие») — у Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губернях<ref>''Шафарик, П. И.'' Славянское народописание… С. 29.</ref>. Недахоп звестак не дазволіў Шафарыку вызначыць дакладныя межы распаўсюджання беларускай мовы і беларускага этнасу на ўсходзе, поўдні і паўночным захадзе, таму яна была праведзена ў многім па былых межах ВКЛ (напярэдадні першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г.)<ref>Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / А. А. Каваленя [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 146.</ref>. У самой жа Расійскай Імперыі першая этнаграфічная карта была складзена Пятром Кепенам толькі ў 1851 г., але Кепен адлюстраваў там толькі рассяленне ўсіх неславянскіх народаў Еўрапейскай часткі Расіі, таму вызначыць па ёй межы [[беларусы|беларусаў]] было немагчыма<ref name="ReferenceL"/>. == Этнічная тэрыторыя беларусаў пасля распаду Расійскай імперыі (1917) == [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|400px|міні|злева|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.]] Пасля ліквідацыі ў [[1917]] г. [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў выніку [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] і працэсу большай дэмакратызацыі грамадства, праявіліся нацыянальна-культурныя і палітычныя сілы, якія паставілі за мэту палітычнае самавызначэннем беларусаў — у форме складовай часткі ці аўтаноміі ў новай, дэмакратычнай Расійскай рэспубліцы; федэрацыі з народамі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]; ці самастойнай дзяржавы, якая б ахоплівала толькі этнічную тэрыторыю беларусаў. Гэта актуалізавала пытанне як пра навуковую канкрэтызацыю меж этнічнай тэрыторыі беларусаў, так і змаганне (у тым ліку — ідэалагічнае) з боку розных палітычных і нацыянальна-культурных сіл ([[беларусы|беларусаў]], [[літоўцы|літоўцаў]], [[украінцы|украінцаў]], [[палякі|палякаў]] і [[рускія|рускіх]]) за тыя ці іншыя тэрыторыі былых [[Паўночна-Заходні край|шасці літоўска-беларускіх губерняў («Паўночна-Заходняга края»)]] Расійскай імперыі<ref name="ReferenceM">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 414.</ref>. На картах суцэльнай этнічнай тэрыторыі беларусаў, складзеных у [[1918]] г. і [[1919]] г. адпаведна [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафанам Доўнар-Запольскім]] і [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсеем Канчарам]] на падставе комплекса крытэрыяў (але пры дамінаванні лінгвістычнага падыходу), ужо ўсё [[Заходняе Палессе]] (Берасцейшчына і Піншчына) было ўключана ў абшар рассялення [[беларусы|беларусаў]]<ref name="ReferenceM"/>. Акрамя таго, Мітрафан Доўнар-Запольскі аднёс да этнічнай тэрыторыі беларусаў не толькі [[Заходняе Палессе]], але ўсе землі, дзе паводле даследаванняў Карскага дамінавала [[беларуская мова]], і трошкі пашырыў арэал рассялення беларусаў за лік сумежных зямель (невялікіх частак [[Ломжынская губерня|Ломжынскай]], Чарнігаўскай і Арлоўскай губерняў)<ref name="ReferenceM"/>. Арэал рассялення [[беларусы|беларусаў]], акрэслены Доўнар-Запольскім, займаў тэрыторыю 258 тыс. км² з 15 млн насельніцтва, у тым ліку саміх беларусаў каля 12 млн.<ref>''Гамулка, К.'' Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў… С. 43.</ref> [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсей Канчар]] яшчэ больш, чым Доўнар-Запольскі, пашырыў межы этнічнай тэрыторыі беларусаў, уключыўшы ў арэал рассялення беларусаў таксама цалкам Масальскі і Жыздраўскі паветы [[Калужская губерня|Калужскай губерні]], цалкам усю [[Смаленская губерня|Смаленскую губерню]], цалкам Ржэўскі і Асташкаўскі паветы [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]], цалкам Бранскі, Трубчэўскі і Сеўскі паветы [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]], паўднёвую палову [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]], увесь Новааляксандраўскі павет [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], а таксама цалкам тэрыторыю ўсіх трох «інфлянцкіх паветаў» [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] — Рэжыцкага, Дынабургскага і Люцынскага<ref name="ReferenceM"/><ref>''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах… С. 25.</ref>. На думку этнолага А. Р. Раюка, М. Доўнар-Запольскі і Я. Канчар па сутнасці былі прадаўжальнікамі традыцыі расійскіх этнографаў і лінгвістаў XIX ст.<ref name="ReferenceM"/> У 1918 г. прадстаўнікі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху абвясцілі аб стварэнні незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], дзяржаўнымі межамі якой аб’яўляліся межы рассялення беларусаў паводле Мітрафана Доўнар-Запольскага<ref name="ReferenceN">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 415.</ref>. У сярэдзіне XX ст. некаторыя беларускія мігранцкія палітыкі-сацыялісты ў [[Францыя|Францыі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў сваіх выданнях адвольна яшчэ больш пашыралі беларускую этнічную тэрыторыю, даводзячы яе на поўначы і ўсходзе за [[Пскоў]], [[Ржэў]], [[Вязьма|Вязьму]] і пад [[Калуга|Калугу]]<ref name="ReferenceN"/>. Іншы погляд на арэал рассялення беларусаў у пачатку XX ст. мелі [[Краёўцы|краёўцы-кансерватары]] (на чале з [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвардам Вайніловічам]]), якія ў 1917—1921 гг. імкнуліся рэалізаваць свае ідэі палітычнай суб’ектнасці беларуска-літоўскіх зямель (ці толькі [[Беларусь|Беларусі]]) — выключна ў рамках [[Паўночна-Заходні край|шасці паўночна-заходніх губерняў]] былой Расійскай імперыі — [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губерняў]]<ref name="ReferenceN"/>. Сам арэал рассялення беларусаў акрэслівалі прыблізна ў рамках пяці губерняў — Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, Гродзенскай і Віленскай<ref name="ReferenceN"/><ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 201.</ref>. [[Краёўцы]]-кансерватары не згаджаліся з пазіцыямі беларускіх нацыял-дэмакратаў (апошнія прэзентавалі ў [[1919]] г. у [[Парыж]]ы і іншых сталіцах [[Еўропа|Еўропы]] этнічную карту рассялення беларусаў, падрыхтаваную [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафанам Доўнар-Запольскім]]), што ў склад беларускай дзяржавы павінны ўваходзіць часткі былых [[Смаленская губерня|Смаленскай]], [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]], [[Калужская губерня|Калужскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерняў]], бо на гэтых тэрыторыях, на думку краёўцаў, [[беларусы]] былі ў відавочнай меншасці<ref name="ReferenceN"/>. [[Краёўцы|Краёўцы-кансерватары]] лічылі тэрытарыяльныя жаданні беларускіх нацыял-дэмакратаў адносна ўсходняй мяжы Беларусі занадта перабольшанымі і сцвярджалі, што рэальная этнічная мяжа паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Расія]]й — гэта мяжа паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] напярэдадні [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г.]], г.зн. тагачасныя знешнія межы [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]] — без Смаленшчыны і Браншчыны<ref name="ReferenceN"/><ref>''Гамулка, К.'' Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў (1918—1922)… С. 43, 45.</ref>. Лідар краёўцаў-кансерватараў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] лічыў, што мяжа паміж беларускім і [[рускія|рускім]] сялянствам ляжыць у [[светапогляд]]зе насельніцтва — усходняя мяжа рассялення беларусаў скончваецца там, дзе ''«скончваецца індывідуальная ўласнасць, а пачынаецца ўласнасць абшчынная»''<ref name="ReferenceN"/>. Мелася на ўвазе тое, што яшчэ ў ходзе падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзенскага паўстання (1863—1864)]] расійскі ўрад 1 сакавіка 1863 г. скарэктаваў умовы [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы (1861)]] у Беларусі, выдаўшы ўказ аб абавязковым пераводзе сялян Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў на [[Выкупная аперацыя|выкуп]], г.зн. у катэгорыю зямельных уласнікаў, з памяншэннем выкупной сумы на 20 %, а да канца 1863 г. гэтая мера была распаўсюджана на Віцебскую, Магілёўскую губерні, чым па сутнасці скасоўвалася [[Сельская абшчына|сялянская абшчына]] ў Беларусі — і [[сяляне]] станавіліся паўнапраўнымі прыватнымі ўласнікамі зямлі<ref name="ReferenceN"/>. У той жа час сяляне цэнтральных расійскіх губерняў (у тым ліку і [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]) пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмены прыгону (1861)]] аж да 1880-х гг. знаходзіліся ў [[Часоваабавязаныя сяляне|статусе «часоваабавязаных»]], у сваёй большасці аж да [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскай аграрнай рэформы]] і пазней мелі зямлю ў калектыўнай (абшчыннай) уласнасці, а таму перыядычна пераразмяркоўвалі сваю зямлю паміж членамі [[Сельская абшчына|абшчыны]], стрымлівалі выхад селяніна з абшчыны і атрыманне ім належнай долі зямлі ў індывідуальную ўласнасць, што не столькі спрыяла развіццю [[капіталізм|капіталістычных адносін]], колькі кансервавала архаічныя эканамічныя структуры<ref name="ReferenceN"/>. У выпадку, калі б літоўскі нацыянальны рух адмовіўся стварыць тэрытарыяльна адзіную беларуска-літоўскую дзяржаву, лідар краёўцаў-кансерватараў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] лічыў правільным [[Вільнюс|Вільню]] і Віленскі край пакінуць у складзе беларускай, а не літоўскай дзяржавы, бо, на думку Вайніловіча, [[літоўцы|літоўцаў]] у [[Вільнюс|Вільні]] няма, а ў Віленскім краі дамінавалі [[беларусы]]<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 243, 247; ''Woyniłłowicz, E.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1927,_nr_96_Edward_Woynillowicz_article_-_p_3.jpg Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I)] / Edward Woyniłłowicz // Słowo. — 1927. — № 96.</ref>. Паводле беларускага этнолага Андрэя Раюка, «мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. істотна не змянялася і адпавядала знешнім паўночным і ўсходнім межам [[Віцебская губерня|Полацкай (Віцебскай)]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]] Расійскай імперыі, якія супадалі са знешнімі паўночнымі і ўсходнімі межамі [[ВКЛ]] перад [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзелам Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] г. Мясцовае каталіцкае маянтковае дваранства мела даволі адэкватнае ўяўленне (зыходзячы са сваёй гістарычна-дзяржаўнай традыцыі і паўсядзённых назіранняў і нефармальных кантактаў з сялянамі) аб межах беларускай этнічнай тэрыторыі і сваімі дзеяннямі і жыццямі нават паспрыяла захаванню тэрытарыяльнай мяжы паміж беларускім і рускім этнічнымі масівамі непарушнай. Канфесійны і моўны падыходы даследавання не ўлічвалі наяўнасці структуры нефармальных сувязей, якія ўтваралі этнічную сістэму»<ref name="ReferenceG"/>. Андрэй Раюк указвае, што ўвесь час знаходжання беларускіх зямель у складзе Расійскай імперыі значная частка мясцовага каталіцкага дваранства марыла адрадзіць былую федэрацыйную [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]], прычым толькі ў межах да першага падзелу ў 1772 г., і адзначае, што рэжым выключных законаў, уведзены расійскім урадам у [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губернях]] з-за паўстанняў мясцовых каталіцкіх дваран, і карэкціроўка сялянскай рэформы не былі прычынай рознасці этнічнага стэрэатыпа паводзін і светапогляду [[беларусы|беларусаў]] і [[рускія|рускіх]], а толькі значна ўзмацнялі своеасаблівасць эканамічна-прававога становішча [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] і іх адасобленнасць ад рэалій агульнаімперскага жыцця і іншых рэгіёнаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="ReferenceG"/>. На думку А. Раюка, гэта, у сваю чаргу, заканамерна спрыяла кансервацыі стэрэатыпа паводзін прадстаўнікоў [[Беларусы|беларускага этнасу]] з-за павелічэння сярэднестатыстычнай частаты нефармальных сувязей унутры сваёй этнічнай сістэмы<ref name="ReferenceG"/>. == Карты == <gallery perrow="5"> File:Historical borders of Belarusians.png|Межы беларускай этнічнай тэрыторыі паводле [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] (1903 г.), [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] (1919 г.) і межы [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] (1991 г.) File:Mapa Białoruskiej Republiki Ludowej.jpg|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], аб'яўленыя 25 сакавіка 1918 г. на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі БНР)'' — на падставе прац беларускага гісторыка [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] File:БНР і арэал рассялення беларусаў.jpg|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], аб'яўленыя 25 сакавіка 1918 г. на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі БНР)'' — на падставе прац беларускага гісторыка [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] File:Map of Ukraine for Paris Peace Conference.jpg|Межы Украіны на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі УНР)'', якія былі заяўлены дэлегацыяй [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікай (УНР)]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919—1920 гг. File:Ethnographic map of Europe - by lithuanians Sudare and J Gabrys - Lausanne - 1918 AD.jpg|«Этнаграфічная карта Еўропы», апублікаваная ў 1918 г. дзеячамі літоўскага (балтамоўнага) нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Лазане (Швейцарыя) пры Саюзе Нацый File:Lithuania and lithuanians - by lithuanian informational bureau in Lausanne - 1918 AD.jpg|«Карта Літвы», апублікаваная ў 1918 г. літоўскім інфармацыйным бюро ў [[Лазана|Лазане]] ([[Швейцарыя]]), дзе адлюстроўваецца гістарычных шлях літоўцаў (балтаў) і межы рассялення літоўскага этнасу, якія літоўская дэлегацыя прапанавала ў якасці меж ствараемай Літоўскай рэспублікі File:Lithuanian state - project - 1920 AD.jpg|Праект дзяржаўных меж Літвы («тэрытарыяльная мроя літоўцаў») паводле «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі Літвы)'', заяўлены на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919—1920 гг., — з кнігі літоўскага ксяндза Ёнаса Жылюса (1870—1932) «Межы Літвы» ([[Парыж]], 1920 г.) File:Roszczenia litewskie.PNG|Межы тэрытарыяльных прэтэнзій ''(цёмна-зялёны колер)'' Літвы на Віленскі край у 1920 г. на падставе «этнічнага крытэрыю» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі Літвы)'' File:Map of the Baltic and Belarusian provinces of the Russian Empire - by N Zuyev - 1858 AD.jpg|Этнічная карта Ліфляндскай, Эстляндскай, Курляндскай, Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў Расійскай Імперыі (1858 г.), створаная Мікітай Іванавічам Зуевым File:Poles in Central Europe - by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Палякі]] ''(арэал размешчаны па цэнтры — чырвоны колер)'' у Цэнтральнай Еўропе на карце «Карта заходніх і паўднёвых славян» (1875 г.), складзенай [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] паводле моўнага крытэрыю. ''(фрагмент)'' File:Polska etnograficzna - 1914 AD - by creator Czeslaw Jankowski.jpg|Этнаграфічная карта рассялення [[палякі|палякаў]], створаная ў 1914 г. [[Чэслаў Янкоўскі|Чэславам Янкоўскім]] (1857—1929) |Межы «польскай этнічнай тэрыторыі» (з больш, чым 50% палякаў — чырвоны колер), як гэта разумелася польскім даследчыкам Яўгеніушам Ромерам, 1921 г. (Eugeniusz Romer. ''Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski''. Lwów, 1921, wyd. 2) File:Польська карта народо-населення Центральної Європи 1927 року..jpg|Тэндэнцыйная этнічная карта Еўропы<ref>У адносінах да [[украінцы|ўкраінцаў]] выкарыстоўваецца азначэнне «русіны».</ref>, зробленая ў Польшчы. 1927 год. ''(фрагмент)''. File:Mapa rozsiedlenia ludności polskiej na terenie Litwy w 1929.jpg|Межы «рассялення палякаў» у міжваеннай Літве і Польшчы ў Віленскім краі паводле польскіх даследчыкаў, 1923 г. File:Lander und Volkerkarte Europas - fragment - by Dietrich Schafer - 1918 AD.jpg|Фрагмент карты «Землі і народы Еўропы», 1918 г. Картограф — нямецкі гісторык [[Дзітрых Шэфер]] (1845—1929). Арэал рассялення [[беларусы|беларусаў]] — на версе фрагмента карты злева і пазначаны зялёным колерам File:Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Арэал рассялення [[беларусы|беларусаў]] ''(у цэнтры, светла-зялёны колер)'' на карце «Землі і народы Еўропы» (1918) [[Дзітрых Шэфер|Дзітрыха Шэфера]] (1845—1929). ''(фрагмент)'' </gallery> == Краявіды == <gallery perrow="5"> File:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|Возера [[Струста (возера)|Струста]] каля [[Браслаў|Браслава]] (ландшафт Паазер’я). File:Mayak Mt.jpg|[[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Гара Маяк]], Валожынскі раён (ланшафт Міншчыны). File:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, здымак 20.JPG|Рака [[Альшанка (рака)|Гальшанка]] каля [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішнева]] (ланшафт Міншчыны). File:Палі на пагорках за Карэлічамі.jpg|Палі на пагорках за [[Карэлічы|Карэлічамі]] (ландшафт Панямоння). File:Прыпяць ля замчышча старажытнага Турава.JPG|Рака [[Прыпяць]] каля [[Тураў|Турава]] (ландшафт Палесся). </gallery> == Зноскі == '''Каментары''' {{reflist|group=~}} '''Крыніцы''' {{reflist}} == Літаратура == * ''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912. — Т. 10: Вех — Воздух. — С. 153—171. * ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2002. — 606 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С.231. [http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/ |date=29 лістапада 2014 }} * Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С. 232—234. [http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т. — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * ''[[Крысціна Гамулка|Гамулка, К.]]'' Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў (1918—1922) / К. Гамулка; пераклад з польскай мовы. — Вільня, 2008. — 256 с. * Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург : 1851. — 17 л. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мн.: Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * ''[[Міхаіл Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/Пошукі_Айчыны:_'Літва'_і_'Русь'_у_сучаснай_беларускай_гістарыяграфіі.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220415145314/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html |date=15 красавіка 2022 }} / А. Дзярновіч // Палітычная сфера. — 2012. — № 18—19(1—2). — С. 30—53. [http://pawet.net/files/dz_litva_i_rus.pdf] * ''[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов, М. Д.]]'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі, Э. М.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj/Зайкоўскі_Э._М._Этнічная_i_канфесійная_сітуацыя_ў_гістарычнай_Літве.html Этнічная i канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст.] / Э. М. Зайкоўскі // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі: Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 8-9 ліп. 2010 г.) / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Гродзенскі дзярж. ун-т імя Янкі Купалы. — Мн.: Беларуская навука, 2011. — С. 11—25. * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * ''[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор, А.]]'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию] / А. Киркор // Этнографический сборник, издаваемый Императорским Русским географическим обществом. — Санкт-Петербург : Тип. Э. Праца, 1858. — С. 115—276. * ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с. * Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1867. — Т. III. — С. 62—64. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І. А.]]'' Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі: манаграфія / І. А. Марзалюк. — Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2009. — 148 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141005122222/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/09/16.htm |date=5 кастрычніка 2014 }} / І. Марзалюк // Гістарычны альманах. — 2003. — Т. 9. — С. 113—122. * [http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }} / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург : Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с. * ''[[Сяргей Паўлавіч Меч|Меч, С.]]'' Россия. Учебник отечественной географии / С. Меч. — Москва : Изд. Кушнерев и К°, 1914. — 13-е изд. — 238 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — СПб : Общественная польза, 1878. — 68 с. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — СПб. : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''Раюк, А. Р.'' [https://www.imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_32.pdf Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2022. — Вып. 32. — С. 411—418. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — СПб. : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / Ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Дарус Сталюнас|Сталюнас, Д.]]'' Границы в пограничье: белорусы и этнолингвистическая политика Российской империи на Западных окраинах в период Великих Реформ / Д. Сталюнас // Ab Imperio. 2003 — № 1. — С. 261—292. * ''Столпянский, Н. П.'' Девять губерний Западно-Русского края в топографическом, геогностическом, статистическом, экономическом, этнографическом и историческом отношениях : (С карт. девяти губерний края) / Н. П. Столпянский. — СПб : тип. Гогенфельдена и К°, 1866. — 200 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А.]]'' [http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf Дыскусія пра вытокі на фоне «ідэалягічнай рэвалюцыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815053354/http://pdf.kamunikat.org/9361-1.pdf |date=15 жніўня 2014 }} / А. Смалянчук // ARCHE. — 2008. — № 3. — С. 53—57. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''Тегако, Л. И.'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * ''Титов В. С''. Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов. ― Мн., 1983. * ''[[Барыс Мікалаевіч Флора|Флоря, Б. Н.]]'' [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/floria-2.htm О некоторых особенностях развития этнического самосознания восточных славян в эпоху Средневековья — раннего Нового времени] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129045223/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/floria-2.htm |date=29 лістапада 2014 }} // Материалы конференции «Россия-Украина: история взаимоотношений». — {{М.}}, 1997. — C. 9—27. * ''Хомич, С. Н.'' Территория и государственные границы Беларуси в XX веке: от незавершенной этнической самоидентификации и внешнеполитического произвола к современному status quo / С. Н. Хомич. — Минск : Экономпресс, 2011. — 415 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Павел Іозеф Шафарык|Шафарик, П. И.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003560707?get=pdf Славянское народописание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129031330/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003560707?get=pdf |date=29 лістапада 2014 }} / П. И. Шафарик; пер. с чешского И.Бодянского. — М. : Университетская типография, 1843. — 182 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1927,_nr_96_Edward_Woynillowicz_article_-_p_3.jpg Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I)] / Edward Woyniłłowicz // Słowo. — 1927. — № 96. == Картаграмы вынікаў Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897 г.) == * [http://punktir.net/2013/10/belorussia-litva-rodnoy-yazyk-1897/ Размеркаванне насельніцтва Беларусі і Літвы па роднай мове ў 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060643/http://punktir.net/2013/10/belorussia-litva-rodnoy-yazyk-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net * [http://punktir.net/2013/11/rodnoj-yazyk-dvoryanstva-1897/ Родная мова спадчыннага дваранства Беларусі і Літвы ў 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060634/http://punktir.net/2013/11/rodnoj-yazyk-dvoryanstva-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net * [http://punktir.net/2013/10/religii-1897/ Размеркаванне насельніцтва Беларусі і Літвы па рэлігіях у 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060636/http://punktir.net/2013/10/religii-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net * [http://punktir.net/2013/10/plotnost-belorussia-litva-1897/ Шчыльнасць насельніцтва Беларусі і Літвы ў 1897 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129060639/http://punktir.net/2013/10/plotnost-belorussia-litva-1897/ |date=29 лістапада 2014 }} // punktir.net == Спасылкі == * ''Ярослав Бутаков.'' [https://rufabula.com/articles/2015/11/19/island-of-belarus-in-russia Смоленская земля — островок Беларуси в России] {{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Этнічная тэрыторыя і нацыянальнае самавызначэнне беларусаў}} [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы]] f0aprfzodsxu4trslj7k9q81imlt4wc 0 166321 5173386 2051391 2026-07-30T20:55:18Z Dr. Thomas Liptak 160056 photo updated 5173386 wikitext text/x-wiki {{Картка банка | найменне банка = DZ BANK AG Deutsche Zentral-Genossenschaftsbank | лагатып банка = | форма юрыдычнай асобы = [[Публічная кампанія]] | ліцэнзія = | страхаванне ўкладаў = | лістынг на біржы = | дзейнасць = | дэвіз банка = | год заснавання = 2001 | ранейшыя назвы = | размяшчэнне = {{сцяг Германіі}} [[Франкфурт-на-Майне]], [[Германія]] | ключавыя фігуры = | галіна = | статутны капітал = | уласны капітал = | актывы = €402,543 млрд (2014, група) | чысты прыбытак = €2,157 млн (2014, група) | колькасць супрацоўнікаў = 29.596 чалавек | матчына таварыства = | даччыныя таварыствы = | аўдытар = Ernst & Young | крыніцы = | вэб-сайт = http://www.dzbank.de }} '''DZ BANK''' (вымаўляецца ''дэ-цэт банк'') — [[банк]]аўскі канцэрн [[Германія|Германіі]], галоўная кампанія якога выконвае функцыі цэнтральнага інстытута для больш чым 900 кааператыўных банкаў (''Genossenschaftsbanken'') у Германіі. [[Выява:DZ BANK AG Frankfurt (Luftbild).jpg|thumb|left|DZ BANK у [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце]]]] Чацвёрты паводле велічыні актываў банк Германіі. Штаб-кватэра банка размяшчаецца ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ў ''Westend Tower'', будынку вышынёй 208 метраў з канструкцыяй у форме арэола ці кароны на даху. == Уласнікі і кіраўніцтва == * 82,1 % акцый банка належаць (проста ці ўскосна) кааператыўным банкам. * Старшыня савету дырэктараў: Вольфганг Кірш (''Wolfgang Kirsch''). * Старшыня наглядальнага савета: Хельмут Готшальк (''Helmut Gottschalk''). == Спасылкі == * http://www.dzbank.de/ — Афіцыйны сайт DZ BANK * [https://www.dzbank.de/content/dam/dzbank_de/de/home/profil/investor_relations/Berichte/2014/DZ_BANK_Konzern_Geschaeftsbericht_2014_final.pdf Гадавая фінансавая справаздача банка] {{ref-de}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Банкі Германіі]] npv0jug40qao0c0jw9zvzx8ndvw5qer 0 168063 5173435 4769945 2026-07-31T00:59:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173435 wikitext text/x-wiki '''Ядзерная энергія''' (''атамная энергія'') — энергія, якая ўтрымліваецца ў [[атамнае ядро|атамных ядрах]] і выдзяляецца пры [[ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцыях]] і [[Радыеактыўны распад|радыеактыўным распадзе]]. Атамныя электрастанцыі, якія выпрацоўваюць такую энергію, у 2012 годзе выраблялі 13 % сусветнай электраэнергіі і 5,7 % агульнай сусветнай вытворчасці энергіі<ref>{{Cite journal | url=https://www.iea.org/publications/freepublications/publication/kwes.pdf | title=Key World Energy Statistics 2012 | accessdate=2012-12-17 | publisher=[[International Energy Agency]] | year=2012 | format=PDF }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.iea.org/publications/freepublications/publication/kwes.pdf |accessdate=17 ліпеня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140908064118/https://www.iea.org/publications/freepublications/publication/kwes.pdf |archivedate=8 верасня 2014 |url-status= }}</ref><ref name=WNAMay>[[World Nuclear Association]]. [http://www.world-nuclear-news.org/newsarticle.aspx?id=27665&terms=another+drop+ Another drop in nuclear generation] ''World Nuclear News'', 05 May 2010.</ref>. Згодна са справаздачай [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|Міжнароднага агенцтва па атамнай энергіі]] (МАГАТЭ), на пачатак 2013 года налічваецца<ref name="iaea.org">http://www.iaea.org/pris/</ref> {{nobr|437 дзеючых}} ядзерных ''энергетычных'' (г.зн. тых, што выпрацоўваюць электрычную і/ці цеплавую энергію для спажыўцоў)<ref>Акрамя энергетычных, існуюць таксама даследчыя і некаторыя іншыя ядзерныя рэактары.</ref> рэактараў у {{nobr|31 краіне}} свету.<ref name="UIC">{{cite web | url= http://www.uic.com.au/reactors.htm | title= World Nuclear Power Reactors 2007-08 and Uranium Requirements | publisher= World Nuclear Association | date= 2008-06-09 | accessdate= 2008-06-21 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20080303234143/http://www.uic.com.au/reactors.htm | archivedate= 3 сакавіка 2008 | url-status= live }}</ref>. Акрамя таго, на розных стадыях будаўніцтва знаходзіцца яшчэ {{nobr|68 энергетычных}} ядзерных рэактараў у {{nobr|15 краінах}}<ref name="iaea.org"/>. На цяперашні час у свеце ёсць таксама каля {{nobr|140 дзеючых}} надводных караблёў і падводных лодак, якія выкарыстоўваюць у суме каля {{nobr|180 рэактараў}}.<ref>http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2</ref><ref>http://www.world-nuclear.org/info/Non-Power-Nuclear-Applications/Transport/Nuclear-Powered-Ships/#.UV5yQsrpyJM {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130612204746/http://www.world-nuclear.org/info/Non-Power-Nuclear-Applications/Transport/Nuclear-Powered-Ships/#.UV5yQsrpyJM |date=12 чэрвеня 2013 }}</ref><ref>http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |date=26 лютага 2015 }} Naval Nuclear Propulsion, Magdi Ragheb. На 2001 год было пабудавана 235 карабельных ядзерных рэактараў, частка якіх ужо не выкарыстоўваецца.</ref> Некалькі ядзерных рэактараў [[Ядзерныя рэактары на касмічных апаратах|былі выкарыстаны]] ў савецкіх і амерыканскіх касмічных апаратах, частка з іх усё яшчэ знаходзіцца на арбіце. Акрамя таго, для шэрагу задач выкарыстоўваецца ядзерная энергія, што выпрацоўваецца ў нерэактарных крыніцах (напрыклад, у тэрмаізатопных генератарах). Пры гэтым не спыняюцца спрэчкі аб выкарыстанні ядзернай энергіі<ref>{{cite web|url=http://www.signonsandiego.com/news/2011/mar/27/nuclear-controversy/|title=The nuclear controversy|author=Union-Tribune Editorial Board|date=March 27, 2011|work=Union-Tribune|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BT3bjT1i?url=http://www.utsandiego.com/news/2011/mar/27/nuclear-controversy/|archivedate=16 кастрычніка 2012|accessdate=17 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref><ref name="jstor.org">James J. MacKenzie. [http://www.jstor.org/pss/2823429 Review of The Nuclear Power Controversy] by [[Arthur W. Murphy]] ''The Quarterly Review of Biology'', Vol. 52, No. 4 (Dec., 1977), pp. 467—468.</ref>. Праціўнікі ядзернай энергетыкі (у прыватнасці, такія арганізацыі, як «[[Грынпіс]]») лічаць, што выкарыстанне ядзернай энергіі пагражае чалавецтву і навакольнаму асяроддзю<ref name="Share">{{cite web|author=Share|url=http://www.projectcensored.org/top-stories/articles/4-nuclear-waste-pools-in-north-carolina/|title=Nuclear Waste Pools in North Carolina|publisher=Projectcensored.org|accessdate=2010-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GZfB25O7?url=http://www.projectcensored.org/top-stories/articles/4-nuclear-waste-pools-in-north-carolina/|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="NC WARN » Nuclear Power">[http://www.ncwarn.org/?cat=18 NC WARN " Nuclear Power]</ref><ref name="Sturgis">{{cite web|last=Sturgis|first=Sue|url=http://www.southernstudies.org/2009/04/post-4.html|title=Investigation: Revelations about Three Mile Island disaster raise doubts over nuclear plant safety|publisher=Southernstudies.org|accessdate=2010-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GZfCPLim?url=http://www.southernstudies.org/2009/04/post-4.html|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Абаронцы ядзернай энергетыкі (МАГАТЭ, [[Сусветная ядзерная асацыяцыя]] і г. д.), у сваю чаргу, сцвярджаюць<ref name="bloomberg.com">[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&sid=aXb5iuqdZoD4&refer=us U.S. Energy Legislation May Be 'Renaissance' for Nuclear Power].</ref>, што гэты від энергетыкі дазваляе знізіць выкіды [[Парніковыя газы|парніковых газаў]] у атмасферу і пры правільным выкарыстанні нясе значна менш рызыкі для навакольнага асяроддзя ў параўнанні з іншымі відамі энергаздабычы. == Фізічныя асновы == {{Галоўны артыкул|Ядзерная фізіка}} Адкрыццё [[нейтрон]]а ў 1932 годзе ([[Джэймс Чэдвік]]) можна лічыць пачаткам сучаснай [[Ядзерная фізіка|ядзернай фізікі]].<ref>Settle, Frank (2005), [http://www.chemcases.com/nuclear/nc-01.htm Nuclear Chemistry. Discovery of the Neutron (1932)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090705024216/http://www.chemcases.com/nuclear/nc-01.htm |date=5 ліпеня 2009 }} {{недаступная спасылка|чысло=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.chemcases.com/nuclear/nc-01.htm|id=20130512}}, General Chemistry Case Studies</ref> [[Бораўская мадэль атама]] ўяўляе дадатна зараджанае [[атамнае ядро|ядро]], у яком сабрана амаль уся маса атама (яно складаецца з нейтронаў і [[пратон]]аў), вакол ядра знаходзіцца некалькі абалонак (энергетычных узроўняў) з вельмі лёгкіх адмоўна зараджаных частіц ([[электрон]]аў). Памер атама мае парадак [[ангстрэм]]а (10⁻¹⁰ [[метр|м]]), тады як памеры ядра складаюць ад аднаго да некалькіх [[фемтаметр|фермі]] (10⁻¹⁵ м), г.зн. ядро меншае за атам у {{nobr|100 000 разоў}}. Электрычна [[электрычны зарад|нейтральныя]] атамы змяшчаюць аднолькавы лік электронаў і пратонаў. Хімічны элемент адназначна вызначаецца колькасцю пратонаў у ядры, гэты лік называецца [[атамны нумар|атамным нумарам]] ({{math|''Z''}}). Лік нейтронаў ({{math|''N''}}) у ядрах атамаў дадзенага элемента можа адрознівацца. Для малых {{math|''Z''}} гэты лік для бета-стабільных ядзер блізкі да ліку пратонаў ({{math|''N ≈ Z''}}), але з павелічэннем {{math|''Z''}}, каб ядро заставалася стабільным, лік нейтронаў павінен расці хутчэй, чым {{math|''Z''}}. Атамы, якія адрозніваюцца толькі лікам нейтронаў у ядры, называюцца [[ізатоп]]амі аднаго і таго ж элемента. Агульны лік нуклонаў (г.зн. пратонаў і нейтронаў) у ядры называецца [[масавы лік|масавым лікам]] {{math|''A {{=}} Z + N''}}. Для пазначэння ізатопа звычайна ўжываюць літарнае абазначэнне хімічнага элемента з верхнім індэксам — атамнаю масай і (іншы раз) ніжнім індэксам — атамным нумарам; напрыклад, ізатоп [[уран-238]] абазначаюць як <math>{}_{92}^{238}\mathrm{U}. </math> Нуклоны, з якіх складаюцца ядры, маюць адносна малую масу (каля {{nobr|1 [[Атамная адзінка масы|а.а.м.]]}}), электрычны зарад пратона дадатны, а нейтрон не зараджаны. Таму, калі пры пабудове мадэлі ядра ўлічваць толькі існаванне [[электрамагнітнае ўзаемадзеянне|электрамагнітных]] і [[гравітацыйнае ўзаемадзеянне|гравітацыйных]] сіл, такая мадэль не змагла б растлумачыць устойлівасць ядзер і, відавочна, не адпавядала б рэчаіснасці. Бо аднайменна зараджаныя часціцы будуць адштурхоўвацца, разбураючы ядро, а масы нуклонаў недастаткова вялікія, каб гравітацыя магла процістаяць кулонаўскаму адштурхоўванню, што рабіла б немагчымым існаванне хімічных рэчываў. Але ў прыродзе назіраецца мноства розных ізатопаў хімічных элементаў з устойлівымі ядрамі, адсюль відавочна вынікае, што ў мадэль неабходна дабавіць трэцюю сілу, якую назвалі [[моцнае ўзаемадзеянне|моцным узаемадзеяннем]] (строга кажучы, паміж нуклонамі ў ядры дзейнічае не само моцнае ўзаемадзеянне як такое, а астаткавыя ядзерныя сілы, абумоўленыя моцным узаемадзеяннем). Гэта сіла, у прыватнасці, павінна быць вельмі моцнай і прыцягваць на вельмі кароткіх адлегласцях (на адлегласцях парадку памераў ядра) і адштурхоўваць на яшчэ карацейшых адлегласцях (парадку памераў нуклона), быць цэнтральнай у пэўным прамежку адлегласцей, залежаць ад [[спін]]а і не залежаць ад тыпу нуклона (нейтроны ці пратоны). У 1935 годзе [[Хідэкі Юкава]] стварыў першую мадэль гэтай новай сілы, дапусціўшы існаванне новай часціцы, [[пі-мезон|піона]]. Самы лёгкі з мезонаў, [[пі-мезон|піон]] адказны за большую частку [[патэнцыял]]у паміж нуклонамі на адлегласці парадку {{nobr|1 [[фемтаметр|фм]]}}. [[Патэнцыял Юкавы]], які з дастатковай ступенню дакладнасці апісвае ўзаемадзеянне дзвюх часціц са спінамі <math>s_1</math> і <math>s_2</math>, можна запісаць у выглядзе: : <math>V(r)= \frac {g_{\pi}^2 (m_{\pi} c^2)^3}{3 (M c^2)^2 {\hbar}^2} \left [ s_1 s_2 + S_{12} 1+ \frac{3R}{r} + \frac{3R^2}{r^2} \right ]\frac {e^{- \frac {r}{R}}}{\frac{r}{R}}.</math> Іншыя эксперыменты, якія праводзіліся на ядрах, паказалі, што іх форма павінна быць прыблізна сферычнаю з радыусам <math>R = 1,5 \cdot A^{1/3}</math> фм, дзе {{math|''A''}} — атамная маса, г.зн. колькасць нуклонаў. Адсюль вынікае, што шчыльнасць ядзер (і колькасць нуклонаў на адзінку аб’ёму) пастаянная. На самай справе, <math>V \sim R^3 \sim A,</math> г.зн. аб’ём прапарцыянальны {{math|''А''}}. А раз шчыльнасць разлічваецца шляхам дзялення масы на аб’ём, то <math>\rho = \frac{A}{V} = \rm{const} .</math> Гэта прывяло да апісання ядзернай матэрыі як несціскальнай вадкасці і да з’яўлення [[Кропельная мадэль ядра|кропельнай мадэлі ядра]] як фундаментальнай мадэлі, неабходнай для апісання [[Дзяленне ядра|дзялення ядзер]]. === Энергія сувязі === {{Галоўны артыкул|Энергія сувязі}} [[Файл:Binding energy curve - common isotopes-ru.svg|thumb|right|400px|Залежнасць удзельнай энергіі сувязі (г.зн. энергіі сувязі ў разліку на адзін нуклон) ад ліку нуклонаў у ядры.]] Хаця ядро складаецца з нуклонаў, маса ядра не роўная суме мас нуклонаў. Энергія, якая ўтрымлівае разам гэтыя нуклоны, назіраецца як розніца ў масе ядра і суме мас яго складнікаў, г.зн. асобных нуклонаў, з дакладнасцю да множніка {{math|''c''²}}, які звязвае масу і энергію ўраўненнем (формулай Эйнштэйна) : <math>E=m \cdot c^2.</math> Такім чынам, вызначыўшы масу атама і масы ягоных складнікаў, можна вызначыць сярэднюю энергію на нуклон, якая ўтрымлівае розныя ядры ад распаду. З графіка відаць, што вельмі лёгкія ядры маюць меншую энергію сувязі на нуклон, чым трохі цяжэйшыя ядры (у левай частцы графіка). Гэта і з’яўляецца прычынай таго, што ў тэрмаядзерных рэакцыях (г.зн. пры зліцці лёгкіх ядзер) выдзяляецца энергія. І наадварот, вельмі цяжкія ядры ў правай частцы графіка маюць ніжэйшую энергію сувязі на нуклон, чым ядры сярэдняй масы. Таму дзяленне цяжкіх ядзер таксама энергетычна выгаднае (г.зн. адбываецца з выдзяленнем ядзернай энергіі). Таксама варта адзначыць, што пры зліцці (у левай частцы) розніца мас значна большая, чым пры дзяленні (у правай частцы). Энергія, неабходная, каб паўнасцю раздзяліць ядро на асобныя нуклоны, называецца ''энергіяй сувязі'' {{math|''E''_с}} ядра. Удзельная энергія сувязі (г.зн. энергія сувязі ў разліку на адзін [[нуклон]], {{math|ε {{=}} ''E''_с/''A''}}, дзе {{math|''A''}} — лік нуклонаў у ядры, ці [[масавы лік]]) неаднолькавая для атамаў розных [[хімічны элемент|хімічных элементаў]] і нават для [[ізатоп]]аў аднаго і таго ж хімічнага элемента. Удзельная энергія сувязі нуклона ў ядры мяняецца ў сярэднем у межах ад {{nobr|1 М[[эВ]]}} для лёгкіх ядзер ([[дэйтэрый]]) да {{nobr|8,6 МэВ}} для ядзер сярэдняй масы (з [[Масавы лік|масавым лікам]] {{math|''А'' ≈ 100}}). Для цяжкіх ядзер ({{math|''А'' ≈ 200}}) удзельная энергія сувязі нуклона меншая, чым у ядзер сярэдняй масы, прыблізна на {{nobr|1 МэВ}}, так што іх ператварэнне ў ядры сярэдняй масы (дзяленне на {{nobr|2 часткі}}) суправаджаецца выдзяленнем прыкладна {{nobr|1 МэВ}} энергіі на нуклон, ці каля {{nobr|200 МэВ}} на ядро. Ператварэнне лёгкіх ядзер у цяжэйшыя ядры дае яшчэ большы энергетычны выйгрыш у разліку на нуклон. Так, напрыклад, рэакцыя злучэння ядзер дэйтэрыя і [[трыцій|трыція]] : <math> \mathrm{ {_1}D^2 + {_1}T^3 \rightarrow {_2}He^4 + {_0}n^1} </math> суправаджаецца выдзяленнем энергіі {{nobr|17,6 МэВ}}, г.зн. {{nobr|3,5 МэВ}} на нуклон<ref>Краткая энциклопедия «Атомная энергия», Государственное научное издательство «Большая советская энциклопедия», 1956 г.</ref>. === Дзяленне ядзер === {{Галоўны артыкул|Дзяленне ядра}} [[Файл:Uranium-235 fission product-ru.svg|thumb|210px|Тыповае размеркаванне мас асколкаў дзялення [[Уран-235|урану-235]].]] [[Энрыка Фермі|Э. Фермі]] пасля адкрыцця нейтрона правёў серыю эксперыментаў, у якіх розныя ядры бамбардзіраваліся нейтронамі. Было выяўлена, што нейтроны з нізкаю энергіяй часта паглынаюцца ядром з выпусканнем [[фатон]]а (т.зв. радыетыўны захоп нейтрона). Каб даследаваць гэту рэакцыю, эксперымент сістэматычна паўтараўся для ўсіх элементаў [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай табліцы]]. У выніку былі выяўлены новыя радыеактыўныя ізатопы элементаў, якія былі мішэнямі. Але пры апрамяненні [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] быў выяўлен шэраг іншых, лёгкіх элементаў. [[Лізэ Майтнер|Ліза Майтнер]], [[Ота Ган]] і [[Фрыц Штрасман]] змаглі гэта растлумачыць, дапусціўшы, што ядро ўрану пры захопе нейтрона раздзеліцца на дзве прыблізна роўныя масы. І праўда, у прадуктах рэакцыі быў выяўлен [[барый]] з атамнаю масай каля паловы масы ўрану. Пазней было выяўлена, што такое дзяленне адбывалася не ва ўсіх ізатопах урану, а толькі ў ²³⁵U. А яшчэ пазней стала вядома, што гэта дзяленне можа прыводзіць да мноства розных элементаў, [[размеркаванне імавернасцей|размеркаванне]] якіх па масе нагадвае двайны горб вярблюда. [[File:Nuclear fission.svg|thumb|left|250px|Схема дзялення ²³⁵U. Нізкахуткасны (цеплавы) нейтрон, захоплены ядром урану, робіць яго няўстойлівым, і ядро дзеліцца на дзве часткі, а таксама выпускае 2-3 (в сярэднем 2,5) нейтрона дзялення.]] Пры дзяленні урану цеплавым нейтронам узнікаюць не толькі два лягчэйшыя ядры (асколкі дзялення), але і выпраменьваюцца 2 ці 3 (у сярэднем 2,5 для ²³⁵U) нейтроны з высокай кінетычнаю энергіяй. Для урану, як цяжкага ядра, не выконваюцца суадносіны {{math|''N ≈ Z''}} (прыблізная роўнасць ліку пратонаў і нейтронаў), якія маюць месца для лягчэйшых элементаў, так што прадукты дзялення маюць лішнія нейтроны. У выніку гэтыя прадукты дзялення аказваюцца [[бэта-распад|бэта-радыеактыўнымі]]: лішнія нейтроны ядра паступова ператвараюцца ў пратоны (з выпусканнем [[Бэта-распад|бэта-часціц]]), а само ядро, захоўваючы масавы лік, перамяшчаецца па [[Ізабары|ізабарычнаму ланцужку]] да бліжэйшага на ёй бэта-стабільнага ядра. Дзяленне ²³⁵U можа праходзіць у больш чым 40 варыянтах, што параджае больш за 80 розных прадуктаў дзялення, якія, у сваю чаргу, распадаючыся, утвараюць [[ланцужок распаду|ланцужкі распаду]], так што ў выніку прадукты дзялення урану ўключаюць каля 200 нуклідаў (непасрэдна ці ў якасці даччыных нуклідаў). Энергія, якая выдзяляецца пры дзяленні кожнага ядра ²³⁵U, складае ў сярэднем каля {{nobr|200 [[МэВ]]}}. Мінералы, якія выкарыстоўваюцца для здабычы ўрану, змяшчаюць, звычайна, каля 1 г на кг уранавай руды ([[уранініт|настуран]], напрыклад). Доля ізатопа ²³⁵U у прыродным уране ўсяго 0,7 %, таму на кожны кілаграм здабытай руды будзе прыходзіцца 1,8·10¹⁹ атамаў ²³⁵U. Калі ўсе гэтыя атамы ²³⁵U з 1 грама ўрану падзеляцца, то выдзеліцца {{nobr|3,6·10²⁷ эВ {{=}} 5,8·10⁸ Дж}} энергіі. Дзеля параўнання, пры спальванні 1 кг вугалю самай лепшай якасці ([[антрацыт]]) выдзяляецца каля 4·10⁷ Дж энергіі, г.зн. каб атрымаць тую колькасць энергіі, якая ў ядзернай форме ўтрымліваецца ў 1 кг прыроднага ўрану, трэба спаліць больш за 10 тон [[антрацыт]]у. З’яўленне 2,5 нейтронаў на акт дзялення дазваляе ажыццявіць [[Ланцуговыя рэакцыі|ланцуговую рэакцыю]], калі з гэтых 2,5 нейтронаў хаця б адзін зможа выклікаць новае дзяленне ядра ўрану. Звычайна выпушчаныя нейтроны не дзеляць ядры ўрану адразу ж, а спачатку павінны быць запаволены да цеплавых хуткасцей ({{nobr|2200 м/с}} пры {{math|''T''}}=300 K). Запавольванне дасягаецца найбольш дзейсна з дапамогай навакольных атамаў іншага элемента з малым {{math|''A''}}, напрыклад [[вадарод]]у, [[вуглярод]]у ці пад. матэрыялу, які называецца запавольнікам. Некаторыя іншыя ядры таксама могуць дзяліцца пры захопе павольных нейтронаў, напрыклад ²³³U ці ²³⁹[[плутоній|Pu]]. Але магчыма і дзяленне [[Хуткія нейтроны|хуткімі нейтронамі]] (з высокаю энергіяй) такіх ядзер як ²³⁸U (яго ў 140 разоў больш, чым ²³⁵U) ці ²³²[[торый|Th]] (яго ў зямной кары ў 400 разоў больш, чым ²³⁵U). Элементарную тэорыю дзялення стварылі [[Нільс Бор]] і [[Джон Арчыбальд Уілер|Джон Уілер]] на аснове [[Кропельная мадэль ядра|кропельнай мадэлі ядра]]. Дзялення ядзер таксама можна дасягнуць з дапамогай хуткіх [[альфа-часціца|альфа-часціц]], [[пратон]]аў ці [[дэйтрон]]аў. Але гэтыя часціцы, у адрозненне ад нейтронаў, павінны мець большую энергію, каб пераадолець кулонаўскі бар’ер ядра. == Выдзяленне ядзернай энергіі == Вядомы экзатэрмічныя ядзерныя рэакцыі, пры якіх выдзяляецца ядзерная энергія. Звычайна, каб атрымаць ядзерную энергію, выкарыстоўваюць ланцуговую [[ядзерная рэакцыя|ядзерную рэакцыю]] дзялення ядзер [[Уран-235|урану-235]] ці [[плутоній|плутонію]], радзей іншых цяжкіх ядзер ([[уран-238]], [[торый-232]]). Ядры дзеляцца пры пападанні ў іх [[нейтрон]]а, пры гэтым выпускаюцца новыя нейтроны і асколкі дзялення. Нейтроны дзялення і асколкі дзялення маюць вялікую [[кінетычная энергія|кінетычную энергію]]. У выніку сутыкненняў асколкаў з іншымі атамамі гэта кінетычная энергія скора пераўтвараецца ў цяпло. Іншым спосабам выдзялення ядзернай энергіі з’яўляецца [[тэрмаядзерны сінтэз]]. Пры гэтым два ядры лёгкіх элементаў злучаюцца ў адно цяжкае. У прыродзе такія працэсы ідуць на Сонцы і іншых зорках і з’яўляюцца асноўнай крыніцай іх энергіі. Многія атамныя ядры няўстойлівыя. З цягам часу частка такіх ядзер самаадвольна ператвараецца ў іншыя ядры, выдзяляючы энергію. Такая з’ява называецца [[Радыеактыўны распад|радыеактыўным распадам]]. == Прымяненне ядзернай энергіі == [[Файл:Operation Upshot-Knothole - Badger 001.jpg|thumb|right|250px|[[Ядзерны выбух]].]] [[Файл:Атомный ледокол "Ленин".jpg|thumb|right|250px|Першы ў свеце [[Ленін (атамны ледакол)|атамны ледакол «Ленін»]].]] [[Файл:Nuclear Power Capacity and Generation.svg|lang=be|thumb|right|Устаноўленая магутнасць (сіняя лінія) і гадавая вытворчасць энергіі (чырвоная лінія) ядзернымі электрастанцыямі з 1980 па 2012 гг.]] === Дзяленне === На цяперашні час з усіх крыніц ядзернай энергіі найбольшае практычнае прымяненне мае энергія ад дзялення цяжкіх ядзер. Ва ўмовах вялікай патрэбы ў энергетычных рэсурсах [[ядзерная энергетыка]] на рэактарах дзялення лічыцца найбольш перспектыўнай на бліжэйшыя дзесяцігоддзі. На [[АЭС|атамных электрастанцыях]] ядзерная энергія выкарыстоўваецца для атрымання цеплавой энергіі, якая ў сваю чаргу выкарыстоўваецца для выпрацоўкі электраэнергіі і ацяплення. Ядзерныя сілавыя ўстаноўкі рашылі праблему суднаў з неабмежаваным абсягам плавання ([[Атамны ледакол|атамныя ледаколы]], [[атамныя падводныя лодкі]], [[Авіяносец|атамныя авіяносцы]]). Энергія дзялення ядзер [[Уран (хімічны элемент)|урану]] ці [[Плутоній|плутонію]] прымяняецца ў [[ядзерная зброя|ядзернай]] і [[Тэрмаядзерная зброя|тэрмаядзернай]] зброі (як пускацель тэрмаядзернай рэакцыі і як крыніца дадатковай энергіі пры дзяленні ядзер нейтронамі, якія ўзнікаюць у тэрмаядзерных рэакцыях). Існавалі эксперыментальныя ядзерныя ракетныя рухавікі, але выпрабоўваліся яны выключна на Зямлі і ў кантралюемых умовах з-за небяспекі радыеактыўнага забруджвання ў выпадку аварыі. === Тэрмаядзерны сінтэз === Энергія тэрмаядзернага сінтэзу прымяняецца ў [[вадародная бомба|вадароднай бомбе]]. Праблема [[Кіруемы тэрмаядзерны сінтэз|кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу]] пакуль не развязана, але калі яна будзе развязана, ён стане практычна невычэрпнай крыніцай таннай энергіі. === Радыеактыўны распад === Энергія, якая выдзяляецца пры радыеактыўным распадзе, выкарыстоўваецца ў крыніцах цяпла і бэта-гальванічных элементах, якія павінны служыць доўгі час. Аўтаматычныя міжпланетныя станцыі тыпу [[Касмічная праграма «Піянер»|«Піянер»]] і [[Касмічная праграма «Вояджэр»|«Вояджэр»]], а таксама [[марсаход]]ы і іншыя міжпланетныя місіі выкарыстоўваюць радыеізатопныя тэрмаэлектрычныя генератары. Ізатопную крыніцу цяпла выкарыстоўвалі савецкія месячныя місіі «[[Месяцаход-1]]» и «[[Месяцаход-2]]». {{зноскі}} == Літаратура == * Clarfield, Gerald H. and William M. Wiecek (1984). ''Nuclear America: Military and Civilian Nuclear Power in the United States 1940—1980'', Harper & Row. * [[Stephanie Cooke|Cooke, Stephanie]] (2009). ''[[In Mortal Hands: A Cautionary History of the Nuclear Age]]'', Black Inc. * {{Cite book | last = Cravens | first = Gwyneth | title = Power to Save the World: the Truth about Nuclear Energy | publisher = Knopf | year = 2007 | location = New York | page = | url = https://archive.org/details/powertosaveworld00gwyn_0 | isbn = 0-307-26656-7 | url-access = registration }} * Elliott, David (2007). ''[[Nuclear or Not?|Nuclear or Not? Does Nuclear Power Have a Place in a Sustainable Energy Future?]]'', Palgrave. * Falk, Jim (1982). ''Global Fission: The Battle Over Nuclear Power'', Oxford University Press. * Ferguson, Charles D., (2007). ''Nuclear Energy: Balancing Benefits and Risks'' [[Council on Foreign Relations]]. * Herbst, Alan M. and George W. Hopley (2007). ''Nuclear Energy Now: Why the Time has come for the World’s Most Misunderstood Energy Source'', Wiley. * Schneider, Mycle, Steve Thomas, Antony Froggatt, Doug Koplow (August 2009). ''[[The World Nuclear Industry Status Report]]'', [[Federal Ministry for Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety|German Federal Ministry of Environment, Nature Conservation and Reactor Safety]]. * Walker, J. Samuel (1992). ''Containing the Atom: Nuclear Regulation in a Changing Environment, 1993—1971'', Berkeley: University of California Press. * Walker, J. Samuel (2004). ''[[Three Mile Island (book)|Three Mile Island: A Nuclear Crisis in Historical Perspective]]'', Berkeley: University of California Press. * Weart, Spencer R. ''The Rise of Nuclear Fear''. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2012. ISBN 0-674-05233-1 == Спасылкі == {{commonscat|Nuclear power}} === Міжнародныя пагадненні === * [https://web.archive.org/web/20080629084158/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/declar.htm Дэкларацыя аб прадухіленні ядзернай катастрофы (1981)] * [https://web.archive.org/web/20110812043054/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/oper.htm Канвенцыя аб аператыўным апавяшчэнні аб ядзернай аварыі (Вена, 1986)] * [https://web.archive.org/web/20110812043044/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/nsafety.htm Канвенцыя аб ядзернай бяспецы (Вена, 1994)] * [https://web.archive.org/web/20081205121128/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/fiz.htm Канвенцыя аб фізічнай засцярозе ядзернага матэрыялу (Вена, 1979)] * [https://web.archive.org/web/20081005062218/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/civil.htm Венская канвенцыя аб грамадзянскай адказнасці за ядзерныя страты] * [https://web.archive.org/web/20110812043023/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/fuel.htm Аб’яднаная канвенцыя аб бяспецы абыходжання з адпрацаваным палівам і бяспецы абыходжання з радыеактыўнымі адходамі] {{Бібліяінфармацыя}} {{Ядзерная тэхналогія}} [[Катэгорыя:Ядзерная фізіка]] [[Катэгорыя:Атамныя ядры]] [[Катэгорыя:Энергія]] 7sjmx8kpn420t9c44hodpclgniig83u 0 169047 5173532 3926899 2026-07-31T06:45:44Z Ueschar 151377 удакладненне 5173532 wikitext text/x-wiki '''Генералісімус''' (ад {{lang-la|Generalissimus}} — самы галоўны) — вышэйшае воінскае званне ва ўзброеных сілах шэрагу краін. Прысвойвалася палкаводцам, якія камандавалі падчас вайны некалькімі, часцей саюзнымі, войскамі, а таксама часам асобам з сем'яў кіруючых дынастый і дзяржаўным дзеячам як ганаровае званне. У 1569 французскі кароль [[Карл IX Валуа|Карл IX]] прысвоіў званне генералісімуса 18-гадоваму брату (пасля кароль [[Генрых III Валуа|Генрых III]]). У далейшым званне генералісімуса мелі: у Францыі - [[герцаг]] [[Генрых I дэ Гіз|Г. дэ Гіз]] (1550-88), прынц [[Луі II Кандэ]] (1621-88), герцаг [[Л. Вілар]] (1653-1734), герцаг [[А. Рышэльё]] (1696-1788) ; у Аўстрыі - князь [[Раймунд Мантэкуколі]] (1609-80), прынц [[Яўген Савойскі]] (1663-1736), граф [[Леапольд Іозеф Даўн]] (1705-66), эрцгерцаг [[Карл Тэшэнскі|Карл]] (1771-1847), князь [[Карл Філіп Шварцэнберг]] (1771-1820) ; у Германіі - граф [[Альбрэхт фон Валенштэйн]] (1583-1634); == Гл. таксама == * [[Рэйхсмаршал]] * [[Генерал арміі]] {{Вайсковыя званні СССР}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Генералісімусы|*]] [[Катэгорыя:Воінскія званні]] muehvok94lah93bs8tqxidrqs8fnzvw 0 178143 5173602 3132674 2026-07-31T07:57:14Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5173602 wikitext text/x-wiki [[Файл:Conradh na Gaeilge Baile Átha Cliath 2006.jpg|thumb|280px|Гэльская ліга]] '''Гэльская ліга''' (Conradh na Gaeilge, вымаўленне {{IPA|[ˈkɔnˠɾˠə nə ˈgeːlʲɟə]}}) — арганізацыя, створаная «для захавання [[ірландская мова|ірландскай мовы]], на якой гавораць у Ірландыі» . Гэльская ліга была заснавана ў [[Дублін]]е [[31 ліпеня]] [[1893]] г Дугласам Хайдам з удзелам Юджына О'Гроўні, Еойна Мак-Нейлам, Люкам Уолшам і іншымі. Ірландская інтэлігенцыя ўпершыню пачала выпускаць літаратуру і газеты на ірландскай мове, заснавала ірландскія школы, спецыяльныя танцавальныя курсы. Першая газета Лігі называлася An Claidheamh Soluis (Меч святла). Ліга садзейнічала стварэнню Нацыянальнага ірландскага універсітэта (1909) . У яго склад уваходзілі кафедры кельцкай археалогіі, гісторыі Ірландыі, ірландскай мовы і ірландскай літаратуры. == Літаратура == *{{крыніцы/БЭ|5}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ірландская мова]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Ірландыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1893 годзе]] 84ly0sbunpx1rtf3sz02zybl5j6fz5x 0 178244 5173663 5168437 2026-07-31T08:54:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173663 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Яўген Літвінковіч | Подпіс = | Лога = | Фота = Litvinkovich Solo May31.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = | Дата_нараджэння = [[4 лістапада]] [[1982]] | Год_нараджэння = 1982 | Месца_нараджэння = [[Жодзіна]] | Дата_смерці = | Год_смерці = | Месца_смерці = | Гады = з 2006 | Нацыянальнасць = беларус | Краіна = [[Беларусь]], [[Украіна]] | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = Поп, поп-рок, рок, блюз | Псеўданімы = Жека, Little Jack, Джексон, Мистер Х | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = http://litvinkovich.com }} '''Яўген Міхайлавіч Літвінковіч''' (нар. {{ДН|4|11|1982}}, {{МН|Жодзіна||}}) — папулярны ва Украіне спявак з Беларусі, аўтар і выканаўца. Фіналіст шоу «Украіна маэ талант — 4» ў 2012 годзе і супер-фіналіст шоу «Х-фактар — 3» на пачатку 2013 года. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Нарадзіўся 4 лістапада 1982 года ў беларускім горадзе [[Жодзіна]] ў сям’і майстра абутку Міхаіла Літвінковіча і фатографа Надзеі Літвінковіч. Пасля заўчаснай смерці бацькі дапамогу ў выхаванні Яўгена аказвала старэйшая сястра Алена.<ref name="official">[http://litvinkovich.com/ Официальный Сайт Евгения Литвинковича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150414100900/http://litvinkovich.com/ |date=14 красавіка 2015 }}</ref> З 7 гадоў вучыўся ў школе № 5 з музычна-харэаграфічным ухілам. У 10 гадоў паступіў у мастацкую школу, якую скончыў з адзнакай. Паралельна займаўся дзюдо, самба.<ref name="ng">[http://ng.by/ru/issues?art_id=65909 Народная Газета. Ресторатор с голосом.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120802041730/http://ng.by/ru/issues?art_id=65909 |date=2 жніўня 2012 }}</ref> Стаў кандыдатам у майстры спорту па самба. Прымаў удзел у гульнях Клуба вясёлых і знаходлівых.<ref name="STB">[http://xfactor.stb.ua/news/2012/12/21/53289/ «Старайтесь замечать в жизни только хорошее, его больше!» — Евгений Литвинкович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029235429/http://xfactor.stb.ua/news/2012/12/21/53289/ |date=29 кастрычніка 2013 }}</ref> Пасля 9 класа школы паступае ў мастацка-рэстаўрацыйнае вучылішча, але не скончыў яго, пачаўшы займацца прадпрымальніцкай дзейнасцю. Першым вопытам у бізнесе стала палатка па продажу акуляраў і пальчатак на мясцовым кірмашы. Атрымаўшы некаторую колькасць грошаў, Яўген спачатку адчыняе дыскатэку «Клетка» на вольным паветры, потым займаецца начным клубам «Экстра» і рэстаранам «Рай», а затым адчыняе невялічкае кафэ «У Жеки».<ref name="ng" /><ref name="zhodzina">{{Cite web |url=http://zhodzina.by/eng/news/interviews/629/ |title=Неугомонный Литвинкович |access-date=3 лістапада 2013 |archive-date=29 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185113/http://zhodzina.by/eng/news/interviews/629/ |url-status=dead }}</ref> === Пачатак музычнай кар’еры === Займаючыся на кірмашы продажам акуляраў і пальчатак, Яўген паралельна ўладкоўваецца на палову стаўкі гукааператара ў мясцовы ДК «Ровесник», у якім забяспечвае музычнае суправаджэнне рэпетыцый узорнай студыі эстраднай песні «Серебряная трель» пад кіраўніцтвам педагога Нэлі Амбарцумян. Звярнуўшы ўвагу на здольнасці Яўгена да спеваў, яму прапануюць пачаць займацца гэтым сур’ёзна.<ref name="ng" /> У 2006 годзе атрымаў гран-пры ў гарадскім фестывалі «Жодзінская вясна», дзе атрымоўвае каляровы тэлевізар «Гарызонт» у якасці прыза і свой першы Гран-пры як пераможца ў катэгорыі выканаўцаў ад 16 да 25 гадоў. У 2009 годзе ён становіцца фіналістам конкурсу «Новыя галасы Беларусі» ў межах іспытаў салістаў-вакалістаў для Прэзідэнцкага аркестра<ref name="gazetaby">[http://www.gazetaby.com/cont/print_rdn.php?sn_nid=44219 Белорус, покоривший Украину, стал певцом из-за любви к солистке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924021008/http://www.gazetaby.com/cont/print_rdn.php?sn_nid=44219 |date=24 верасня 2015 }}</ref> і прымае ўдзел у канцэртах «Музычныя вечары ў Мірскім замку» з песняй «Дружба» дуэтам са знакамітай беларускай выканаўцай, удзельніцай конкурсу [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|«Еўрабачання — 2013»]] ад Беларусі [[Алена Ланская|Аленай Ланской]]. У ліпені 2009 года Яўген становіцца ўладальнікам Гран-пры Х Міжрэгіянальнага конкурсу маладых выканаўцаў эстраднай песні ў горадзе [[Веліж]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. У 2009—2010 гадах прымае ўдзел у праекце беларускага нацыянальнага тэлеканала [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|ОНТ]] «Музычны суд».<ref name="zhodinonews2">[http://www.zhodinonews.by/?p=26648 Евгений Литвинкович готовится к первому сольному концерту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222160300/http://www.zhodinonews.by/?p=26648 |date=22 снежня 2015 }}</ref> У верасні 2011 года Яўген становіцца пераможцам Міжнароднага фестывалю «Молодежь России и Беларуси в XXI веке вместе» ў [[ГорадМыцішчы|Мыцішчах]] ў намінацыі «За лучшее актёрское мастерство» (разам з яшчэ адной жодзінскай удзельніцай Валянцінай Паўлавай).<ref>[http://www.zhodinonews.by/?p=13081] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029201218/http://www.zhodinonews.by/?p=13081|date=29 кастрычніка 2013}}</ref> 24 верасня 2011 года падчас святочнага канцэрта з нагоды Дня горада Жодзіна Яўген атрымаў вышэйшую ўзнагароду гарадскога выканаўчага камітэта — Ганаровую грамату за поспехі ў галіне культуры, якую яму перадалі старшыня гарвыканкама Жодзіна Міхаіл Амельянчук і генеральны дырэктар [[Беларускі аўтамабільны завод|ААТ «БелАЗ»]] Петр Пархомчык.<ref>[http://www.zhodinonews.by/?p=13252#more-13252] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029195954/http://www.zhodinonews.by/?p=13252#more-13252|date=29 кастрычніка 2013}}</ref> На пачатку 2012 года Яўген праходзіць іспыты на ўдзел у шоу «Академия Талантов» на канале [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|ОНТ]], аднак пакідае конкурс пасля першага эфіру.<ref name="zhodzina" /> На працягу 4-х гадоў Яўген праходзіць іспыты для ўдзелу ў конкурсе «Новая Волна» ў 2010, 2011 (фіналіст), 2012 (паўфіналіст). У 2013 годзе ён прымае ўдзел у іспытах ужо ад Украіны. У 2012 годзе ён выступае на фестывалі [[Славянскі Базар у Віцебску|«Славянский Базар»]]. === Поспех ва Украіне === ''' <u> Україна має талант </u> ''' На кастынгу шоу [[Украіна мае талент]] ў Харкаве 31 сакавіка 2012 года выканаў песню [[Alyosha]] «[[Sweet People]]», з якою ён прадстаўляў Украіну на конкурсе «[[Еўрабачанне 2010]]». Выступ меў велізарны поспех у слухачоў. Адзінадушнымі былі і суддзі. Яўген трапіў у паўфінал шоу, дзе выступіў у прамым эфіры з песняй Лаліты Міляўскай «Мой Фетиш». Паводле рашэння суддзяў Яўген пакідае шоу, аднак атрымоўвае запрашэнне ад Ігара Кандрацюка (члена журы) прыняць удзел у другім, выключна вакальным, талант-шоу «Х-факцёр». Тым не менш, калі арганізатары шоу «Україна має талант» прынялі рашэнне дадаць яшчэ адно месца ў фінале, туды трапіў менавіта Яўген, як лідар галасавання гледачоў. У якасці конкурснай песні на гэты раз была абрана «Катастрофически» Дыяны Арбенінай. Па выніках фінальнага галасавання і рашэння суддзяў Яўген займае трэцяе месца. '''''Песні, якія былі выкананы за перыяд удзела ў талент-шоу «Україна має Талант-4»:''''' {| class="wikitable" |- ! Назва !! Аўтары !! Іншыя выканаўцы |- | «Sweet People» || Муз: Алена Кучар, Барыс Кукоба, Вадзім Лісіца Сл.: Алена Кучар || [[Alyosha]] |- | «Фетиш» || муз. і сл. Алег Баршчэўкі || Лаліта Міляўская |- | «Катастрофически» || муз. і сл. [[Дыяна Арбеніна]] || «[[Ночные снайперы]]» |} У кастрычніку 2012 года на экраны выйшаў эфір кастынгу трэцяга сезона шоу [[Ікс-Фактар]], на якім спявак выканаў рускую (аўтарскую) версію песні [[Harel Skaat]] «Milim» пад назвай «Слова остались мне», якая затым увайшла ў дэбютны альбом «[[Знаки зодиака]]». Ніводнага разу не патрапіўшы ў намінацыю, Яўген становіцца супер-фіналістам шоу і займае другое месца па выніках народнага галасавання, якое пераможцам вызначыла ўкраінскую выканаўцу Аіду Нікалайчук. Пасля заканчэння шоу Яўген разам з іншымі яго найбольш паспяховымі ўдзельнікамі едзе ў гастрольны тур па 19 гарадах Украіны (12 студзеня — 3 лютага 2013) '''''Песні, якія былі выкананы ў талент-шоу «Х-фактор-3»: ''''' {| class="wikitable" |- ! Назва !! Аўтары !! Іншыя выканаўцы |- | «Слова» («Milim») || Муз. — Tomer Adaddi Пераклад — Уладзімір Младзіч || Harel Skaat |- | «Небо Лондона» || муз. і сл. — [[Земфіра|Земфіра Рамазанова]] || [[Земфіра]] |- | «Я пою» (разам з Аляксеям Смірновым і Юліяй Плаксінай) || муз. і сл. — Аляксандр Барыкін || [[Ала Барысаўна Пугачова|Ала Пугачова]] |- | «Потусторонняя» || муз. і сл. — Марына Лявонава || Саці Казанава |- | «Мама» || муз. і сл. — Алег Газманаў || Алег Газманаў |- | «Я то, что надо» (агульная песня) || муз. і сл. — Валерый Сюткін || «Браво» |- | «Кукушка» || муз. і сл. — [[Віктар Цой]] || «[[Кино]]», [[Земфіра]] |- | «Седая ночь» (агульная песня) || муз. і сл.- Сяргей Кузняцоў || Юрый Шатуноў |- | «Пісня Остапа Бендера» || Муз.- Генадзь Гладкоў Сл. — Юлій Кім || [[Андрэй Аляксандравіч Міронаў|Андрэй Міронаў]] З к.-ф. «12 крэслаў» |- | «Ну-ка, все вместе!» || Муз. — Генадзь Гладкоў Сл. — Юрый Энцін || м.-ф. "По следам Бременских музыкантов" |- | «Да, я больше не хочу» || Муз. — Яўген Кабылянскі Сл. — Алена Нябылава || Лаліта Міляўская |- | «Fever» (агульная песня)|| Eddie Cooley John Davenport || Little Willie John, Peggy Lee, Elvis Presley, Ella Fitzgerald, Ray Charles і інш. |- | «Холодно» || муз. і сл. — Святаслаў Вакарчук || «Океан Ельзи» |- | «Вставай, сонце» (агульная песня) || муз. і сл. — Андрэй Падлужны || «Нічлава» |- | «Бесконечность» || муз. і сл. — [[Земфіра|Земфіра Рамазанава]] || [[Земфіра]] |- | «I want it all» (усе ўдзельнікі) || муз. і сл. — Brian May || «[[Queen]]» |- | «Немного жаль» || муз. і сл. — Ігар Нікалаеў || [[Філіп Кіркораў]] |- | «Крошка моя» (агульная песня) || муз. і сл. — Сяргей Жукаў || «Руки вверх!» |- | «Тёмная Ночь» || Муз. — Мікіта Багаслоўскі Сл.- Уладзімір Агатаў || [[Марк Навумавіч Бернэс|Марк Бернэс]], к.-ф. "Два бойца" |- | «Skyfall» || [[Адэль Адкінс]] Paul Epworth || Адэль Адкінс, к.-ф. "Skyfall" |- | «Bad Romance» (агульная песня) || [[Lady Gaga]] || [[Lady Gaga]] |- | «Voyage, Voyage» || Dominique Albert Dubois and Jean-Michel Rivat || Desireless |- | «Он был старше её» || муз. і сл.- [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]] || «Машина Времени» |- | «Нажми на кнопку» (агульная песня) || муз. і сл. — Раман Рабцаў || «Технология» |- | «Felicità» (дуэт з Albano) || Cristiano Minellono, Gino De Stefani, Dario Farina || Al Bano и Romina Power |- | «Там нет меня» || Муз. Ігар Нікалаеў Сл. П. Жагун-Лінік || Уладзімір Праснякоў, Севара Назархан |- | «We wish you a merry Christmas» (агульная песня) || Калядны гімн 16-га стагоддзя || - |- | «Sweet People» || Муз: Алена Кучар, Барыс Кукоба, Вадзім Лісіца Сл.: Алена Кучар || [[Alyosha]] |} == Пасля талент-шоу == === Знаки Зодиака === Пасля заканчэння шоу «Х-фактор» Яўген падпісаў 5-гадовы кантракт з прадзюсарскім цэнтрам украінскага тэлеканала СТБ і пачаў працаваць над першым альбомам. Таксама ў 2013 годзе быў створаны [[Масква|маскоўскі]] фан-клуб Яўгена Літвінковіча, які ўзначаліў [[Філіп Кіркораў]]<ref>http://glamurchik.tochka.net/208308-filipp-kirkorov-vozglavil-fan-klub-evgeniya-litvinkovicha/</ref>. 7 сакавіка 2013 года на канцэрце «Фактор Весны», прысвечаным Міжнароднаму жаночаму дню, Яўген прэзентаваў сваю першую аўтарскую песню «Знаки Зодиака». Ён актыўна працуе над новымі песнямі, запісам свайго першага альбома «Знаки Зодиака», а таксама шмат выступае ў розных гарадах Украіны. 14 сакавіка 2013 года — дата адкрыцця афіцыйнага сайта Яўгена Літвінковіча.<ref>http://litvinkovich.com {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150414100900/http://litvinkovich.com/ |date=14 красавіка 2015 }}</ref> 2 і 3 сакавіка 2013 года зняты кліп на песню «Знаки Зодиака». Рэжысёрам відэа стаў Максім Літвінаў. Кліп пабачыў свет 23 мая. 6 красавіка 2013 года праходзіць фан-сустрэча спевака, на якой ён робіць аб’яву пра свой першы сольны канцэрт, які меў адбыцца 31 мая. У другой палове красавіка пачынаецца продаж квіткоў, якія былі раскуплены ўсяго за тыдзень. Сумесна з каналам СТБ Яўген прымае рашэнне аб правядзенні ў той жа дзень дадатковага сольнага канцэрта, квіткі на які таксама былі прададзены за некалькі дзён. Абодва сольных канцэрта праходзяць у памяшканні Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны імя П. І. Чайкоўскага (Кіеўскай кансерваторыі) з аншлагам. Падчас канцэрта быў прэзентаваны першы альбом выканаўцы — «Знаки Зодиака», у які, акрамя аднайменнай песні, ўвайшлі песня «Мама» (муз. Л. Шырына, Ю. Ващука; сл. Н. Тамбоўцава), а таксама 4 песні, якія выконваліся Яўгенам на шоу «Х-фактор-3». === К Тебе === Пасля ашаламляльнага поспеху першых сольных канцэртаў спевака было аб’яўлена аб падрыхтоўцы гастрольнага тура па буйных гарадах Украіны. У жніўні 2013 года здымаецца кліп на песню «К Тебе», рэжысёр якога—знакаміты кліпмейкер Аляксандр Філатовіч. Прэзентацыя кліпа прайшла на галоўнай плошчы Кіева на вялізным экране пасля арганізаванага па ініцыятыве спевака і яго прадзюсара і падтрыманага прыхільнікамі Яўгена арыгінальнага флэш-моба.<ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-prezentoval-svoj-novyj-klip-v-serdce-kieva-video.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150414104212/http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-prezentoval-svoj-novyj-klip-v-serdce-kieva-video.html|date=14 красавіка 2015}}</ref> Канцэртны тур «К Тебе» па 14 буйнейшых гарадах Украіны прайшоў з 6 па 21 лістапада 2013 года.<ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/neveroyatnym-koncertom-v-kieve-evgenij-litvinkovich-zavershil-svoj-bolshoj-vseukrainskij-tur-k-tebe.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150414102256/http://litvinkovich.com/index/novosti/neveroyatnym-koncertom-v-kieve-evgenij-litvinkovich-zavershil-svoj-bolshoj-vseukrainskij-tur-k-tebe.html|date=14 красавіка 2015}}</ref> Адначасова з пачаткам тура выйшаў і аднайменны альбом, у складзе якога 4 песні з першага альбома «Знаки Зодиака» («Мама», «К Тебе», «Вот так-то лучше», «Знаки зодиака»), а таксама новыя песні, аўтарам большасці з якіх з’яўляецца сам Яўген. Адна з песень — «Аномалия» — была прэзентавана 16 кастрычніка 2013 года ў эфіры ўкраінскага музычнага канала М1.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=c45A36PcAhU]</ref> === Здесь и Сейчас === У пачатку 2014 года выходзіць песня «Миражи», прысвечаная трагічным падзеям, звязаным з Еурамайданам ва Украіне. Аўтарам песні стала калега Яўгена па шоу «Х-фактар» — Марыя Жытнікава. Пачынаецца праца над новым альбомам.<ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-otkryto-rasskazal-o-svoej-boli.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150129045618/http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-otkryto-rasskazal-o-svoej-boli.html|date=29 студзеня 2015}}</ref> У маі 2014 года падчас фіналу шоу «Україна має талент 6» была прэзентавана загалоўная песня альбома «Тут і Цяпер», а таксама песня на ўкраінскай мове «Дійду да меті», напісаная яшчэ адным удзельнікам шоў «Х-фактар» Аркадзем Вайцюком<ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-sdelal-otkrovennoe-priznanie-so-sceny-teleproekta-ukrana-ma-talant-video.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150129050226/http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-sdelal-otkrovennoe-priznanie-so-sceny-teleproekta-ukrana-ma-talant-video.html|date=29 студзеня 2015}}</ref> У гэтым жа годзе Яўген і канал СТБ датэрмінова скасоўваюць кантракт аб супрацоўніцтве, пасля чаго артыст працягвае кар’еру самастойна. <ref>[http://www.mv.org.ua/news/87918-evgenii_litvinkovich_delitsja_gonorarami_s_sirotami_i_detmi_bezhencev.html]</ref> Улетку 2014 года Яўген запісвае песню «Охотница» з украінскай спявачкай Рэнатай Штыфель.<ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-prezentoval-svoyu-pervuyu-duetnuyu-pesnyu.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150111223734/http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-prezentoval-svoyu-pervuyu-duetnuyu-pesnyu.html|date=11 студзеня 2015}}</ref> У другой палове 2014 спявак шмат гастралюе па Украіне. 25 Лістапада выходзіць другі альбом «Здесь и сейчас» і праходзіць тур у яго падтрымку, які ахоплівае 12 гарадоў Украіны.<ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-edet-vo-vseukrainskij-blagotvoritelnyj-tur.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150111223749/http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-edet-vo-vseukrainskij-blagotvoritelnyj-tur.html|date=11 студзеня 2015}}</ref><ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-spel-dlya-desyati-tysyach-poklonnikov.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228192600/http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-spel-dlya-desyati-tysyach-poklonnikov.html|date=28 снежня 2014}}</ref> Новы альбом ўключае ў сябе новыя песні, напісаныя самім Яўгенам і іншымі аўтарамі, а таксама некалькі песень з першага альбома «К тебе».<ref>[http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-vypuskaet-svoj-vtoroj-albom.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228183434/http://litvinkovich.com/index/novosti/evgenij-litvinkovich-vypuskaet-svoj-vtoroj-albom.html|date=28 снежня 2014}}</ref> === Notre Dame de Paris === 28 і 29 сакавіка ў Палацы «Украіна» ў Кіеве праходзіць прэм’ера канцэрта песень з мюзікла «Notre Dame de Paris». Яўгену Літвінковічу дастаецца роля Клапэна, караля Двара Цудаў. У ходзе канцэрта Яўген выконвае наступныя арыі: «Les Sans-Papiers», «La Cour des Miracles», «Condamnés» — сольна, а таксама «Fatalité», «Où Est-Elle?», «Libérés», «L’Attaque De Notre-Dame» сумесна з іншымі салістамі.<ref>[http://kp.ua/culture/496336-arsen-myrzoian-pustyl-slezu-a-lytvynkovycha-otpayvaly-korvalolom]</ref><ref>[http://ru.golos.ua/kultura/otre_ame_de_aris_stal_ukrainskim_foto_1626]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GEYCuYSHCDw]</ref> == Праца і прызнанне ў Беларусі == У канцы лістапада — пачатку снежня 2013 года Яўген быў запрошаны выступіць у музыкальным марафоне ў горадзе [[Баранавічы]]. У межах праекта ён выступіў на творчай вечарыне Леаніда Шырына з песняй «Мама», у канцэрце выпускнікоў талент-шоу «Академия Талантов», а таксама атрымаў прэмію «Песня года-2013». == Дыскаграфія == === Альбомы і дыскі === * «[[Знаки зодиака]]» (2013) * «[[К Тебе]]» (2013) * «[[Здесь и сейчас]]» (2014) === Відэакліпы === {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Год ! style="background:#B0C4DE;" | Відэа ! style="background:#B0C4DE;" | Рэжысёр ! style="background:#B0C4DE;" | Альбом |----- | [[2013]] | «[http://www.youtube.com/watch?v=P7KU2Vsa-nQ Знаки зодиака]» | Максім Літвінаў | «[[Знакі задыяку]]» |----- | [[2013]] | «[http://www.youtube.com/watch?v=1KJ6iZlYS44 К тебе]» | А. Філатавіч | «[[К Тебе]]» |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://litvinkovich.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150414100900/http://litvinkovich.com/ |date=14 красавіка 2015 }} * [http://stbonline.in.ua/evgenij-litvinkovich-debyutnyj-albom/ Літвінковіч выдаў дэбютны альбом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017225556/http://stbonline.in.ua/evgenij-litvinkovich-debyutnyj-albom/ |date=17 кастрычніка 2013 }} * [http://music.siteua.org/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8/492782/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%BB__%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0___%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BE_ Выпуск сінгла «Мама»] * [http://litvinkovich.stb.ua/news/2013/10/17/63393/ Напярэдадні свайго першага сольнага тура, які пачнецца 6 лістапада канцэртам у Чаркасах і пройдзе па 14 гарадах Украіны, малады спявак Яўген Літвінковіч у праграме «Guten Morgen» тэлеканала М1 прадставіў свой новы сінгл «Анамалія».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131019005201/http://litvinkovich.stb.ua/news/2013/10/17/63393 |date=19 кастрычніка 2013 }} * [http://houselady.com.ua/358-evgeniy-litvinkovich-zapisal-debyutnyy-singl.html Яўген Літвінковіч запісаў дэбютны сінгл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017192216/http://houselady.com.ua/358-evgeniy-litvinkovich-zapisal-debyutnyy-singl.html |date=17 кастрычніка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Літвінковіч Яўген}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі шоу талентаў]] tb4c6zqepwkj3t75dbku9gqx0yjo7v2 0 186010 5173537 4434396 2026-07-31T06:48:53Z Ueschar 151377 удакладненне 5173537 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Ганзага}} {{ДД | беларускае імя = Людвіка Марыя Ганзага | арыгінальнае імя = Marie Louise Gonzaga de Nevers | парадак-жан = 1 | партрэт = Ludovica Maria Gonzaga.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = французская гравюра | герб = Blason famille it Gonzaga09.svg | подпіс герба = Герб Ганзагаў | тытул = | пасада = [[Каралева польская]] і [[вялікая княгіня літоўская]] | перыядпачатак = [[1644]] | перыядканец = [[1667]] | папярэднік = [[Цэцылія Рэната Габсбург]] | пераемнік = [[Элеанора Марыя Юзэфа Габсбург]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | дынастыя = | бацька = | маці = | Муж = | дзеці = | рэлігія = [[каталіцтва]] | узнагароды = }} '''Людвіка Марыя Ганзага Неверская''' ({{lang-pl|Ludwika Maria Gonzaga de Nevers}}, {{lang-fr|Marie Louise Gonzaga de Nevers}}; {{ДН|18|8|1611}}, [[Невер]] ці [[Парыж]], [[Францыя]] — {{ДС|10|5|1667}}, {{МС|Варшава||}}, [[Польшча]]) — каралева [[Польшча|Польшчы]] і [[Вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]], жонка апошніх каралёў дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Ваза]] — [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] і [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. == Ранняе жыццё == Дачка французскага князя [[Шарль дэ Невер|Шарля дэ Невера]] з дому [[Ганзага]] (з 1627 — [[княства Мантуя|князя Мантуі]]) і Катарыны дэ Маен (пляменніцы знакамітага [[Генрых I дэ Гіз|князя Гіза]]). Выхаваннем Марыі займалася сястра яе бацькі, аўдавелая княгіня [[Лангвіль]]. Дзякуючы ёй дзяўчына мусіла ў [[1627]] выйсці замуж за [[Гастон Арлеанскі|Гастона Арлеанскага]], брата караля [[Людовік XIII|Людовіка XIII]]. Гэты шлюб не ўваходзіў у планы [[кардынал Рышэльё|кардынала Рышэльё]], які, асцерагаючыся ўцёкаў жаніха і нявесты з [[Парыж]]у, зняволіў яе ў [[Венсенскі замак|Венсенскім замку]], а потым перавёў у кляштар. Пасля ўвесь каралеўскі двор прапаноўваў яе ў жонкі фаварыту караля, шэвалье [[Анры Сен-Мар]]у, але кардынал палічыў такі саюз нявартым яе высакароддзя. Першая прапанова шлюбу Марыі Ганзагі і [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] была зробленая ў [[1634]], але ў [[1637]] той ажаніўся з [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліяй Рэнатай Габсбург]]. У [[1640]] пазнаёмілася з братам Уладзіслава і таксама вязнем Рышэльё [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]], тады ж адчыніла ў Парыжы літаратурны салон. == Каралева Польшчы і вялікая княгіня літоўская == [[Выява:Justus van Egmont, Portret Marii Ludwiki Gonzagi, przyszłej królowej Polski.jpg|thumb|злева|200px|На партрэце пэндзля [[Юстус ван Эгмант|Юстуса ван Эгманта]] ([[1645]])]] У [[1644]] пасля смерці Цэцыліі Рэнаты [[Ян Казімір Ваза]] аднавіў сватаўство да яе ад імя свайго брата [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які пасварыўся з [[Габсбургі|Габсбургамі]] і марыў аб звязе з урадам [[кардынал Мазарыні|Мазарыні]]. Толькі [[5 лістапада]] [[1645]], калі Марыі было далёка за 30 і яна выйшла з дзіцянараджальнага веку, яна здолела ўступіць у шлюб, заручыўшыся з Янам Казімірам, які на цырымоніі прадстаўляў свайго брата. Тады ж яна прыняла новае імя Людвіка, бо ў Рэчы Паспалітай імя Марыя было зарэзервавана за [[Маці Божая|Маці Божай]]. Уласна шлюб адбыўся [[10 сакавіка]] [[1646]]. Вынікаючы запаветам бацькі, Людвіка Марыя падбівала мужа на вайну з туркамі і і ўвогуле часта ўмешвалася ў палітыку, за што яе і не любіла шляхта. Але ў цэлым уплыў яе быў абмежаваны пытаннямі культуры і адукацыі. [[20 мая]] [[1648]] Людвіка Марыя стала ўдавой. Праз паўгады новым гаспадаром стаў Ян Казімір, а [[30 мая]] [[1649]] Людвіка Марыя выйшла за яго замуж. На другога мужа, меней спрактыкаванага ў дзяржаўных пытаннях, яна мела вялікі ўплыў. Падчас [[шведскі патоп|шведскага патопу]] сама ўзначаліла войска, дапамагала каралю ў змаганні з магнацкай партыяй [[Ежы Любамірскі|князя Любамірскага]], настойвала на ўзмацненні ўлады караля і сената, спрабавала змяніць сістэму галасавання ў сойме і настойвала на абранні новага караля пры жыцці старога (прынцып ''[[vivente rege]]''). Шляхта негатыўна адклікалася аб яе кіраванні дзяржавай; Рудаўскі параўнаў яе з «малюсенькім эфіопам, які асядлаў слана»<ref>[http://books.google.com/books?id=IfIbP8sfC0wC&pg=PA27&dq=deluge+rudawski&as_brr=0#v=onepage&q=&f=false]</ref>. Запрасіла ў Рэч Паспалітую тры Ордэны: ксяндзоў місіянераў у [[1651]], [[шарыткі|сёстраў міласэрнасці]] ў [[1652]] і [[візіткі|візітак]] у [[1654]]. Заснавала першы ў Рэчы Паспалітай літаратурны салён, сярод гасцёй якога быў у тым ліку [[Ян Анджэй Морштын]]. Не без яе ўдзелу ў Рэчы Паспалітай стала выходзіць першая [[газета]] — ''[[Merkuriusz Polski Ordynaryjny]]''. Спансавала італьянскага эрудыта, аднаго з першых [[егіптолаг]]аў і вынаходніка «лятаючых машын» [[Ціта Лівіа Бураціні]], які ад [[1641]] жыў у Рэчы Паспалітай. У шлюбе з Янам Казімірам людвіка Марыя нарадзіла двух дзяцей, але яны памерлі ў дзяцінстве. Не маючы ўласных дзяцей, яна марыла бачыць наступным каралём мужа сваёй пляменніцы, [[Генрых III Бурбон Кандэ|князя Энгіенскага]], альбо ўнука сваёй выхавальніцы, юнага князя Лангвіля. Людвіка Марыя памерла [[10 мая]] [[1667]] і была пахавана ў [[Вавель]]скім саборы. Сэрца ж яе і пахавальная маска з воску захоўваюцца ў [[Касцёл Святога Іосіфа Абручніка Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Варшава|Касцёле візітак у Варшаве]]. Страціўшы з яе смерцю апошнюю апору, кароль адрокся ад пасады і з’ехаў дажываць сваё жыццё [[плябан]]ам у тым горадзе, дзе яны сустрэліся, — [[Невер]]ы. Па іроніі лёсу ўсяго праз некалькі гадоў, пасля абрання на прастол [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], каралевай Польшчы стане іншая францужанка — [[Марыя Казіміра д'Арк'ен]], якая прыбыла ў Польшчу ў свіце Марыі Неверскай, і праціўнікамі каралевы нават называлася яе пазашлюбнай дачкой ці то ад князя [[Луі II Кандэ|Луі II дэ Бурбон-Кандэ]], ці то ад маркіза [[Анры Куаф'е дэ Рузэ]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Zofia Libiszowska. ''Źona dwóch Wazów''. Warszawa, 1963 * Karolina Targosz. ''Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi'', Wrocław, 1975 * Bozena Fabiani. ''Warszawski dwor Ludwiki Marii''. Warszawa, 1976. * Zofia Libiszowska. ''Krolowa Ludwika Maria''. Warszawa, 1985. * Karolina Targosz. ''Sawantki polskie XVII wieku'', Kraków, 1997 == Спасылкі == {{Commons|Category:Ludovica Maria Gonzaga}} {{start box}} {{succession box |before = [[Цэцылія Рэната Габсбург]] |title = [[Каралевы Польшчы|Каралева польская]] і [[вялікія княгіні літоўскія|вялікая княгіня літоўская]] |years = [[1670]] — [[1673]] |after = [[Элеанора Марыя Юзэфа Габсбург]] }} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ганзага, Людвіка Марыя}} [[Катэгорыя:Ганзага|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)|Людвіка Марыя]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] 3wnfhsjrfw1ge1fnozcofnt1h05l0d0 100 193297 5173323 5172720 2026-07-30T15:51:11Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5173323 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Падстраўнікавы сок|2026-07-30T13:40:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік (Амарылісавыя)|2026-07-30T12:48:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік бярозавы|2026-07-29T11:30:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік хваёвы|2026-07-29T11:20:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнікі|2026-07-29T11:02:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Archon|2026-07-29T08:26:54Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Паддубічы|2026-07-28T11:34:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падвід|2026-07-28T09:53:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пагонічы|2026-07-27T12:00:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арэхавыя|2026-07-26T15:35:41Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Вялікі Лес (балота)|2026-07-24T13:01:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грычын|2026-07-24T12:52:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганянскае балота|2026-07-24T12:48:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганафоры|2026-07-24T12:38:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гвінейскі павіян|2026-07-24T08:44:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мядзведжы павіян|2026-07-24T06:34:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Павіян анубіс|2026-07-23T13:53:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інтэлект|2026-07-23T09:41:04Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Паліналогія|2026-07-22T08:18:47Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2glftk5xy9348k4jmiktxnsi5t6d7or 100 193441 5173320 5170463 2026-07-30T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5173320 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|2026-07-23T16:40:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Свята-Мікалаеўскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:27:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Прачысценскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:25:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Капліца Святой Барбары (Ліда)|2026-07-20T21:25:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Помнік салдатам, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны (Ліда)|2026-07-20T09:57:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Майданак|2026-07-20T08:50:59Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Сацыялістычная вуліца (Мінск)|2026-07-20T08:12:21Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Ліда)|2026-07-20T08:04:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старыя праваслаўныя могілкі (Ліда)|2026-07-20T07:50:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Слабадскія могілкі (Ліда)|2026-07-20T07:17:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|2026-07-18T10:40:04Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Праезд Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:57:24Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:39:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:13:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ізабелінская сінагога|2026-07-16T15:52:55Z|Monarchist1636}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1z4csh513j4w1pwo508qs3lmjgyqnrj 0 193669 5173245 4894948 2026-07-30T13:38:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173245 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | карцінка3D = [[Выява:Ethylene-glycol-3D-vdW.png|200px]] }} '''Этыленгліко́ль''' (1,2-этандыёл) — двухатамны [[спірты|спірт]], найпрасцейшы прадстаўнік [[Гліколі|гліколяў]], HOCH{{sub|2}}CH{{sub|2}}OH. Упершыню атрыманы [[Францыя|французскім]] хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Ш. Вюнцам]] у 1856 годзе. Бясколерная гіграскапічная гаручая [[вадкасць]] без паху, салодкая на смак. [[Малярная маса]] 62,068 г/[[моль]]. [[Тэмпература плаўлення]] −12,3 °C, [[тэмпература кіпення]] 197,6 °C. [[Шчыльнасць]] 1,113 г/см³ (пры тэмпературы 20 °C). Добра раствараецца ў [[Вада|вадзе]], [[Спірты|спіртах]], [[Кетоны|кетонах]], умерана — [[бензол]]е, [[талуол]]е, дыэтылавым эфіры. У этыленгліколі дрэнна раствараюцца раслінныя і жывёльныя тлушчы, не раствараюцца [[парафін]], [[полівінілхларыд]], [[каўчук]]<ref name="hem">[http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/5424.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{ref-ru}}</ref> і інш. У прамысловасці этыленгліколь атрымліваюць гідратацыяй этыленаксіду, шчолачным [[гідроліз]]ам [[1,2-дыхлорэтан]]у. == Выкарыстанне == Этыленгліколь выкарыстоўваецца ў вытворчасці поліэфірных валокнаў, [[Пластмасы|пластмас]], [[Выбуховыя рэчывы|выбуховых рэчываў]], растваральнікаў, мыйных сродкаў, антыфрызаў, у [[тэкстыль]]най і [[Парфумерыя|парфумернай]] прамысловасці і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Этыленгліколь}} — С. 184. * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макаррэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=284|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} == Спасылкі == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/5424.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{ref-ru}} * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Этиленгликоль/|title=Этиленгликоль}} * [http://krugosvet.ru/enc/khimiya/etilenglikol Этиленгликоль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114003331/http://krugosvet.ru/enc/khimiya/etilenglikol |date=14 лістапада 2012 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * {{Commons|Category:Ethylene glycol}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Двухатамныя спірты]] ofrdxdf5vzidlcnesyc1o3ijt09j7hk 0 197588 5173700 5171689 2026-07-31T10:07:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173700 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = Яўрэі ў Беларусі | выява = | шырыня = | подпіс = Этнічны сцяг | саманазва = | колькасць = 12 926 (0,1 %) (2009)<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/census_2009_vol3.rar |title=Архіўная копія |access-date=3 лістапада 2011 |archive-date=3 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103030412/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/census_2009_vol3.rar |url-status=dead }}</ref>, паводле некаторых даных — 30-50<ref name="Report2010">[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148914.htm Государственный департамент США. Доклад о свободе религии 2010 (составлен 17 ноября 2010 года).]{{ref-en}}</ref>, 60<ref name=nmaster>[http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion NationMaster database: Belarusian religion stats] {{ref-en}}</ref> ці 70 (2014)<ref>[http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.615538 Israel to sign a visa-waiver program with internationally ostracized Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150827092202/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.615538 |date=27 жніўня 2015 }} By JTA | Sep. 13, 2014</ref> тысяч | рассяленне = {{flag|Belarus}} Беларусь: * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: 2 341 * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: 2 127 * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: 1 461 * [[Файл:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: 703 :* [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: 5 187 * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: 570 * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: 537 | вымер = | архкультура = | мова = [[руская мова|руская]] — 11 126 (86,1 %)<br />[[беларуская мова|беларуская]] — 1 175-3 691 (~9,1 %)<br />[[іўрыт]] і [[ідыш]] — 245-544 (~1,9 %)<br /> | раса = | рэлігія = [[іўдаізм]], [[рэфармісцкі іўдаізм]], [[артадаксальны іўдаізм]], [[хасідызм]], [[праваслаўе]] | роднасныя = [[яўрэі]], [[літвакі]], [[галіцыйскія яўрэі]] | уваходзіць = | уключае = | паходжанне = [[ашкеназы]] }} {{Гісторыя яўрэйскага народа}} '''[[Яўрэі]] ў Беларусі''' — адна з найбольш старажытных этнічных меншасцей на тэрыторыі [[беларусь|Беларусі]], якая здолела практычна да апошняга часу зберагчы сваю спецыфічную культуру. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу 2019 г.]], на тэрыторыі Беларусі 13 705 чалавек вызначылі сябе па этнічным паходжанні як яўрэі (0,1 % насельніцтва). [[Сусветны яўрэйскі кангрэс]] ацэньвае сучасную колькасць яўрэйска-беларускага насельніцтва ад 14 000 да 60 000 чалавек.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/BY|title=Community in Belarus|first=World Jewish|last=Congress|website=World Jewish Congress|access-date=2026-01-21}}</ref> == Гісторыя == На думку некаторых даследчыкаў, яўрэі з’явіліся на Беларусі яшчэ ў IX—XI ст. Аднак гістарычных дакументаў аб гэтым не захавалася. === [[Вялікае Княства Літоўскае]] === Першая зафіксаваная гістарычнымі дакументамі міграцыйная хваля яўрэяў на тэрыторыю Беларусі (на [[ідыш]] ''Райсн'') назіралася ў другой палове XIV — пачатку XV стст. з [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Германіі]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] і [[украіна|Украіны]]. Многія з аселых на тэрыторыі Беларусі яўрэяў былі выгнаныя з краін Заходняй Еўропы. Менавіта ў гэты час з’яўляюцца першыя яўрэйскія абшчыны ў [[брэст|Брэсце]] (1388) і [[Гродна|Гродне]] (1389). З XIV ст. па XVII ст. [[Брэст]] быў галоўным цэнтрам яўрэяў княства, і абшчына Брэста грала кіруючую ролю ў жыцці [[Ваад чатырох земляў|яўрэйства ўсёй Літвы]]. Ужо з XV ст. яўрэі Брэста граюць важную ролю ў гандлі ВКЛ. Яны вядуць буйныя фінансавыя аперацыі і атрымліваюць на водкуп пошліны, падаткі і іншыя дзяржаўныя абкладанні. Некаторыя з іх валодалі зямельнымі надзеламі. Гандлёвыя сувязі яўрэяў Брэста распаўсюджваліся па ўсім княстве і за яго межамі. У [[1483]] г. яўрэі Брэста ўсталявалі гандлёвыя сувязі з [[Венецыя]]й. У [[Гродна]] яўрэі з’явіліся, на думку даследчыкаў<ref>{{ЭЯЭ|11313|Гродно}}</ref>, яшчэ ў канцы XII ст. На момант атрымання ў 1389 прывілея Вітаўта яўрэям, у горадзе ўжо існавалі сінагога і яўрэйскія могілкі. Першы дакумент, які сведчыць аб пражыванні яўрэяў на тэрыторыі сучаснай Беларусі адносіцца да [[24 чэрвеня]] [[1388]], калі літоўскі князь [[Вітаўт]] выдаў у [[Луцк]]у<ref name="Шуман">''Шуман А.'' [http://arche.by/by/16/30/775/?st-full_text=all Ашкеназскія габрэі як адзін з карэнных народаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706162803/http://arche.by/by/16/30/775/?st-full_text=all |date=6 ліпеня 2011 }} // Arche, 2009.</ref> прывілей яўрэям Брэста з мэтай заахвочвання іх далейшага перасялення. Прывілей падобны да дакумента, выдадзенага князем [[Боляслащ V Сарамлівы|Баляславам Калішскім]] ў [[1264]] годзе. Прывілей Вітаўта ўсталёўваў прынцыпы пражывання яўрэяў у Вялікім княстве Літоўскім. За забойства яўрэя належала такое ж пакаранне як і за забойства [[шляхта|шляхціца]]. Яўрэям дазвалялася свабоднае выкананне абрадаў, а таксама дазвалялася займацца маёмаснымі і залогавымі аперацыямі. Пад заклад дазвалялася браць любыя рэчы, акрамя хрысціянскага рэлігійнага начыння і «скрываўленых» (знятых з забітага) рэчаў. Акрамя таго, прытрымліваючыся дэкрэта рымскіх пап, Вітаўт у гэтым дакуменце забараняў вінаваціць яўрэяў ва ўжыванні хрысціянскай крыві. Былі ўсталяваныя і асновы аўтаноміі яўрэйскай абшчыны<ref name="Лазутка">''Лазутка С.'' Привилегия-судебник 1388 года евреям великого князя Литовского Витаутаса // История евреев в России. Проблемы источниковедения и историографии: сборник научных трудов. — Серия «История и этнография». — Вып.1. — {{СПб.}}, 1993.</ref>. 18 чэрвеня [[1389]] г. Вітаўтам быў выдадзены прывілей яўрэям Гродна. Гэты дакумент вызначаў межы паселішчаў яўрэйскай абшчыны, вызваляў ад падаткаў сінагогу і могілкі, а таксама рэгуляваў гандлёвыя адносіны ў горадзе<ref name="Лазутка"/>. Прычынай з’яўлення яўрэяў на Беларусі, на думку даследчыкаў, сталі масавыя пагромы яўрэйскіх абшчын Цэнтральнай Еўропы падчас так званай [[Чорная смерць|чорнай чумы]]. Важную ролю ў фарміраванні і падтрыманні сацыяльна-эканамічнага становішча яўрэяў [[ВКЛ]] традыцыйна выконвалі вялікія князі літоўскія. Яны разглядалі яўрэяў як уплывовую фінансавую супольнасць, падтрымка якой была эканамічна выгаднай. Яўрэі ВКЛ мелі права свабодна гандляваць і займацца рамяством. Недатыкальнасць асобы і прыватнай уласнасці ахоўвалася велікакняжацкай уладай і законамі дзяржавы. У XV ст. яўрэйская абшчына Гродна была малаважная. Яўрэі жылі на адмысловай вуліцы і займаліся гандлем. У [[1495]] г. яны, як і іншыя яўрэі ВКЛ, былі выгнаныя з краіны, іх маёмасць канфіскавана і раздадзена гараджанам, а даўгі хрысціян прызнаныя несапраўднымі. У [[1503]] г. ім было дазволена вярнуцца і патрабаваць вяртання маёмасці. Маюцца звесткі аб тым, што яўрэі займаліся зборам падаткаў у [[навагрудак|Наваградку]] ([[1445]]), [[Мінск]]у ([[1489]]) і [[Смаленск]]у ([[1489]]). У [[1495]] г. усе яўрэі, якія адмовіліся перайсці ў [[хрысціянства]], былі выгнаныя з ВКЛ. У Брэсце толькі адзін яўрэй прыняў хрышчэнне і быў пакінуты ў горадзе. Буйным духоўным аўтарытэтам яўрэяў Брэста ў гэты перыяд быў Іехіэль Лурыя, дзед [[Саламон Лурыя|Шлома Лурыі]]. У [[1503]] яўрэям было дазволена вярнуцца, і абшчына хутка дасягнула ранейшага росквіту. У XVI ст. яўрэі Брэста гулялі значную ролю ў экспартна-імпартнай гандлі Польска-Літоўскай уніі з [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Германіяй]] і [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]], і ім належала 16 % зямельнай уласнасці ў горадзе і ваколіцах. Значную ролю ў жыцці абшчыны згулялі Міхаэль (Міхель) Юзэфовіч, буйны адкупшчык, прызначаны ў [[1514]] «старэйшым» усіх літоўскіх яўрэяў, і Саўл Валь, фактычна кіраўнік абшчыны ў канцы XVI ст. У [[1506]] г. была заснавана абшчына ў [[Пінск]]у. Каля 1539 яўрэі пасяліліся ў Наваградку, а затым (паслядоўна) у Мінску, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і [[Орша|Оршы]]. У [[1551]] беларускія яўрэі атрымалі права абрання рабінаў. Цяжбы паміж яўрэямі вырашаліся яўрэйскімі судамі ([[Бэйт-дзін]]) на аснове яўрэйскага права. Абшчыннае самакіраванне захоўвалася ў Беларусі і пад уладай Расіі ў канцы XVIII ст. і было ліквідавана толькі ў [[1844]] г. У сярэдзіне XVI ст. 60 з 543 гарадскіх участкаў Гродна былі забудаваны яўрэйскімі дамамі. У канцы XVI ст. у Гродне існавала некалькі [[бет-мідраш]]аў і [[ешыбот]]аў. Доўгі час Гродна лічыўся адным з цэнтраў духоўнага жыцця польскага яўрэйства. Сярод буйных талмудыстаў, якія займалі пасаду рабіна ў Гродне, асабліва вядомы [[Мардэхай Яфэ]] (XVI ст.). [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2004-253, Weißrussland, Minsk, ehemalige Synagoge.jpg|thumb|[[Мінская халодная сінагога]], пабудаваная не пазней XVI—XVII ст.]] Яўрэйская меншасць ВКЛ мела вельмі добра распрацаваную сістэму абшчыннага самакіравання ([[кагал]]), якая закранала і кантралявала амаль усе аспекты жыцця яўрэяў. Яўрэйская меншасць моцна адрознівалася ад мясцовага насельніцтва веравызнаннем. Асновай яўрэйскай рэлігіі — [[іудаізм]]у — з’яўляецца вера ў Адзінага [[Бог]]а-тварца, які абраў яўрэяў у якасці сваіх місіянераў і слуг. Адзіны кодэкс жыцця яўрэяў — [[Талмуд]]. Талмудычная традыцыя вызначала статус кожнага яўрэя ў адпаведнасці з паходжаннем, адукацыяй і багаццем. Да заможных людзей яўрэйская абшчына адносілася з павагай. Здольнасць зарабляць грошы лічылася праявай мудрасці і Боскай міласці. ==== Адзенне ==== Яўрэі адчувальна адрозніваліся ад беларусаў адзеннем. Мужчыны насілі доўгі чорны сюртук (лапсярдак) з шырокім поясам. Галаўным уборам была ярмолка (цюбецейка). З непакрытай галавой яўрэям забаранялася маліцца да Бога і нават вымаўляць гэта Святое Імя. Да абрадавага адзення адносіўся кіцель — кашуля з доўгімі рукавамі і шырокім каўняром, які падаравала нявеста свайму нарачонаму падчас шлюбу. Значным элементам культуры з’яўляліся традыцыйныя прычоскі. Мужчыны насілі пышныя бароды і стрыглі валасы на галаве, адпускаючы доўгія косы ([[пэйсы]]) на скронях. Жанчыны насілі парыкі, а дзяўчаты косы, але толькі да шлюбу, а потым адразалі (каб не ўводзіць у спакусу іншых мужчын). ==== Кухня ==== {{main|Яўрэйская кухня}} Ежа, па талмудысцкай традыцыі, падзялялася на [[Кашрут|кашэрную]] (дазволеную) і трэфную (забароненую). Забаранялася [[свініна]], [[Зайцы|зайчаціна]] і [[рыба]] без [[лёска|лускі]] ([[уюн]], [[вугор]]). Існавала павер’е, што душа знаходзіцца ў [[кроў|крыві]] ўсялякай істоты, таму [[мяса]] павінна быць без крыві. Яўрэі пазбягалі таксама ўжываць мяса жывёл, забітых неасвячоным нажом. Мясная і малочная ежа лічылася несумяшчальнай, і яе ўжывалі паасобку (посуд для прыгатавання павінен быць асобны). Абрадавая ежа — [[маца]] (тонкія праснакі з пшаніцы) — была абавязковай на яўрэйскую [[песах|Пасху]]. Шырока выкарыстоўвалася садавіна, гародніна, а таксама розныя спецыі. ==== Гаспадарчыя заняткі ==== Пераважная колькасць яўрэйскай меншасці займалася дробным гандлем і рамяством. Асабліва значную ролю яўрэі адыгрывалі ў сталярным, шавецкім і ювелірным рамёствах. Вельмі распаўсюджаны былі сярод яўрэяў фактарства, шынкарства, дробны гандаль, арандатарства. Большасць найбуйнейшых фінансавых аперацый у ВКЛ і ў Рэчы Паспалітай у XV—XVI ст. кантралявалася групай заможных яўрэяў-адкупшчыкаў, якія падтрымлівалі сувязі з еўрапейскім гандлем. === [[Рэч Паспалітая]] === [[Файл:Bh sn 01.jpg|thumb|[[Быхаўская сінагога]], пабудаваная ў пач. XVII ст.]] [[Файл:Witebsk wielka synagoga.jpg|thumb|[[Харальная сінагога, Віцебск|Харальная сінагога ў Віцебску]], пабудаваная ў 1630 г.]] [[Файл:Synagogue, Slonim.jpg|thumb|Слонімская сінагога, пабудаваная ў XVII ст.]] [[Файл:Ružanskaja synagoga 001.Jpeg|thumb|[[Ружанская сінагога]], пабудаваная ў к. XVIII ст.]] Актыўнае асваенне ўнутраных і знешніх рынкаў ВКЛ выклікала незадавальненне мясцовых гандляроў. Магістраты таксама негатыўна адносіліся да пашырэння правоў яўрэйскай меншасці ў гарадах і мястэчках. Такая незадаволенасць прыводзіла да ўзнікнення канфрантацый і канфліктаў паміж яўрэямі і мясцовым насельніцтвам. Значная роля ў гэтых стасунках належала сялянству, якое ўспрымала яўрэйскае арандатарства як галоўную прычыну свайго цяжкага эканамічнага становішча. У канфліктах заўсёды эксплуатаваўся негатыўны стэрэатып яўрэя, створаны яшчэ ў Сярэднявеччы (забойца [[хрыстос|Хрыста]] і спажывец хрысціянскай, пераважна дзіцячай, крыві). Падчас [[казакі|казацкіх]] [[Паўстанне Хмяльніцкага|выступленняў]] і шматлікіх [[Літоўска-маскоўскія войны|войнаў з Маскоўскай дзяржавай]] яўрэйская меншасць заўсёды падвяргалася шматлікім пагромам. У першай палове XVII ст. абшчына Гродна лічылася адной з трох галоўных яўрэйскіх абшчын Літвы (нараўне з абшчынамі Брэста і Пінска) і мела сваіх прадстаўнікоў у літоўскім [[Ваад чатырох земляў|ваадзе]]. Драўляная сінагога Гродна (др. пал. XVIII ст.; разбурана нацыстамі ў [[1941]] г.) славілася памерамі і архітэктурнымі плюсамі. У 1637 г. яўрэі Брэста падвергліся пагрому, многія яўрэйскія крамы былі спаленыя ці разрабаваныя; аднак улады загадалі вярнуць яўрэям скрадзеныя ў іх тавары, і ў пазбяганне паўтарэння беспарадкаў была арганізавана змяшаная яўрэйска-хрысціянская варта. Вельмі варожа ставілася да яўрэяў [[каталіцтва|каталіцкае]] і [[праваслаўе|праваслаўнае]] духавенства. Студэнты езуіцкай калегіі часта нападалі на яўрэяў; асабліва сур’ёзны напад адбыўся ў [[1636]] г. У час паўстання Б. Хмяльніцкага ў 1648—1649 гг. многія яўрэі Брэста беглі ў [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчу]] і [[Гданьск|Данцыг]]; тыя, што засталіся ў горадзе, былі выразаныя. Па некаторых звестках, колькасць забітых даходзіла да 2 тыс. Аднак неўзабаве яўрэі зноў пасяліліся ў Брэсце і ў 1655 г. атрымалі ахоўную грамату. Цяжкія страты панесла абшчына ў [[1660]] г., калі шмат яўрэяў было знішчана рускімі войскамі, якія ўступілі ў Брэст. К канцу XVIII ст., асабліва ў [[1792]], адбываліся новыя сутыкненні паміж яўрэямі і хрысціянамі. Абшчына Гродна не пацярпела ад пагромаў і разні ў часы Б. Хмяльніцкага і нават прытуліла бежанцаў з Украіны, але пасля пакутавала ад [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|уварванняў рускіх войскаў]] ([[1655]]—[[1657]]) і [[Паўночная вайна (1655—1660)|шведаў]] ([[1658]]—[[1660]]). Хрысціяне перашкаджалі пасяленню яўрэяў у гарадах, якія знаходзіліся пад юрысдыкцыяй гарадскіх упраў. У Віцебску, напрыклад, яўрэям да [[1627]] не дазвалялі пабудаваць сінагогу. Большасць яўрэйскіх абшчын Беларусі знаходзілася пад кіраваннем брэст-літоўскай абшчыны і толькі некалькі — у падпарадкаванні пінскай абшчыны. У [[1692]] адной з галоўных стала таксама [[слуцк]]ая абшчына. Раслі і дробныя абшчыны, якія знаходзіліся пад заступніцтвам польскіх магнатаў, якія здавалі яўрэям у арэнду свае маёнткі, вёскі, карчмы і заезныя двары. Новыя абшчыны імкнуліся вызваліцца ад падпарадкавання старым. На працягу стагоддзяў Беларусь была адным з буйных цэнтраў яўрэйскай вучонасці. У канцы XVI ст. былі заснаваныя першыя [[ешыбот]]ы ў Брэсце і Гродне, а ў [[1685]] рабін Мошэ бен Мардэхай адкрыў ешыбот ў Мінску, дзе з [[1722]] выкладаў выбітны талмудыст і гістарыёграф [[Ехіэль бен Саламон Гейльпрын|Ехіэль Гейльпрын]] (1660?-1746?); у [[1733]] талмудыст [[Ар'е-Леб бен-Ашэр|Ар’е Леб Гінцбург]] (1695—1785) заснаваў у Мінску другі ешыбот. У Беларусі зарадзіліся некаторыя [[хасідызм|хасідскія]] напрамкі, у прыватнасці, Хабад. У той жа час у Беларусі было вельмі моцны ўплыў [[міснагдым]]. У другой палове XVII—XVIII ст. колькасць яўрэяў значна павялічылася: ад 40 да 80 % у розных гарадах і мястэчках Беларусі. У канцы XVIII ст. на землях былога ВКЛ пражывала больш за 300 тыс. яўрэяў-іудзеяў. Па дадзеных перапісу [[1766]], у Беларусі было 62800 яўрэяў-падаткаплацельшчыкаў (40 % усяго літоўскага яўрэйства). Найбуйнейшымі былі мінская (1396 чалавек) і пінская (1350 чалавек) абшчыны. Да падзелу [[РП]] яўрэйскія абшчыны часта знаходзіліся пад пагрозай набегаў рускіх войскаў, якія суправаджаліся разнёй яўрэяў і іх гвалтоўным зваротам у [[хрысціянства]]. У XVIII ст. роля асноўнага цэнтра яўрэйства ў Літоўскім княстве перайшла ад Брэста да [[вільня|Вільні]]. У XVIII ст. у Гродне жыў вядомы рабін і каббаліст [[Аляксандр Зіскінд]] (памёр у [[1794]] г.). Першая кніга, выдадзеная на іўрыце ў Літве, была надрукаваная ў Гродне ў [[1788]] г. === [[Расійская імперыя]] === [[Файл:Miensk-Rakaŭskaje pradmieście.jpg|thumb|240px|[[Сінагога Зальцмана|Сінагога Зальцмана ў Мінску]], пабудаваная ў [[1864]] г.]] [[Файл:Dauman street Minsk 1a.jpg|thumb|[[Сінагога Галоўная, Мінск|Сінагога Галоўная ў Мінску]], пабудаваная ў 1913 г.]] У [[1791]] годзе, калі адбываўся працэс далучэння Беларусі да Расійскай імперыі, была створана [[мяжа аселасці]], замацоўваецца магчымасць пражывання яўрэяў толькі ў межах заходніх губерняў. Яўрэі ў гэты перыяд складалі абсалютную альбо адносную большасць практычна ва ўсіх гарадах і мястэчках Беларусі. Пасля ўключэння Брэста ў склад Расійскай імперыі яго эканамічнае значэнне ўпала. У [[1830-я]] гг. па распараджэнні рускіх уладаў была зроўненая з зямлёй значная частка гістарычнага яўрэйскага квартала ў Брэсце (у тым ліку старажытная сінагога і яўрэйскія могілкі) і на яго месцы стала будавацца [[Брэсцкая крэпасць]]. З пабудовай канала [[Дняпроўска-Бугскі канал|Днепр-Буг]] ў [[1841]] эканамічнае становішча Брэста зноў палепшылася, што прывяло таксама да ажыўлення гаспадарчай і эканамічнай жыцця яўрэйскай абшчыны і да яе павелічэння. У XIX ст. — пач. XX ст. ў руках яўрэяў былі засяроджана амаль уся рамесная вытворчасць у Брэсце, асноўнымі галінамі якой з’яўляліся абутковая і швейная справа. У руках яўрэяў знаходзілася таксама значная частка гандлю. У [[1905]] г. некалькі яўрэяў было забіта падчас пагромаў. Пасля таго як Гродна адышоў да Расіі, яўрэі складалі большасць насельніцтва горада. У XIX ст. — пач. XX ст. працягваўся рост колькасці яўрэйскага насельніцтва Гродна, але працэнт яўрэяў сярод жыхароў горада паменшыўся. Так, у [[1816]] г. у Гродне жылі 8 422 яўрэя (85 % ад усяго насельніцтва), у [[1859]] г. — 10 300 (53 %), у [[1887]] г. — 27 343 (68,7 %), у [[1897]] г. — 22 684 (48,4 %), у [[1910]] г. — 31 055. У [[1790]] годзе і [[1816]] яўрэям Гродна прыйшлося перажыць крывавыя паклёпы. Традыцыйнымі крыніцамі даходу гродзенскіх яўрэяў былі гандаль (галоўным чынам сельскагаспадарчымі прадуктамі і лесам), рамёствы, а ў другой палове XX ст. — прамысловасць. У [[1887]] г. яўрэям Гродна належалі 88 % камерцыйных прадпрыемстваў, 76 % фабрык і майстэрняў, 65,2 % нерухомай маёмасці. У час [[Вайна 1812 года|Айчыннай вайны]] [[1812]] г. яўрэі Беларусі аказалі вялікую дапамогу рэгулярнай арміі Расіі і партызанам. Пасля падзелаў [[РП|Рэчы Паспалітай]] рассяленне яўрэяў было абмежавана тэрыторыямі беларускіх губерняў ([[мяжа аселасці]]). Гэта садзейнічала павелічэнню яўрэйскага насельніцтва з 350 тыс. чалавек у 1863 г. да 890 тыс. чалавек у 1897 г. і 1250 тыс. чалавек у 1914 г. (каля 14 %). Прыблізна 50—60 % яўрэяў у канцы XIX — пачатку XX ст. пражывала ў гарадах, што паўплывала на складанне асаблівасцей гарадской культуры на Беларусі. Гэта былі, у большасці, прадстаўнікі артадаксальнага іудаізму. Частка яўрэяў спавядала [[хасідызм]]. Першапачаткова ўваход у [[расійская імперыя|Расійскую імперыю]] не аказаў моцнага ўплыву на традыцыйны ўклад жыцця яўрэяў. Яны працягвалі жыць кагаламі, зберагаючы ўсе рэлігійныя традыцыі. Істотныя культурныя змены пачаліся пасля адмены кагальнай сістэмы кіравання ў [[1844]] г. Значная частка яўрэяў адыходзіць ад старажытных традыцыйных норм жыцця і ўспрымае еўрапейскія нормы гарадской культуры ([[Гаскала]]). Пагромы [[1881]] і [[1883]] на Беларусь не распаўсюдзіліся. Яўрэі займаліся лесапільным і гарбарным промысламі, рознічным гандлем, скупкай сельскагаспадарчай прадукцыі (лёну, пянькі, шчаціння), якую яўрэі-скупшчыкі прадавалі яўрэям-купцам, якія гандлявалі з замежжам. Пасля пераходу Беларусі да Расеі [[Шклоў]] стаў важным гандлёвым цэнтрам на шляху паміж Расіяй і Заходняй Еўропай. Невялікая група яўрэяў — буйныя аптовыя гандляры, будаўнічыя падрадчыкі і пастаўшчыкі арміі — хутка багацела, але большасць яўрэяў Беларусі жылі ў нястачы. Ратуючыся ад галечы, многія перасяляліся на Украіну, на поўдзень Расіі, а з 1880 г. — у ЗША. Тым не менш яўрэйскае насельніцтва расло. У 1847 г. у Беларусі жылі 225727 яўрэяў, а ў 1897 г. — 724548 (13,6 % усяго насельніцтва). У Мінску жылі 47560 яўрэяў (52 % усяго насельніцтва), у Віцебску — 34420 (52,4 %), у Магілёве — 21539 (50 %), у Пінску — 21065 (74,2 %), у [[Бабруйск]]у — 20759 (60,5 %), у [[гомель|Гомелі]] — 20385 (54,8 %). Заснаваныя ў XIX ст. «Літоўскія» ешывы ў [[Валожын]]е, [[іўе|Іўі]], [[Мір]]ы і [[ружаны|Ружанах]] далі нямала выбітных навукоўцаў і рабінаў. У мястэчках Беларусі сфармаваўся ўклад жыцця, які меў мясцовыя асаблівасці, і адмысловы паўночна-заходні дыялект мовы ідыш. На пачатку XX ст. колькасць яўрэяў дасягала мільёна чалавек. Яўрэйская меншасць складала да 60 % гарадскога насельніцтва Беларусі. Пасля [[лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] г. «мяжа аселасці» была адменена, і яўрэі ў вялікай колькасці рассяліліся па ўсёй тэрыторыі былой Расійскай імперыі. З гэтага часу колькасць яўрэйскай меншасці Беларусі працягвала зніжацца: * 1914 г. — 1125 тыс. (~14 %); * 1926 г. — 407 тыс. (8,2 %); * 1939 г. — 375 тыс. (6,7 %)<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=3</ref>; * 1959 г. — 150 тыс. (1,9 %); * 1970 г. — 148 тыс. (1,6 %); * 1979 г. — 135,5 тыс. (1,4 %); * 1989 г. — 112 тыс. (1,1 %); * 1999 г. — 27,8 тыс. (0,3 %); * 2009 г. — 12,9 тыс. (0,1 %). У час Першай сусветнай вайны яўрэяў двойчы высялялі з Брэста. З пераходам Брэста да Польшчы (1919) жыццё яўрэйскай абшчыны аднавілася. Разам з рэлігійнай актыўнасцю значнае месца надавалася свецкай культурнай дзейнасці. У горадзе былі дзве яўрэйскія гімназіі, чатыры сінагогі, каля 30 малітоўных дамоў, яўрэйскія прафсаюзы, жаночыя і моладзевыя арганізацыі; 12 з 44 членаў гарадскога савета былі яўрэямі, у тым ліку і віцэ-мэр Брэста. Аднак уплывовыя былі і заўзятыя [[антысемізм|антысеміты]], якія зладзілі пагром у [[1937]] г. Нягледзячы на частыя вайны (Беларусь была арэнай мноства бітваў, у тым ліку бітваў [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]]) і антырэлігійных акцый савецкіх уладаў, у рэспубліцы захавалася нямала будынкаў сінагог. [[Файл:Chagall France 1921.jpg|thumb|[[Марк Шагал]] (1887—1985), беларускі і французскі мастак]] [[Файл:Weizmann 1948.jpg|thumb|[[Хаім Вейцман]] (1874—1952), першы прэзідэнт [[Ізраіль|Ізраіля]]]] Выхадцамі Беларусі былі пісьменнік [[Мендэле Мойхер-Сфорым]], мастак [[Марк Шагал]], гісторык і мысліцель [[Сямён Маркавіч Дубноў|Сямён Дубнаў]], дырыжор [[Барыс Эмануілавіч Хайкін|Барыс Хайкін]] (1904—1978), будучыя прэзідэнты і прэм’ер-міністры Ізраіля [[Хаім Вейцман|Х. Вейцман]], [[Іцхак Шамір|І. Шамір]], [[Шымон Перэс|Ш. Перэс]], публіцыст і грамадскі дзеяч А. Ахімеір, рабін і актыўны ўдзельнік сіянісцкага руху [[Ісак Майсеевіч Нісенбаум|І. Нісенбаум]] і многія іншыя. Тут заснаваў знакамітую мастацкую школу [[Іегуда Пэн|І. Пэн]]. У Полацку вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], які адрадзіў у Эрэц-Ісраэль сучасны [[іўрыт]]. У Гомелі з’явіўся адзін з першых атрадаў яўрэйскай самаабароны (1903), удзельнікі якога, якія перасяліліся неўзабаве ў Эрэц-Ісраэль, паклалі пачатак другой Аліі і заснавалі арганізацыю Ха-Шамэр. Беларусь стала таксама першым і найбольш значным цэнтрам яўрэйскага рабочага руху. У [[1902]] г. у Мінску адбыўся II З’езд расійскіх сіяністаў; буйнымі цэнтрамі яўрэйскага рабочага руху былі таксама Бабруйск, Гомель і Віцебск. Прыхільнікамі Бунда былі рамеснікі, рабочыя і частка інтэлігенцыі. У 1905 г. [[Бунд]] узначальваў рэвалюцыйны рух у Беларусі. Разам з сіянісцкім рабочым рухам ён арганізаваў у кожным горадзе яўрэйскую самаабарону, дзякуючы якой большасць яўрэйскіх суполак Беларусі не пацярпелі ад пагромаў. У пачатку Першай сусветнай вайны ўцекачы з Польшчы і Літвы былі сардэчна прынятыя яўрэямі Беларусі. Выхадцамі з Брэста былі яўрэйскі паэт і журналіст М. Барэйша, амерыканскі прафсаюзны лідар [[Давід Дубінскі|Д. Дубінскі]], савецкі военачальнік генерал-маёр танкавых войскаў М. В. Рабіновіч (1901—1977), дзяржаўны дзеяч Ізраіля [[Менахем Бегін|М. Бегін]]. Адным з кіраўнікоў гераічнай абароны Брэсцкай крэпасці быў яўрэй [[Яўхім Майсеевіч Фамін|Яфім Фамін]] (1909—1941 гг.; пасля вайны на месцы яго расстрэлу ля Холмскіх варот ўстаноўлена мемарыяльная дошка, на Алеі памяці усталяваны барэльефны партрэт героя, адна з вуліц горада носіць яго імя). У Гродне доўгі час жылі рэдактар выданняў на іўрыце і перакладчык [[Аўраам Шалом Фрыдберг]] (1838—1902) і паэт [[Лейб Найдус]]. Родам з Гродна былі прыдворны фатограф і аўтар вершаў на іўрыце [[Канстанцін Аляксандравіч Шапіра|Аба Ашэр (Канстанцін Аляксандравіч) Шапіра]] (1839—1900), мастак [[Леў Бакст]] і скульптар [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург|Ілля Гінцбург]]. Адна з першых у Расіі кааператыўных [[пазыка]]-ашчадных кас была заснавана ў Гродне ў [[1898]] г. У Гродне дзейнічаў адзін з першых яўрэйскіх сацыялістычных гурткоў (1875—1876). З канца [[1890-я|1890-х]] гг. у горадзе існавалі розныя групоўкі яўрэйскага рабочага руху, сярод якіх вылучаліся актыўнасцю члены [[Бунд]]а. Удзельнікі рабочага руху згулялі важную ролю ў арганізацыі яўрэйскай самаабароны. У [[1906]] г. у Гродне функцыянавалі 100 [[Хедар|хедараў]] (1200 навучэнцаў), сем пачатковых мужчынскіх школ (566 навучэнцаў), пяць жаночых школ (527 вучняў). У [[1907]] г. у Гродне былі адкрыты Гродзенскія педагагічныя курсы — адзіная ў Расіі навучальная ўстанова для падрыхтоўкі яўрэйскіх настаўнікаў. Курсы былі заснаваны Таварыствам для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі. Пры курсах мелася бібліятэка. Палестынафільскі і [[Сіянізм|сіянісцкі]] рухі мелі ў Гродне глыбокія карані. У [[1872]] г. у Гродне было заснавана таварыства для перасялення ў [[Палестына|Палестыну]]; іншае аналагічнае таварыства набыло ўчастак зямлі ў Пэтах-Тыкве пры заснаванні гэтага паселішча ([[1880]]). Адным з першых пасяленцаў Пэтах-Тыквы быў Мардэхай Дыскін (1844—1914) з Гродна. Таварыства Хавевей Цыён у Гродне аказала ў [[1890]] г. шчодрую падтрымку ў пабудове яўрэйскай жаночай школы ў Яффе. Актыўнымі ўдзельнікамі сіянісцкага руху былі выхадцы з Гродна браты Бецалель і Лейб Яфе. У пач. [[1915]] года казачыя часткі Расійскай арміі зладзілі ў Гродне пагром. У красавіку 1915 яўрэйскае насельніцтва з Гродзенскай губерні па распараджэнні вышэйшага ваеннага камандавання — галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча і начальніка штаба генерала Н. Янушэвіча — было выслана з губерні. Лютаўская рэвалюцыя 1917 спарадзіла ў асяроддзі яўрэяў вялікія надзеі. Яўрэйскія партыі выйшлі з падполля. У Мінску пачалі выдавацца некалькі яўрэйскіх часопісаў, у тым ліку сіянісцкі «Дэр ід» і бундаўскі «Дэр Векер». На выбарах ва Устаноўчы сход у Мінскім павеце за сіяністаў прагаласавалі 65400 чалавек, за Бунд і меншавікоў — 16 270. Кастрычніцкі пераварот 1917 ўнёс радыкальныя змены ў жыццё яўрэяў Беларусі. У ходзе грамадзянскай вайны сімпатыі яўрэйскага насельніцтва апынуліся на баку савецкай улады і Чырвонай арміі, якія змагаліся з [[антысемітызм]]ам. У баях з [[грамадзянская вайна ў Расіі|белагвардзейцамі]] і [[Польска-савецкая вайна|палякамі]] загінулі тысячы маладых яўрэяў. У выніку эканамічных мерапрыемстваў бальшавіцкіх уладаў была разбурана гаспадарчая структура мястэчка, сотні тысяч былых рамеснікаў і гандляроў пазбавіліся не толькі заробку, але і грамадзянскіх правоў («лішэнцы»). Індустрыялізацыя, якая пачалася ў Савецкім Саюзе спрыяла масавым міграцыям, дысперснаму рассяленню яўрэяў і дала магутнае паскарэнне працэсу асіміляцыі. З іншага боку, 1920-я гг. і першая палова 1930-х гг. — час шырокага распаўсюджвання пэўных формаў культурнага жыцця і адукацыі на мове ідыш (літаратура, тэатр, фальклорная і прафесійная музыка). === [[СССР]] === [[Файл:Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg|thumb|Герб [[БССР]] (1927—1937). Дэвіз напісаны на чатырох мовах, у тым ліку і на [[ідыш]]]] ==== 1920-1930-я гг. ==== ===== [[БССР]] ===== [[Файл:Змітрок Бядуля.jpg|200px|thumb|[[Змітрок Бядуля]] (1886—1941), беларускі паэт і празаік]] Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, у межах працэсу «[[беларусізацыя|беларусізацыі]]» былі створаны ўмовы для развіцця нацыянальнай культуры яўрэяў. У ліпені [[1924]] г. яўрэйская мова ([[ідыш]]) стала адной з дзяржаўных у [[БССР]]. Пры [[інбелкульт|Інбелкульце]] ў тым жа годзе быў адкрыты яўрэйскі аддзел. З [[1925]] г. у яго склад уваходзіла чатыры камісіі. Кіраўніком быў Б. Аршанскі. У [[1928]] г. яўрэйскі аддзел быў трансфарміраваны ў сектар пры [[АН БССР]]. Пры ім выдаваўся навуковы часопіс «Цайтшрыфт» (''Штогоднік''), у якім друкаваліся даследаванні супрацоўнікаў сектара. Актыўны ўдзел у працы сектара прынялі І. Сосіс, Г. Аляксандраў і Л. Галамшток. У [[1932]] г. на базе яўрэйскага сектара Інбелкульта быў заснаваны Інстытут яўрэйскай пралетарскай культуры пры АН БССР пад кіраўніцтвам І. Сосіса. У ім дзейнічала пяць камісій: лінгвістычная, гістарычная, літаратурная, сацыяльна-эканамічная і антырэлігійная. У сярэдзіне [[1935]] г. інстытуты і сектары, якія даследавалі гісторыю і культуру нацыянальных меншасцей на тэрыторыі Беларусі, былі аб’яднаны ў [[Інстытут нацыянальных меншасцей АН БССР|Інстытут нацыянальных меншасцей]]. Дырэктарам быў прызначаны [[Станіслаў Юр’евіч Матулайціс|Станіслаў Матулайціс]]. Аднак ужо ў маі [[1937]] г. Інстытут нацыянальных меншасцей быў ліквідаваны. Па перапісу 1926, у Беларусі жылі 407 тыс. яўрэяў (8,2 % насельніцтва), у тым ліку ў Мінску — 53686 (40,8 %), у Гомелі — 37 475 (43,7 %), у Віцебску — 37013 (37,5 %), у Бабруйску — 21558 (42 %). Па перапісу 1939 г., у Беларусі засталося 375 тыс. яўрэяў (6,7 % насельніцтва). Яўрэйскія камуністы (Яўсекцыя) у Беларусі вялі асабліва актыўную прапаганду супраць іудаізму, яўрэйскага ўкладу жыцця і яўрэйскай нацыянальнай салідарнасці. [[Хедар]]ы і ешывы былі зачыненыя, а сінагогі былі выкарыстаныя для свецкіх патрэб. Усё ж да канца 1920-х гг. яўрэі змагаліся за права друкавання сідураў, календароў і іншых рэлігійных выданняў, а таксама за права ўтрымання сінагог. Былі створаны падпольныя хедары і ешывы. Улады бязлітасна змагаліся з [[сіянізм]]ам. Аднак падпольныя сіянісцкія моладзевыя арганізацыі Ха-Шамэр ха-цаір, Кадзіма, Хе-Халуц дзейнічалі да канца 20-х гг., калі яны былі ліквідаваныя шляхам масавых арыштаў і іншых рэпрэсій. Адначасова камуністы-яўрэі, якія падтрымлівалі уладу, імкнуліся стварыць у Беларусі новую, савецкую яўрэйскую культуру на ідыш. Была створана сетка школ з выкладаннем на гэтай мове; у 1932—1933 гг. іх наведвалі 36650 вучняў (55 % усіх яўрэйскіх дзяцей школьнага ўзросту). Пры Беларускім універсітэце існаваў інстытут для настаўнікаў яўрэйскіх школ. У [[1931]] годзе ў 10 судах судаводства вялося на ідыш. Некаторы час лозунг «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!» быў напісаны на гербе БССР на ідыш, разам з беларускай, польскай і рускай мовамі. У Мінску паўстаў адзін з цэнтраў яўрэйскай савецкай літаратуры, тут тварылі [[Ізі Харык|І. Харык]], [[Майсей Саламонавіч Кульбак|М. Кульбак]], [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|З. Аксельрод]]. У Беларусі працавалі яўрэйскія паэты [[Майсей Саламонавіч Тэйф|М. Тэйф]], Г. Камянецкі (1895—1957), рэжысёр [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Беларускага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра]] (БелДзяржЯТа, [[1926]]) М. Рафальскі, акцёры Юдзіф Арончык (1908—1993), А. Трэпель (1908—1969), тэатральныя мастакі [[Цфанія-Гедалія Якаўлевіч Кіпніс|Ц. Кіпніс]] (1905—1982), Б. Е. Малкін (1908—1972) і многія іншыя. У 1920—30-х гг. на тэрыторыі БССР было створана больш за дзесяць яўрэйскіх нацыянальных местачковых Саветаў і сельскіх Саветаў. Да сярэдзіны 1930-х гг. дзейнічала Яўрэйскае бюро ЦК КП(б)Б. Яўрэйскія секцыі існавалі пры СНК БССР, народным камісарыяце асветы і інш. Для падрыхтоўкі нацыянальных кадраў былі адкрыты яўрэйскія секцыі пры БДУ, педагагічных і настаўніцкіх інстытутах. Былі заснаваны тры яўрэйскія педагагічныя тэхнікумы (у [[Мінск]]у, [[гомель|Гомелі]] і [[Віцебск]]у), Мінскі настаўніцкі інстытут нацыянальных меншасцей, яўрэйскія аддзяленні на [[педагагічны факультэт БДУ|педфаку]] [[БДУ]] і Магілёўскім тэхнікуме палітычнай асветы, у саўпартшколе і сельскагаспадарчым тэхнікуме. Канец 1920-х — першая палова 1930-х гг. сталі перыядам росквіту яўрэйскай культуры БССР. Так, у 1926 годзе ў Мінску быў адкрыты Беларускі дзяржаўны яўрэйскі тэатр, яго першымі артыстамі сталі выпускнікі яўрэйскага сектара Беларускай драматычнай студыі ў Маскве. Тэатр знаходзіўся ў будынку былой Мінскай харальнай сінагогі, які цяпер належыць Рускаму драматычнаму тэатру. У [[1949]] г., паводле загада [[савет міністраў БССР|Саўміна БССР]], яўрэйскі тэатр быў закрыты. У Мінску існавала гарадская яўрэйская бібліятэка імя І. Л. Перэца. (Была закрыта ў [[1938]] г.) Яе фонды (каля 40 тыс. кніг) былі перададзены ў Беларускую дзяржаўную бібліятэку імя У. І. Леніна, дзе быў створаны яўрэйскі аддзел. У гэты перыяд у БССР актыўна развіваўся яўрэйскі друк. Выдаваліся часопісы «Штэрн» (''«Зорка»''), шматлікія газеты, напрыклад, «Дэр юнгер арбэтэр» (''«Малады рабочы»''), штодзённая газета «Акцябэр» («Кастрычнік») і піянерская газета «Дэр юнгер ленінец» (''«Малады ленінец»'') на яўрэйскай мове (ідыш). Пры Саюзе пісьменнікаў БССР працавала яўрэйская секцыя. Яна налічвала больш за сорак пісьменнікаў. У [[1931]] годзе ў Мінску адбылася сусветная канферэнцыя яўрэйскіх пісьменнікаў. Аднак ужо ў 1930-х гг. назіраецца прыкметны заняпад яўрэйскай культуры, якая развівалася ў рамках камуністычнай ідэалогіі. Да канца 1930-х гг. большасць яўрэйскіх культурных і выхаваўчых устаноў была ліквідавана. Пачаліся сістэматычныя «чысткі» у колах яўрэйскай інтэлігенцыі Беларусі (у прыватнасці, у 1937 г. былі арыштаваныя І. Харык і М. Кульбак, а ў 1941 г. — З. Аксельрод). З другой паловы 1930-х гг. працэсы развіцця яўрэйскай культуры на Беларусі былі згорнуты. Значная [[міграцыя]], [[асіміляцыя]] і [[халакост|этнацыд]] падчас [[другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] аказалі вялікі ўплыў на змяншэнне колькаснага складу беларускага яўрэйства. ===== [[Заходняя Беларусь]] ===== У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскім кіраваннем, яўрэйскае жыццё працякала інакш. Па перапісу [[1931]] г., на тэрыторыі ваяводстваў, населеных беларусамі ([[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]], [[Палескае ваяводства|Палескага]] і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]]), яўрэі складалі 9,7 % насельніцтва. Ранейшая эканамічная сістэма захавалася, яўрэі працягвалі займацца гандлем і рамёствамі, але большасць жыла ў крайняй нястачы. Аднак яўрэйская культура развівалася без прымусовай рэгламентацыі ідэй. Дзейнічалі хедары і ешывы. У адказ на дыскрымінацыйныя абмежаванні польскіх уладаў (тайная працэнтная норма) была створана сетка свецкіх школ на [[іўрыт|іўрыце]] (Тарбут, Яўне). Яўрэі былі актыўныя ў розных партыях — ад камуністычнай да артадаксальна — рэлігійнай Агудат Ісраэль; моцным быў уплыў сіяністаў. Моладзевыя сіянісцкія арганізацыі ад вельмі левых (Ха-Шамэра ха-цаір) і да вельмі правых (Бетар) налічвалі вялікую колькасць членаў. Ідыш заставаўся гутарковай мовай яўрэйскіх мас; шырока быў распаўсюджаны і іўрыт. Яўрэйскія абшчыны Заходняй Беларусі падтрымлівалі цесную сувязь з іншымі цэнтрамі яўрэйскай культуры ў Польшчы: [[Вільня]]й, [[Беласток]]ам і [[Варшава]]й. У 1939 г., пасля далучэння Заходняй Беларусі да Савецкага Саюза, у межах БССР апынулася каля 750 тыс. яўрэяў. Савецкая адміністрацыя прыступіла да ліквідацыі рэлігійных, сіянісцкіх і іншых яўрэйскіх арганізацый. Былі арыштаваныя і сасланыя «буржуазныя элементы». Большасць актывістаў ўсіх партый, уключаючы камуністычную, а таксама многія дзеячы адукацыі і культуры былі рэпрэсаваныя. Толькі нешматлікія з іх здолелі часова прыжыцца ў савецкай сістэме, напрыклад, былыя дзеячы камуністычнага падполля ў Польшчы [[Вера Харужая]] (1903—1942) і Х. Александровіч (1903—1945), музыканты [[Эдзі Рознер|Э. Рознер]] (1910—1976), М. Вайнберг і некаторыя іншыя. Пасля Першай сусветнай вайны у Гродна актывізаваўся сіянісцкі рух. Праз вучэбную сетку Тарбут распаўсюджвалася веданне іўрыту, вялася падрыхтоўка моладзі да перасялення ў Эрэц-Ісраэль. У Гродне паўстала першая ў Заходняй Беларусі ячэйка Хе-Халуц. У 1920—1939 гг. выбітны талмудыст, рабін [[Шымон Іехуда Шкоп]] узначальваў вялікі ешыбот Шаарэй ха-Тора. Яўрэйскае насельніцтва Гродна амаль не расло, а адносная колькасць яго памяншалася (1921 г. — 53,9 %; 1931 г. — 42,6 %). Яўрэяў сістэматычна выцяснялі з займаных імі пазіцый, а з сярэдзіны 1930-х гг. польскія шавіністы арганізавалі эканамічны байкот яўрэяў. Яўрэйскі працоўны рух у Гродна змагаўся супраць нацыянальнай дыскрымінацыі яўрэйскіх працоўных з боку польскага ўрада. Немцы занялі Брэст [[15 верасня]] [[1939]] года і адразу ж сагналі многіх яўрэяў на прымусовыя работы. Аднак па [[Пакт Молатава-Рыбентропа|дамове]] паміж [[СССР]] і [[Трэці рэйх|Германіяй]] аб падзеле [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], [[22 верасня]] Брэст перайшоў да СССР. Савецкія ўлады расфарміравалі супольныя ўстановы, забаранілі ўсялякую палітычную дзейнасць (за выключэннем камуністычнай) і арыштавалі яўрэйскіх кіраўнікоў. Дзесяткі яўрэяў былі высланы ў аддаленыя раёны СССР. 18-20 верасня 1939 г., пасля сыходу польскіх частак і перад уступленнем савецкіх войскаў, у Гродна ўспыхнуў буйны пагром. У 1939-40 гг. таемны сіянісцкі цэнтр у Гродне перапраўляў у Вільню яўрэяў, якія меліся перасяліцца ў Палестыну. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-138-1091-07A, Russland, Mogilew, Juden auf Dorfstraße.jpg|thumb|250px|Перасяленне яўрэяў [[магілёў|Магілёва]] у [[магілёўскае гета|гета]] у ліпені [[1941]] года]] [[Файл:Ringelblum collection - Ghetto in Grodno in occupied Poland.jpg|thumb|250px|Перасяленне яўрэяў [[Гродна]] ў [[гродзенскае гета|гета]]. Лістапад [[1941]].]] [[Файл:Grodno Ghetto, November 1941.jpg|thumb|250px|Немцы зганяюць яўрэяў [[Гродна]] ў [[гродзенскае гета|гета]]. Лістапад 1941.]] [[Файл:Great sinagoga Grodno 1a.jpg|thumb|250px|[[Вялікая харальная сінагога, Гродна|Вялікая харальная сіынагога]] ў Гродне, падчас вайны знаходзілася на тэрыторыі Гродзенскага гета. Часта з’яўлялася месцам збору яўрэяў перад адпраўкаю ў канцлагеры, таксама поруч яе расстрэльвалі вязняў гета.]] [[Файл:Bundesarchiv N 1576 Bild-006, Minsk, Juden.jpg|thumb|Калона вязняў [[мінскае гета|мінскага гета]] на вуліцы. 1941 г. Да пачатку Другой сусветнай вайны 40 % насельніцтва горада складалі яўрэі, пасля прыходу [[чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў 1944 г. у горадзе засталося толькі некалькі яўрэяў]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-N1213-361, Minsk, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Прымусовыя працы яўрэйскага насельніцтва на чыгунцы. [[Мінск]], люты [[1942]] года.]] {{main|Халакост у Беларусі}} З моманту ўварвання нямецкіх войскаў на тэрыторыю Савецкага Саюза Беларусь стала арэнай жорсткіх бітваў, апынуўшыся на галоўным, маскоўскім напрамку прасоўвання армій Гітлера. Імклівасць наступу нямецкіх войскаў прывяла да таго, што большасць яўрэйскага насельніцтва Беларусі не паспела эвакуіравацца. [[24 чэрвеня]] [[1941]] года камуністычнае кіраўніцтва Беларусі таемна збегла са сталіцы, не абвясціўшы аб эвакуацыі. Нават з Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абласцей, дзе ў насельніцтва быў час для збораў, эвакуіраваліся толькі каля траціны яўрэяў. З яўрэяў Брэста амаль ніхто не паспеў эвакуіравацца. Неўзабаве пасля заняцця горада яўрэям было загадана насіць адметны знак — чырвона-белыя шасцікутныя зоркі, у пачатку восені форма знака была змененая — круглыя латы жоўтага колеру. 28-29 чэрвеня падраздзяленне эйнзацгруппен «У» разам з часткамі вермахта расстралялі ў Брэсце чатыры-пяць тыс. яўрэяў. 16 снежня 1941 г. яўрэйскае насельніцтва Брэста было складзена ў гета. Быў створаны юдэнрат і яўрэйская паліцыя (15 паліцэйскіх). У гета знаходзілася 18 000 чалавек (па іншых дадзеных, 27 000). Нацысты акупавалі Гродна [[23 чэрвеня]] 1941. Адразу пасля акупацыі яўрэям было загадана насіць адметны знак — блакітную шасціканцовую зорку. У лістападзе 1941 г. яўрэі былі зняволены ў [[Гродзенскае гета|два гета]]. Ад астатняга горада гета былі аддзеленыя драцянымі загародамі і вартавымі вышкамі. У гета было каля дваццаці пяці тысяч яўрэяў. Па распараджэнні акупацыйных уладаў быў створаны юдэнрат, які налічваў 13 аддзелаў. У ліпені 1941 падраздзяленне эйнзацгруппен «Б» расстраляла ў Гродне каля 100 прадстаўнікоў мясцовай яўрэйскай інтэлігенцыі. У гета часта адбываліся расстрэлы груп яўрэйскага падполля. Член юдэнрата Г. А. Мадэра пакончыў з сабой, каб не браць удзелу ў складанні спісаў асуджаных на знішчэнне. Немцы актыўна займаліся рабаваннем яўрэйскага насельніцтва. У цэнтралізаваным парадку адбывалася адабранне [[золата]] і іншых [[каштоўныя металы|каштоўных металаў]]. Юдэнрат спрабаваў аказаць дапамогу яўрэйскаму насельніцтву. У гета была арганізавана бальніца, адкрыты амбулаторый, аптэка. У абодвух гета дзейнічала сістэма санітарнай службы. Летам 1942 г. лекарам і медсёстрам цаной каласальных намаганняў удалося прадухіліць распаўсюджванне эпідэміі дызентэрыі. У гета было створана 19 прадпрыемстваў, якія пастаўлялі прадукцыю за межы гета, у тым ліку выконвалі заказы нямецкіх уладаў. Кіраўніцтва юдэнрата спадзявалася, што гэта можа дапамагчы яўрэям пазбегнуць знішчэння. У Беларусь было накіравана падраздзяленне эйнзацгрупен «B» генерала паліцыі і брыгадэнфюрэр СС А. Няве — 655 афіцэраў і салдат. Актыўны ўдзел у знішчэнні беларускіх яўрэяў прыняў літоўскі батальён СД; дзейнічалі таксама латышскі і ўкраінскі батальёны і беларускія нацыяналісты. У Брэсце 28-29 чэрвеня 1941 года зондэркаманда СС зладзілі аблавы, падчас якіх было расстраляна пяць тысяч (з дваццаці шасці тысяч яўрэяў горада). У Пінску 5-7 жніўня немцы забілі 4,5 тыс. яўрэяў (з дваццаці тысяч). Усяго ў першыя тыдні вайны ў Заходняй Беларусі было знішчана не менш пяцідзесяці тысяч яўрэяў. [[8 снежня]] былі расстраляныя дзевяць тысяч яўрэяў у [[Слонім]]е, 4,5 тыс. — у [[навагрудак|Наваградку]]. Тысячы яўрэяў загінулі ў [[баранавічы|Баранавічах]], [[ліда|Лідзе]], [[вілейка|Вілейцы]], [[Кобрын]]е, [[Мір]]ы і іншых гарадах. Хваля забойстваў хутка дасягнула і ўсходніх абласцей. У [[магілёў|Магілёве]] на працягу верасня-кастрычніка гітлераўцы знішчылі каля дзесяці тысяч яўрэяў, у [[Віцебск]]у — шаснаццаць тысяч, у Барысаве — дзве тысячы, у Рэчыцы — тры тысячы (лістапад). Яшчэ да канца 1941 г. было цалкам знішчана насельніцтва мястэчак [[Парычы]], [[Зембін]], [[Лагойск]], [[Чашнікі]] і іншых. Летам і восенню 1941 па распараджэнні акупацыйных уладаў адбывалася адабранне золата і іншых каштоўных металаў у яўрэйскага насельніцтва. Толькі з сінагог Брэста было вывезена 100 кг срэбра. Пасля канфіскацыі, як гаворыцца ў справаздачы Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, «…усе сінагогі і малітоўныя дамы былі занятыя пад стайні і гаражы». Тых, хто застаўся ў жывых, ізалявалі ў гета. За гады вайны ў Беларусі было створана сто адзінаццаць гета. Іх тэрыторыі абнасілася калючым дротам і ахоўвалася войскамі, самавольны выхад караўся смерцю; вязні абавязаны былі насіць адметны знак. У беларускія гета былі дастаўлены дзесяткі тысяч яўрэяў Германіі, [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Чэхаславакія|Чэхіі і Славакіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[венгрыя|Венгрыі]], [[нідэрланды|Нідэрландаў]]. Самыя вялікія гета былі ў [[Мінскае гета|Мінску]] (сто тысяч чалавек), [[Брэсцкае гета|Брэсце]] (сорак тры тысячы), [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Віцебскае гета|Віцебску]] (па дваццаць тысяч), [[Барысаўскае гета|Барысаве]], [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыску]] (па дзесяць тысяч), [[Слуцкае гета|Слуцку]] (пяць тысяч), [[Гомельскае гета|Гомелі]] (чатыры тысячы), [[Гродзенскае гета|Гродна]], [[жлобінскае гета|Жлобіне]] (па дзве тысячы). Сорак пяць гета ва Усходняй Беларусі праіснавалі некалькі месяцаў. У кастрычніку 1941 г. былі праведзены «акцыі» ў гета Слуцка і Шклова, у лістападзе — у Бабруйску, Оршы, у снежні — у Віцебску, Полацку, Гомелі, Сянно, Чачэрску і іншых. У другой палове 1942 нацысты знішчылі амаль усе гета ў Заходняй Беларусі. [[15 кастрычніка]] 1942 г. загінулі яўрэі Брэста, [[27 кастрычніка]] па асабістым распараджэнні Гімлера былі расстраляныя ацалелыя яўрэі Пінска. Затым надышла чарга гета Журавічаў, Дзярэчына, Галынкі і многіх іншых; ў кастрычніку 1943 г. было знішчана [[Мінскае гета]]. Апошнімі [[17 снежня]] 1943 г. загінулі вязні гета ў Баранавічах. Па прыблізных ацэнак, у гета Беларусі было знішчана больш за пяцьсот тысяч яўрэяў, у тым ліку каля пяцідзесяці тысяч яўрэяў з іншых краін. У лістападзе — снежні 1942 гродзенскае гета № 2 было ліквідавана. Частка яўрэяў была адпраўлена ў перасыльны лагер у вёсцы Калбасіна недалёка ад горада. Многія былі забітыя ў гэтым лагеры, а астатнія накіраваны ў лагеры смерці на тэрыторыі Польшчы і знішчаны там. У лютым-сакавіку 1943 г. было ліквідавана гета № 1. Апошні старшыня юдэнрата доктар Бравер быў забіты. Частка зняволеных гета была расстраляна, а астатнія вывезены ў [[Трэблінка|Трэблінку]]. З 15 па 18 кастрычніка 1942 г. каля 17 тыс. яўрэяў Брэста былі вывезены на чыгуначную станцыю Бронная Гара і расстраляныя. У 1942 г. яўрэі ў брэсцкім гета атрымлівалі 150 г хлеба ў дзень. Для таго, каб выратаваць яўрэйскае насельніцтва ад голаду і хвароб, юдэнрат Брэста ўтрымліваў дзіцячы дом на 80 чалавек, дзіцячы сад (135 дзяцей), бальніцу (75 ложкаў), дом састарэлых (80 месцаў), начлежны дом (150—200 чалавек). У Брэсце функцыянавала грамадская кухня, якая абслугоўвала бясплатнымі абедамі да 3800 вязняў. Па ініцыятыве акупацыйных уладаў у канцы чэрвеня 1942 года ў Брэсце былі адкрыты арцелі, у іх працавала 7994 чалавека. У гета Брэста дзейнічалі яўрэйскія падпольныя арганізацыі: з канца снежня 1941 падпольная арганізацыя «Вызваленне», з пачатку 1942 — «Некама» (''«Помста»'') пад кіраўніцтвам Фрумкі Патніцкай. У сяр. 1942 падпольны рух у гета ўзначаліў Ар’е Шейнман. Падпольшчыкі выраблялі ў майстэрнях гета зброю, стваралі таемныя зброевыя склады. У раёне Брэста дзейнічаў партызанскі атрад імя Шчорса пад камандаваннем П. Пранягіна, куды ахвотна прымалі яўрэяў, у тым ліку шматлікіх уцекачоў з гета. Па ініцыятыве камандавання атрада пры ім быў створаны яўрэйскі сямейны лагер. Гета Беларусі былі агменямі антынацысцкага супраціву. Адна з першых падпольных груп на чале з [[Смоляр|Г. Смолярам]] узнікла ў мінскім гета. Падпольныя арганізацыі вязняў існавалі таксама ў гета Баранавічаў, Бабруйска, Брэста, Гродна і іншых гарадоў і мястэчак: напрыклад, у Красным група моладзі запасалася зброяй і выводзіла людзей у партызаны<ref>http://belisrael.info/?p=11860</ref>. У шэрагу гета напярэдадні масавых расстрэлаў ўспыхвалі паўстання: у [[нясвіжскае гета|Нясвіжы]] ([[22 ліпеня]] 1942), Міры ([[9 жніўня]] 1942 г.), [[камянецкае гета|Камянцы]] ([[9 верасня]] 1942), [[тучынскае гета|Тучына]] ([[23 верасня]] 1942), [[клецкае гета|Клецку]] ([[21 ліпеня]] 1943 г.). Узброены супраціў аказалі таксама вязні гета ў [[глыбоцкае гета|Глыбокім]], [[кобрынскае гета|Кобрыне]], [[навагрудскае гета|Наваградку]]. У Лахве [[3 верасня]] 1942 выведзеная на расстрэл калона вязняў кінулася на канвой: загінула каля двух тысяч яўрэяў, але шэсьцьсот чалавек здолелі сысці ў лес, каб далучыцца да партызанаў. Некаторыя яўрэі знайшлі прытулак у сяброў і знаёмых — беларусаў і палякаў, якія з рызыкай для жыцця хавалі уцекачоў. Групы супраціву ў гета мелі сувязь з партызанскімі атрадамі; сувязныя збіралі падрыхтаваныя для партызан медыкаменты, зброю, боепрыпасы, выводзілі ў лес людзей. Уцекачы з Мінскага гета арганізавалі або папоўнілі дзевяць партызанскіх атрадаў і адзін батальён. 106-ы партызанскі атрад (пазней — атрад імя Калініна; каля ста пяцідзесяці чалавек), якім камандаваў былы вязень гета Ш. Зорын, забяспечваў харчаваннем многія іншыя атрады і групы. Атрад прыняў шмат уцекачоў з гета. У Налібоцкай пушчы блізу Навагрудку дзейнічаў [[Бельскія (партызаны)|яўрэйскі партызанскі атрад]] імя Кутузава пад камандаваннем Т. Бельскага (пры атрадзе існаваў так званы «сямейны лагер» — каля 1,2 тыс. яўрэяў). Аднак антысемітызм не быў чужы шматлікім партызанам; нярэдка яны праганялі уцекачоў-яўрэяў, адабраўшы прынесеную імі зброю, харчаванне і грошы, а часам і расстрэльвалі. Па-за гета яўрэі Беларусі таксама прымалі ўдзел у антынацысцкім супраціве. У кастрычніку 1941 г. карнікі павесілі юную мінскую падпольшчыцу Машу Брускіну (1924—1941). Камуністычным падполлем ў Мінску кіраваў І. П. Казінец (1910—1942; пасмяротна ўдастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]). Намеснікам камандзіра вялікага партызанскага атрада быў яўрэй Д. Кеймах. Адным з арганізатараў партызанскага руху ў Пінскай вобласці стаў Ш. І. Бярковіч (1918—1942). У баях на тэрыторыі Беларусі вызначыліся: адзін з арганізатараў абароны Брэсцкай крэпасці Я. Фамін (1909—1941); Героі Савецкага Саюза артылерыст капітан Б. Хігрын (1909—1941), генерал-лейтэнант танкавых войскаў С. Крывашэін (1899—1978), пяхотнікі маёр М. Шварцман (1911—1944) і старэйшы лейтэнант А. Панціелеў (1919—1944). Палі на франтах Другой сусветнай вайны ўраджэнцы Беларусі Героі Савецкага Саюза М. Співак (1919—1943), Ю. Шандалаў (1923—1945), І. Катунін (1908—1944), А. Смалякоў (1908—1943) і многія іншыя. Вядомыя сямнаццаць яўрэяў-камандзіраў і 32 камісара партызанскіх атрадаў, чацвёра камандзіраў брыгад, сямёра намеснікаў начальнікаў штабоў брыгад, пятнаццаць начальнікаў штабоў партызанскіх атрадаў у Беларусі. У гродзенскім гета дзейнічала яўрэйская падпольная арганізацыя. У канцы 1942 г. яна надрукавала ўлётку з заклікам да ўзброенага супраціву. У майстэрнях гета выраблялі зброю. Невялікай колькасці яўрэяў ўдалося бегчы ў лясы і далучыцца да партызанскіх атрадаў. 20 тыс. яўрэяў Гродна загінулі. Каля 180 яўрэям горада і навакольных паселішчаў удалося выратавацца і хавацца ад немцаў, пакуль Гродна не быў вызвалены савецкай арміяй [[16 ліпеня]] [[1944]]. ==== Пасляваенны час ==== [[Файл:Azgur (silver) rv.gif|thumb|156px|[[Памятныя манеты Беларусі|Памятная манета НБРБ]], прысвечаная [[Заір Ісакавіч Азгур|З. Азгуру]], 2008]] Пасля вызвалення Брэста [[28 ліпеня]] 1944 у жывых засталося 19 чалавек, 6 з іх былі выратаваны Палінай Макаранка-Галоўчанка. У 1946 г. на месцы расстрэлу пяці тысяч яўрэяў Брэста быў пастаўлены помнік з надпісам на ідыш. У 1947 г. помнік быў знесены. У 1959 г. апошняя у Брэсце сінагога была ператворана ў кінатэатр. Трагедыя брэсцкіх яўрэяў замоўчвалася ўвесь савецкі перыяд. На месцах масавых пахаванняў будавалі хаты, пракладалі дарогі. У [[1974]] г. быў знесены і адзіны помнік ахвярам гета ў раёне вуліцы Куйбышава (адноўлены ў 1992 г. на сродкі яўрэяў з ЗША, Аргенціны і Ізраіля). У першыя гады пасля вызвалення Гродна каля двух тысяч яўрэяў вярнуліся ў горад, аднак супольнае жыццё не было адноўлена. Да 1960-х гг. у Гродне не было сінагогі. Яўрэйскія могілкі былі ўзараныя ў сяр. 1950-х гг., а надмагіллі выкарыстаны пры пабудове помніка Леніну. У пасляваеннай Беларусі шырока распаўсюдзіўся антысемітызм як вынік нацысцкай прапаганды перыяду акупацыі; вялікі размах набыла дзяржаўная юдафобія. Не аднаўляліся ўстановы яўрэйскай культурнай аўтаноміі (школы, перыядычны друк); некаторы час працягваў існаваць толькі БелДзяржЯТ. Толькі нешматлікія дзеячы навукі і культуры яўрэйскага паходжання паспяхова працавалі ў народнай гаспадарцы, у сферы рускага і беларускага мастацтва, былі афіцыйна адзначаны (напрыклад, Н. Лойтэр, рэжысёр Віцебскага беларускага тэатра імя Я. Коласа; у 1945 г. быў удастоены звання заслужанага дзеяча мастацтваў БССР, у 1946 г. — Сталінскай прэміі); рэпрэсіўная палітыка ўладаў набывала антысеміцкі характар. 19-ы з’езд кампартыі Беларусі (люты 1949 г.) пачаў ініцыяваную з Масквы кампанію барацьбы з «касмапалітамі». Артыстаў і пісьменнікаў абвінавацілі ў «ідэалізацыі побыту яўрэйскай дробнай буржуазіі». У 1949 г. быў зачынены БелДзяржЯТ, ашэльмаваны яго галоўны рэжысёр [[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|В. Галаўчынер]]. Выганяліся яўрэі, якія працавалі ў неяўрэйскай культуры (галоўны рэжысёр Беларускага тэатра імя Я. Купалы ў Мінску Л. Літвінаў (Гурэвіч; 1899—1963), фалькларыст Л. Бараг і многія іншыя). Антысемітызм у Беларусі ўзмацніўся ў перыяд справы лекараў. Пасля смерці [[сталін|І. Сталіна]] галосныя антысеміцкія кампаніі ў Беларусі аціхлі, але працэнтная норма выконвалася няўхільна. Дзяржаўных ушанаванняў ўдастоіліся скульптар [[Заір Ісакавіч Азгур|З. Азгур]] (1908—1995), драматург [[Аркадзь Маўзон|А. Маўзон]] (Маўшэнзон; 1918—1977), літаратуразнаўца [[Навум Перкін|Н. С. Перкін]] (1912—1976) і іншыя. Аднак беларускія ўлады ўпарта замоўчвалі халакост, на помніках яго ахвярам не згадвалася слова «яўрэі» і часта прыбіраліся надпісы яўрэйскімі літарамі. Вялося наступленне на яўрэйскае рэлігійнае жыццё, абцяжарвалася атрыманне афіцыйнага статусу рэлігійнай абшчынай. Паводле перапісу [[1959]] г., у Беларусі жылі каля ста пяцідзесяці тысяч яўрэяў (1,9 % агульнага насельніцтва рэспублікі). Працягвалася міграцыя яўрэйскага насельніцтва ў буйныя прамысловыя цэнтры Беларусі, Расіі і іншых савецкіх рэспублік. Яўрэйская моладзь атрымлівала вышэйшую і спецыяльную адукацыю, сацыяльны статус яўрэйскага насельніцтва змяняўся, рамяство і гандаль перасталі быць яго пераважнымі заняткамі. У [[1970]] г., па дадзеных перапісу, у Беларусі налічвалася крыху больш за 148 тыс. яўрэяў. У 1960-я гг. пачынае адраджацца яўрэйская нацыянальная самасвядомасць. Адным з відных дзеячаў яўрэйскага руху таго часу ў Мінску быў [[Анатоль Пінхусавіч Рубін|Анатоль Рубін]]<ref>Беленькая, Лилия; Зингер, Борис. Белорусское еврейство в 1960—1967 гг. Портрет в интерьере // [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=38823 Białoruskie Zeszyty Historyczne — Беларускі Гістарычны Зборнік. № 45/2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170606044727/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=38823 |date=6 чэрвеня 2017 }}. С. 141—157.</ref>. Пасля ад’езду Рубіна ў [[Ізраіль]] у 1969 годзе рух за [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыю]] ў Ізраіль ўзначалілі былыя вайскоўцы Савецкай арміі мінчане [[Яфім Аронавіч Давідовіч|Яфім Давідовіч]] (1924—1976), [[Леў Пятровіч Аўсішчар|Леў Аўсішчар]] (1919—2007, у Ізраілі з 1987 г.), [[Навум Мордухавіч Альшанскі|Навум Альшанскі]] (1917—1993 гг.; з 1974 г. жыў у Ізраілі). Штогод [[9 траўня]], у [[Дзень Перамогі]] над нацызмам, яўрэі Мінска, а затым і іншых гарадоў Беларусі сталі збірацца ля помнікаў ахвярам генацыду. Пачалі дзейнічаць нелегальныя гурткі па вывучэнні іўрыту, у Мінску праводзіўся культурна-гістарычны семінар, распаўсюджваўся самвыдат. Улады Беларусі абмежавалі выезд у Ізраіль і ўзмацнілі «антысіянісцкую» прапаганду. Вядучым «тэарэтыкам» антысіянізму стаў навуковы супрацоўнік Інстытута філасофіі АН БССР Уладзімір Бягун, які развіваў ў сваіх кнігах тэорыю пра сусветную яўрэйска-масонскую змову. Афіцыйныя ўлады забаранілі згадваць імя Машы Брускінай, а пад фатаграфіяй, якая захавала яе пакаранне, значылася «невядомая беларуская партызанка». У 1970-я гг. шырока рэкламавалася карціна народнага мастака СССР [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|М. А. Савіцкага]] «Летні тэатр» (1975; цыкл «Лічбы на сэрцы», 1974—1978), на якой яўрэй паказаны як саўдзельнік нацысцкіх злачынстваў. === Сучаснасць === [[Файл:Belarus-Minsk-Memorial Pit-2.jpg|thumb|250px|[[Яма, мемарыял|Мемарыял «Яма»]] — помнік ахвярам [[Халакост]]у у [[Мінск]]у]] [[Файл:Baranavichy holokost monument .JPG|thumb|Помнік 12 000 загінуўшым яўрэям у [[Баранавічы|Баранавічах]], на вуліцы Царука]] У [[1989]] г. колькасць яўрэйскага насельніцтва Беларусі склала 112462 чалавек. У [[1986]] г. рэспубліка моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы]] на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі]]. Гэта стымулявала эміграцыйныя працэсы, якія ўзмацніліся з пачатку палітыкі перабудовы. Усяго за перыяд з 1989 па 2013 гг. алія ў Ізраіль склала 78859 чалавек<ref>http://www.jafi.org.il/NR/rdonlyres/19B50BA8-1B87-4E80-AEAD-3343EF57203F/0/FSU_8907.xls {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131219164718/http://www.jafi.org.il/NR/rdonlyres/19B50BA8-1B87-4E80-AEAD-3343EF57203F/0/FSU_8907.xls |date=19 снежня 2013 }}</ref>. Алія з Беларусі склала: * у [[1989]] г. — 1121 чалавек, * у [[1990]] г. — 23521, * у [[1991]] г. — 15997, * у [[1992]] г. — 3359, * у [[1993]] г. — 2344, * у [[1994]] г. — 2901, * у [[1995]] г. — 4219, * у [[1996]] г. — 4381, * у [[1997]] г. — 3369, * у [[1998]] г. — 2258, * у [[1999]] г. — 2692, * у [[2000]] г. — 2560, * у [[2001]] г. — 2003, * у [[2002]] г. — 974, * у студзені-жніўні [[2003]] г. — 421. Усяго за 1989—1994 гг. — 49243 чалавек, або 34 % ад агульнай колькасці яўрэйскага насельніцтва Беларусі ў 1989 г. За тыя ж гады яўрэйская эміграцыя з Беларусі ў іншыя краіны склала 21127 чалавек. Па перапісу 1999 г., яўрэйскае насельніцтва Беларусі складала 28 тыс. чалавек. У перыяд перабудовы ў Брэсце аднавілася яўрэйская грамадская і культурная дзейнасць. У 1991 г. зарэгістраваная яўрэйская абшчына (старшыня Ш. Вайнштэйн). У 1992 г. улады вярнулі суполцы будынак сінагогі (рабін Х. Рабіновіч). У горадзе ёсць Таварыства яўрэйскай культуры «Тарбут» (з 1990 г. дзейнічае пры абласным Фондзе культуры), яўрэйская нядзельная і дзённая школы. У Брэсце актыўна дзейнічаюць брэсцкая арганізацыя Беларускага саюза яўрэяў-ветэранаў вайны, інвалідаў, партызан і падпольшчыкаў, брэсцкая арганізацыя Асацыяцыі яўрэяў-былых вязняў гета і канцлагераў, аддзяленне Міжнароднага асветніцкага цэнтра Халакост (Катастрофы), Цэнтр гісторыі і культуры яўрэяў Палесся. У 1995 Цэнтральнае тэлебачанне Расіі паказала дакументальны фільм пра трагедыі Брэсцкага гета. У канцы 1980-х — пач. 2000-х гг. яўрэйскае насельніцтва Гродна рэзка скарацілася з-за выезду вялікай колькасці яўрэяў у Ізраіль, ЗША, Германію і іншыя краіны. У к. 1980-х — пач. 2000- х гг. у Гродне адбываецца працэс аднаўлення яўрэйскага супольнага і рэлігійнага жыцця. З [[1989]] г. у Гродне функцыянуе Гродзенскае абласное аб’яднанне яўрэйскай культуры, з 1992 г. — клуб яўрэйскай культуры імя [[Лейб Найдус|Лейба Найдуса]]. У пачатку 1990-х гг. была ўтворана яўрэйская абшчына Гродна (старшыня Б. Квяткоўскі). Будынак сінагогі, пабудаваны ў канцы XVI ст., які выкарыстоўваўся на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў пад мастацкія майстэрні, быў вернуты абшчыне (рабін Гродна — М. Хофман). Новы этап уздыму развіцця нацыянальнай яўрэйскай культуры ў Беларусі пачаўся ў канцы 1980-х гг. У [[1988]] г. было створана Мінскае таварыства аматараў яўрэйскай культуры. Яно ставіла сваёй мэтай адраджэнне нацыянальнай самасвядомасці яўрэяў. У [[1991]] г. было зарэгістравана Беларускае аб’яднанне яўрэйскіх арганізацый і абшчын, у нейкі час яно яднала звыш ста яўрэйскіх арганізацый Беларусі. У перыяд перабудовы ў Мінску пачаў выходзіць альманах ''«Контакт»'' (1988—1989, 4 выпускі, рэдактар — Г. Хайтовіч), затым там жа выдаваўся бюлетэнь ''«Ренессанс»'' (1990, рэдактар — Я. Басін). У 1989—1991 гг. у Бабруйску і Гомелі выходзіў часопіс ''«Авив»'' (''«Вясна»''). З 1992 г. у Мінску рэгулярна выходзіць аднайменная газета. У 1990-х гг. у Гомелі друкавалася газета ''«Ахдут» («Адзінства»)'', а ў Магілёве — ''«Яўрэйскі акцэнт»''. З 1995 г. у Віцебску выдаецца часопіс ''«Мишпоха»''. З 1997 г. да 2001 г. у Мінску публікаваліся зборнікі «Евреи Беларуси. История и культура» (адказны рэдактар — Іна Герасімава). З 2002 г. у Мінску выходзіла газета «''Бецавта''» (некалькі раз у год), орган Яўрэйскага агенцтва, а ў Пінску — газета ''«Карлин».'' У 2002 г. у Мінску штомесяц выдавалася невялікая газета «''Анахну кан''» («Мы тут») на беларускай, рускай і ідышы, у 2003—2009 гг. замест яе выходзіў беларуска-яўрэйскі бюлетэнь «''Мы яшчэ тут!''» (42 выпускі). У 1990 г. адбыўся 1-ы з’езд Беларускага аб’яднання яўрэйскіх арганізацый і суполак; у 1993 г. — 2-і з’езд. Прэзідэнтам аб’яднання ў 1993 г. быў выбраны заслужаны архітэктар рэспублікі [[Леанід Мендэлевіч Левін|Л. М. Левін]] (1936—2014), ён жа кіраваў таварыствам дружбы «Беларусь — Ізраіль», віцэ-прэзідэнтам — А. Гальперын (1946—1997), старшыня Фонду захавання яўрэйскай гістарычнай і культурнай спадчыны Беларусі. Гродзенскай абшчыне ўлады вярнулі будынак харальнай сінагогі. У 1993 г. створана Іўдзейскае рэлігійнае аб’яднанне — ІРА (прэзідэнтам праўлення у 1993—1996 гг. быў Б. Мінкоў, да пачатку 2010-х гг. — Ю. Дорн, потым яго змяніў Г. Хайтовіч). Гэтыя арганізацыі падтрымліваюць шчыльныя кантакты з «Ізраільскім культурным цэнтрам» і прадстаўніцтвам [[Джойнт]]а. У 1996—1999 гг. у Беларусі функцыянавала аддзяленне Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў (штаб-кватэра ў [[Нью-Ёрк]]у). У Мінску дзейнічае гістарычная генеалагічная група амерыканскай грамадскай арганізацыі JewishGen (узачальвае [[Алег Валер’евіч Перзашкевіч|А. В. Перзашкевіч]]). У Брэсце дзейнічае аддзяленне міжнароднага асветніцкага цэнтра «Халакост». У ліку рэспубліканскіх таварыстваў, актыўных у 1990-х гг., — жаночая арганізацыя «Хава», моладзевыя аб’яднання «Макабі», Бетар і Кідма, Саюз беларускіх яўрэяў-ветэранаў вайны, партызан і падпольшчыкаў, Асацыяцыя яўрэйскіх музыкаў Рэспублікі Беларусь (прэзідэнт І. Райхлін) і іншыя. Больш чым у 15 гарадах Беларусі дзейнічаюць яўрэйскія нядзельныя школы і ульпан (некалькі тысяч навучэнцаў). У 1990 г. у Мінску была адкрыта першая ў рэспубліцы нядзельная школа, дзе дзеці вывучалі [[іўрыт]], яўрэйскія традыцыі, гісторыю і музыку. У верасні 1992 г. у Мінску адкрылася першая яўрэйская агульнаадукацыйная школа — Рэспубліканская школа — ліцэй імя Я. Корчака. У Гомелі працуюць яўрэйскі дзіцячы сад і пачатковая школа. З 19 па 22 кастрычніка 1993 г. у краіне прайшлі дні памяці, прысвечаныя 50-годдзю знішчэння Мінскага гета. У Асіповіцкім раёне жыхары пасёлка Лапічы і мясцовая воінская частка правялі перапахаванне на яўрэйскія могілкі рэшткаў яўрэяў, расстраляных у 1941 г. У лютым 1995 быў адкрыты [[Яўрэйскі ўніверсітэт (Мінск)|Яўрэйскі ўніверсітэт у Мінску]] (рэктар — дацэнт З. Пінхасік). У студзені 1999 г. на яго базе быў створаны Міжнародны гуманітарны інстытут імя М. Шагала, які ўвайшоў у склад [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага універсітэта]]. (інстытут зачынены ў 2004 г.). У 1996 г. быў адкрыты народны яўрэйскі ўніверсітэт культуры (рэктар М. Рыўкін). Пры ІРА быў створаны Каледж яўрэйскіх ведаў у Мінску, актыўны ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х гг. У той жа час у Рэспубліцы Беларусь дзейнічалі нацыяналістычныя арганізацыі, якія выкарыстоўваюць антысеміцкія лозунгі (напрыклад, [[Славянскі сабор «Белая Русь»|Славянскі Сабор — Белая Русь]]); выходзяць антысеміцкія выданні «Мы и время», «Славянские ведомости» і іншыя. Да 1994 г. выдаваўся часопіс антысеміцкай скіраванасці «Политический собеседник» — орган ЦК кампартыі Беларусі. Улетку 1994 г. у Дзень незалежнасці Беларусі ў Мінску адбыўся марш пад лозунгамі «Беларусь для беларусаў» і іншымі падобнымі. Нярэдкія выпадкі апаганьвання яўрэйскіх могілак і помнікаў ахвярам Халакоста. З 1990-х гадоў назіраюцца адначасовае ўзмацненне актыўнасці жыцця яўрэйскіх абшчын і памяншэнне колькасці яўрэяў за кошт эміграцыі ў [[Ізраіль]], а таксама [[ЗША]] і шэраг іншых краін Захаду і [[Расія|Расію]]. Колькасць яўрэяў па дадзеных перапісаў хутка скарачаецца, асабліва хутка лік яўрэяў скарачаўся ў перыяд незалежнасці краіны: да 1999 года іх колькасць скарацілася яшчэ ў 4 разы<ref name="Census1999">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |title=Национальный статистический комитете Республики Беларусь. Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения. |access-date=26 мая 2012 |archive-date=7 лютага 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207141941/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |url-status=dead }}</ref>, а ў перыяд да 2009 года яшчэ больш чым у два разы<ref name="Census2009">[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Население по национальности и родному языку]</ref>. Адначасова вырасла беларуская алія ў Ізраіль: беларускія ўрадавыя крыніцы ацэньваюць, што ў Ізраілі пражывае каля 130 тыс. выхадцаў з Беларусі<ref name="Beldiasp">[http://www.belarustime.ru/belarus/culture/diaspore/c6420f28d9870602.html Как живешь, белорусская диаспора?]</ref>. Па інфармацыі з яўрэйскіх абшчын, да яўрэяў сябе адносяць ад 30 да 50 тысяч жыхароў Беларусі, аднак пераважная большасць яўрэяў не з’яўляюцца актыўнымі вернікамі<ref name="Report2010">[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148914.htm Государственный департамент США. Доклад о свободе религии 2010 (составлен 17 ноября 2010 года).]{{ref-en}}</ref>. Тым не менш ёсць крыніцы, якія называюць значна больш высокія лічбы колькасці асоб іудзейскага веравызнання: 60 тысяч<ref name=nmaster>[http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion NationMaster database: Belarusian religion stats] {{ref-en}}</ref>. Дзейнічаюць [[:Катэгорыя:Сінагогі Беларусі|6 сінагог]] (2 — у [[:Катэгорыя:Сінагогі Мінска|Мінску]]), працуе 19 рабінаў. Найбольшая колькасць прадстаўнікоў яўрэйскай абшчыны пражывае ў [[Мінск]]у і абласных цэнтрах рэспублікі, а таксама ў [[баранавічы|Баранавічах]], [[Бабруйск]]у, Мазыры, [[Пінск]]у і [[Полацк]]у. Беларускія яўрэі жывуць не толькі ў самой Беларусі, але па ўсім свеце, і прытрымліваюцца як артадаксальнага, так і кансерватыўнага ды рэфармісцкага напрамкаў у іудаізме. Характар рассялення яўрэяў дысперсны. Яны пражываюць у гарадах. Гутарковай мовай з’яўляецца пераважна руская. Прадстаўнікі гэтай меншасці, якія ведаюць ідыш ці іўрыт, сустракаюцца даволі рэдка. Але ў апошні час наладжана вывучэнне гэтых моў, асабліва іўрыта. Яўрэйская меншасць Беларусі характарызуецца вельмі высокім адукацыйным цэнзам. Сярод яўрэяў шмат інжынераў, медыкаў, настаўнікаў, юрыстаў і навукоўцаў. Падчас існавання СССР адбываліся моцныя русіфікацыйныя працэсы сярод яўрэяў. У апошні час назіраецца значны ўздым нацыянальных, рэлігійных і культурных традыцый яўрэяў. == Дынаміка насельніцтва == {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = left:20 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1300000 ScaleMinor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:50 align:left bar:1766 from:0 till:157000 bar:1800 from:0 till:300000 bar:1847 from:0 till:225727 bar:1863 from:0 till:350000 bar:1897 from:0 till:978000 bar:1914 from:0 till:1250000 bar:1939 from:0 till:1125092 bar:1959 from:0 till:150084 bar:1970 from:0 till:148011 bar:1979 from:0 till:135450 bar:1989 from:0 till:111977 bar:1999 from:0 till:27798 bar:2009 from:0 till:12926 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1766 at: 100 text: 157_000 shift:(-18) bar:1800 at: 100 text: 300_000 shift:(-18) bar:1847 at: 100 text: 225_727 shift:(-18) bar:1863 at: 100 text: 350_000 shift:(-18) bar:1897 at: 100 text: 978_000 shift:(-18) bar:1914 at: 100 text: 1_250_000 shift:(-18) bar:1939 at: 100 text: 1_125_092 shift:(-18) bar:1959 at: 100 text: 150_084 shift:(-18) bar:1970 at: 100 text: 148_011 shift:(-18) bar:1979 at: 100 text: 135_450 shift:(-24) bar:1989 at: 100 text: 111_977 shift:(-18) bar:1999 at: 100 text: 27_798 shift:(-18) bar:2009 at: 100 text: 12_926 shift:(-18) </timeline> |} З канца 1980-х гадоў колькасць беларусіх яўрэяў значна зніжаецца. У 1989—1994 гадах колькасць рэпатрыянтаў з Беларусі ў Ізраіль склала каля 50 тысяч чалавек.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.bsmu.by/upload/medialibrary/d0c/vl5h8pgjjndewhigu3nycb9tarom4143/poliak.pdf|title=РЭЛІГІЙНАЕ ЖЫЦЦЁ БЕЛАРУСАЎ АД СТАРАЖЫТНАСЦІ ДА НАШЫХ ДЗЁН|author=Н. А. Поляк|date=2017|publisher=[[УА «Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь»|]]|access-date=21 студзеня 2026|archive-date=5 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241205140442/https://www.bsmu.by/upload/medialibrary/d0c/vl5h8pgjjndewhigu3nycb9tarom4143/poliak.pdf|url-status=dead}}</ref> Паводле перапісу 2009 года яўрэі складалі каля 13 тысяч чалавек (0,14 % насельніцтва). Паміж 1999 і 2009 годам колькасць яўрэяў у Беларусі скарацілася амаль у два разы (з 28 тысяч чалавек да 13 тысяч чалавек). Скарачэнне яўрэйскай грамады ў Беларусі звязана з яе натуральным змяншэннем, а таксама эміграцыяй з краіны (працоўнай і іншай).<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://institute.eajc.org/eajpp-4/|title=Евреи Беларуси: общий обзор|website=Институт евро-азиатских еврейский исследований|date=2018-12-10|access-date=2026-01-21}}</ref> Значны рост рэлакацыі беларускіх яўрэяў у Ізраіль адбыўся пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]]. У 2023 годзе 388 беларускіх яўрэяў здзейснілі [[Алія|алію]] ([[Рэпатрыацыя|рэпатрыацыю]]) ў Ізраіль (што на 229 % больш за папярэдні год).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.jpost.com/aliyah/article-734334|title=2023 sees 434% increase in aliyah from the former Soviet Union {{!}} The Jerusalem Post|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=2023-03-14|access-date=2026-01-21}}</ref> == Іўдаізм у Беларусі == '''[[Іўдаізм]]''' — адна з найстарэйшых рэлігійных традыцый на гістарычнай тэрыторыі сучаснай [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]. Паміж канцом XIV стагоддзя і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] тэрыторыя сучаснай Беларусі была важным цэнтрам [[Ашкеназы|ашкеназскага]] іўдаізму. З першай паловы XVIII стагоддзя ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (а пасля яе акупацыі — і ў Расійскай Імперыі) на абшарах сучаснай Беларусі сфармаваліся буйныя асяродкі адной з буйнейшых плыняў іўдаізму — [[хасідызм]]у. Асаблівую ролю ў развіцці сусветнага хасідызму адыгралі [[Хасідызм на тэрыторыі Беларусі|хасідскія суполкі]] ў Брэсце,<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://yadyisroel.com/the-rabbinical-dynasties-of-belarus/|title=The Rabbinical Dynasties of Belarus|website=Yad Yisroel|access-date=2026-01-18}}</ref> [[Карлін-Столін (хасідская дынастыя)|Карліне]] ([[Столін]]е)<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/197|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-18}}</ref>, [[:en:Slonim (Hasidic dynasty)|Слоніме]], [[Койданава|Койданаве]]<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2309|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-18}}</ref> і [[Радунь|Радуні]]<ref>{{Cite web|url=http://chofetzchaim.com/MainCampus.html|title=Main Campus|website=chofetzchaim.com|access-date=2026-01-18}}</ref>. === Гісторыя === Першыя рэлігійныя абшчыны іўдзеяў пачалі фарміравацца ў гарадах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] напрыканцы XIV стагоддзя. Першыя наўпроставыя ўзгадкі іўдзейскай абчыны на беларускіх землях у гістарычных дакументах адносяцца да [[Гродна]] (вызваленне ад падаткаў мясцовай [[Сінагога|сінагогі]] і могілак у 1389). Першая ўскосная згадка аб існаванні габрэйскай абшчыны (але не іўдаізму як рэлігійнай практыкі) датычыцца [[Брэст]]а (1388).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.grsu.by/katalog/564947pdf.pdf?d=true|title=КАНФЕСІЙНАЯ ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ|author=Э. С. Ярмусік|website=Установа адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы»}}</ref> У XIX — пачатку XX стагоддзя іўдзеі складалі істотную частку габрэйскага насельніцтва беларускіх гарадоў і мястэчак, аднак [[Халакост у Беларусі|Халакост]] прывёў да знішчэння большай часткі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] супольнасці і звязаных з ёю іўдзейскіх рэлігійных асяродкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://https//www.ehri-project.eu,%20https://www.ehri-project.eu/genocide-jewish-population-belarus-republic-during-wwii/|title=European Holocaust Research Infrastructure|access-date=2026-01-18|url-status=dead}}</ref> У пасляваенны савецкі перыяд рэлігійнае жыццё іўдзеяў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] было моцна абмежавана. З канца XX стагоддзя ў незалежнай Беларусі пачало адбываецца паступовае адраджэнне іўдаізма. У краіне распачалі дзейнічаць сінагогі, абшчыны і культурна-асветніцкія арганізацыі, але колькасць рэлігійных суполак застаецца невялікай у параўнанні з даваеннай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://archive.jpr.org.uk/download?id=3365|title=Еврейская община Беларуси в 5767 году|author=Dymitry Sheveliov|website=Евроазиатский еврейский ежегодник|date=2008}}</ref> === Выбітныя іўдзейскія лідары === Аўтарытэтны тэарэтык хасідызму [[Хафец-Хаім]] паходзіць з [[Дзятлава]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://merkazstam.com/products/i-will-open-my-mouth-in-a-parable-%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%80%d0%be%d1%8e-%d1%83%d1%81%d1%82%d0%b0-%d1%81%d0%b2%d0%be%d0%b8-%d0%b2-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d1%87%d0%b5|title=I will open my mouth in a parable.Открою уста свои в притче|website=Merkaz Stam|access-date=2026-01-18}}</ref> Заснавальнік іўдзейскага руху [[Хабад|Хабад-Любавіч]] (найбольш уплывовая секта сучаснага іўдаізма) [[Шнеўр Залман з Лядаў|Шнеер Залман з Лядаў]] (Альтэр Рэбэ) паходзіць з [[Лёзна]].<ref>{{Cite web|url=https://lechaim.ru/academy/rabbi-shneur-zalman/|title=Рабби Шнеур-Залман из Ляд|website=Лехаим|date=2018-11-27|access-date=2026-01-18}}</ref> == Гл. таксама == * [[Мяжа аселасці]] * [[Халакост у Беларусі]] * [[Беларуска-ізраільскія адносіны]] * [[Беларускае аб’яднанне яўрэйскіх арганізацый і суполак]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Навагродскі, Т. А. [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * {{ЭЯЭ|10487|Белоруссия}} * Анищенко, Е. И. Черта оседлости / Е. И. Анищенко. Минск, 1998. * Бершадский, С. А. Авраам Езофович Ребичкович, подскарбий земский, член Рады ВКЛ / С. А. Бершадский. Киев, 1888. * Бершадский, С. А. Литовские евреи. История их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии / С. А. Бершадский. СПб., 1883. * Бунд в Беларуси, 1897—1921. Документы и материалы. — Минск: БелНИИДАД, 1997. — 607 с. * Владимирский-Буданов, М. Ф. Литовские евреи / М. Ф. Владимирский-Буданов // Журнал министерства народного просвещения (ЖМНП). 1885. № 1. * Гессен, Ю. И. История еврейского народа в России / Ю. И. Гессен. М., 1993. * Документы по истории и культуре евреев в архивах Беларуси. Путеводитель. — М.: РГГУ, 2003. 607 с. * Дубнов, С. М. Всеобщая история евреев / С. М. Дубнов. СПб., 1906. * Еврейская энциклопедия:в15т. СПб, [б. д.]. * Иоффе, Э. Г. Страницы истории евреев Беларуси / Э. Г. Иоффе. Минск, 1996. * Кандель, Ф. Очерки времен и событий / Ф. Кандель. Ч. 1—3. Иерусалим, 1988—1994. * Навагродскі, Т. А. [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * Скир, А. Еврейская духовная культура в Беларуси / А. Скир. Минск, 1995. == Спасылкі == * [http://nn.by/?c=ar&i=128362 За талерантную Беларусь: паводле апытання 38 % беларусаў маюць антысеміцкія погляды] * [http://www.interfax.by/article/21875 Яўрэйскія абшчыны Беларусі / interfax.by /] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610215528/http://www.interfax.by/article/21875 |date=10 чэрвеня 2015 }} * {{ЭЯЭ|10487|Белоруссия}} * [http://www.brit-hadasha.org/ «Брит Хадаша»] — «Брыт Хадаша» — яўрэйская месіянская супольнасць г. Мінска. * Аўтарскі праект Аляксандра Фрыдмана [http://www.beljews.info/ «Гісторыя яўрэяў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140816111605/http://www.beljews.info/ |date=16 жніўня 2014 }}. * [http://www.yazib.org/yb050000.html Бальшавізм і яўрэі ў 1920-я гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211031709/http://yazib.org/yb050000.html |date=11 снежня 2013 }} * [http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Belarus.html Belarus ShtetLinks Index] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605093733/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Belarus.html |date=5 чэрвеня 2011 }} * Leonid Smilovitsky, Ph.D. [http://www.jewishgen.org/belarus/newsletter/DemographicProfile.htm A Demographic Profile of the Jews in Belorussia, 1939—1959] Diaspora Research Institute, Lester and Sally Entin Faculty of the Humanties, Tel Aviv University * [http://pawet.net/library/history/city_district/cplida/jews/%D0%AF%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B.html Лаўрэш Леанід. Яўрэі Ліды // Маладосць № 4 — 2016. С. 141—154. ] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Яўрэйская абшчына Беларусі}} {{Еўропа паводле тэм 2|Яўрэі}} [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Іўдаізм у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя яўрэйскага народа]] 65yewudgd04ppzf6mqx8kmnhl7mxnfy 0 199513 5173429 5161402 2026-07-30T23:40:19Z Bk1949 50943 5173429 wikitext text/x-wiki {{Персона |імя = Леў Мільчын |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = Савецкі рэжысёр і мастак анімацыйнага кіно |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} |падданства = |дата смерці = |месца смерць = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісховішча = }} {{Цёзкі2|Мільчын}} '''Леў Ісаакавіч Мільчын''' (18 жніўня 1920, [[Мінск]] — 28 чэрвеня 1987) — савецкі рэжысёр і мастак анімацыйнага кіно, педагог. [[Заслужаны мастак РСФСР]] (1979). == Біяграфія<ref>[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=960&sp=1 Аниматор.ру: Мильчин Лев Исаакович]</ref> == Нарадзіўся ў сям’і мастака [[Ісаак Іосіфавіч Мільчын|Ісаака Іосіфавіча Мільчына]]. Скончыў [[Мінская мастацкая школа|Мінскую мастацкую школу]]<ref>[http://www.gzt.ru/culture/2004/08/29/025126.html «Вокруг него всегда были красивые женщины» — Культура — GZT.RU]</ref> і мастацкі факультэт [[Усерасійскі дзяржаўны ўніверсітэт кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|УДІКа]]. У перыяд Вялікай Айчыннай вайны быў у апалчэнні, пасля — на [[Казахфільм|ЦАКСе]] ([[Алма-Ата]]) мастаком некалькіх гульнявых кінакарцін. Пасля заканчэння вайны працаваў на студыі «[[Саюзмультфільм]]» мастаком-пастаноўшчыкам маляваных і лялечных фільмаў (з такімі рэжысёрамі, як [[Іван Пятровіч Іваноў-Вано|І. П. Іванова-Вано]], [[Міхаіл Міхайлавіч Цеханоўскі|М. М. Цеханоўскі]], [[Зінаіда Сямёнаўна Брумберг|З. С. Брумберг]], [[Валянціна Сямёнаўна Брумберг|В. С. Брумберг]], [[Уладзімір Іванавіч Палкоўнікаў|У. І. Палкоўнікаў]], [[Аляксандра Гаўрылаўна Снежка-Блоцкая|А. Г. Снежка-Блоцкая]], [[Анатоль Георгіевіч Карановіч|А. Г. Каранович]]). У перыяд 1957-62 гадоў працаваў на кінастудыі «[[Масфільм]]», а з 1962 года — на «[[Саюзмультфільм]]е», у якасці рэжысёра і мастака-пастаноўшчыка. Выкладаў ва [[Усерасійскі дзяржаўны ўніверсітэт кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|УДІКу]]. Працаваў у кніжнай графіцы. Член [[Міжнародная асацыяцыя мультыплікацыйнага кіно|АСІФА]].<br /> Пахаваны ў Маскве, на [[Міцінскія могілкі|Міцінскіх могілках]] (уч. 126)<ref>{{Cite web |url=http://moscow-tombs.narod.ru/1987/milchin_li.htm |title=Митинское кладбище: Мильчин Лев Исаакович (фото могилы) |access-date=25 снежня 2012 |archive-date=30 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100930073858/http://moscow-tombs.narod.ru/1987/milchin_li.htm |url-status=dead }}</ref>. === Сям’я === Жонка — [[Тамара Уладзіміраўна Палетыка|Тамара Палетыка]] (1922—2011), мастак анімацыйнага кіно. == Фільмаграфія == === Мастак-пастаноўшчык === * 1947 — [[Канёк-Гарбунок, мультфільм|Канёк-Гарбунок]] * 1948 — [[Цвецік-Сяміцвецік, мультфільм|Цвецік-Сяміцвецік]] * 1949 — [[Гусі-лебедзі, мультфільм|Гусі-лебедзі]] * 1951 — [[Казка пра мёртвую царэўну і сем волатаў, мультфільм|Казка пра мёртвую царэўну і сем волатаў]] * 1954 — [[Царэўна-Жаба, мультфільм|Царэўна-Жаба]] * 1955 — [[Зачараваны хлопчык, мультфільм|Зачараваны хлопчык]] * 1956 — [[Палка-выручалка, мультфільм|Палка-выручалка]] * 1957 — [[Выкананне жаданняў, мультфільм|Выкананне жаданняў]] * 1962 — [[Мой малодшы брат, фільм|Мой малодшы брат]] * 1967 — [[Прыгоды барона Мюнхаўзена, мультфільм|Прыгоды барона Мюнхаўзена]] * 1968 — Камедыянт * 1970 — [[Адважны Робін Гуд, мультфільм|Адважны Робін Гуд]] === Рэжысёр === * 1963 — [[Светлячок № 3]] * 1963 — [[Свіння-скарбонка, мультфільм|Свіння-скарбонка]] * 1964 — [[Можна і нельга, мультфільм|Можна і нельга]] * 1965 — [[Дабрыдзень, атам!, мультфільм|Дабрыдзень, атам!]] * 1966 — [[Жу-жу-жу, мультфільм|Жу-жу-жу]] * 1966 — [[Сёння дзень нараджэння, мультфільм|Сёння дзень нараджэння]] * 1967 — [[Будзільнік, мультфільм|Будзільнік]] * 1968 — [[Светлячок № 8]] * 1969 — [[Бабулін парасонік, мультфільм|Бабулін парасонік]] * 1970 — [[Апавяданні старога марака. Незвычайнае падарожжа.]] * 1971 — [[Апавяданні старога марака. Незаселены востраў.]] * 1972 — [[Апавяданні старога марака. Антарктыда.]] * 1976 — [[Стойкі алавяны салдацік, мультфільм, 1976|Стойкі алавяны салдацік]] * 1977 — [[Як Маша пасварылася з падушкай]] * 1978 — [[Маша больш не гультайка, мультфільм|Маша больш не гультайка]] * 1979 — [[Маша і чароўнае варэнне, мультфільм|Маша і чароўнае варэнне]] * 1984 — [[Казка пра цара Салтане, мультфільм, 1984|Казка пра цара Салтане]] * 1985 — [[Агурочны конік, мультфільм|Агурочны конік]] * 1986 — [[Певень і баярын, мультфільм|Певень і баярын]] == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Мультфільмы Льва Мільчына|Мультфільмы Льва Мільчына]] == Художник-иллюстратор == * ''[[Агнешка Асецкая|Осецкая, Агнешка]]''. Здравствуй, Евгений! / Перевод с польского [[Уладзімір Аляксандравіч Прыходзька|Приходько, Владимир Александрович|''В. Приходько'']]. Рисунки Л. Мильчина. М.: [[Дзіцячая літаратура, выдавецтва)|Детская литература]], [[1972]]. — 94 с. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга | аўтар = [[Сяргей Уладзіміравіч Капкоў|Сергей Капков]] | загаловак = [[Энцыклапедыя айчыннай мультыплікацыі|Энциклопедия отечественной мультипликации]] | спасылка = | адказны = | месца = М. | выдавецтва = Алгоритм | год = 2006 | том = | старонак = 816 | старонкі = | isbn = 5-9265-0319-4 | тыраж = 3 000 | ref = }} . с.437—438. * Сергей Капков: Интервью — [http://www.animator.ru/articles/article.phtml?id=44 Тамара Полетика: «Перед каждым фильмом я трусила»] — «Газета», 30 августа 2004 == Спасылкі == * {{imdb name|0586975}} * [http://www.russiancinema.ru/names/name3714/ Леў Мільчын — Энцыклапедыя айчыннага кіно пад рэд. Л. Аркус]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мільчын Леў Ісаакавіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя мастакі РСФСР]] [[Катэгорыя:Мастакі-мультыплікатары]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Саюзмультфільма]] [[Катэгорыя:Рэжысёры мультыплікацыі]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары СССР]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары Расіі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] trpgizhstit3frxqwrh3fiy4dy5n3jw 0 203187 5173546 5156222 2026-07-31T07:01:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173546 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Еўдакімаў}} {{Музыкант | Імя = Яраслаў Еўдакімаў | Подпіс = Ярослав Олександрович Євдокимов | Лога = | Фота = Ярослав Евдокимов в ЦКиОМ Северодвинска.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = 1975 — 2025 | Нацыянальнасць = украінец | Прафесіі = [[спявак]], ([[барытон]]) | Інструменты = | Жанры = [[эстрада]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = Мелодия АЗГ [C60-27587-88 003]<br/>MTM Ltd.<br/>United Music<br/>CD Land<br/>Астра | Званне = [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]<br/>[[Народны артыст Беларусі]] | Сайт = http://www.yaevdokimov.com }} '''Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў''' ({{ДН|22|11|1946}},<ref name="issuu.com">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151127040810/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97 |date=27 лістапада 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6.&nbsp;— Мн., 1998.с.397.</ref><ref name="ReferenceA">[Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.]</ref> [[Роўна]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — {{ДС|22|8|2025}}, [[Мінск]]<ref>[https://www.kp.ru/daily/27742.5/5132034/ Смерть Ярослава Евдокимова]{{ref-ru}}</ref>) — [[спявак]], [[Народны артыст Беларускай ССР]], [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 лістапада 1946 года<ref name="issuu.com"/><ref name="ReferenceA"/> ў горадзе [[Роўна]].<ref name="oblgazeta.ru">[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/ Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях] Областная газета, 12 ноября 2013</ref> Яго маці Анастасія Харытонаўна Ачаратовіч ўжо ў дзевятнаццацігадовым узросце, пацярпеўшы ад палітычных рэпрэсій, трапіла ў Ровенскую турму, дзе і нарадзіўся вядомы ва ўсім свеце [[спявак]]. Выратаваць сына ад голаду ў тыя страшныя гады ёй дапамагла сукамерніца Зіна, жонка героя вайны, якая карміла сваё дзіця і Яраслава.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусі</ref> Бацька Аляксандр Ігнатавіч Еўдакімаў родам з Пермскай вобласці, Краснавішэрскага раёна, таксама быў рэпрэсаваны.<ref name="oblgazeta.ru"/> Маці, перад тым як яе адправілі адбываць пакаранне, аддала чатырохмесячнага сына сваім бацькам, сама ж апынулася на адным з руднікоў Нарыльска. Яраслава ўбачыла ажно ў 1955 годзе, калі змагла прыехаць у роднае сяло.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусії</ref> Рос Яраслаў на [[Палессе|Палессі]] ў сяле Карысць<ref>[http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171112185533/http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17 |date=12 лістапада 2017 }} Історична Волинь</ref> Карэцкага раёна [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]]. Яго выхоўвалі бабуля Ярына, цётка Ганна, дзядуля Харытон, які быў першакласным кавалём, а яшчэ спяваў у царкоўным хоры. Ужо з ранняга дзяцінства ён вучыў ўнука кавальскай справе, не проста так — з песняй. Так і рос Яраслаў, убіраючы ўсю прыгажосць ўкраінскай прыроды і захапляючыся багатай песеннай культурай роднага народа. Пасля заканчэння школы вучыўся ў Карэцкім прафесійным вучылішчы (1964—1965 гг),<ref>[http://vpu-24korec.narod.ru/vipuskniki.html] Наші випускники</ref> асвоіў рабочую спецыяльнасць. Прыйшоў час службы ў арміі (1965—1968 гг.). Трапіў на Паўночны флот, Кольскі паўвостраў, г. [[Севераморск]], пасёлак Відзяева. На карабель або на падлодку яго не ўзялі, таму што быў сакрэтны загад: «Дзяцей рэпрэсаваных бацькоў да сакрэтных ваенных аб’ектаў не дапускаць».<ref name="yaevdokimov.com">[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Євдокимова</ref> Радавы Еўдакімаў тры гады праслужыў у будаўнічым атрадзе. Быў ротным запявалам. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў роднае сяло, затым паехаў працаваць на шынны завод у г. [[Днепрапятроўск]], дзе выпадкова пачаў спяваць у рэстаране. Там жа, у Днепрапятроўску, ажаніўся з беларускай дзяўчынай, пераехаў на яе радзіму, у [[Беларусь]].<ref name="yaevdokimov.com"/> У Я. Еўдакімава не было музычнай адукацыі, і ўсё ж у Беларусі творчая кар’ера спевака знайшла годны працяг: стваралася канцэртная праграма «Памяць», і глядач адразу ветліва прыняў дэбютанта, бо спяваў Яраслаў з душой, што захапіла публіку. Шмат лістоў з падзякай потым прыйшло ў філармонію. За Яраслава заступіўся калектыў канцэртнай брыгады, і яго пакінулі, з 1975 года ён саліст-вакаліст [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]].<ref name="ReferenceB">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402113908/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099 |date=2 красавіка 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. — Мн., 1998. с.397.</ref> Поспех спевака ў гледачоў рос ад канцэрта да канцэрта. І ён разумеў, што прыродныя здольнасці — добра, а вакалісту патрэбна прафесійная школа. Яраслаў знайшоў педагога па вакале Уладзіміра Бучэля.<ref name="oblgazeta.ru"/> Тры гады ён браў урокі ў маэстра, а паралельна працаваў салістам у ансамблі песні і танца Беларускай ваеннай акругі (1977—1980).<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150201114359/http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/ |date=1 лютага 2015 }}</ref> Напярэдадні 9 мая спявак прыняў удзел у дзяржаўным канцэрце, на якім прысутнічаў першы сакратар ЦК Кампартыі [[Беларусь|Беларусі]] [[Пётр Машэраў]]. Былога партызана паланіла песня «Поле памяці» ([[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўнага]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляева]]), якую пранікнёна выканаў Еўдакімаў. Замілаванне першага чалавека ў рэспубліцы было такім моцным, што ён распарадзіўся прысвоіць Еўдакімаву ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР».<ref name="ReferenceB"/> Вестка пра таленавітага спевака даляцела да [[Масква|Масквы]]. Вольга Малчанава з цэнтральнага тэлебачання «сасватала» Еўдакімава ў самыя папулярныя перадачы «Шырэй круг», «Праспяваем, сябры». У 1979 годзе Еўдакімаў стаў дыпламантам конкурсу «З песняй па жыцці». Пласцінка «Усе збудзецца» (1988) — дэбют на ўсесаюзнай студыі грамзапіса фірмы «Мелодыя». Імя выканаўцы ўжо было добра вядомым гледачу, бо творчасць Еўдакімава надзейна заняла месца ў сэрцах мільёнаў прыхільнікаў меладычных, душэўных, лірычных, натхнёных песень. Голас артыста часта гучаў і ў праграмах ўсесаюзнага радыё. Я. Еўдакімаў скончыў [[Мінскае музычнае вучылішча]] па класе вакалу (1979—1981)<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://para.by/school/&school_id=58] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180909203812/http://para.by/school/%26school_id%3D58 |date=9 верасня 2018 }}</ref> і становіцца салістам рэспубліканскага радыё і тэлебачання (1980—1990).<ref name="ReferenceB"/> Яраслаў Еўдакімаў неаднаразова выступаў на «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскім базары]]» ў [[Віцебск]]у, таксама быў у складзе журы (1993) гэтага фестывалю.<ref>[https://archive.today/20120805133904/http://www.rio2011.mil.br/results/ENG/AT/ATR173A_ATW40140150000001ENG.htm] Архіў фестывалю</ref> У 1998 годзе спявак — госць фестывалю «Залаты Шлягер» ([[Магілёў]]).<ref>[http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715003427/http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve |date=15 ліпеня 2014 }}Міжнародны музычны фестываль «Залаты шлягер у Магілёве» (Магілёў, Беларусь)</ref> Яраславу Еўдакімаву ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> Гастраляваў за мяжой — [[Францыя]], [[Германія]], [[Нарвегія]], [[Польшча]], [[Чэхаславакія]], [[Ісландыя]], [[Швейцарыя]], [[Швецыя]]. Шлягерамі сталі песні ў яго выкананні, створаныя ў суаўтарстве з вядомымі [[кампазітар]]амі (Э. Зарыцкі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]], А. Марозаў, Б. Емяльянаў, В. Окаракаў, В. Дабрынін, І. Матэта, Г. Татарчанка) і [[паэт]]амі ([[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Р. Раждзественскі, Л. Рубальская, А. Папярэчны, В. Ветрава, Ю. Рыбчынскі, А. Дземідзенка). З 2009 года Яраслаў Еўдакімаў — грамадзянін [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]].<ref>[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Евдокимова</ref> Памёр 22 жніўня 2025 года. Пахаваны ў [[Мінск]]у на могілках «[[Лясныя могілкі (Мінск)|Лясныя]]». == Творчасць == У Яраслава Еўдакімава незвычайны [[тэмбр]] [[голас]]у — глыбокі, яркі, пяшчотны, аксамітны, лірычны [[барытон]], у гучанні якога прысутнічае адзін тон і шэраг абертонаў, больш высокіх, чым у асноўным тоне, а маляўнічая гукавая палітра голаса тым ярчэй, чым больш гэтых дадатковых тонаў. Дыяпазон — дзве [[актава|актавы]]. Істотнае значэнне мае гнуткасць, рухомасць голаса, уменне лёгка яго змяняць, паколькі добра пастаўленым галасам уласціва разнастайнасць тэмбраў — артыст можа спяваць [[бас]]ам, [[тэнар]]ам. У [[спявак]]а бездакорная тэхніка [[вакал]]у, [[дыкцыя|дыкцыі]]. Па сіле голасу яго параўноўвалі з [[Энрыка Каруза]], а эксперты прадказвалі яму кар’еру опернага спевака, але выбраў ён народныя і аўтарскія творы. Меў вялікі канцэртны рэпертуар, значнае месца ў якім займалі песні беларускіх кампазітараў [[Яўген Глебаў|Я. Глебава]], В. Іванова, [[Ігар Лучанок|І. Лучанка]], Дз. Смольскага і інш. == Званне == * 17 красавіка 1980 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 13 ліпеня 1987 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Народны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 15 лютага 2006 г. — Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі»<ref>[http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150208103232/http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm |date=8 лютага 2015 }} Указ Президента РФ від 15.02.2006 N 120</ref> == Дыскаграфія == === Вінілавыя пласцінкі (LP) === * 1988 — [[Все сбудется|Усе збудзецца]] {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1988 |Ярослав Евдокимов. Все сбудется |Э.&nbsp;Зарыцкі, В.&nbsp;Вярба |Все сбудется (на рускай мове) |Инстр. анс. (1, 5, 7). Инстр. анс. п/у В. Кофмана (2, 4). Инстр. анс. п/у А. Архипова (3, 9). Минский эстрадный оркестр п/у Михаила Финберга (6). Эстрадный оркестр Белорусского телевидения и радио. Дирижер Б. Райский (8, 10). Запись 1986—1988 гг. Записи Всесоюзной студии грамзаписи и Белорусского радио. Запись 1986—1988 гг. Лениградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Арт. 11-1. Заказ 3.845-0-11000.<ref>[http://records.su/album/9751] Ярослав Евдокимов. Все сбудется</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Эхо в ночи (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Н.&nbsp;Шкор |Листок календаря (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Зря говорят (на рускай мове) | |- |- | | |С.&nbsp;Осіашвілі, В.&nbsp;Дабрынін |Колодец (на рускай мове) | |- |- | | |Р.&nbsp;Раждзественскі, І.&nbsp;Лучанок |И пока на земле существует любовь (на рускай мове) | |- |- | | |У.&nbsp;Бут, І.&nbsp;Лучанок |Берег юности (на рускай мове) | |- |- | | |Ю.&nbsp;Рыбчынскі, І.&nbsp;Лучанок |Тихий уголок — Тихая пристань (на рускай мове) | |- |- | | |Н.&nbsp;Гілевіч, Э.&nbsp;Зарыцкі |Полынная ростань (на рускай мове) | |- |- | | |М.&nbsp;Ясень, І.&nbsp;Лучанок |Майский вальс (на рускай мове) | |- |} ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1983 |И. Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |© «Мелодия», 1983. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 653—О—6080. Арт. 11-1.<ref>[http://records.su/album/22016 И. ЛУЧЕНОК: «Песни и инструментальная музыка»]</ref> |- |- |1984 |Игорь Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1983 г. © «Мелодия», 1984. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 860 6000. Арт. 11-1.<ref>[http://www.discogs.com/Игорь-Лученок-Песни-Инструментальная-Музыка/release/4048707] Игорь Лученок ‎- Песни И Инструментальная Музыка</ref> |- |- |1988 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |© «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Зак. 1492—О—46740. Арт. 10-4.<ref>[http://records.su/album/2026 Песни Вячеслава Добрынина]</ref> |- |- |1989 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1988 г.© «Мелодия», 1988. Апрелевский завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Арт. 10-4. Variant 1: 1989. Зак. 111. Тираж 3760. Variant 2: 1989. Зак. 212. Тираж 25860.<ref>[http://www.discogs.com/Вячеслав-Добрынин-Колодец-На-Теплоходе-Музыка-Играет-/release/2217536] Вячеслав Добрынин ‎- Колодец / На Теплоходе Музыка Играет / Чашка Чая / Причал (Песни Вячеслава Добрынина)</ref> |- |- |1992 |Хрустальные цепи. Песни А. Морозова (стерео) |С.&nbsp;Романов |Фантазер (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А. Морозова]</ref> |- | | |А.&nbsp;Поперечный |За Дунаем (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А.Морозова]</ref> |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1983 |Каска с красной звездой (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Поле памяти (на рускай мове) |(c)"Мелодия", 1983. Записи 1975—1982 гг. Сторона 4 — записи 1979—1982 гг. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 353-О-1000. Гр. 4. 10-9.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Каска-Красной-Звездой/release/5614522] Various ‎- Каска С Красной Звездой</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 146-О-500. Гр. 2. 1-20.<ref>[http://records.su/album/51078 ПИСЬМО ИЗ 45-го]</ref> |- |- |1985 |Соловьи Хатыни. Песни белорусских композиторов (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Память (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1984. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 10-9. Зак. 305-О-2000.<ref>[http://records.su/album/22640 СОЛОВЬИ ХАТЫНИ. Песни белорусских композиторов]</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го. Песни белорусских композиторов (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Д.&nbsp;Михлеев |Набат тишины (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10>[http://records.su/album/23036 ПИСЬМО ИЗ 45-го. Песни белорусских композиторов:]</ref> |- |- | | |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, М.&nbsp;Ясень |Так пришла к нам победа (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |1986 |Мир планете Земля (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1986. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 13-4. Зак. 183-О-3000.<ref>[http://records.su/album/23742 Мир Планете Земля]</ref> |- |- |1987 |Песня о Родине. Белорусская эстрада (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9>[http://records.su/album/44806 ПЕСНЯ О РОДИНЕ. Белорусская эстрада]</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, Н.&nbsp;Гилевич |Полынная ростань (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9 /> |- |- |1988 |И. Лученок «И пока на Земле существует любовь», песни (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8>[http://records.su/album/25069 И. ЛУЧЕНОК «И пока на земле существует любовь», песни]</ref> |- |- | | |В.&nbsp;Бут |Берег юности (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |П.&nbsp;Кошель |Лета першага спаткання |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- |1989 |Голоса Родины. (Галасы Радзімы) (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Г.&nbsp;Буравкин |Белыя крылы |(c) «Мелодия», 1989. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 14-3. Зак. 7095-О-3000.<ref>[http://records.su/album/25314 «Голоса Родины» («Галасы Радзiмы»)]</ref> |- |} === Гнуткая пласцінка часопіса «Кругозор» === {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтары !Назва песні !Заўвагі |- |- |1986 |Журнал «Кругозор». Москва. — 1986 г. — № 5 |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Государственный Комитет Совета Министров СССР по телевидению и радиовещанию. Государственный дом радиовещания и звукозаписи СССР. Всесоюзная студия грамзаписи. Типография газеты «Правда». Тираж 2260000 экз.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Кругозор-51986/release/5208957] Кругозор № 5/1986</ref>,<ref>[http://www.krugozor-kolobok.ru/nat-sing.htm] ПЕВЦЫ ОТЕЧЕСТВЕННЫЕ</ref> |- |} === Лазерныя дыскі (CD) === * 1994 — Не рві кашулю — песні В. Окаракава (CD) * 2002 — Фантазёр — песні А. Марозава (CD) * 2002 — Цалую тваю далонь (CD) * 2006 — За белай ракой (CD) * 2008 — Яраслаў Еўдакімаў і дуэт «Салодкая ягада». Лепшыя украінскія і казачыя песні (CD) * 2012 — Вяртанне ў восень (CD) ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1993 |Виталий Окороков ‎- Попса |Ю.&nbsp;Дружков |Не рви рубаху |MTM Ltd. ‎- MTMCD 60 006<ref>[http://www.discogs.com/Виталий-Окороков-Попса/release/4847549] Виталий Окороков ‎- Попса</ref> |- |- |1995 |Золотой Шлягер 80-х |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705161423/http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/ |date=5 ліпеня 2015 }}Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х.</ref> |- |- |1996 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Phonographic Copyright (p) — Jam Music Group. Ensemble — Группа В. Добрынина* (tracks: 14, 18). This Compilation ⓟ1996 JAM Music Group.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/2703710] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |1997 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Copyright (c) — РАО. Copyright (c) — J.S.P. Company Phonographic Copyright (p) — J.S.P. Company Copyright (c) — Джем Группа. Phonographic Copyright (p) — Джем Группа. Distributed By — JAM Group International. Made By — Минэлла. Лицензия МПТР России ВАФ № 77-79.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/6092736] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |2003 |Александр Морозов — Земля Нижегородская |Ю.&nbsp;Паркаев |Малая Родина |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705045840/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Земля Нижегородская</ref> |- |- |2004 |Александр Морозов Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |Г.&nbsp;Горбовский |Разбудите меня |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}АЛЕКСАНДР МОРОЗОВ Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова)</ref> |- |- |2005 |Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца» Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |А.&nbsp;Поперечный |Прохоровское поле |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца»</ref> |- |- |2009 |Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой |А.&nbsp;Федорков |Ты меня не понимаешь |Серия: Золотая коллекция ретро. Bomba Music ‎- BoMB 033—535.<ref>[http://www.discogs.com/Римма-Казакова-Ненаглядный-Мой/release/4800121] Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой</ref> |- |- |2009 |Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро! |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705150929/http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/ |date=5 ліпеня 2015 }}Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро!</ref> |- |- |2012 |Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского |Э.&nbsp;Зарицкий |Эхо в ночи |Серия: Имена на все времена. Монолит ‎- МТ 001091-107-1.<ref>[http://www.discogs.com/Лариса-Рубальская-Брызги-Шампанского/release/6092062] Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского</ref> |- |- |2014 |Александр Морозов — Золотые хиты |А.&nbsp;Поперечный |Фантазер |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705041542/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Золотые хиты"</ref> |- |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |2003 |Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection | |CD, Compilation |Квадро-Диск ‎- GCR 107.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Grand-Collection/release/3127850] Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Колодец | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Никитин ‎- ТФН-CD 100/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Колодец/release/6651552] Ярослав Евдокимов ‎- Колодец</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Фирма грамзаписи Никитин ‎- ТФН-CD 108/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Любовное-Настроение/release/5497602] Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение</ref> |- |- |2005 |60 Лет Великой Победы (1945—2005) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Not On Label ‎- none. Аудиоматериалы предоставлены Гостелерадиофондом России. Завод-изготовитель: ООО «НИК и КОМПАНИЯ». Лицензия Минпечати РФ: серия ВАФ № 77-22. Не для продажи !<ref>[http://www.discogs.com/Various-60-Лет-Великой-Победы-1945-2005/release/7030089] 60 Лет Великой Победы (1945—2005)</ref> |- |- |2007 |XXXL 18 — Праздничный |Варенички (украинская народная песня) |дует Сладка Ягода та Ярослав Євдокимов |Phonographic Copyright (p) — ООО «Монолит-Рекордс». Copyright (c) — ООО «Монолит-Рекордс».<ref>[http://www.discogs.com/Various-XXXL-18-Праздничный/release/5983110] XXXL 18 — Праздничный</ref> |- |- |2007 |Песня — 86 |И.&nbsp;Лученок, В.&nbsp;Бут |Берег юности |© ООО «Первое Музыкальное издательство» 2007 р. (8-10, 12), © Давид Тухманов, ⓟ Гостелерадиофонд, © НААП, © Музыкальное издательство НААП. ©&ⓟ Bomba Music 2007. Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «Лицензионные носители».<ref>[http://www.discogs.com/Various-Песня-86/release/2980530] Various ‎- Песня-86</ref> |- |- |2010 |Золотой Шлягер 80-х. Часть 1. |В.&nbsp;Добрынин, С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |©&℗ Вячеслав Добрынин, © По лицензии ООО «Первое Музыкальное издательство» 2010 г. (1-19). Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «ПО Евро Оптикал Диск».<ref>[http://www.discogs.com/Песни-Вячеслава-Добрынина-Золотой-Шлягер-80-. Часть-1/release/3820878] Золотой Шлягер 80-х. Часть 1.</ref> |- |} Яраслаў Еўдакімаў адзначаны ўнікальным інтэрнэт-праектам «Новая Украіна».<ref>[http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150202164156/http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich |date=2 лютага 2015 }} Іміджевий сайт № 1</ref> == Медыяархіў == === Аўдыёінтэрвью === * Інтэрнэт-радыё «Маскоўская праўда», 2012 г. «Фантазер» Яраслаў Еўдакімаў у гасцях у «Маскоўскай праўды». І. Ваяводзін.<ref>[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810]"Фантазер" Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды»</ref> * Радыё Расіі. Саратаў, 2012 г. У Саратаве з поспехам прайшло выступленне Яраслава Еўдакімава<ref>[http://gtrk-saratov.podfm.ru/radio_rossii_saratov/165/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712174058/http://gtrk-saratov.podfm.ru/radio_rossii_saratov/165/ |date=12 ліпеня 2015 }} В Саратове с успехом прошло выступление Ярослава Евдокимова</ref> * Радыёстанцыя Екацярынбургскай дыяцэзіі «Воскресение», 2014 г. Яраслаў Еўдакімаў<ref>[http://pravradio.ru/audioarchive/ct47/yr2014/mn6] Забытая звезда</ref> === Голас артыста на радыёстанцыях === * УР 3: Раніца на радыё «Культура» («Дзень споведзі». Літаратурна-музычная кампазіцыя па творах В. Крышчанкі [http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304072922/http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3 |date=4 сакавіка 2016 }} * Myradio [http://myradio.ua/group/16800] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713024721/http://myradio.ua/group/16800 |date=13 ліпеня 2015 }} * Moskva.FM [http://www.moskva.fm/artist/Ярослав_Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} * The-radio.ru [http://www.the-radio.ru/artist/%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2+%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2]{{Недаступная спасылка}} * Питер FM [http://www.piter.fm/artist/Ярослав_Евдокимов/song_968234]{{Недаступная спасылка}} * RADIOGROM [http://www.radiogrom.com/radio_news/index.php?id=5189] * MoreRadio [http://www.moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241209203031/https://moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6 |date=9 снежня 2024 }} * zv.fm [http://zv.fm/artist/4280] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712171732/http://zv.fm/artist/4280 |date=12 ліпеня 2015 }} * Аўтарадыё [http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715230312/http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist |date=15 ліпеня 2015 }} * Інтэрнэт-радыё «Музыка наших лет» [http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721060716/http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976 |date=21 ліпеня 2015 }} * Last.Fm [http://www.lastfm.ru/music/Ярослав+Евдокимов] * eee.fm [https://eee.fm/a/ярослав-евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133305/https://eee.fm/a/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Online радыё xMusik.me [http://xmusic.me/radio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017171126/http://xmusic.me/radio |date=17 кастрычніка 2015 }} * Зайцев. FM [http://www.zaycev.fm/#/artists/yaroslav-evdokimov/opinions] * Радыё Дача [http://www.radiodacha.ru/playlist.html?page=7] * Славянское радио [http://slav-radio.moy.su/load/kazaki/evdokimov_jaroslav_i_sladka_jagoda_shel_kazak/12-1-0-1313] * Радыё МЕЛОДИЯ [http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724160744/http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html |date=24 ліпеня 2015 }} * 101.ru. Онлайн радыё [http://101.ru/?an=personal&userid=548273] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162958/http://101.ru/?an=personal&userid=548273 |date=24 ліпеня 2015 }} * Fruit.FM Жива хвиля спілкування [http://fruit.fm/19432/blog/99095/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162927/http://fruit.fm/19432/blog/99095/ |date=24 ліпеня 2015 }} * Flymusic.FM [http://www.flymusic.fm/исполнитель/ярослав+евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304085431/http://www.flymusic.fm/%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2+%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Радиола, 106,2 FM [http://radiola.ru/performers/performers_835.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930130014/http://radiola.ru/performers/performers_835.html |date=30 верасня 2015 }} * Радыё Бомба [http://radiobomba.ru/listen?search=Ярослав%20Евдокимов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304105428/http://radiobomba.ru/listen?search=%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%20%D0%95%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 |date=4 сакавіка 2016 }} * Партызанскі радыё [http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930140601/http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go |date=30 верасня 2015 }} * Muzmo.Ru [http://muzmo.ru/search.php?q=Ярослав+Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} === Фотаархіў === * Ніжні Ноўгарад. 8 снежня 2006 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo1.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304215622/http://ya-evdokimov.narod.ru/photo1.html |date=4 сакавіка 2016 }} Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Санкт-Пецярбург. 26 жніўня 2007 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo2.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304221027/http://ya-evdokimov.narod.ru/photo2.html |date=4 сакавіка 2016 }} Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Новасібірск. 6 мая 2008 г.<ref name=autogenerated13>[http://album.foto.ru/photos/42551/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190822152211/http://album.foto.ru/photos/42551/ |date=22 жніўня 2019 }}ВЯЧЕСЛАВ ЕВДОКИМОВ — концерт — КРАТКАЯ ВЕРСИЯ</ref> * ИНТЕРПРЕСС.РУ<ref>[http://www.interpress.ru/index.php?page=search] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924035605/http://www.interpress.ru/index.php?page=search |date=24 верасня 2015 }}</ref> * Persona Stars. PhotoBank. 29 мая 2008 г.<ref>[http://www.personastars.com/search-results?query=Ярослав+Евдокимов&type=all] РЕЗУЛЬТАТЫ ПОИСКА «ЯРОСЛАВ ЕВДОКИМОВ»</ref> * Уладзівасток. 28 чэрвеня 2012 г.<ref>[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке</ref> * Tassphoto<ref>[http://www.tassphoto.com/ru/asset/fullTextSearch/search/Ярослав%20Евдокимов/page/1]</ref> * Курск. 9 жніўня 2012 г.<ref>[http://sdsko.ru/new_news/2012/news032.htm] Новости</ref> * Зеленоград. 23 лютага 2013 г.<ref>[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }}Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК</ref> * Фотобанк. Fotodom<ref>[http://www.fotodom.ru/search.html?query=Ярослав%20Евдокимов]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Уфа. 14 снежня 2013 г.<ref>[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] Евдокимов нашел украинцев в Уфе</ref> * Петразаводск. 4 сакавіка 2014 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/6351/]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * Уфа. 30 сакавіка 2014 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230128/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html |date=4 сакавіка 2016 }}Галерея</ref> * Яраслаўль. 18 лістапада 2014 г.<ref>[http://yar-filarmoniya.ru/text/?text=789] Ярослав Евдокимов, концерт 18 ноября 2014 г.</ref> * Ніжні Тагіл. 9 лютага 2015 г.<ref>[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }}«XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!»: известный певец выступил на тагильской сцене (ФОТО)</ref> * Ціхвін. 5 красавіка 2015 г.<ref>[http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160416053231/http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php |date=16 красавіка 2016 }}Фотогалерея событий Тихвинского ДК Концерт Ярослава Евдокимова 5 апреля 2015 г.</ref> * Kremerphoto <ref>[http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063807/http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html |date=4 сакавіка 2016 }}Евдокимов Ярослав</ref> * Профі-імідж <ref>[http://www.profimages.ru/search/index.php?q=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2+%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2&s=%C8%F1%EA%E0%F2%FC]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * PhotoXPress <ref>[http://www.photoxpress.ru/search/search_base.asp] Ярослав Євдокимов</ref> * Петразаводск. 15 лістапада 2015 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151120152218/http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/ |date=20 лістапада 2015 }}</ref> * Уфа. 6 снежня 2015 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222092336/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html |date=22 снежня 2015 }}</ref> == Эстрадны рэпертуар == * «Ах мама, маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Барабанщица» (на рускай мове) — Б. Емяльянаў * «Без вины виноватые» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Белая вьюга» (на рускай мове) — М. Грыбачоў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Белокурая колдунья» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4>[http://www.vvvetrova.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180329103618/http://vvvetrova.ru/ |date=29 сакавіка 2018 }} В.Ветрова. Официальный сайт</ref> В. Окаракаў * «Белыя крылы» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/135045/Зарицкий] Большая биографическая энциклопедия</ref> * «Белые лилии» (на рускай мове) — Ф. Чысцякоў, Ф. Чысцякоў * «Берег юности» (на рускай мове) — У. Бут, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Берегите матерей» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Варенички» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Верочка» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Весна на Заречной улице» (на рускай мове) — А. Фацьянаў, Б. Макравусаў * «В землянке» («Бьется в тесной печурке огонь») (на рускай мове) — А. Суркоў, К. Лістоў * «Вечер на рейде» (на рускай мове) — А. Чуркін,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/churkin.htm] Красная книга российской эстрады</ref> В. Салаўёў-Сядой * «Вишнёвый сад» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Вниз по матушке Волге» (на рускай мове) — руская народная песня * «Возвращение в осень» (на рускай мове) — В. Шамянскі, В. Шамянскі * «Вокзал Савеловский» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Вот какая ты, любовь!» (на рускай мове) — П. Хмара, В. Малежык * «Всё сбудется» (на рускай мове) — В. Вярба,<ref>[http://1000plastinok.net/Vera_Verba/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412132441/http://1000plastinok.net/Vera_Verba/ |date=12 красавіка 2015 }}1000 пластинок</ref> Э. Зарицкий<ref name=autogenerated2 /> * «Гандзя» («Чи є в світі молодиця») (на ўкраінскай мове) — Д. Банкоўскі * «Героям Бреста» (на рускай мове) — В. Левін, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Горе не горе» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Давай полюбим этот мир» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru">[http://www.tsarikati.ru/duets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160207003351/http://tsarikati.ru/duets |date=7 лютага 2016 }} Феликс Царикати</ref> * «Два кольори» (на ўкраінскай мове) — Д. Паўлычка, А. Білаш * «День рождения» (на рускай мове) — * «До дна!» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «До конца, до тихого креста» (на рускай мове) — М. Рубцоў, Б. Емяльянаў * «Душевная боль» (на рускай мове) — * «Дивлюсь я на небо» («Небо») (на ўкраінскай мове) — М. Пятрэнка, Л. Аляксандрава * «Европа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Ехал я из Берлина» (на рускай мове) — Л. Ашанін, І. Дунаеўскі * «Журавли» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]] (на аварскай мове, пераклад на рус. — Н. Грэбнеў), Я. Фрэнкель * «За белою рекой»<ref>[http://provincia36.narod.ru/index/0-26 Персональный сайт — ПРОВИНЦИЯ]</ref> (на рускай мове) — В. Гін, А. Марозаў * «За друзей» (на рускай мове) — О. Куланіна, В. Окаракаў * «За Дунаем» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Завтрашний день» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, М. Фрадкін * «Загрусти душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Замова» (на беларускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 />,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=98613&format=full&nn=3] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Зачарованая мая» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачарованная моя» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачем же люди расстаются» (на рускай мове) — М. Рябінін, Б. Емяльянаў * «Здравствуй» — лучше, чем «Прощай» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Золотце моё» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Зря говорят» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «И пока на земле существует любовь» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Калины куст» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кафе у моря» (на рускай мове) — В. Зіноўеў, І. Матэта * «Кветка-папараці» — У. Буднік, А. Грачанікаў<ref>{{Cite web |url=http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |title=Архіўная копія |access-date=9 ліпеня 2015 |archive-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710190856/http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |url-status=dead }}</ref> * «Кветка шчасця» — А. Лягчылаў, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=38849&format=full&nn=2] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Колодец» (на рускай мове) — С. Осіашвілі, В. Дабрынін * «Колокольчик» (на рускай мове) — Г. Гарбоўскі, А. Марозаў * «Конокрад» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кораблик беленький» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў, А. Марозаў * «Красавица-невеста» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Кто с нами» (на рускай мове) — [[Мікалай Іванавіч Трапкін|М. Трапкін]], А. Марозаў * «Кукушка» (на рускай мове) — В. Качаткоў, [https://www.stihi.ru/avtor/kochetkov17], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Курочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ледокол» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў,<ref>[http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150706232911/http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml |date=6 ліпеня 2015 }} Леонид Дербенёв. Народный Поэт.</ref> І. Матэта * «Лета першага спаткання» (на беларускай мове) — П. Кошаль, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Листок календаря» (на рускай мове) — Н. Шкор, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Любовь и ложь» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Лучик света» (на рускай мове) — Д. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Майский вальс» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Малая родина» (на рускай мове) — Ю. Паркаеў, А. Марозаў * «Маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Между двух огней» (на рускай мове) — М. Мееровіч, А. Марозаў * «Месяц малады» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Метроном» (на рускай мове) — А. Жукаў,<ref>[http://www.olegz.by/songs.html] Олег Жуков, поэт-песенник</ref>[[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Милосердие» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Мини-футбол» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік, В. Малежык * «Мир тебе, земля!» (на рускай мове) — В. Драздоўская, Э. Зарыцкі * «Молчи» (на рускай мове) — А. Смогул,<ref>[http://smogul.narod.ru/index.htm] Сайт поэта и барда А.Смогула</ref> В. Малежык * «Муха» (на рускай мове) — * «Набат тишины» (на рускай мове) — Д. Міхлееў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Наломал черемухи» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «На обратном пути» (на рускай мове) — Л. Рубальская, У. Мігуля * «Насіце ордэны» (на беларускай мове) — А. Каваль-Воўкаў,<ref>[http://apsnyteka.org/378-koval_volkov_stihi.html] Абхазская интернет-библиотека</ref><ref>[http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304073317/http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285 |date=4 сакавіка 2016 }}Стихотворения, поэмы и песни о Великой Отечественной войне</ref> [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Начныя кастры» (на беларускай мове) — С. Грахоўскі, Э. Зарыцкі * «Не жалей!» (на рускай мове) — Ф. Радоў, А. Марозаў * «Не звони в колокола» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Нелегко удержаться в седле» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru"/> * «Ніч яка місячна» («Виклик») (на ўкраінскай мове) — [[М. Старыцкі]], М. Лысенка * «Не остуди своё сердце, сынок» (на рускай мове) — В. Лазарев,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/lazarev.htm] Красная книга российской эстрады</ref> У. Мігуля * «Не рви рубаху» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Несе Галя воду» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Огни вокзала» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Одинокий волк» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ой на горі два дубки» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой мороз. мороз» (на рускай мове) — руская народная песня * «Ой червоний бурячок» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой чорна я си, чорна» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Осенние цветы» (на рускай мове) — * «От любви спасенья нет» (на рускай мове) — В. Дабрынін * «Ти ж мене підманула» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Палыновая ростань» (на беларускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Памятаю» (на беларускай мове) — * «Память» (Сколько вечных огней…) (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Перелётные птицы» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Перепёлочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Пехота» (на рускай мове) — * «Письмо» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Пісня про рушник» («Рідна мати моя») (на ўкраінскай мове) — А. Малышка, [[Платон Іларыёнавіч Майбарада|П. Майбарада]] * «Письмо из 45-го» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], І. Лучанок * «Победа» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Подковочка» (на рускай мове) — М. Таніч, В. Окаракаў * «Под лоскутным одеялом» (на рускай мове) — Л. Рубальская, А. Клявіцкі * «Под окном широким» (на рускай мове) — руская народная песня * «Покатились деньки» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Поле памяти» (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Полинушка» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік,<ref>[http://soyuz-pisatelei.ru/forum/60-546-1] ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ ИЗДАТЕЛЬСТВА «СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ» Регистрация | Вход | RSS</ref> В. Малежык * «Полынная ростань» (на рускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі * «Последний поезд» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Прохоровское поле» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разгулялся ветер» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разруби меня взглядом» (на рускай мове) — * «Ребята» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Роза красная моя» (на рускай мове) — Л. Казлова, С. Коржукаў * «Скакал казак через долину» (на рускай мове) — руская народная песня * «Сладкая водочка» (на рускай мове) — Е. Мураўёў, А. Марозаў * «Слёзы капают» (на рускай мове) — С. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Снимок в газете» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Сожаление» (на рускай мове) — О. Жукаў, Л. Моллер * «Солнышко» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Старый клен» (на рускай мове) — М. Матусоўскі, А. Пахмутава * «Стоп, душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Так пришла к нам победа!» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Там за окнами» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, Л. Мялік, В. Окаракаў * «Тихий уголок» («Тихая пристань») (на рускай мове) — Ю. Рыбчынскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Тёмная ночь» (на рускай мове) — У. Агатаў, М. Багаслоўскі * «Только ночь» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «Туман» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Ты меня не понимаешь» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5>[http://www.fedorkov.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220402064319/http://fedorkov.ru/ |date=2 красавіка 2022 }}Студия звукозаписи А. Федоркова</ref> * «32 минуты» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Україно, мати» (на ўкраінскай мове) — В. Крышчанка,<ref>[http://kryschenko.com.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415221416/http://kryschenko.com.ua/ |date=15 красавіка 2015 }}Сайт В.Крыщенка</ref> Г.Татарчанка * «Улетают птицы к югу» (на рускай мове) — * «Улица детства» (на рускай мове) — М. Зіноўеў, А. Марозаў * «Ураган» (на рускай мове) — А. Кліменка, Г. Мчыдэлі * «Уходи, любовь» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Фантазёр» (на рускай мове) — С. Раманаў, А. Марозаў * «Хорошо» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Храм Христа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Целую твою ладонь» (на рускай мове) — Л. Кацюкоў, Б. Емяльянаў * «Чарка на пасашок» (на беларускай мове) — А. Лягчылаў, А. Балотнікаў * «Часовенка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «[[Чырвона рута (песня)|Чырвона рута]]» (на ўкраінскай мове) — [[Івасюк Уладзімір Міхайлавіч|У. Івасюк]] * «Черемшина» («Знов зозули голос чуты в лиси») (на ўкраінскай мове) — М. Юрыйчук, В. Міхайлюк * «Чом ти не прийшов» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Чудотворная» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Шел казак…» (на рускай мове) — руская народная песня * «Эмигрантка» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5 /> * «Это мы, Господи!» (на рускай мове) — З. Вальшонак, Б. Емяльянаў * «Эх!» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Эхо в ночи» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі<ref name=autogenerated2 /> * «Я иду по святой земле» (на рускай мове) — * «Я перед вами с памятью своей» (на рускай мове) — А. Вярцінскі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] == Прэса пра творчасць артыста == === Перыёдыка Рэспублікі Беларусь === * Астапенка А. Песня — гэта хваляванне / А. Астапенка // Маладосць. — 1987. — № 9. — С. 165—170. * Загородний Г. В поисках своей песни / Г. Загородний // Неман. — 1990. — № 1. — С. 171—173. * Ерохин Р. «Может, крепко любят меня?..» / Р.Ерохин // Беларуская думка. — 1991. − № 11. — С. 50-55. * Сафронова И. Скорпион с чарующим голосом подарил Галине Лукашенко «розу красную» / И. Сафронова // Вечер. Могилев. — 1998. — 11 нояб. — С. 3. * Марадудина Н. Ярослав Евдокимов: «Слышу о себе много чепухи» / Нина Марадудина // Вечерний Минск.&nbsp;— 1999.&nbsp;— 12 марта. [http://www.vminsk.by/news/30/11744/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105708/http://www.vminsk.by/news/30/11744/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов Я. «Роза красная» Ярослава Евдокимова / А. Клыга // Гомел. праўда. — 1999. — 18 сак. * Ядревский Г. Евдокимов пролетел над городом «фанерой» / Г. Ядревский // Вечер. Брест. — 1999. — 3 нояб. — С. 1-2. * Еўдакімаў Я. Не хачу быць рабом свайго голасу! / Т. Якушава // Культура. — 1999. — № 18/19. — С. 16. * Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6. * Ярослав Евдокимов. Отречение // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 11 июля.[http://www.charter97.org/rus/news/2001/08/24/07] * Эйсмант М. Бунтар Яраслаў Еўдакімаў: вядомы беларускі спявак Я. Еўдакімаў адмовіўся ад звання «Народны артыст Беларусі» / М. Эйсмант // Нар. воля. — 2001. — 25 кастр. * Улевич О. Композитор Лученок ищет киллера для певца Евдокимова? / Ольга Улевич // Комсомольская правда в Белоруссии. — 2000. − 4 октября.[http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova Комсомольская правда. — 2000. − 4 октября.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142130/http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova |date=4 сакавіка 2016 }} * Калі Лукашэнка застанецца пры ўладзе, Яраслаў Еўдакімаў адмовіцца ад званьня народнага артыста // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 23 жніўня.[https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117035055/https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17 |date=17 лістапада 2015 }}[http://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314201436/https://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07 |date=14 сакавіка 2016 }} * Рымашэўская В. ВЯДОМЫ БЕЛАРУСКІ СЬПЯВАК ЯРАСЛАЎ ЕЎДАКІМАЎ АДМОВІЎСЯ АД ЗВАНЬНЯ «НАРОДНЫ АРТЫСТ БЕЛАРУСІ» / Вольша Рымашэўская // Радыё Свабода. — Менск. — 2001.&nbsp;— 8 лістапада.[http://www.svaboda.mobi/a/24839261.html] * [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Падбярэскі З.]] «Кветка шчасьця» / Зьміцер Падбярэскі // Радыё Свабода. — Менск. — 2002.&nbsp;— 28 красавіка.[https://web.archive.org/web/20150924112334/http://www.svaboda.org/content/article/24870502.html] * Шавыркін М. Ліст з 45-га. Анталогія беларускай песні / Міхась Шавыркін // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 28 красавіка [http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518080617/http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005 |date=18 мая 2015 }} * Андриевич В., Хлыстун В. Белорусский вокзал встречает Победителей // Владимир Андриевич, Виктор Хлыстун // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 12 мая. № 84 (25416).[http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151224052704/http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005 |date=24 снежня 2015 }} * Варабей М. Яраслаў ЕЎДАКIМАЎ: «Я не шукаю для сябе тытулаваных кампазiтараў&nbsp;— мне патрэбны таленавiтыя» / Марына Варабей // news. 21. BY.&nbsp;— 2005.&nbsp;— 24 лістапада.[http://news.21.by/2005/11/24/8903.html] * Ярослав Евдокимов: «Мне не нравится то, что в Беларуси происходит. Выборы прошли какие-то странные» // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 июля.[http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610203447/http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov |date=10 чэрвеня 2015 }} * Яраслаў Еўдакімаў: Мне не падабаецца атмасфэра у Беларусі // Наша Ніва.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 ліпеня.[https://nashaniva.com/2924] * Ярослав Евдокимов: в Беларуси я персона нон грата // Новости TUT.BY.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 12 ноября.[http://news.tut.by/culture/77138.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090408/http://news.tut.by/culture/77138.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Шевчук И. Дело было в армии… / Игорь Шевчук // NAVINY.BY.&nbsp;— 2007.&nbsp;— 23 февраля.[http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150621123006/http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/ |date=21 чэрвеня 2015 }} * Слуцкая А. Госконтроль обвиняет Ярослава Евдокимова в захвате земли / Александра Слуцкая // «КП» в Белоруссии. — 2007. — 31 июля.[http://www.belaruspartisan.org/life/114376/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180501/http://www.belaruspartisan.org/life/114376/ |date=8 сакавіка 2016 }} * Миклошевский З. Передать незаконно возведенные дворцы детям / Зенон Миклошевский // Заўтра тваёй краіны. — 2007.&nbsp;— 28 сентября.[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310192357/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994 |date=10 сакавіка 2016 }} * Андрэеў І. Ці адбяруць лецішча ў Яраслава Еўдакімава? / Ігар Андрэеў // Тут і цяпер. — 2009. — 15 студзеня.[http://news.tut.by/society/126566.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127062454/http://news.tut.by/society/126566.html |date=27 студзеня 2016 }} * Павловская Д. Ярослав Евдокимов ушел в религию / Даша Павловская // Народная воля.&nbsp;— 2009.&nbsp;— 12 ноября.[http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610093806/http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Юрый Антонаў, Сафія Ратару і Яраслаў Еўдакімаў апошні тыдзень у Полацку. — Краязнаўчы музей, Полацк.— 2009.&nbsp;— 21 жніўня.[http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091920/http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193 |date=4 сакавіка 2016 }} * Гілевіч Н. У віры быцця і дум… Роздумы. Хто зацікаўлны? (10.11.2002) / Ніл Гілевіч // Верасень.&nbsp;— 2014.&nbsp;— №&nbsp;1.&nbsp;— С. 173—174.[http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117024101/http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf |date=17 лістапада 2015 }} * Бяласін Я. Казак выставіў партрэты вядомых літаратараў, артыстаў і спартоўцаў / Яўген Бяласін // Брестский курьер. — 2016. — 17 февраля.[http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180340/http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/ |date=8 сакавіка 2016 }} === Перыёдыка Украіны === * Кононенко А. В. В Славутиче поют романсы / Алексей Кононенко // Зеркало недели. Украина. — 1995. — 17 марта. — С. 6.[http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402182836/http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html |date=2 красавіка 2015 }} * Я. Евдокимов: «Хочу приехать еще раз». Славутич К. В. — 1995. — № 3. — с. 7.[http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130709/http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Котлова Т. «Роза красная моя» / Татьяна Котлова // Академия. — 2002. — 6 декабря.[http://www.dgma.donetsk.ua/~np/2002/2002_22/evdok.htm], [http://subscribe.ru/archive/press.world.akademia/200301/20114852.text] * Стретта О. Ярослав Евдокимов: «Ныне россиянин» / Ольга Стретта // Донецкий кряж. — 2002. — 12 декабря.[http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091443/http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кручинин О. В Белоруссию я не вернусь / Олег Кручинин //[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=1] * Марчук Л. Ярослав Євдокимов: «Я пишаюсь тим, що я українець»/ Людмила Марчук // Рівне Час. — 2007. — 11 жовтня. — С. 6. * Вальчук П. Ярослав Євдокимов — наш земляк. І син репресованої жінки / Поліна Вальчук // Сім днів. — 2007. — 12 жовтня. — С. 3. * Омелянчук І. Короткі миті материнського щастя: про незвичайну долю матері народного артиста Білорусі, заслуженого артиста Росії Я. Євдокимова Анастасії Очеретович / Інна Омелянчук // Урядовий кур'єр. — 2007. — 12 жовтня. — С. 7. * Новак С. Народний артист Білорусі Євдокимов мріє оселитися на Рівненщині / Сергій Новак // ВІСНИК+К. — 2007. — 21 листопада.[http://visnyk.lutsk.ua/2007/11/21/5061/]{{Недаступная спасылка}} * Смик О. Ярослав Євдокимов / Олександр Смик // Своя музика. — 2007. — № 1. — 15 грудня. * Гранишевская Е. Ярослав Евдокимов: «У меня связи с Запорожьем прервались» / Елена Гранишевская // Суббота+. — 2008. — 10 января. * Жукова Т. «Вас так мало!» — писали Евдокимову восторженные поклонники / Татьяна Жукова // Акцент. — 2009. — 4 февраля.[http://south-sudan.ru/index2.php?mod=2]{{Недаступная спасылка}} * Бородин С. Красивый «Фантазер» Ярослав Евдокимов / Сергей Бородин // Семейная газета. — 2009. — 21 мая.[http://www.liveinternet.ru/users/4843572/post285506358/] * Рівненське міжрайонне управління водного господарства // Сайт. — 2009. — 14 липня.[http://dimonedk.narod.ru/index6.htm] * Тубіна С. Мама зірки — співака Ярослава Євдокимова, уродженця Рівного — Анастасія Очеретович / Світлана Тубіна // Вісті Рівненщини. — 2009. — 23 липня. — С. 1,13. * Тубіна С. Мати зірки / Світлана Тубіна // Голос України. — 2009. — 5 серпня . — С. 6. [http://www.golos.com.ua/edition_archive] * Омелянчук І. Ярослав Євдокимов: «Мені не вистачає мами й України» / Інна Омелянчук // Дивосвіт. — 2010. -­ N3. — С. 33-­35. * Панченко С. Зелене купало в літо упало… / Світлана Панченко // Замкова гора. — 2011. — 9 липня.[http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402103626/http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v |date=2 красавіка 2015 }} * Пшебільська Л. На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава євдокимова, Народного артиста Білорусі / Людмила Пшебільська // Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }} * Пшебільська Л. There were a permanent residence permit have received Yaroslav Evdokimov, People’s Artist of Belarus / Людмила Пшебільська // Migration. Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117014212/http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 лістапада 2015 }} * Залуговская М. Ярослав Евдокимов: «Стараюсь быть лучше, чем на самом деле» / Маша Залуговская // Деснянка вільна + Деснянская неделя. — 2013. — 15 августа. — С.7.[https://web.archive.org/web/20160810124504/https://issuu.com/desnjnka/docs/457/7], [http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610111532/http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6 |date=10 чэрвеня 2015 }} === Перыёдыка Расійскай Федэрацыі === * Агафонов А. Фантазер Евдокимов дал концерт в одной из зон Красноярска / Агафонов Андрей // Красноярский комсомолец. — 1992. — 15 августа. (Kaleda.ru.)[http://kaleda.ru/articles/2073] * Кушанашвили О. Ярослав Евдокимов — жертва травли / Отар Кушанашвили // Новый взгляд. — 1993. — 14 августа.[http://www.newlookmedia.ru/?p=11849] * Снежинская А. Евдокимов уже обгоняет поезд / Алена Снежинская // Музыкальная правда. — 1995. — 29 сентября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=13735] * Снежинская А. Ярослав Евдокимов: «Хочется остаться одному, но долго не протянешь» / Алена Снежинская // Моя газета. — 1995. — 4 октября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=15573] * Гусейнова Ю. Ярослав Евдокимов: «Можете меня пощупать» / Юлия Гусейнова // Ежедневные новости. — 2000. — 16 марта.[http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615225112/http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01 |date=15 чэрвеня 2015 }}, [http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=3], [http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615220027/http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316 |date=15 чэрвеня 2015 }} * Вдовина Т. Горячий Хлопец! / Татьяна Вдовина // Столица Саранск.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=4] * Каледа Г. Ярослав Евдокимов: "Я удивился, когда узнал, что Киркоров вдруг запел мою песню «Роза красная»! / Геннадий Каледа // Kaleda.ru. — 2000. — 27 марта.[http://kaleda.ru/articles/2074] * Сегал Л. Ярослав Евдокимов / Лариса Сегал // Relga. — 2000. — 23 сентября.[http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=1417&level1=main&level2=articles] * Катанян Д. Ярослав Евдокимов: «Я не светский человек» / Дмитрий Катанян // ТРР-Телевидение и радио. — 2000. — № 13.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=9] * Муранова М. Батька расшугал певчих птах / Марина Муранова // Независимая газета. — 2002. — 25 января.[http://www.ng.ru/capacity/2002-01-25/10_bird.html] * Архипова Е., Белобрагин В. Ярослав Евдокимов: «Мне в детстве дарили в основном деревянные самодельные игрушечки» / Екатерина Архипова, Виталий Белобрагин // Люди и игрушки. — 2002. — 14 октября.[http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702110758/http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki |date=2 ліпеня 2015 }} * Американская улыбка Ярослава Евдокимова // CITYOUT Санкт-Петербург. — 2002. — 25 ноября.[http://peterout.ru/articles/yarevdok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090954/http://peterout.ru/articles/yarevdok |date=10 чэрвеня 2015 }} * Беляев А., Камтаринов М., Муранова М. Женюсь на одной, а остальные? / Александр Беляев, Марк Камтаринов, Марина Муранова // Российская газета. — 2004. — 4 марта.[http://www.rg.ru/2004/03/04/prazdnik.html] * Логвинов И. Душа раскрывается в песне / Игорь Логвинов // Гудок. — 2004. — 13 октября.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=764256] * Безрук С. Ярослав Евдокимов: «Очарование доброты» / Сергей Безрук // Неделя в Подлипках. — 2005. — 6 октября. * Зацепина О. В Тюмени Ярослав Евдокимов бьет рекорды продаж / Ольга Зацепина // NewsProm.Ru. — 2006. — 14 февраля.[http://newsprom.ru/news/1282.html] * Давлетшина Р. Красивый «Фантазер» / Рита Давлетшина // Магнитогорский металл. — 2006. — 27 февраля.[http://magmetall.ru/contribution/2483.htm] * Курпатина Ж. Ярослав Евдокимов: «Уважающим себя певцам — не место на телевидении!» / Жанна Курпатина // АиФ-Смоленск. — 2006. — 2 марта.[http://www.smolnews.ru/news/299] * Воеводин И. Ярослав Евдокимов: «Мое творчество от печки» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2006. — 11 марта.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090610/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Королев А. Поет, как дед / Арсений Корольев // Симбирский курьер. — 2006. — 6 апреля.[http://www.sm-k.narod.ru/archives/2006/apr/36/23.htm] * Ярослав Евдокимов: «Мой тур приурочен к моему 60-летию» // АС Байкал ТВ. Медиахолдинг. — 2006.[http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091336/http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Гарипова Н. Ярослав Евдокимов: «Поверьте, скучно не будет» / Наталия Гарипова // Вечерние Челны. — 2006. — 26 апреля.[http://v-chelny.ru/release/20060427/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105749/http://v-chelny.ru/release/20060427/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Боровлева И. Секрет молодости Ярослава Евдокимова / Ирина Боровлева // Вечерний Ставрополь. — 2006. — 28 апреля.[http://www.vechorka.ru/gazeta/?b=view&articleID=4..] * В Ставрополе Ярослав Евдокимов искал Полину // Комсомольская правда. — 2006. — 28 апреля.[http://www.stav.kp.ru/daily/23698.4/197586/] * Ярослав Евдокимов: «С Минском меня связывает только дочка» // Комсольская правда. — 2006. — 27 июля.[http://www.kp.by/daily/23746/142266/]{{Недаступная спасылка}} * Заруцкая Н. Ярослав Евдокимов: говорил на русском, пел на белорусском / Наталья Заруцкая // Российская газета. Союз. — 2006. — 5 октября.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090925/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Покоева И. К нам едет Евдокимов / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 3 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/43/003002.html] * Новинская К. Музыка под снегом / Ксения Новинская // Премьер. Вологодская областная газета. — 2006. — 16 ноября.[http://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018145728/https://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h.. |date=18 кастрычніка 2021 }} * Покоева И. Ярослав Евдокимов выступил в Иркутске / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 17 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/45/017001.html] * До концерта Ярослава Евдокимова в Южно-Сахалинске считали дни // Компания «Корпорация Событий». — 2006. — 26 ноября.[http://www.eventscorp.ru/press.php?entry=dokontsertay..]{{Недаступная спасылка}} * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: «Певцы самые плохие мужья» / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородский рабочий. — 2006.[http://www.kokina.ru/art2006-11.htm] * Авдюшкина Н. Ярослав Евдокимов: «В Москве реализоваться гораздо легче» / Наталия Авдюшкина // Газета 35. — 2006. — 28 нояб. — С. 17. * Возвращение рядового Евдокимова // Вечерний Северодвинск. — 2006. — 7 декабря.[http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022109/http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/ |date=5 сакавіка 2016 }} * Звездова В. Ярослав Евдокимов / Вера Звездова // Нижегородские новости. — 2006. — 18 декабря.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2006/12/18/culture/evdokimov/] * Ивашечкина М. В Брянске Ярослав Евдокимов ходил по воде / Мария Ивашечкина // Комсомольская правда-Брянск. — 2007. — 1 марта.[http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130647/http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зиновьева С. Ярослав Евдокимов: «Пою душой и сердцем» / Светлана Зиновьева // Родник (Раменское). — 2007. — 7 марта. * Грошева И. Ярослав Евдокимов спел для тюменки Лидии и для Туры / Инна Грошева // Вслух.ru. — 2007. — 26 марта.[http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213446/http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html |date=4 сакавіка 2016 }} * Рыкусов В. После концерта / Вадим Рыкусов // Правда Севера. — 2007. — 27 октября.[http://www.arhpress.ru/ps/2007/10/27/11.shtml] * Ярослав Евдокимов: «На современной эстраде мне места нет!» // Новые рубежи. — 2007. * Воинский Т. Голос Ярослава / Тодор Воинский // Тюменская правда. — 2008. — 12 января. [http://tyum-pravda.ru] * Романов С. «Рай — в душе человека!» — интервью с Ярославом Евдокимовым / Сергей Романов // Вечный Зов. — 2008.[http://www.vzov.ru/arhiv_n.shtml] * Смирнова О. Ярослав Евдокимов спел вместе с туляками / Ольга Смирнова // MysloНовости. — 2008. — 3 марта.[http://myslo.ru/news/arhiv/news-15224] * Ермолина Л. Кумир остался прежним / Людмила Ермолина // Алтайская правда. — 2008. — 10 апреля.[http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090801/http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Щиголева Е. «Пою душой и сердцем» / Елена Щиголева // Вечерний Барнаул. — 2008. — 11 апреля.[http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091911/http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов устроил в цирке дискотеку // PenzaInform.ru. Культура. — 2008. — 29 апреля.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2008/04/29/evd..]{{Недаступная спасылка}} * Ярослав Евдокимов: «Я приехал в Саратов голодный и злой» // Комсомольская правда. — 2008. — 4 мая.[http://saratov.kp.ru/daily/24091/322146/] * Ярослав Евдокимов: «Благодаря „Майскому вальсу“ я купил квартиру» // Теленеделя. — 2008. — 7 июня. * Звездова В. Звездная быль / Вера Звездова // Online Газета. — 2008. — 25 сентября.[http://hhb.ru/gazeta/115.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091735/http://hhb.ru/gazeta/115.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Одним из самых удачных концертов назвал Ярослав Евдокимов гастроли в Вологде // Новости Вологды и Вологодской области. — 2008. — 27 октября.[http://newsvo.ru/rubrics/kultura/2008/10/27/14:03:10...]{{Недаступная спасылка}} * Золотых О. Евдокимов споет о «Колодце» / Ольга Золотых // Вечерний Челябинск. — 2008. — 2 декабря.[http://vecherka.su/articles/society/43929/] * Евдокимов расцеловал волгоградок. Любимцы публики // Родной город. — 2008. — 17 декабря. * Киян М. Уфимцы помогли Ярославу Евдокимоу справиться с последствиями кризиса / Мила Киян // Комсомольская правда. — 2008. — 19 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/daily/24217/420160/] * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: На подлости реагирую мгновенно и с яростью / Татьяна Кокина-Славина // ЭКСПРЕСС газета. — 2009. — 5 ноября.[http://www.eg.ru/daily/stars/15385/] * Кокина-Славина Т. Пусть Киев с вас берет пример! / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородские новости. — 2009. — 9 ноября.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2009/11/09/culture/ewdokimof/] * Кузьмина О. Евдокимов пел на заказ / Оксана Кузьмина // Открытая для Всех и Каждого. — 2010. — 2 февраля.[http://www.opengaz.ru/stat/evdokimov-pel-na-zakaz] * Мирошниченко М. Ярослав Евдокимов пустил самарцев в пляс / Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 3 ноября.[http://hab.kp.ru/daily/24585/755010/] * Штименко С. Брянских женщин восхитил все тот же Ярослав Евдокимов / Светлана Штименко // ИА Город_24. — 2010. — 21 ноября.[http://grigoriyantipenko.ru/news/647.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194722/http://grigoriyantipenko.ru/news/647. |date=4 сакавіка 2016 }} * Лапина Т. Ярослав Евдокимов: «Я благодарен пиратам!» / Татьяна Лапина // Телепульт. — 2010. — 23 ноября. * Баркова М., Мирошниченко М. Как встретят новый год звезды шоу-бизнеса / Марина Баркова, Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 27 декабря.[http://www.kp.ru/daily/24614.5/782833/] * Лычагин В. На сцене «Октября» / Владимир Лычагин // Общественно-политическая газета Климовского специализированного патронного завода имени Ю. В. Андропова. — 2011. — 15 апреля.[http://info-profile.ru/article.aspx?articleId=1528&issueId=236]{{Недаступная спасылка}} * Седых Г. Ярослав Евдокимов / Галина Седых // Прогноз развития. — 2011. — 8 мая. * Чернова М. Неожиданное откровение / Марина Чернова // Премьер. Вологодская областная газета. — 2011. — 24 мая.[http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090817/http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Максименко Л. Ярослав Евдокимов, узнав про открытие музея ГУЛАГа в Кузбассе. признался, что тоже родился в тюрьме / Лариса Максименко // Комсомольская правда. — 2011. — 4 ноября.[http://www.kp.ru/daily/25782/2765872/] * Попова Т. Евдокимов вылечил омичку песнями / Татьяна Попова // Omsk GAZETA. — 2011. — 8 ноября.[http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091833/http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Баркова М. Ярослав Евдокимов думал, что в Самаре живут одни украинцы / Марина Баркова // Комомольская правда. — 2012. — 17 февраля.[http://samara.kp.ru/daily/25836/2810197/] * Подъяблонская Т. Ветеранов Воронежа поздравит певец Ярослав Евдокимов / Татьяна Подъяблонская. — Комсомольская правда. — 2012. — 3 мая.[http://vrn.kp.ru/online/news/1144284/] * Воеводин И. «Фантазер» Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2012. — 28 мая.[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810] * Евдан Ю. Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке / Юрий Евдан // PrimaMedia. — 2012. — 28 июня.[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] * Павлюченко О. Ярослав Евдокимов: «Врать не умею, живу как все» / Олеся Павлюченко // Свеча. — 2012. — 25 июня.[http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091125/http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кузьмин В. Евдокимов за Дунаем / Валерий Кузьмин // Коммунар. — 2012. — 10 июля.[http://www.kommunar.info/index.php?option=com_content&view=article&id=2993:2012-07-09-03-57-00&catid=82:2011-02-17-00-54-48&Itemid=105] * Карпач М. О концерте Ярослава Евдокимова в городском дворце культуры / Михаил Карпач // Приамурские Ведомости. Он-лайн газета Хабаровска. — 2012. — 13 июля. [http://www.lred.ru/index.php/smiarticles/7493-о-%D0%B..]{{Недаступная спасылка}} * Воеводин И. В попутчиках бродяга ветер / Игорь Воеводин // Гудок. — 2012. — 24 августа.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=682511&archive=]{{Недаступная спасылка}} * Желтов П. В наше время такого не было / Павел Желтов // Приазовские степи. — 2012. — 10 октября.[http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090720/http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Советском районе Воронежа провели праздничный концерт для ветеранов войны // Коммуна. Инфопортал Воронежа и Воронежской области. — 2013. — 25 января.[http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610095112/http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Бонд А. Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК / Алекс Бонд // Мобильный репортер. — 2013. — 24 февраля.[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }} * Юдина Д. Ярослав Евдокимов: «Ульяновск — очень чистый город» / Дарья Юдина // Аргументы и факты. — 2013. — 30 апреля.[http://www.ul.aif.ru/persona/details/165058] * Абумова Е. Помнит сердце, не забудет никогда / Елена Абумова // Хакасия. — 2013. — 17 мая.[http://gazeta19.ru/news/14794] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090422/http://gazeta19.ru/news/14794 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Жителей Советского района Воронежа поздравили с 40-летием со дня его основания // Коммуна. — 2013. — 24 июня.[http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091601/http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Дурнова Т. С наступлением заката / Татьяна Дурнова // Наше время. — 2013. — 13 сентября.[http://нвремя.рф/news/culture/with_onset_of_sunset/] * С юбилеем, Россошь! Фото. Видео // Сайт города Россошь. — 2013. — 15 сентября.[http://rossoshru.ru/uspehi-goroda/s-yubileem-rossosh-..]{{Недаступная спасылка}} * Салтыкова Е. Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях / Елена Салтыкова // Областная газета (Свердловская обл.). — 2013. — 12 ноября.[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/] * Евдокимов нашел украинцев в Уфе // Комсомольская правда. — 2013. — 4 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: «Когда я вспоминаю детство, мне хочется пойти перекусить / Наталья Зверева // Афиша. — 2013. — 16 декабря.[http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090014/http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Васильева В. Музыка, с которой так хочется жить / Валентина Васильева // Вести Стрельны. — 2013. — 26 декабря. — С. 2.[http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090944/http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: „Мне нравятся женщины, которых есть за что жалеть“ / Наталья Зверева // Метро74. — 2014. — 14 января.[http://metro74.ru/content/14-01-2014/yaroslav-evdokim..]{{Недаступная спасылка}} * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов выступил в Барнауле / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 15 апреля.[http://www.amic.ru/news/261119/] * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов: „Теплее, чем в Барнауле, нигде не принимали“ / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 16 апреля.[http://www.amic.ru/news/261322/] * В Пензенском драмтеатре выступил певец Ярослав Евдокимов // PenzaInform.ru. — 2014. — 3 июня.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2014/06/03/v_penzenskom_dramteatre_vistupil_pevetc_yaroslav_evdokimov.html] * Ярослав Евдокимов в Волгограде пел по заявкам и говорил о смысле жизни // Родной город. — 2014. — 5 июня.[http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140610065744/http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html |date=10 чэрвеня 2014 }} * В Волгограде Ярослав Евдокимов раскрыл секрет счастья // Родной город. — 2014. — 11 июня.[http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140613050241/http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html |date=13 чэрвеня 2014 }} * Брюзгина В. На подтанцовках у Ярослав Евдокимова / Валентина Брюзгина // Куранты-Маяк. — 2014. — 20 июня.[http://www.kurant-mayak.ru/news-3-2655.html] * Карандюк К. Вопрос дня: Что вам особенно памятно? / Кирилл Карандюк // Российская Газета. — 2014. — 18 сентября.[http://www.rg.ru/2014/09/18/vopros.html] * Марченко И. Кто созидал, создавал и верил… / Инна Марченко // Газета „Наш выбор“. — 2014.&nbsp;— 25 сентября.[http://www.energomash-stroy.ru/press/nv/156/kto-sozidal-sozdaval-i-veril] * Ручников П. С песней по жизни / Петр Ручников // Тверская жизнь. — 2014. — 21 октября.[http://www.tverlife.ru/news/82698.html]{{Недаступная спасылка}} * Королькова И. „XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!“: известный певец выступил на тагильской сцене» / Ирина Королькова // TagilCity.ru. — 2015. — 16 февраля.[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Курске на торжественном собрании к 23 февраля споет Ярослав Евдокимов // Новости Курска от 46ТВ. — 2015. — 20 февраля.[http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091504/http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * «Бокситогорский десант» в плену у музыки // Новый путь. — 2015. — 7 апреля.[http://adm.boksitogorsk.ru/smi/np-news/3434/] * Волкова А. Проникновенную встречу нескольких поколений подготовила к празднику Победы Управа Советского района г. Воронежа / Алина Волкова // Экономика и жизнь. Черноземье. — 2015. — 6 мая.[http://www.eizh.ru/articles/sotsiosfera/proniknovennuyu-vstrechu-neskolkikh-pokoleniy-podgotovila-k-prazdniku-pobedy-uprava-sovetskogo-rayon/] * Егоров С. Денис Глушаков: «Фантазера» ставлю. Но диджеем быть не планирую / Сергей Егоров // Sovsport.ru. — 2015. — 19 сентября.[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/842192], [http://fanat1k.ru/news-136307-denis-glushakov-fantazera-stavlyu.php] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151002120414/http://fanat1k.ru/news-136307-denis-glushakov-fantazera-stavlyu.php |date=2 кастрычніка 2015 }} * Ильинский Д. Ярослав Евдокимов: Мама думала, что я женюсь на Ротару / Дмитрий Ильинский // Собеседник RU. — 2015. — 5 ноября.[http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151109012830/http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru |date=9 лістапада 2015 }}, [http://so-l.ru/news/show/yaroslav_evdokimov_mama_dumala_chto_ya_zhenyus_na_ro] * Гончаров М. Чествование тружеников и концерт / Михаил Гончаров // «Родина». Общественно-политическая газета Ивнянского района. — 2015. — 03 октября. Выпуск № 80-81 (9656-9657).[http://gazeta-rodina.ru/article/86709/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151125070013/http://gazeta-rodina.ru/article/86709/ |date=25 лістапада 2015 }} * Вахитов А. Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни / Азат Вахитов // МКRU Уфа. — 2015. — 26 ноября.[http://ufa.mk.ru/articles/2015/11/26/yaroslav-evdokimov-spoet-v-ufe-svoi-luchshie-pesni.html Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни] * Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке // Cityopen.ru. — 2015. — 02 декабря. [http://cityopen.ru/?p=35187 Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208104628/http://cityopen.ru/?p=35187 |date=8 снежня 2015 }} * Хлапова Н. В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов / Наталья Хлапова // Комсомольская правда. — 2015. — 10 декабря.[http://www.kp.ru/online/news/2241656/ В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|2}} * Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} * Музыкальный энциклопедический словарь / Гл.ред. Т. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130224}} * [http://www.yaevdokimov.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714144801/http://www.yaevdokimov.com/ |date=14 ліпеня 2014 }} * [http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav Яраслаў Еўдакімаў на сайце «Золотий Фонд української естради»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208065608/http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav |date=8 снежня 2015 }} * [http://donbass56.narod.ru/evdokimov.html Яраслаў Еўдакімаў на на сайце «Савецкая эстрада»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Еўдакімаў Яраслаў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі СССР]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска]] iehjgxz80s2er1wu4sqzbrbtz84gp24 0 207483 5173182 4648642 2026-07-30T12:20:24Z Autumndancer 168015 5173182 wikitext text/x-wiki {{Узвышша |Назва = Падольскае ўзвышша |Краіна = Украіна/Малдова |Пазіцыйная карта = Украіна }} '''Падольскае ўзвышша''' — узвышша на паўднёвым захадзе [[Украіна|Украіны]]. Распрасціраецца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Вышыні ад 380—320 м на паўночным захадзе да 220—130 м на паўднёвым усходзе. Найвышэйшы пункт — гара Камула (471 м). Разам з [[Валынскае ўзвышша|Валынскім узвышшам]] часта аб’ядноўваецца ў Валынска-Падольскае ўзвышша. Падольскае ўзвышша размешчана на левым беразе [[Днестр|Днястра]], у межах [[Львоўская вобласць|Львоўскай]], [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай]], [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай]], [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай]], [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай]] і часткова [[Адэская вобласць|Адэскай]] абласцей, а таксама паўночна-ўсходніх раёнаў [[Малдова|Малдовы]]. На паўночным захадзе Падольскае ўзвышша абрываецца ў бок раўнін Малога Палесся стромкім уступам вышынёй да 200 м. На паўночным усходзе Падольскае ўзвышша мяжуе з [[Прыдняпроўскае ўзвышша|Прыдняпроўскім узвышшам]]. Гэтая мяжа ўмоўна праходзіць па даліне [[Паўднёвы Буг|Паўднёвага Буга]]. На паўднёвым захадзе ўзвышша мяжуе з Перадкарпаццем, у асноўным па даліне Днястра. На паўднёвым усходзе Падольскае ўзвышша плаўна зніжаецца і мяжуе з [[Прычарнаморская нізіна|Прычарнаморскай нізінай]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падольскае ўзвышша (Падольскае плато)||}} * Кошик Ю. О. Подільська височина // Географічна енциклопедія України. — Том 3. / Редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К.: «Українська Радянська Енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1993. — С. 52. * Мала гірнича енциклопедія. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3. [[Катэгорыя:Узвышшы Украіны]] ik95zy83jgg4fy14k4itl6w8poug8ce 10 213901 5173249 3045259 2026-07-30T13:43:31Z Autumndancer 168015 5173249 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Фізіялогія стрававання | загаловак = [[Страваванне|Фізіялогія стрававання]], [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальная сістэма чалавека]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | стыль_асноўнага_загалоўка = | выява = | стыль_целы = <!-- (ці "стыль =" калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_няцотных = | стыль_цотных = background:#f0f0f0 | стыль_уверсе = | уверсе = | загаловак1 = [[Энтэральная нервовая сістэма]] | спіс1 = [[Мейснерава спляценне]] {{·}} [[Аўэрбахава спляценне]] | загаловак2 = [[Жалеза знешняй сакрэцыі|Энтэракрынныя]] | спіс2 = [[Галоўная клетка|Галоўныя клеткі]] ([[Пепсінаген]] &rarr; [[Пепсін]] {{·}} [[Сычужны фермент|Рэнін]]) {{·}} [[Прысценкавая клетка|Абкладкавыя клеткі]] ([[Кіслотнасць страўнікавага соку|Саляная кіслата страўнікавага соку]] {{·}} [[Вадародна-каліевая адэназінтрыфасфатаза|Н⁺/K⁺-АТФаза]] {{·}} [[Унутраны фактар]]) {{·}} [[Паверхневая дадатковая клетка|Паверхневыя дадатковыя клеткі]] ([[Слізь]] {{·}} [[Гідракарбанаты|Бікарбанаты]]) {{·}} [[Брунерава залоза|Брунеравы залозы]] | загаловак3 = [[Гастраэнтэрапанкрэатычная эндакрынная сістэма|Гастраэнтэрапанкрэатычная <br/> эндакрынная сістэма]] | спіс3 = [[G-клетка|G-клеткі]] ([[Гастрын]]) {{·}} [[Дэльта-клетка|D-клеткі]] ([[Саматастатын]]) {{·}} [[Энтэрахрамафінападобная клетка|ECL-клеткі]] ([[Гістамін]] {{·}} [[Рэчыва Р]]) {{·}} [[I-клетка|I-клеткі]] ([[Халецыстакінін]]){{·}} [[K-клетка|K-клеткі]] ([[Глюкозазалежны інсулінатропны поліпептыд|ГІП]]) {{·}} [[S-клетка|S-клеткі]] ([[Сакрацін]]) {{·}} [[Энтэрахрамафінная клетка|EC-клеткі]] {{·}} [[PP-клетка|PP-клеткі]] ([[Панкрэатычны поліпептыд]]) {{·}} [[L-клетка|L-клеткі]] ([[Пептыд YY]] {{·}} [[Глюкагонападобны пептыд-1|ГПП-1]]) {{·}} [[Вазаактыўны інтэстынальны пептыд|ВІП]] {{·}} [[Грэлін]] | загаловак4 = [[Энтэрацыт]]ы | спіс4 = [[Энтэрацыт шлякаты|Шлякатыяыя]] {{·}} [[Клетка Панета|Клеткі Панета]] {{·}} [[Бакалападобная клетка|Бакалападобныя]] {{·}} [[Энтэрацыт неаблямаваны|Неаблямаваныя]] | загаловак5 = [[:Катэгорыя:Біялагічныя вадкасці СКТ|Біялагічныя вадкасці]] | спіс5 = [[Сліна]] {{·}} [[Страўнікавы сок]] {{·}} [[Кішэчны сок]] {{·}} [[Жоўць чалавека|Жоўць]] {{·}} [[Падстраўнікавы сок]] {{·}} [[Хімус]] | загаловак6 = Працэсы | спіс6 = [[Глытанне]] ([[Болюс, страваванне|Болюс]]) {{·}} [[Ірвота|Ваніты]] {{·}} [[Рэгургітацыя]] {{·}} [[Фарынгаларынгеальны рэфлюкс]] {{·}} [[Гастраэзафагеальны рэфлюкс]] {{·}} [[Дуадэнагастральны рэфлюкс]] {{·}} [[Дэфекацыя]] {{·}} [[Кішэчна-пячоначная цыркуляцыя жоўцевых кіслот]] | загаловак7 = Маторыка страўнікава-кішачнага <br /> тракта | спіс7 = [[Маторыка тонкай кішкі]] {{·}} [[Перыстальтыка]] {{·}} [[Рытмічная сегментацыя]] {{·}} [[Антыперыстальтыка]] {{·}} [[Мігравальны маторны комплекс]] {{·}} [[Павольныя хвалі, электрафізіялогія|Павольныя хвалі]] {{·}} [[Вадзіцель рытму, фізіялогія гладкай мышцы|Вадзіцелі рытму]] {{·}} [[Міжтканкавая клетка Кахаля|Міжтканкавыя клеткі Кахаля]] {{·}} [[Гастракалічны рэфлекс]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Фізіялогія|{{PAGENAME}}]] </noinclude> d97ierlyeuvspvoi60xje9w0bgssbmn 0 215517 5173642 5114399 2026-07-31T08:32:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173642 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абаленскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь | парадак = | парадак-жан = | сцяг = | перыядпачатак = [[27 кастрычніка]] [[2008]] | перыядканец = | прэм'ер = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Яўген Вячаслававіч Абаленскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[палітык]] і [[электрык]]. [[Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання|Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 сакавіка 1973 года ў [[Салігорск]]у. Скончыў [[Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]] па спецыяльнасці «Інжынер-электрык»; [[Маскоўскі дзяржаўны адкрыты ўніверсітет]] па спецыяльнасці «Горны інжынер-электрык»; [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Спецыяліст у галіне дзяржаўнага кіравання». Працаваў [[электраслесар]]ам ([[слесар]]ам) дзяжурным па рамонце абсталявання, майстрам змены, намеснікам начальніка ўчастка пад’ёму № 2 Чацвёртага рудаўпраўлення рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «[[Беларуськалій]]» у г. Салігорску. З’яўляўся дэпутатам Салігорскага гарадскога Савета дэпутатаў дваццаць чацвёртага склікання, намеснікам старшыні Салігорскага раённага Савета дэпутатаў, дэпутатам [[Мінскі абласны Савет дэпутатаў|Мінскага абласнога Савета дэпутатаў]] дваццаць пятага склікання. Быў [[дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання|дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання]] ад Салігорскай гарадской выбарчай акругі № 68, з’яўляўся старшынёй Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па прамысловасці, паліўна-энергетычным комплексе, транспарце і сувязі. У цяперашні час працуе дырэктарам навукова-вытворчага рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Белгазтэхніка»<ref>{{Cite web |url=https://belgastechnika.by/company/rukovodstvo-predpriyatiya/ |title=Руководство предприятия |access-date=19 сакавіка 2026 |archive-date=19 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619185415/https://www.belgastechnika.by/company/rukovodstvo-predpriyatiya/ |url-status=dead }}</ref>. Жанаты, мае дзвюх дачок. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://house.gov.by/index.php/,17041,73879,,,2,,,0.html Яўгеній Вячаслававіч Абаленскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160913045331/http://house.gov.by/index.php/,17041,73879,,,2,,,0.html |date=13 верасня 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абаленскі Яўген Вячаслававіч}} [[Катэгорыя:Інжынеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Салігорскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Салігорскага раённага Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага абласнога Савета дэпутатаў 25-га склікання]] h283lm8c4bsuixljnqvufvfaa9cvrqq 0 217525 5173732 5057164 2026-07-31T10:56:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173732 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 11-я асобная механізаваная брыгада |выява = [[Файл:11AMB.jpg|250px|Нарукаўны знак 11-й асобнай механізаванай брыгады]] |подпіс = |гады = з [[1992]] года |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падпарадкаванне = [[Генеральны штаб Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = [[Заходняе аператыўнае камандаванне]] |тып = [[Брыгада (войска)|брыгада]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Слонім]] |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = |знакі_адрознення = {{Савецкі гвардзейскі знак}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|тып=воінская часць}} {{Ордэн Суворава 2 ступені|тып=воінская часць}} |цяперашні_камандзір = гвардыі [[палкоўнік]] [[Аляксандр Пагуляйла]] |вядомыя_камандзіры = }} '''11-я Прыкарпа́цка-Берлі́нская гвардзе́йская асо́бная механізава́ная брыга́да''' — [[падраздзяленне]] [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняга аператыўнага камандавання]] з месцам дыслакацыі ў [[Слонім]]е. Камандзір брыгады — гвардыі [[палкоўнік]] [[Аляксандр Пагуляйла]]<ref>[http://respublika.sb.by/armiya/article/s-pervogo-vystrela.html?AJAX_MONTH=1&AJAX_YEAR=2015&TYPE=article&SECTION=armiya&CODE=s-pervogo-vystrela&server_name=respublika.sb.by Газета «Рэспубліка» — «С первого выстрела»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыі == 11-я брыгада -- пераемніца [[6-ы танкавы корпус|6-га танкавага корпуса]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], сфарміраванага 22 красавіка 1942 года ў падмаскоўных [[Падольск|Падольску]] і [[Малаяраславец|Малаяраслаўцы]]. Баявое хрышчэнне корпус прыняў у Ржэўска-Сычэўскай аперацыі. [[23 кастрычніка]] [[1943]] года за мужнасць і гераічнасць, праяўленыя асабовым складам на [[Бітва на Курскай дузе|Курскай дузе]], яму прысвоена ганаровае найменне «гвардзейскі». А [[25 кастрычніка]] ён быў ператвораны ў [[11-ы гвардзейскі танкавы корпус]]. З 1942 па 1945 год корпус браў удзел у баявых дзеяннях у раёне Ржэва, на Стара-Рускім кірунку, вызваляў гарады [[Багадухаў]], [[Бярдзічаў]], [[Казацін]], удзельнічаў у ліквідацыі корсунь-шэўчэнкаўскай групы [[Вермахт]]а у перадгор’ях Карпат і выхадзе на дзяржаўную мяжу з [[Румынія]]й яму было прысвоена ганаровае званне «Прыкарпацкі». Баявы склад корпуса на [[16 красавіка]] [[1944]] года: [[танк]]аў — 112, актыўных штыкоў — 3.149, мінамётаў — 36, гармат — 22, зенітных гармат — 16, рэактыўных установак — 8. Па заканчэнні Вісленскай аперацыі корпус меў у сваім складзе: асабовага склада — 8.024 чалавека, танкаў — 33, гармат — 33, зенітных гармат — 20, мінамётаў — 59, РС М-13 — 8. [[19 лютага]] [[1945]] года за паспяховыя наступальныя баі і захоп плацдарму на рацэ [[Одэр]] корпус быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга, а [[26 красавіка]] [[1945]] года — за авалоданне гарадамі Піршаў, Нойштадт, Пунцыг — ганараваны ордэнам Суворава II ступені. За мужнасць і гераічнасць пры авалоданні Берлінам яму было прысвоена ганаровае найменне «Берлінскі». У чэрвеня 1945 года корпус быў перайменаваны на 11-ю гвардзейскую Прыкарпацка-Берлінскую Чырванасцяжную, ордэна Суворава II ступені танкавую дывізію. У ліпені яна перадыслацыравана ў раён [[Дрэздэн]]а, там перайшла на новы штат. У 1979-1989 гадах сотні вайскоўцаў дывізіі ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна|вайне ў Афганістане]]. Пасля распаду [[СССР]] у 1992 годзе дывізія перадыслацыравана з нямецкага [[Дрэздэн]]а ў беларускі [[Слонім]]. А [[11 жніўня]] 1992 года была перафарміравана ў 11-ю гвардзейскую асобную механізаваную брыгаду з захаваннем Баявога Сцяга, ганаровых найменняў і баявых традыцый корпуса. Баявы Сцяг уручаны злучэнню [[21 студзеня]] [[2004]] года. Увосень 1999 года ва [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь]] упершыню праведзена брыгаднае тактычнае вучэнне з баявой стральбой — першым іх удзельнікам была 11-я гвардзейская АМБ. Асабовы склад брыгады браў удзел у такіх буйных вучэннях, як «[[Нёман-2001]]», «[[Бярэзіна-2002]]», «[[Чыстае неба – 2003]]», «[[Шчыт Айчыны – 2004]]». Сур'ёзным іспытам на баявую сталасць стала комплекснае аператыўна-тактычнае вучэнне «[[Шчыт Саюза – 2006]]», прычым больш за палову з агульнай колькасці асабовага склада і баявой тэхнікі былі прадстаўлены 11-й гвардзейскай асобнай механізаванай брыгадай<ref>[http://vsr.mil.by/2014/04/19/11-ya-gvardejskaya-otdelnaya-mexanizirovannaya-brigada/ Белорусская военная газета "Во славу Родины!" - "11-Я ГВАРДЕЙСКАЯ ОТДЕЛЬНАЯ МЕХАНИЗИРОВАННАЯ БРИГАДА"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161109021554/http://vsr.mil.by/2014/04/19/11-ya-gvardejskaya-otdelnaya-mexanizirovannaya-brigada/ |date=9 лістапада 2016 }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20161108205218/http://www.mil.by/ru/news/29847/ 11 гвардейская отдельная механизированная бригада отмечает день части]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161108205218/http://www.mil.by/ru/news/29847/ |date=8 лістапада 2016 }} (арыгінал спасылкі <nowiki>http://www.mil.by/ru/news/29847/</nowiki> даўно не жывы) {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Гвардзейскія воінскія часці Беларусі]] [[Катэгорыя:Брыгады Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Слонім]] q4578tqgrjrmj9h4fn025fof0drsrpy 0 223295 5173443 5049962 2026-07-31T01:26:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173443 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Язэп Канстанцінавіч Шнарке́віч''' ({{OldStyleDate|22|чэрвеня|1888|10}}, в. [[Саска Ліпка]] Нясвіжскага павета, цяпер [[Нясвіжскі раён]] — {{ДС|30|11|1974}}) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, педагог. == Біяграфія == Скончыў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю]] (1907), [[Магілёўскі настаўніцкі інстытут]] (1916). У 1907—13 настаўнік пачатковай школы ў Вялікім Сяле Мінскага павета, Гомельскага чыгуначнага вучылішча, уваходзіў у Гомельскае педагагічнае таварыства. 3 1916 у арміі, у 9-м пяхотным запасным палку ў Рослаўлі, у 35-й асобнай тэлеграфнай роце ў Бабруйску. Удзельнік з’езда настаўнікаў Мінскай губерні (1917). Са студзеня 1918 у [[Мінск]]у, настаўнік беларускай пачатковай школы, з верасня выкладчык 1-га Мінскага вышэйшага пачатковага вучылішча (з верасня 1919 яго кіраўнік, рэфармаваў у навучальную беларускую ўстанову). У час нямецкай акупацыі сакратар Мінскага настаўніцкага саюза пачатковых і вышэйшых вучылішчаў, член партыі беларускіх эсэраў. У час савецка-польскай вайны (1919—20) член [[ЧБНК|Часовага беларускага нацыянальнага камітэта]], адзін з кіраўнікоў [[Мінская беларуская школьная рада|Мінскай беларускай школьнай рады]] і [[Беларускі настаўніцкі саюз Мінскага павета|Беларускага настаўніцкага саюза Мінскага павета]]. Пасля аднаўлення савецкай улады з ліпеня 1920 у складзе прэзідыума Наркамасветы БССР, са жніўня — кіраўнік яго беларускага аддзела. У лістападзе 1920 года паводле сакрэтнай дамовы паміж [[КП(б)Б]] і [[БПС-Р]] накіраваны ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] для арганізацыі антыпольскага падпольнага руху. Працаваў выкладчыкам у Нясвіжскай прыватнай жаночай гімназіі, дзе ўвёў курс беларусазнаўства, а ў 1921/1922 навучальным годзе рэфармаваў яе ў [[Нясвіжская беларуская гімназія|Нясвіжскую беларускую гімназію]]. У лістапада 1923 дамогся пераводу гімназіі ў [[Клецк]] (гл. [[Клецкая беларуская гімназія]]), сам пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. Удзельнік палітычнай нарады беларускіх леварадыкальных партый і груповак у [[Данцыг]]у (Гданьску) у 1923. 3 1924 сакратар [[Таварыства беларускай школы]], пазней у складзе яго галоўнай управы. У 1925—26 і ў 1928—33 выкладчык [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Адзін з ініцыятараў стварэння ў 1925 [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ). У студзені 1927 арыштаваны польскімі ўладамі па справе БСРГ, амаль год правёў у турме. 3 1933 настаўнік віленскіх пачатковых школ, член таварыства «Пчала», супрацоўнічаў з віленскім часопісам «[[Беларуская борць (1934)|Беларуская борць]]». У 1933 па палітычных матывах звольнены з працы. У верасні 1939 зноў арыштаваны польскімі ўладамі, інтэрніраваны ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер]], вызвалены з прыходам савецкіх войск. [[Файл:Помнік на магіле Надзеі і Язэпа Шнаркевічаў.jpg|міні|Помнік на магіле Надзеі і Язэпа Шнаркевічаў на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] У кастрычніку 1939 настаўнік беларускай савецкай школы ў Вільні. У 1942 выкладаў у Віленскай беларускай настаўніцкай семінарыі. У пасляваенны час жыў у Вільні. Архіў Язэпа Шнаркевіча, які змяшчае яго творчую спадчыну, асабістыя і побытавыя дакументы, захоўваецца ў фондах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча<ref>[[iarchive:vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/56/mode/1up|Вопіс архіва Язэпа Шнаркевіча]] ў фондах Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча.</ref>. == Сям’я == Жонка [[Надзея Шнаркевіч]], беларуская грамадская і культурная дзяячка, педагог, краязнаўца. == Бібліяграфія == * [https://archive.org/details/run-13-1998-8/page/n2/mode/1up Беларускае школьніцтва ў Менску ў 1918—20 гг.] // Рунь (Вільнюс). 1998. № 13. Май. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Багдановіч Я.'' На жыццёвым шляху: Успаміны. — Мн., 1992. * ''Зоська Верас''. [[iarchive:zojka-veres/page/n1/mode/1up|Біяграфіі Надзеі і Язэпа Шнаркевічаў]]. — (самадрук), 1977. Серыя біяграфічных нарысаў, [https://kamunikat.org/Partrety_vilenczukou.html часткова гл. на Камунікаце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230826200228/https://kamunikat.org/Partrety_vilenczukou.html |date=26 жніўня 2023 }}. * ''[[Уладзімір Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]'' Шнаркевіч // ЭГБ у 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. — Мн., 2003. == Спасылкі == * [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/63/mode/1up Архіў Язэпа Шнаркевіча ў Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шнаркевіч Язэп}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вязні Бяроза-Картузскага канцлагера]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясвіжскім раёне]] 3shy9fkev1db7ekq8o28y6fb0pk3880 0 223771 5173684 4759252 2026-07-31T09:48:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кана]] у [[Кана (пісьмо)]]: таксама тапонім, прозвішча 4759252 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Кана, значэнні}} {{японская пісьменнасць}} '''Кана''' ({{lang-ja|仮名}}) — [[японская мова|японская]] [[складовая азбука]], якая існуе ў дзвюх графічных формах: [[катакана]] і [[хірагана]]<ref>Катакана можа быць [[Катакана#Поўная табліца|пашыранай і даданай]], у адрозненне ад хіраганы.</ref>. Два віды каны адрозніваюцца абрысамі: знакі хіраганы круглявыя (ひらがな), у той час як знакі катаканы — вуглаватыя (カタカナ). Толькі некаторыя знакі падобныя (найбольш відавочнае падабенства маюць [[か]] і [[カ]], [[り]] і [[リ]], [[せ]] і [[セ]]), а амаль дакладна супадаюць толькі знакі [[へ]] і [[ヘ]]. Калі не браць пад увагу пашырэнне катаканы (для [[Айнская мова|мовы айну]]), то адпаведнасць паміж знакамі хіраганы і катаканы ўзаемна адназначная, то бок любы тэкст, які запісаны хіраганай, можа быць запісаны катаканай, і наадварот. Знакамі хіраганы пішуць зменлівыя часткі японскіх слоў ([[окурыгана]]), самі словы, а таксама і тлумачальнае чытанне іерогліфаў (бакавая кана — [[фурыгана]]). Катакана сёння пераважна ўжываецца для запісу слоў, запазычаных з іншых, перш за ўсё, [[Еўропа|еўрапейскіх]] моў (так званых лексічных запазычанняў «[[гайрайго]]»). Існуе таксама некалькі састарэлых складовых азбук: [[хэнтайгана]] і [[ман'ёгана]]. == Запіс == Як і для знакаў [[кандзі]], для знакаў каны існуе пэўны парадак і спосаб напісання рысаў. У адрозненне ад кандзі, для якіх існуюць строгія правілы напісання рысаў у сімвале для ўніфікацыі (што дазваляе палепшыць чытэльнасць за кошт выдзялення ключоў, а таксама хуткасць напісання), у кане правілы індывідуальныя (ёсць і агульныя элементы) для кожнага сімвала, что дазваляе прасцей іх адрозніваць сярод падобных: * паміж рознымі сімваламі ў катакане / хірагане, напрыклад, ツ і シ, ソ і ン; * паміж запісам сімвала каны катаканай і хіраганай, напрыклад, へ і ヘ (へ мае круглявы згіб і большы вугал у згібу, звычайна мае «хвосцік» у пачатку сімвала); * паміж канай і кандзі, напрыклад: ス і 入, ホ і 木. == Гл. таксама == {{wiktionary|кана}} * [[Кандзі]] * [[Цёон]] * [[Одорыдзі]] * [[Сутэгана]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web | url = http://brng.jp/50renshuu.pdf | title = Пропісы каны (PDF) | accessdate = 20.12.2010 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65JSvu0W6?url=http://brng.jp/50renshuu.pdf | archivedate = 9 лютага 2012 | url-status = live }} {{Бібліяінфармацыя}} otgend7maofmjkfa4yhgdo0ii7wgvb8 5173688 5173684 2026-07-31T09:49:55Z Autumndancer 168015 5173688 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кана}} {{японская пісьменнасць}} '''Кана''' ({{lang-ja|仮名}}) — [[японская мова|японская]] [[складовая азбука]], якая існуе ў дзвюх графічных формах: [[катакана]] і [[хірагана]]<ref>Катакана можа быць [[Катакана#Поўная табліца|пашыранай і даданай]], у адрозненне ад хіраганы.</ref>. Два віды каны адрозніваюцца абрысамі: знакі хіраганы круглявыя (ひらがな), у той час як знакі катаканы — вуглаватыя (カタカナ). Толькі некаторыя знакі падобныя (найбольш відавочнае падабенства маюць [[か]] і [[カ]], [[り]] і [[リ]], [[せ]] і [[セ]]), а амаль дакладна супадаюць толькі знакі [[へ]] і [[ヘ]]. Калі не браць пад увагу пашырэнне катаканы (для [[Айнская мова|мовы айну]]), то адпаведнасць паміж знакамі хіраганы і катаканы ўзаемна адназначная, то бок любы тэкст, які запісаны хіраганай, можа быць запісаны катаканай, і наадварот. Знакамі хіраганы пішуць зменлівыя часткі японскіх слоў ([[окурыгана]]), самі словы, а таксама і тлумачальнае чытанне іерогліфаў (бакавая кана — [[фурыгана]]). Катакана сёння пераважна ўжываецца для запісу слоў, запазычаных з іншых, перш за ўсё, [[Еўропа|еўрапейскіх]] моў (так званых лексічных запазычанняў «[[гайрайго]]»). Існуе таксама некалькі састарэлых складовых азбук: [[хэнтайгана]] і [[ман'ёгана]]. == Запіс == Як і для знакаў [[кандзі]], для знакаў каны існуе пэўны парадак і спосаб напісання рысаў. У адрозненне ад кандзі, для якіх існуюць строгія правілы напісання рысаў у сімвале для ўніфікацыі (што дазваляе палепшыць чытэльнасць за кошт выдзялення ключоў, а таксама хуткасць напісання), у кане правілы індывідуальныя (ёсць і агульныя элементы) для кожнага сімвала, что дазваляе прасцей іх адрозніваць сярод падобных: * паміж рознымі сімваламі ў катакане / хірагане, напрыклад, ツ і シ, ソ і ン; * паміж запісам сімвала каны катаканай і хіраганай, напрыклад, へ і ヘ (へ мае круглявы згіб і большы вугал у згібу, звычайна мае «хвосцік» у пачатку сімвала); * паміж канай і кандзі, напрыклад: ス і 入, ホ і 木. == Гл. таксама == {{wiktionary|кана}} * [[Кандзі]] * [[Цёон]] * [[Одорыдзі]] * [[Сутэгана]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web | url = http://brng.jp/50renshuu.pdf | title = Пропісы каны (PDF) | accessdate = 20.12.2010 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65JSvu0W6?url=http://brng.jp/50renshuu.pdf | archivedate = 9 лютага 2012 | url-status = live }} {{Бібліяінфармацыя}} d55ys9b07aeuwg21mup2z1xr7kqz6by 0 228337 5173357 5144755 2026-07-30T18:18:48Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5173357 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява = [[File:Mega Man II logo.png|250px]] |подпіс = Лагатып для «Mega Man II». }} «'''Méga Man 2'''», вядомая ў Японіі як {{nihongo|'''''Rockman 2: Dr. Wily no Nazo'''''|ロックマン2 Dr.ワイリーの謎||літ. «''Rockman 2: Таямніца Др. Вайлі''»}} — гульня, распрацаваная і выдадзеная «{{нп4|Capcom||en|Capcom}}» для кансолі «[[Nintendo Entertainment System]]». Гэта другая гульня ў [[Mega Man (серыя)|серыі Mega Man]]. Гульня была выпушчаная ў [[Японія|Японіі]] ў 1988 годзе, а пазней у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Амерыцы]] і PAL рэгіёнах. «Mega Man 2» працягвае барацьбу галоўнага героя супраць злога доктара Вайлі і яго робатаў. Гульня мае графічныя і геймплэйныя змены ў параўнанні з [[Mega Man (гульня)|першай гульнёй Mega Man]], многія з якіх засталіся на працягу ўсёй серыі. Хоць продажы «Mega Man» былі неўражлівымі, «Capcom» дазволіла камандзе «Rockman» стварыць [[сіквел]]. Яны працавалі адначасова над іншымі праектамі «Capcom», выкарыстоўваючы свой вольны час для раcпрацоўкі гульні. Нявыкарыстаны кантэнт з папярэдняй гульні быў інтэграваны ў «Mega Man 2». Такашы Татэішы напісаў саўндтрэк сумесна з Ёшыхіро Сакагучы, якая выступала ў якасці гукавага праграміста. Гульня стала бестселерам «Mega Man» з больш чым 1,5 млн прададзеных копій. Крытыкі высока ацанілі музыку, візуальныя эфекты і [[геймплэй]] як палепшаныя ў параўнанні з першай гульнёй. Многія выданні апісвалі «Mega Man 2» як лепшую ў серыі і як адну з найвялікшых відэагульняў усіх часоў. Гульня была паўторна выпушчана на некалькіх кансолях і мабільных тэлефонах. {{TOChidden}} == Сюжэт == Падзеі ''Mega Man 2'' адбываюцца пасля першага ''Mega Man'' у нявызначаны год на працягу 21-га стагоддзя (год 200X)<ref name="RG-49">{{cite journal|journal = Retro Gamer|publisher = Imagine Publishing|title = The Classic Game: ''Mega Man II''|pages = pp. 36–7|author = ''Retro Gamer'' Staff|date=May 2008|issue = 49|issn=1742-3155}}</ref>. Д-р Вайлі, галоўны антаганіст серыі, будуе новую крэпасць і войска з робатаў на чале з 8 новымі Робатамі Майстрамі: Metal Man, Air Man, Bubble Man, Quick Man, Crash Man, Flash Man, Heat Man і Wood Man. ''Mega Man'' прызваны сваім стваральнікам, доктарам Лайтам, перамагчы доктара Вайлі і яго Робатаў Майстроў<ref name="NP-7">{{cite journal|journal = Nintendo Power|publisher = Nintendo of America|title = ''Mega Man II''|pages = pp. 8–23|author = ''Nintendo Power'' Staff|date=July–August 1989|issue = 7 issn=1041-9551}}</ref>. Mega Man перамагае восем новых Робатаў Майстроў, а потым кідае выклік самому Вайлі<ref name="RG-49"/>. У фінальнай сутычцы Mega Man перамагае [[Галаграфія|галаграфічную]] праекцыю доктара Вайлі. Потым навуковец просіць аб літасці, Mega Man мілуе Вайлі і вяртаецца дадому. == Геймплэй == [[File:MegaMan2 Platforms.jpg|thumb|left|''Mega Man'' выкарыстоўвае верталётную платформу, каб пайсці за лесвіцу на ўзроўні Crash Man.]] ''Mega Man 2'' з'яўляецца платформеннай гульнёй, як і яе папярэднік ''[[Mega Man (гульня)|Mega Man]]''. Гулец кіруе ''Mega Man'', якому трэба прайсці восем узроўняў і перамагчы босаў, Робатаў Майстраў: Metal Man, Air Man, Bubble Man, Quick Man, Crash Man, Flash Man, Heat Man і Wood Man. Кожны Робат Майстар мае ўнікальную зброю і ўзровень, які звязаны з яго зброяй. Напрыклад, Air Man страляе невялікімі [[тарнада]], а яго ўзровень нябесны, у той час як Wood Man можа выкарыстоўваць шчыт з лісця і знаходзіцца ва ўзроўні з лясной тэматыкай<ref name="NP-7"/>. Пасля перамогі над босам яго зброя становіцца даступнай для гульца. Робаты Майстры ўразлівыя да зброі некаторых іншых Робатаў Майстроў; таму парадак, у якім гуляюцца ўзроўні, з'яўляецца жыццёва важным кампанентам геймплэя<ref name="RG-49"/><ref name="manual">{{cite book|editor=Capcom|title=Mega Man 2 ''Instruction Booklet''|date=July 1989|publisher=Capcom|pages=6–9}}</ref>. Пасля праходжання пэўных этапаў ''Mega Man'' атрымлівае спецыяльныя прадметы<ref name="manual"/>. Гэтыя прадметы ствараюць платформы, якія дазваляюць ''Mega Man'' патрапляць да такіх абласцей, да якіх без іх ён патрапіць не можа<ref name="NP-7"/>. Пасля перамогі над васьмю Робатамі Майстрамі гулец пераходзіць да крэпасці доктара Вайлі, якая складаецца з шасці лінейных узроўняў<ref name="NP-7"/>. Як і ў першай гульні, гулец павінен змагацца з кожным Робатам Майстрам другі раз у крэпасці. Тым не менш, гэтыя бітвы адбываюцца ў адным пакоі, а не ў серыі лінейна сувязных пакояў. Пакой утрымлівае прылады для тэлепартацыі, якія прыводзяць да кожнага Робата Майстра. Прылады могуць быць уключаныя ў любым парадку. Пасля таго, як босы пераможаны зноў, гулец павінен змагацца з доктарам Вайлі. ''Mega Man 2'' мае некалькі змен геймплэя ў параўнанні з арыгінальнай гульнёй ''Mega Man''<ref name="RG-49"/>. Новы прадмет, Energy Tank, дазваляе гульцу папоўніць здароўе ''Mega Man'' у любы час<ref name="manual"/>. Пасля перамогі над кожным Робатам Майстрам адлюстроўваецца пароль, які дазваляе гульцу вярнуцца да гэтага канкрэтнага ўзроўню ў гульні пасля перазагрузкі сістэмы<ref name="manual"/>. Пароль захоўвае канкрэтны спіс пераможаных Робатаў Майстроў, а таксама колькасць назапашаных Energy Tank. У адрозненне ад першай гульні, у ''Mega Man 2'' няма лічыльніка ачкоў і гулец не можа вярнуцца да ўзроўняў Робатаў Майстроў, якіх ён перамог. == Стварэнне == {{see also|Mega Man, гульня#Стварэнне|l1=Стварэнне першай гульні Mega Man}} {{quote box|quoted=true|width = 35%|salign=center|quote=Такім чынам, мы па ўласным жаданні сабраліся разам, мы працавалі вельмі, вельмі цяжка, па 20 гадзін у дзень, каб завяршыць гульню. Напэўна гэта быў лепшы час маёй працы ў «''Capcom''», таму што мы на самай справе працавалі ў напрамку мэты, мы рабілі тое, што мы хацелі зрабіць. І гэта сапраўды паказана ў гульні, таму што ў гэтую гульню мы ўклалі ўвесь наш час, намаганні і любоў.|source=[[Кэйдзі Інафунэ]], красавік 2004 года<ref name="playmag"/>}} ''Mega Man 2'' была распрацавана і апублікавана «''[[Capcom]]''». Прадзюсар серыі Кэйдзі Інафунэ (пад псеўданімам Inafuking) апісаў развіццё гульні як «''намаганні ізгояў''». Першая гульня ''[[Mega Man (гульня)|Mega Man]]'', выпушчаная ў 1987 годзе, не была досыць паспяховай, каб апраўдаць неадкладнае развіццё працягу<ref name = "NP V219">{{cite journal|last = Hoffman|first = Chris|date=September 2007|title = Playback: ''Mega Man 2''|journal = Nintendo Power|publisher=Nintendo of America|issue = 219|page = p. 82|issn=1041-9551}}</ref>. «''Capcom''» дазволіла камандзе распрацоўшчыкаў стварыць сіквел з умовай, што яны будуць адначасова працаваць на іншых праектах<ref name="playmag">{{cite journal|journal=Play|date=April 2004|author=Hoffman, Chris|title=The Best Damn ''Mega Man'' Feature Period|volume=3|issue=4|publisher=Imagine Publishing issn=1747-7859}}</ref><ref name="IGN-100creators">{{cite web|url = http://games.ign.com/top-100-game-creators/50.html|title = Top 100 Game Creators of All Time: Keiji Inafune|publisher = IGN|author = IGN Staff|access-date = July 27, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090306125050/http://games.ign.com/top-100-game-creators/50.html|archive-date = 6 сакавіка 2009|url-status = dead}}</ref><ref name="Retrospective">{{cite web|last=Oxford|first=Nadia|date=May 10, 2007|title=''Mega Man'' Retrospective: Getting Equipped With 20 Years|url=http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=1&cId=3159319|work=1UP.com|publisher=Ziff Davis|access-date=August 10, 2007|archive-url=https://archive.today/20130101170817/http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=1&cId=3159319|archive-date=1 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Супрацоўнікі выдаткавалі свой час для паляпшэння першай гульні, дадаўшы больш узроўняў і зброі, а таксама палепшыўшы графіку<ref name = "NP V219"/>. Кіраўнік праекта першага ''Mega Man'' запрасіў Інафунэ да каманды распрацоўшчыкаў; Інафунэ працаваў у той час над іншай гульнёй<ref name="r20">{{cite book|isbn=978-1-897376-79-9|date=January 6, 2010|title=Mega Man: Official Complete Works|publisher=Udon Entertainment|pages=10–5}}</ref>. Падчас працы над папярэдняй гульнёй Інафунэ працаваў у якасці мастака і дызайнера персанажаў, але стаў больш актыўна ўдзельнічаць у працэсе вытворчасці сіквела<ref name="GR-Interview">{{cite web|url = http://www.gamesradar.com/f/mega-man-9-exclusive-interview-with-the-mind-behind-the-machines/a-2008070217152878013|title = ''Mega Man 9'' - exclusive interview with the mind behind the machines|first = Brett|last = Elston|work = GamesRadar|publisher = Future plc|date = July 23, 2008|access-date = July 27, 2009|archive-date = 16 чэрвеня 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110616050143/http://www.gamesradar.com/f/mega-man-9-exclusive-interview-with-the-mind-behind-the-machines/a-2008070217152878013|url-status = dead}}</ref>. «''Праца над ''Mega Man 2'' адзначыла толькі мой другі год у гэтым бізнесе, і я нават стаў кіраўніком праекту „Новы малыш“, які адкрыў цэлы новы свет стрэсу для мяне''», распавёў Інафунэ. Тэрмін распрацоўкі гульні склаў толькі 4 месяцы<ref name="r20"/><ref>{{cite journal|journal=CFC Style Fan-Book|volume=3|author=Inafune, Keiji|year=1997|title=''Rockman'' 10th Anniversary Celebration Plans|publisher=Capcom|language=ja|page=p. 24 }}</ref>. У сувязі з абмежаванем даступнай прасторы картрыджа для першай гульні некаторы кантэнт быў выключаны з канчатковага прадукту і затым пераведзены ў ''Mega Man 2''<ref name="TV">{{cite web|title=''Mega Man''|url=http://g4tv.com/gamemakers/episodes/1152/Mega_Man.html|series=Game Makers|series-link=Game Makers|credits=Interviewee: Keiji Inafune|network=G4|airdate=November 20, 2003|season=2|number=19|access-date=20 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917124528/http://www.g4tv.com/gamemakers/episodes/1152/Mega_Man.html|archive-date=17 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Каманда была абмежаваная графічнымі магчымасцямі кансолі і малявала персанажаў [[піксельная графіка|піксельнай графікай]], каб захаваць узгодненасць паміж дызайнам і канчатковым прадуктам; некаторыя элементы дызайну, аднак, былі страчаныя<ref name="GR-Interview"/>. Сістэма геймплэя арыгінальнай гульні была пакінутая ў ''Mega Man 2'', але каманда ўключыла больш пастак для гульца. Былі даданыя тры прадметы падтрымкі з-за скарг з боку спажыўцоў і аддзела маркетынгу Capcom наконт высокай складанасці арыгінальнай гульні<ref name="r20"/>. Інафунэ быў «''не асабліва ўпэўнены''» наконт карысці Energy Tank<ref name="r20"/>. Распрацоўшчыкі дазволілі грамадскасці ўдзельнічаць у вытворчасці шляхам распрацоўкі дызайну босаў фанатамі<ref>{{cite web|author=Niizumi, Hirohiko|date=September 23, 2007|title=TGS '07: ''Mega Man'' celebrates 20th anniversary|url=http://www.gamespot.com/news/6179759.html|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|access-date=May 25, 2010}}</ref>. «''Capcom''» атрымала 8370 прапаноў для боса<ref name="r20"/><ref>{{cite book|isbn=978-1-897376-79-9|date=January 6, 2010|title=Mega Man: Official Complete Works|publisher=Udon Entertainment|pages=118–9}}</ref>. Інафунэ хацеў, каб яго мастацкія працы для ''Mega Man 2'' былі больш падобнымі да [[анімэ]], чым у першай гульні<ref name="r20"/>. Для паўночнаамерыканскага рэлізу была дададзена магчымасць выбару складанасці. Арыгінальная версія была названая «''складанай''»; у «''нармальнай''» версіі ворагі слабейшыя<ref name="IGN-Top100">{{cite web|url = http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_67.html|title = IGN Top 100 Games 2007: 67 ''Mega Man 2''|publisher = IGN|author = IGN Staff|year = 2007|access-date = July 3, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20170410090749/http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_67.html|archive-date = 10 красавіка 2017|url-status = dead}}</ref>. Саўндтрэк да ''Mega Man 2'' складаўся ў асноўным Такашы Татэішы і Агерэцу Кун (getsu (下劣) на японскай мове азначае ''грубасць''). Іппо Ямада, саўнд-дызайнер ''[[Mega Man 7]]'', патлумачыў, што нават у 1995 годзе «''Capcom… толькі пачынала пераходзіць ад называння супрацоўнікаў псеўданімамі да называння поўным імем''»<ref>{{cite web|author=Jeriaska|date=October 4, 2008|title=''Mega Man 9'' music interview with Inti Creates’ Ippo Yamada|url=http://www.siliconera.com/2008/10/04/mega-man-9-music-interview-with-inti-creates-ippo-yamada/|publisher=Siliconera|access-date=March 29, 2010}}</ref>. Манамі Мацумаэ, якая напісала музыку для першага ''Mega Man'' (і пазней далучылася да Ямады падчас працы над ''[[Mega Man 10]]''), таксама ўнясла некаторыя праўкі ў саўндтрэк гэтай гульні, у прыватнасці ў назву пачатковага трэку (які раней быў напісаны для канцоўкі першай гульні) і музыку для ўзроўню Air Man. Яна была залічана ў каманду пад мянушкай Manami<ref>http://www.vgmpf.com/Wiki/index.php?title=Manami_Matsumae</ref>. Як і ў папярэдняй гульні, праграмаванне гуку было ўскладзена на Ёшыхіра Сакагучы (мянушка Yuukichan's Papa)<ref>{{cite web|author=Greening, Chris|title=Interview with the ''Mega Man 1'' & ''2'' Sound Team: Reunited 20 Years On|url=http://www.squareenixmusic.com/features/interviews/manamimatsumae.shtml|publisher=Square Enix Music Online|access-date=February 19, 2011}}</ref>. Ветэран відэагульняў ілюстратар Марк Эрыксан намаляваў постар для амерыканскай версіі, на якой адлюстраваны ''Mega Man'', які страляе з пісталета замест выявы лагатыпа Mega Buster. Эрыксан патлумачыў: «''Я нічога пра ''Mega Man'' не ведаў, і [пасля погляду на персанажа ў дзеянні] я спытаў у арт-дырэктара: „З чаго ён страляе?…“ Ён сказаў: „Ну, ён павінен мець пісталет, таму што я не бачу вінтоўку…“ Я сказаў: „Так, пісталет? Вы хочаце, каб я зрабіў пісталет?“ І ён сказаў: „Так, намалюйце тут пісталет.“ Так што я зрабіў тое, што мне сказалі, і я намаляваў там пісталет. У мяне было толькі паўтара дня, каб зрабіць малюнак і вынік атрымаўся не самым добрым. Але гэта не мая віна. Я маю на ўвазе, што яны сказалі мне, каб я намаляваў пісталет у руцэ!''»<ref>{{cite web|author=Ericksen, Marc|title=MegaMan 2, What's with the pistol??!!|url=http://www.retrogameart.com/2012/11/megaman-2-whats-with-pistol.html|access-date=June 16, 2013}}</ref>. == Крытыка == {{VG Reviews |EGM={{rating|8|10}}<ref name="EGM-2">{{cite journal|journal = Electronic Gaming Monthly|title = Electronic Gaming Review Crew|publisher=Ziff Davis|page = p. 11|issue=2|first = Stever|last = Harris|author2=Ed Semrad|author3=Donn Nauert|author4=Jim Allee|date=July 1989|issn=1058-918X}}</ref> |Fam={{rating|7|10}}<ref name="famrev">{{cite journal|author=''Famitsu'' staff|journal=Weekly Famitsu|publisher=Enterbrain|date=January 6, 1989|script-title=ja:クロスレビュー|trans-title=Cross Review|issue=65|page=p. 19|language=ja}}</ref> |IGN={{rating|9.5|10}}<ref name="IGN-VC">{{cite web|url = http://wii.ign.com/articles/910/910412p1.html|title = ''Mega Man 2'' Review|first = Lucas M.|last = Thomas|date = September 16, 2008|publisher = [[IGN]]|access-date = July 4, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20120515073042/http://wii.ign.com/articles/910/910412p1.html|archive-date = 15 мая 2012|url-status = dead}}</ref> |rev1=''Mean Machines'' |rev1Score={{rating|9.5|10}}<ref name="MeanMachines-4">{{cite journal|journal = Mean Machines|publisher = EMAP|issue = 4|date=January 1991|title = ''Mega Man II'' Review|first = Julian|last = Rignall|author2=Matt Regan|pages = pp. 16–19|issn=0960-4952}}</ref> |rev2=''[[Total!]]'' |rev2Score={{rating|8.3|10}}<ref>{{Cite journal|journal=Total!|publisher=Future Publishing|author=Andy|date =June 1992|title=Life, the Universe and Nintendo Games|issn=0964-9352}}</ref> }} У адрозненне ад першай гульні ''Mega Man'', якая мела адносна нізкія продажы, ''Mega Man 2'' меў велізарны поспех. З моманту свайго выпуску ў 1988 годзе было прададзена больш за 1.5 мільёна копій ''Mega Man 2'' па ўсім свеце. Гульня стала самай прадаванай у серыі ''Mega Man'' і знаходзіцца сярод 30 самых прадаваных гульняў [[Capcom]]<ref name="sales">{{cite web|author=Capcom staff|title = Capcom Platinum Titles|publisher = Capcom|access-date = July 22, 2010|url = http://www.capcom.co.jp/ir/english/business/million.html }}</ref>. ''Mega Man 2'' быў добра прыняты крытыкамі. Чатыры рэцэнзенты з «''{{нп4|Electronic Gaming Monthly||en|Electronic Gaming Monthly}}''» — Стыў Харыс, Эд Семрад, Дон Науэрт і Джым Элі ацанілі гульню станоўча. Яны заявілі, што яна лепшая, чым першая гульня ''Mega Man'', спасылаючыся на палепшаныя аўдыёвізуальныя эфекты, новыя бонусы і сістэмны пароль. Науэрт і Элі, аднак, выказалі расчараванне тым, што гульня стала менш складанай, чым першая<ref name="EGM-2"/>. Надзя Оксфард з «''{{нп4|1UP.com||en|1UP.com}}''» пахваліла эстэтыку гульні і геймплэй. Яна таксама заявіла, што ''Mega Man 2'' мае палепшаны геймплэй адносна свайго папярэдніка, выдаленыя празмерна складаныя элементы<ref name="Retrospective"/>. Два рэцэнзенты з «''Mean Machines‍'' » Джуліян Рыгнал і Мэт Рыган пахвалілі некаторыя аспекты гульні. Рыгнал хваліў геймплэй, спаслаўшыся на яго здольнасць выклікаць залежнасць і галаваломкі. Рыган ацаніў складанасць і заявіў, што геймплэй збалансаваны. Абодва рэцэнзенты пахвалілі графіку, называючы яе падрабязнай і надзвычайнай і апісалі ''Mega Man 2'' як вялікую платформенную гульню<ref name="MeanMachines-4"/>. Рэдактар часопісу «''{{нп4|Retro Gamer||en|Retro Gamer}}''» Рычард Бертан фактычна паўтарыў рэцэнзентаў «''Electronic Gaming Monthly''»<ref name="EGM-2"/><ref name="Retro">{{cite journal|title = Back to the Nineties: The Latest News from January 1991|journal = Retro Gamer|publisher = Imagine Publishing|first = Richard|last = Burton|issue = 54|page = p. 22|date=September 2008|issn=1742-3155}}</ref>. Зак Мілер з «''{{нп4|Game Informer||en|Game Informer}}''» звязваў поспех гульні з парадкам выбару ўзроўняў. Ён высока ацаніў простую схему кіравання і розныя віды зброі і прадметаў<ref name="GI-165">{{cite journal|date=January 2007|title = Greatest Game of All Time|journal = Game Informer|publisher=GameStop|issue = 165|page = p. 121|first = Zach|last = Miller|issn=1067-6392}}</ref>. «''{{нп4|GamesRadar||en|GamesRadar}}''» паставіў гульню на трэцяе месца з калі-небудзь зробленых гульняў для NES. Супрацоўнікі называлі яе «''вяршыняй''» 8-бітных гульняў ''Mega Man''<ref>{{cite web|title=Best NES Games of all time|url=http://www.gamesradar.com/best-nes-games-all-time/|work=GamesRadar|date=2012-04-16|access-date=2013-12-05}}</ref>. Саўндтрэк гульні быў добра прыняты крытыкамі. Джоі Бэхт з «''[[IGN]]''» пералічыў тры трэкі з узроўняў ''Mega Man 2'' нароўні з асноўнай песняй сярод лепшых у серыі<ref name="IGN-Music">{{cite web|title = Top 10 ''Mega Man'' Musical Moments|publisher = [[IGN]]|first = Joey|last = Becht|url = http://music.ign.com/articles/925/925865p1.html|date = October 31, 2008|access-date = July 3, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090910072834/http://music.ign.com/articles/925/925865p1.html|archive-date = 10 верасня 2009|url-status = dead}}</ref>. У 2008 годзе «''Game Informer''» паставіў оўпэнінг ''Mega Man 2'' на пятае месца сярод оўпэнінгаў відэагульняў, спаслаўшыся на хваляванне, якое выклікае музыка і знешні выгляд персанажа<ref>{{cite journal|author = Game Informer Staff|date=November 2008|title = The Top Ten Video Game Openings|journal = Game Informer|publisher=GameStop|issue = 187|page = p. 38|issn=1067-6392}}</ref>. «''Doctor Wily Stage Theme''» заняла другое месца ў відэа «''{{нп4|ScrewAttack||en|ScrewAttack}}''» «''Top 10 Video Game Themes Ever''»<ref name="Gametrailers - Screw Attack">{{cite web|author=ScrewAttack staff|title=Top 10 Video Game Themes Ever|publisher = GameTrailers|work = ScrewAttack|year = 2008|url=http://www.gametrailers.com/video/top-10-screwattack/41663|access-date = November 11, 2008}}</ref>. У 2008 годзе рэдакцыя «''Nintendo Power''» высока ацаніла музыку, заявіўшы, што яна з'яўляецца адной з лепшых у серыі<ref name="NP-20th">{{cite journal|author=''Nintendo Power'' staff|date=August 2008|title=''Nintendo Power'': The 20th Anniversary Issue!|journal= Nintendo Power|issue=231|page=p. 71|publisher=Future US|issn=1041-9551}}</ref>. Брэндан Шэфілд з «''{{нп4|Gamasutra||en|Gamasutra}}''» у 2009 годзе апісаў музыку як такую, што лёгка пазнаецца, і паскардзіўся, што сучаснаму свету камп'ютарных гульняў не хапае гэтай рысы<ref>{{cite web|url = http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=23401|title = Opinion: What's Wrong With Game Music?|first = Brandon|last = Sheffield|date = May 1, 2009|work= Gamasutra|publisher=UBM plc|access-date = July 4, 2009}}</ref>. ''Mega Man 2'' з'яўляецца ўлюбёнай сярод прыхільнікаў ''Mega Man'', многія называюць яе лепшай у серыі<ref name="IGN-VC"/><ref name="Gama-8bit">{{cite web|url = http://www.gamasutra.com/view/feature/3752/he_is_8bit_capcoms_hironobu_.php?page=1|title = He Is 8-Bit: Capcom's Hironobu Takeshita Speaks|first = Christian|last = Nutt|date = August 4, 2008|work= Gamasutra|publisher=UBM plc|access-date = July 4, 2009}}</ref><ref name="1up-Overlooked">{{cite web|url = http://www.1up.com/do/feature?cId=3169774|title = Top 5 Overlooked Prequels|first = Kat|last = Bailey|work = 1UP.com|publisher = Ziff Davis|access-date = July 4, 2009|archive-date = 25 лютага 2009|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20090225164005/http://www.1up.com/do/feature?cId=3169774|url-status = dead}}</ref>. Крытыкі таксама называюць гульню найлепшай у франшызе. Оксфард лічыць яе адной з самых запамінальных у серыі, Бертан назваў гульню лепшай у серыі<ref name="Retrospective"/><ref name="Retro"/>. Леві Б'юкенен з «''[[IGN]]''» уключыў трох босаў з гульні ў спіс «Top 10 ''Mega Man'' Robot Masters»<ref>{{cite web|url = http://retro.ign.com/articles/885/885610p1.html|title = Top 10 Mega Man Robot Masters|publisher = [[IGN]]|first = Levi|last = Buchanan|date = July 1, 2008|access-date = July 3, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090209081540/http://retro.ign.com/articles/885/885610p1.html|archive-date = 9 лютага 2009|url-status = dead}}</ref>. Шэраг аглядаў гульні ўключалі гульню на высокія месцы ў спісы «''Лепшых гульняў''». У канцы 1989 года яна мела найвышэйшы рэйтынг у спісе «''Nintendo Power''» з 30 гульняў<ref>{{cite journal|journal = Nintendo Power|publisher = Nintendo of America|author = ''Nintendo Power'' Staff|date=September–October 1989|title = ''Nintendo Power'' Top 30|page = p. 80|issue = 9|issn=1041-9551}}</ref>. У жніўні 2008 года «''{{нп4|Nintendo Power||en|Nintendo Power}}''» уключыў ''Mega Man 2'' у тройку найлепшых відэагульняў для Nintendo Entertainment System. Рэдакцыя пахваліла паляпшэнні ў параўнанні з папярэдняй гульнёй<ref name="NP-20th"/>. GameSpot назваў ''Mega Man 2'' адной з «''найвялікшых гульняў усіх часоў''»<ref name="GameSpot">{{cite web|author = GameSpot Staff|title = The Greatest Games of All Time|work = GameSpot|publisher = CBS Interactive|date = October 24, 2003|url = http://www.gamespot.com/gamespot/features/all/greatestgames/p-23.html|access-date = June 11, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20060917180432/http://www.gamespot.com/gamespot/features/all/greatestgames/p-23.html|archive-date = 17 верасня 2006|url-status = dead}}</ref>. Яна займае 33 месца ў «''Top 200 Nintendo Games Ever''» і 60 месца ў «''100 Best Nintendo Games''» часопіса «''{{нп4|Official Nintendo Magazine||en|Official Nintendo Magazine}}''»<ref name="NP">{{cite journal|author=''Nintendo Power'' staff|date=February 2006|title = ''NP'' Top 200|journal = Nintendo Power|publisher=Nintendo of America|issue = 200|page = p. 59|issn=1041-9551}}</ref><ref>{{cite web|author=East, Tom|date=February 23, 2009|title=100 Best Nintendo Games: Part 3|url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=7258|work=Official Nintendo Magazine|publisher=Future plc|access-date=November 29, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229205927/http://www.officialnintendomagazine.co.uk/7258/features100-best-nintendo-games-part-3/|archive-date=29 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Мілер лічыць ''Mega Man 2'' адной з найвялікшых гульняў усіх часоў<ref name="GI-165"/>. У 2007 годзе тры рэдакцыі «''[[IGN]]''» у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах Амерыкі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]] склалі спіс 100 лепшых гульняў. Яны паставілі ''Mega Man 2'' на 67 месца, спасылаючыся на дзеянне і стратэгічныя элементы разам з яе ўплывам на серыю<ref name="IGN-Top100"/>. ''Mega Man 2'' быў змешчаны на 4 месца ў Top 100 NES Games часопіса «''IGN''»<ref>{{cite web|access-date=February 4, 2013|url=http://www.ign.com/top-100-nes-games/4.html|title=Top 100 NES Games - #4 Mega Man 2|publisher=[[IGN]]|author=IGN Staff|year=2011|archive-date=8 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908035000/https://www.ign.com/top-100-nes-games/4.html|url-status=dead}}</ref>. == Уплыў == Кэйдзі Інафунэ сцвярджае, што поспех ''Megaman 2'' з'яўляецца тым, што зрабіла [[Mega Man (серыя)|серыю ''Mega Man'']] хітом і спарадзіла шмат працягаў<ref name = "NP V219"/>. «''1UP.com''» адзначыў, што гульня дапамагла стварыць серыю як выдатную і камерцыйна паспяховую франшызу відэагульняў<ref name="1up-Overlooked"/>. «''IGN''» прывёў ''Mega Man 2'' як гульню, якая дапамагла вызначыць жанр платформера<ref name="IGN-Top100"/>. Retro Gamer прыпісвае ёй уплыў, які дазволіў стварыць спін-офы і больш працягаў<ref name="RG-49"/>. Многія з дэталяў арыгінальнай серыі ''Mega Man'' былі вызначаны першай гульнёй, але ''Mega Man 2'' дадаў яшчэ некаторыя дэталі, якія былі захаваныя<ref name="RG-49"/><ref name="IGN-VC"/>. Колькасць у восем Робатаў Майстроў, якая пачала выкарыстоўвацца з ''Mega Man 2'' у адрозненне ад шасці, як было ў першай гульні, стала традыцыйнай для серыі<ref name="GR-Interview"/><ref name="IGN-Top100"/><ref name="IGN-VC"/>. Гэта была першая гульня ў серыі, якая мела ўступны ролік<ref name="IGN-Music"/>. У ''Mega Man 2'' таксама ўпершыню з'явіліся Energy Tank, спецыяльныя прадметы, пакой для тэлепартацыі і сістэма пароляў, якая стала абавязковым атрыбутам будучых гульняў<ref name="IGN-Top100"/><ref name="IGN-VC"/>. Energy Tank служыў у якасці натхнення для рэкламы напою «''Rockman E-Can''»<ref name="etank">{{cite news|title = Guzzle Some ''Mega Man'' E-Tank Drinks|work= Wired|publisher=Condé Nast Publications|access-date = August 25, 2008|url = http://www.wired.com/gamelife/2008/08/guzzle-some-meg/|first=Chris|last=Kohler|date=August 15, 2008}}</ref>. Пры распрацоўцы ''[[Mega Man 9]]'' прадзюсар Інафунэ і Хіранобу Такешыта глядзелі на першыя дзве гульні серыі для натхнення, асабліва на ''Mega Man 2'', якая выступіла ў якасці стандарту, які трэба перасягнуць для таго, каб адпавядаць чаканням заўзятараў<ref name="GR-Interview"/><ref name="Gama-8bit"/>. ''{{нп4|Mega Man Universe||en|Mega Man Universe}}'' павінна была стаць рымейкам ''Mega Man 2'' паводле сюжэтнай кампаніі, а таксама персанажаў і ўзроўняў<ref>{{cite web|author=Dutton, Fred|date=September 18, 2010|title=Mega Man Universe based on Mega Man 2 News |url=http://www.eurogamer.net/articles/2010-09-18-mega-man-universe-based-on-mega-man-2|publisher=Eurogamer|access-date=January 21, 2011}}</ref>. Тым не менш, «''[[Capcom]]''» афіцыйна анансавала адмену гульні з-за «''розных абставін''»<ref>{{cite web|author=Ashcraft, Brian|date=March 31, 2011|title=''Mega Man Universe'' Is Totally Canceled|url=http://kotaku.com/#!5787516/mega-man-universe-is-totally-canceled|publisher=Gawker Media|work=Kotaku|access-date=March 10, 2012}}</ref>. У {{нп4|Super Smash Bros. і Nintendo 3DS і Wii U|Super Smash Bros. для Nintendo 3DS і Super Smash Bros. для Wii U|en|Super Smash Bros. for Nintendo 3DS and Wii U}} замак Вайлі з ''Mega Man 2'' з'явіўся ў якасці селектыўнага этапу ў абедзвюх версіях гульні. === Рэ-рэлізы і навелізацыя === {{нп4|Tiger Electronics||en|Tiger Electronics}} выпусціла {{нп4|Brick Game|ручную электронную версію|ru|Brick Game}} гульні са скарачэннямі<ref>{{cite book|editor=Tiger Electronics|title=Electronic Mega Man 2 LCD Game|year=1990|publisher=Tiger Electronics|id=Model 7-811}}</ref>. У [[1999]] годзе ''Mega Man 2'' была ізноў выпушчана для {{нп4|Sony Computer Entertainment|Sony|en|Sony Computer Entertainment}} [[PlayStation]] як другі з шасці дыскаў Rockman Complete Works, але толькі ў Японіі і пад першапачатковай назвай ''Rockman 2''<ref name="completeworks">{{cite book|isbn=978-1-897376-79-9|date=January 6, 2010|title=Mega Man: Official Complete Works|publisher=Udon Entertainment|pages=96–7}}</ref>. Яна ў значнай ступені ідэнтычная арыгінальнай версіі NES, але мае шэраг бонусаў, такіх як «''навігацыйны рэжым''» для пачаткоўцаў, падрабязны энцыклапедычны кантэнт, галерэі малюнкаў і рэміксавая музыка<ref>{{cite web|author=author=Nutt, Christian and Speer, Justin|title=The History of ''Mega Man''|url=http://www.gamespot.com/features/6076983/p-28.html|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|access-date=August 20, 2007}}</ref>. ''Mega Man 2'' быў уключаны з дзевяццю іншымі гульнямі серыі Mega Man у юбілейную калекцыю для Sony [[PlayStation 2]], [[GameCube|Nintendo GameCube]] і {{нп4|Xbox, кансоль|Xbox|en|Xbox (console)}} ад [[Microsoft]], выпушчаную ў перыяд з 2004 па 2005 год. Эмуляцыі гульні супадаюць з паўторным выпускам, які змяшчаецца ў Rockman Complete Works<ref>{{cite web|last = Parish|first = Jeremy|date = June 22, 2004|title = ''Mega Man Anniversary Collection'' (PS2)|url = http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3128526&did=1|work = 1UP.com|publisher = Ziff Davis|access-date = August 20, 2007|archive-url = https://archive.today/20120530165201/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3128526&did=1|archive-date = 30 мая 2012|url-status = dead}}</ref>. Акрамя таго, у 2005 годзе ''Mega Man 2'' была выпушчана разам з іншымі гульнямі «''Capcom''» у рамках прылады «''Plug It In & Play TV Games''» кампаніі Jakks Pacific<ref>{{cite web|date=March 9, 2005|title=JAKKS Pacific Offers TV Games GameKey For Classic Capcom Games|url=http://toynewsi.com/news.php?catid=115&itemid=6360|publisher=Toy News International|access-date=January 7, 2011}}</ref>. ''Mega Man 2'' быў зроблены для мабільных тэлефонаў у 2007 годзе<ref name="mobile">{{cite web|last = Stern|first = Zack|date = April 13, 2007|title = ''Street Fighter'', ''Mega Man'' on mobile phones|url = http://www.joystiq.com/2007/04/13/street-fighter-mega-man-on-mobile-phones/|work= Joystiq|publisher=AOL|access-date = August 15, 2007}}</ref>. Гульня была дададзеная ў якасці часткі службы Virtual Console [[Wii]] у рэгіёнах PAL 14 снежня 2007 года<ref name="vceuro">{{cite web|author=Nintendo staff|date=December 14, 2007|title=Now on Virtual Console|url=http://www.nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/2007/now_on_virtual_console_6688.html|publisher=Nintendo|access-date=May 25, 2010}}</ref>. У рамках святкавання дзявятага рэлізу, выпушчанага ў верасні 2008 года, «''Capcom Japan''» выпусціла гульню ў Японіі 26 жніўня 2008 года і ў Паўночнай Амерыцы 15 верасня 2008 года<ref name="vcjp">{{cite web|author = Capcom staff|url = http://www.capcom.co.jp/news/200807/04_002880.html|title = Capcom News|publisher = Capcom|access-date = October 12, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080822024250/http://www.capcom.co.jp/news/200807/04_002880.html|archive-date = 22 жніўня 2008|url-status = dead}}</ref><ref name="GS-Wii">{{cite web|url = http://www.gamespot.com/wii/action/megaman2/similar.html?mode=versions|work = GameSpot|publisher=CBS Interactive|title = ''Mega Man 2'' for Wii|access-date = July 1, 2009}}</ref>. У сакавіку 2009 года Capcom выпусціла гульню для [[iOS]], а ў верасні таго ж года была выпушчана поўная версія ''Mega Man 2'' на японскім PlayStation Store, робячы яе даступнай для запампоўкі на [[PlayStation 3]] і PlayStation Portable<ref name="IGN-iPhone">{{cite web|last = Buchanan|first = Levi|date = March 26, 2009|title = ''Mega Man II'' on App Store|url = http://wireless.ign.com/articles/966/966970p1.html|publisher = [[IGN]]|access-date = March 27, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20120222035131/http://wireless.ign.com/articles/966/966970p1.html|archive-date = 22 лютага 2012|url-status = dead}}</ref><ref name="psstore">{{cite web|author=Spencer|date=September 9, 2009|title=''Mega Man 2'' Brings Robot Fish To PS3, PSP|url=http://www.siliconera.com/2009/09/09/mega-man-2-brings-robot-fish-to-ps3-psp/|publisher=Siliconera|access-date=September 9, 2009}}</ref>. Інафунэ выказаў жаданне перарабіць ''Mega Man 2'' падобна да ''Mega Man Powered Up'', але заявіў, што такі праект залежыць ад камерцыйнага поспеху апошняга<ref>{{cite web|url = http://psp.gamespy.com/playstation-portable/mega-man-powered-up/651835p4.html|title = ''Mega Man'' on PSP -- Keiji Inafune and Tatsuya Kitabayashi Interview|first = Phil|last = Theobald|work= GameSpy|publisher=[[IGN]]|date = September 17, 2005|access-date = July 27, 2009}}</ref>. Дэма-версія для [[Nintendo 3DS]], названая Classic Games, была паказана на выставе {{нп4|Electronic Entertainment Expo 2010||en|Electronic Entertainment Expo 2010}}. Дэма-версія ўтрымлівае больш за дзясятак класічных гульняў, у тым ліку ''Mega Man 2'', але з выкарыстаннем 3D-эфектаў. Рэджы Філс-Аймэ абвясціў, што выпуск рэлізу быў намечаны да выпуску на 3DS і, магчыма, будзе выкарыстоўваць магчымасці 3DS, такія як 3D-эфекты, аналагавае кіраванне і падтрымка камеры<ref>{{cite web|url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=252601?cid=otc-rss&attr=cvg-general-rss&skip=yes|title = SNES, NES classics set for 3DS return|work= Computer and Video Games|publisher=Future plc|first = Mike|last = Jackson|date = June 20, 2010|access-date = June 21, 2010}}</ref>. Гульня была выпушчаная на 3DS праз Virtual Console у Японіі 8 жніўня 2012 года<ref name="3dsvc">{{cite web|author=Ishaan|date=August 3, 2012|title=''Mega Man 2'' Blasts To 3DS Virtual Console In Japan Next Week|url=http://www.siliconera.com/2012/08/03/mega-man-2-blasts-to-3ds-virtual-console-in-japan-next-week/|publisher=Siliconera|access-date=August 5, 2012}}</ref>, а ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы 7 лютага 2013 года. ''Mega Man 2'' была навелізавана ў серыі Worlds of Power, апублікаванай «''Scholastic''» у 1990 годзе. Раман у асноўным адпавядае гульні, нават прапануе гульнявыя падказкі ў канцы некаторых радзелаў<ref name="miles">{{cite book|last = Miles|first = Ellen|title = Mega Man 2|url = https://archive.org/details/megaman2novelbas0000mile|publisher = Scholastic Corporation|year = 1990|location = New York, NY|isbn = 0-590-43772-0|pages=[https://archive.org/details/megaman2novelbas0000mile/page/4 4]–6, 16, 23, 36, 39, 50, 57, 61, 66, 71}}</ref>. Адным з галоўных адрозненняў у рамане з'яўляецца тое, што Доктар Лайт не верыць у Mega Man супраць больш магутных новых робатаў доктара Вайлі і пры спробе дубляваць яго, выпадкова ператварае яго ў чалавека. Цяжкасць гэтага ''Mega Man'' павінен цярпець на працягу ўсёй аповесці<ref name="miles"/>. У вокладцы кнігі таксама няма пісталета, намаляванага на паўночнаамерыканскай вокладцы гульні, з-за палітыкі «''без зброі''», якую пісьменнікі Worlds of Power выконваюць<ref>{{cite web|last=Struck|first=Shawn|author2=Scott Sharkey|title=8-Bit Lit: Behind the NES' ''Worlds of Power'' Series|url=http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=4&cId=3152540|work=1UP.com|publisher=Ziff Davis|date=August 3, 2006|access-date=August 9, 2007|archive-date=30 мая 2012|archive-url=https://archive.today/20120530165157/http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=4&cId=3152540|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Mega Man (серыя)]] * [[Mega Man (гульня)]] * [[Mega Man 3]] * [[Mega Man 4]] * [[Mega Man 5]] * [[Mega Man 6]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Mega Man}} {{Добры артыкул|Камп'ютарная гульня}} [[Катэгорыя:Mega Man]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] 2b2gmbxz8upwtb4yoa2yvzvuh0g0053 0 231397 5173299 4875672 2026-07-30T15:20:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173299 wikitext text/x-wiki '''Югасла́вы''', або '''югаславе́ны''' ({{lang-sh|Jugoslaveni, Југославени}}) — сукупнасць [[паўднёвыя славяне|паўднёваславянскіх]] народаў ([[сербы|сербаў]], [[харваты|харватаў]], [[баснійцы|баснійцаў-мусульман]], [[чарнагорцы|чарнагорцаў]], [[славенцы|славенцаў]] і [[македонцы|македонцаў]]), якія складалі насельніцтва колішняй [[Югаславія|Югаславіі]], а таксама прадстаўнікі гэтага насельніцтва. {{toc-left}} У канцы 1940-х гадоў колькасць югаславаў, якія пражывалі ў краіне (гэта значыць без уліку значнай дыяспары), перавышала 16 млн чалавек. Да пачатку 1980-х яна ўзрасла да 22,3 млн. У 1987 годзе натуральны прырост складаў 7 на 1000 чал., нараджальнасць — 15 на 1000 чал., смяротнасць — 9 на 1000 чал., дзіцячая смяротнасць — 25 на 1000 нованароджаных. Сярэдняя працягласць жыцця — 72 года<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/YUGOSLAVIYA.html |title=Даныя энцыклапедыі «Кругасвет» |access-date=23 мая 2015 |archive-date=7 ліпеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707095451/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/YUGOSLAVIYA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Выява:Yugoslavia_ethnic_map.jpg|350px|thumb|right|[[этнас|Этнічная]] карта [[СФРЮ]] на [[1991]] год]] == Як этнонім == У паваеннай [[СФРЮ|сацыялістычнай Югаславіі]] паняцце «югаславы» набыло квазіэтнічнае значэнне і стала пазначаць магчымасць альтэрнатыўнага нацыянальнага [[Самавызначэнне|самавызначэння]] жыхароў краіны, незалежна ад нацыянальнасці — гэта значыць уключаючы як славянскія, так і неславянскія [[этнас]]ы, напрыклад [[Косава (геаграфічны рэгіён)|косаўскых]] [[албанцы|албанцаў]], [[венгры|венграў]] [[Ваяводзіна|Ваяводзіны]], [[немцы|нямецкай]] меншасці ў [[Славенія|Славеніі]], [[Далмацыя|далмацінскіх]] [[італьянцы|італьянцаў]] і інш. Самавызначэнню югаславаў, у прыватнасці, спрыяла дзяржаўная падтрымка [[атэізм]]у, паколькі асноўныя адрозненні паміж сербамі, харватамі і баснійцамі ляжалі менавіта ў рэлігійнай плоскасці ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] і [[іслам]]). Увядзенне і прасоўванне этноніма адлюстроўвала імкненне кіраўніцтва Югаславіі да большай уніфікацыі насельніцтва, развіццю наднацыянальнай самасвядомасці ва ўсіх народаў, якія насялялі саюзную федэратыўную дзяржаву (палітыка «[[братэрства і адзінства]]»). Глава югаслаўскай дзяржавы [[Іосіп Броз Ціта]] пісаў<ref>Norbu, Dawa (3-9 April 1999). «The Serbian Hegemony, Ethnic Heterogeneity and Yugoslav Break-Up». ''Economic and Political Weekly'' '''34''' (14): 835.</ref>: {{пачатак цытаты}} ''Я жадаю ўбачыць той дзень, калі Югаславія зліецца ў адзіную агульнасць, калі яна больш не будзе толькі афіцыйна адзінай, але стане супольнасцю адзінай югаслаўскай нацыі.'' {{канец цытаты}} З [[1961]] слова «югаславы» атрымала ў СФРЮ афіцыйнае прызнанне як [[этнонім]]. Дзяржаўны курс на паступовае пераасэнсаванне этнічнай прыналежнасці знаходзіў пэўнае паразуменне і падтрымку, асабліва ў нашчадкаў ад змяшаных шлюбаў<ref>''Заяц, Д.; Кошелева, А.'' [http://geo.1september.ru/2001/07/1.htm Республика Сербская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071007050610/http://geo.1september.ru/2001/07/1.htm |date=7 кастрычніка 2007 }}. — «[[Першае верасня, выдавецкі дом|Первое сентября]]. География.», июль 2001 года.</ref>. Калі паводле перапісу [[1971]] югаславамі сябе вызначылі 273 077 чалавек (1,3 %), то ў [[1981]] — ужо 1 216 463 чалавека (5,4 %). Такім чынам, югаславаў у Югаславіі апынулася тады ўдвая больш, чым чарнагорцаў, адной з [[Тытульная нацыя|тытульных нацый]] федэрацыі (577 298 чал.). Найбольшая доля іх у той час была ў [[Сербія|Сербіі]] (36 %) і [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] (26 %). Паводле даных [[Эксперт, часопіс|часопіса «Эксперт»]], у пачатку 1990-х гадоў, гэта значыць напярэдадні распаду Югаславіі, да 7 % яе насельніцтва вызначала сябе як югаславы<ref>''Завьялов, С.'' [https://archive.today/20120802031201/www.expert.ru/printissues/northwest/2001/24/24no-obsh1/ Судьба «тутэйших»]. — «Эксперт Северо-Запад», № 24 (53). — 29 октября 2001 года.</ref>. [[Файл:USSR stamp I.B.Tito 1982 6k.jpg|thumb|180px|right|[[Паштовая марка]] [[СССР]], прысвечаная 90-годдзю з дня нараджэння [[Іосіп Броз Ціта|Ціты]], [[1982]] год, 6 [[Капейка|капеек]] <small>([[Каталог ЦФА|ЦФА]] 5269, [[Скот, каталог марак|Скот]]#5019)</small>]] {{Таксама|Цітаізм}} == Югаславы і югаславены == Югаславы — агульная для ўсіх народаў Югаславіі назва, якая ўключала сербаў — 8,1 млн чалавек (39,7 % усяго насельніцтва; даныя перапісу 1971 г.), харватаў — 4,5 млн. (каля 22 %), славенцаў — 1,7 млн, «мусульман» (этнічных) — 1,65 млн, македонцаў — 1,2 млн, чарнагорцаў — 0,5 млн.<ref>[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Югославия/ Югославия. БСЭ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141026010722/http://slovari.yandex.ru/%7E%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%AE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%8F/ |date=26 кастрычніка 2014 }}</ref> Пад югаславамі таксама могуць разумецца [[паўднёвыя славяне]] і зрэдку югаславены (этнонім югаславены зрэдку выкарыстоўваўся ў савецкай навуковай літаратуры пачынаючы з 1980-х гадоў, але больш масавым быў і працягвае выкарыстоўвацца этнонім — югаславы). Напрыклад, у выдадзеным у [[1988]] годзе выдавецтвам «[[Савецкая энцыклапедыя]]» гісторыка-этнаграфічным даведніку «Народы свету» югаславены характарызаваліся як ''«новая этнічная агульнасць, якая ўзнікла ва ўмовах сацыялістычнай Югаславіі»''<ref name="tokareva">''Токарева, Е.'' [http://www.cbook.ru/peoples/about/rez_eo.shtml Народы и религии мира / Гл. ред. В. А. Тишков. М., 1999. 928 с] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090210141749/http://www.cbook.ru/peoples/about/rez_eo.shtml |date=10 лютага 2009 }}. — «[[Этнографическое обозрение]]», 2000, № 1. — С. 163—165.</ref>. Але ў масавых выданнях для назвы народаў Югаславіі і як этнонім як правіла ўжываецца — «югаславы». == Сучаснасць == [[Распад Югаславіі|Распад краіны]] і крывавыя міжэтнічныя сутыкненні 1990-х гадоў пазней прывялі да пэўнага адраджэння паняцця як праявы [[Юганастальгія|юганастальгіі]] па мірным даваенным жыцці, спосабу заявіць пра палітычную пазіцыю непрымання [[этнанацыяналізм]]у. Дакладных звестак пра колькасць югаславаў у 2000-х гадах няма, сукупна яна ацэньваецца ў дыяпазоне ад 600 тысяч да 1,2 млн. Паводле даных перапісу насельніцтва незалежнай Сербіі, у [[2002]] годзе югаславенамі лічылі сябе 3 %<ref name="Даныя энцыклапедыі «Кругасвет»">[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/a/a7/1009734.htm?text=югаслаў&stpar1=1.17.1 Звесткі энцыклапедыі «Кругасвет»]{{Недаступная спасылка}}</ref> ці 80 721 чалавек<ref name="serbcens">[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/popis.htm 2002 census in Republic of Serbia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110424122436/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/popis.htm |date=24 красавіка 2011 }}</ref>. У той жа час паводле перапісу таго ж года ў [[Славенія|Славеніі]] югаславаў усяго 527<ref>[http://www.stat.si/popis2002/en/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 Slovenian census 2002 (in English)]</ref>, а ў 2001 годзе ў [[Харватыя|Харватыі]] — 176 чалавек<ref name="HR">{{Cite web |url=http://www.dzs.hr/hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_03_10/H01_03_10.html |title=Croatian 2001 census, detailed classification by nationality |access-date=23 мая 2015 |archive-date=18 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218161539/https://www.dzs.hr/hrv/censuses/Census2001/Popis/H01_03_10/H01_03_10.html |url-status=dead }}</ref>. Гэтаму спрыяў афіцыйны курс новых уладаў. Напрыклад, прэзідэнт Харватыі [[Франья Туджман]], заклікаючы 14 снежня 1998 года да яднання народа, адначасова адзначыў неабходнасць скарачэння колькасці сербаў і «асоб, што лічаць сябе югаславамі» (на той момант апошнія складалі 9 % насельніцтва рэспублікі), якія пражываюць у краіне<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/e/e4/1009735.htm?text=югослав&stpar1=1.14.1 Звесткі энцыклапедыі «Кругасвет»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Моцныя нацыяналістычныя настроі і ў Сербіі. Напрыклад, [[Сербская радыкальная партыя]] рэзка асуджае «югаславізм» як «гістарычную хваробу» і лічыць утварэнне югаславянскай дзяржавы памылкай<ref name="Даныя энцыклапедыі «Кругасвет»"/>. Вялікая колькасць югаславаў традыцыйна ездзіць на заробкі і пражывае па-за межамі былой Югаславіі, у [[дыяспара|дыяспары]]. Сярод найбольш значных для югаславаў краін: {| border="0" |valign="top"| * {{сцягафікацыя|Германія}} — 590 000 чал. ([[1985]])<ref>[http://books.google.com/books?id=9WzgtQYadhcC&pg=PA80 Citizenship and nationhood in France … — Google Books<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> * {{сцягафікацыя|ЗША}} — 328 547 чал. ([[2000]])<ref name="uscens">[http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U US census] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111223213227/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&-ds_name=DEC_2000_SF3_U |date=23 снежня 2011 }}</ref> |valign="top"| * {{сцягафікацыя|Швейцарыя}} — 172 657 чал. ([[1991]])<ref>[http://books.google.com/books?id=BLo2RqGdv_wC&pg=PA304 The Cambridge survey of world migration — Google Books<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> * {{сцягафікацыя|Канада}} — 65 305 чал. ([[2006]])<ref name="CAN">[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181225044404/https://www12.statcan.gc.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=%20 |date=25 снежня 2018 }}</ref> |} == Гл. таксама == {| border="0" |valign="top"| * [[Амерыканцы ЗША]] * [[Ілірызм]] * [[Ірэдэнтызм]] * [[Нацыяналізм, тыпалогія]] |valign="top"| * [[Сербахарваты]] * [[Савецкі народ]] * [[Юганастальгія]] * [[Братэрства і адзінства]] |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэспублікі СФРЮ}} [[Катэгорыя:Паўднёвыя славяне]] [[Катэгорыя:Югаславія]] hosg8b43smbki3gv0a49y7br0hyy8xk 0 237020 5173197 4896636 2026-07-30T12:37:17Z Алексей Бендиков 171892 Выпраўлена памылка друку 5173197 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Крыштулі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 35|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Мёрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1354459566 }} '''Кры́штулі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kryštuli}}, {{lang-ru|Крыштули}}) — [[хутар]] у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мёрскі сельсавет|Мёрскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Чарасы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага]] (з 1926 года [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага]]) павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7</ref>. Да 17 снежня 1971 года хутар знаходзіўся ў падпарадкаванні [[Мёрскі пассавет|Мёрскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 8 красавіка 2004 года ўваходзіў у склад [[Дварнасельскі сельсавет|Дварнасельскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 34 жыхары, 5 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 41.</ref>. * 1931 год — 37 жыхароў, 5 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 8.</ref>. * 2023 год — 5 жыхароў, 3 двары.{{крыніца?}} *2026 год — 3 жыхароў, 1 жылы двор == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IV|799|Krzysztule, folwark, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мёрскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мёрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] 0fuewo82hkxyaqjnazv4rujf7zr7piz 5173199 5173197 2026-07-30T12:39:52Z Алексей Бендиков 171892 /* Насельніцтва */ Выпраўлена памылка друку 5173199 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Крыштулі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 35|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Мёрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1354459566 }} '''Кры́штулі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kryštuli}}, {{lang-ru|Крыштули}}) — [[хутар]] у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мёрскі сельсавет|Мёрскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Чарасы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага]] (з 1926 года [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага]]) павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7</ref>. Да 17 снежня 1971 года хутар знаходзіўся ў падпарадкаванні [[Мёрскі пассавет|Мёрскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 8 красавіка 2004 года ўваходзіў у склад [[Дварнасельскі сельсавет|Дварнасельскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == *1905 год - 8 мужчын 7 жаншчын * 1921 год — 34 жыхары, 5 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 41.</ref>. * 1931 год — 37 жыхароў, 5 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 8.</ref>. * 2023 год — 5 жыхароў, 3 двары.{{крыніца?}} *2026 год — 3 жыхароў, 1 жылы двор == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IV|799|Krzysztule, folwark, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мёрскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мёрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] ijf026p3l20hacjfynb3tfdsmgf46by 5173234 5173199 2026-07-30T13:22:57Z Алексей Бендиков 171892 Выпраўлена памылка друку 5173234 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Крыштулі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 35|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Мёрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1354459566 }} '''Кры́штулі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kryštuli}}, {{lang-ru|Крыштули}}) — [[хутар]] у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мёрскі сельсавет|Мёрскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1914 годзе 26 дзесяцін зямлі купляе Цітовіч Іван Іванавіч. У 1920 Цітовіч Іван Іванавіч складае тэстамент і перадае 26 дзесяцін свайму сыну Цітовічу Іларыёну Іванавічу. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Чарасы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага]] (з 1926 года [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага]]) павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7</ref>. Да 17 снежня 1971 года хутар знаходзіўся ў падпарадкаванні [[Мёрскі пассавет|Мёрскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 8 красавіка 2004 года ўваходзіў у склад [[Дварнасельскі сельсавет|Дварнасельскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == *1905 год - 8 мужчын 7 жаншчын * 1921 год — 34 жыхары, 5 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 41.</ref>. * 1931 год — 37 жыхароў, 5 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 8.</ref>. * 2023 год — 5 жыхароў, 3 двары.{{крыніца?}} *2026 год — 3 жыхароў, 1 жылы двор == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IV|799|Krzysztule, folwark, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мёрскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мёрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] 00dta4tfc94e5mb57pzv49w1gxeonz0 5173291 5173234 2026-07-30T14:52:37Z M.L.Bot 261 афармленне 5173291 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Крыштулі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 35|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Мёрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1354459566 }} '''Кры́штулі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kryštuli}}, {{lang-ru|Крыштули}}) — [[хутар]] у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мёрскі сельсавет|Мёрскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1914 годзе 26 дзесяцін зямлі купляе Іван Іванавіч Цітовіч. У 1920 годзе Іван Іванавіч Цітовіч складае тэстамент і перадае 26 дзесяцін свайму сыну Іларыёну Іванавічу Цітовічу.{{крыніца?}} У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Чарасы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага]] (з 1926 года [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага]]) павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7</ref>. Да 17 снежня 1971 года хутар знаходзіўся ў падпарадкаванні [[Мёрскі пассавет|Мёрскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 8 красавіка 2004 года ўваходзіў у склад [[Дварнасельскі сельсавет|Дварнасельскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == * 1905 год — 8 мужчын 7 жаншчын * 1921 год — 34 жыхары, 5 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 41.</ref>. * 1931 год — 37 жыхароў, 5 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 8.</ref>. * 2023 год — 5 жыхароў, 3 двары.{{крыніца?}} * 2026 год — 3 жыхароў, 1 жылы двор == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IV|799|Krzysztule, folwark, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мёрскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мёрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] ktl49wpo3ufbslbzndk2i1pl2t30fo3 0 242458 5173540 4891885 2026-07-31T06:54:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173540 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Яраполк Уладзіміравіч | арыгінал імя = | выява = Yaropolk II Vladimirovich.jpg | шырыня = 250 | апісанне выявы = Вялікі князь Яраполк Уладзіміравіч <!-- | пасада = [[Смаленскае княства|Князь смаленскі]] | перыядпачатак = каля [[1100]] | перыядканец = [[1113]] | папярэднік = | пераемнік = [[Вячаслаў Уладзіміравіч]]--> | пасада_2 = [[Пераяслаўскае княства|Князь пераяслаўскі]] | перыядпачатак_2 = [[1114]] | перыядканец_2 = [[1132]] | папярэднік_2 = [[Святаслаў Уладзіміравіч (князь пераяслаўскі)|Святаслаў Уладзіміравіч]] | пераемнік_2 = [[Усевалад Мсціславіч, князь наўгародскі|Усевалад Мсціславіч]] | пасада_3 = [[Вялікі князь кіеўскі]] | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[1132]] | перыядканец_3 = [[1139]] | папярэднік_3 = [[Мсціслаў Уладзіміравіч Вялікі]] | пераемнік_3 = [[Вячаслаў Уладзіміравіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Яраполк Уладзіміравіч''' ([[1082]], [[Чарнігаў]] — [[18 лютага]] [[1139]], [[Кіеў]]) — сын [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], князь [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскі]], [[вялікі князь кіеўскі]] з 1132 года. Пры ім распалася адзіная [[Кіеўская дзяржава]]. == Да вялікага княжання == Яраполк нарадзіўся, хутчэй за ўсё, у [[Чарнігаў|Чарнігаве]], дзе тады княжыў яго бацька, [[Уладзімір Манамах]]. У [[1103]] годзе 21-гадовы князь прыняў удзел у паходзе супраць [[полаўцы|полаўцаў]]. Манамах, які стаў у [[1113]] годзе вялікім князем кіеўскім, у [[1114]] годзе пасля смерці сына [[Святаслаў Уладзіміравіч (князь пераяслаўскі)|Святаслава]] зрабіў Яраполка пераяслаўскім князем. Як пераяслаўскі князь Яраполк удзельнічаў у многіх паходах супраць полаўцаў, у [[1116]] годзе разам з войскамі бацькі ён выступіў супраць [[Менскае княства|менскага князя]] [[Глеб Усяславіч|Глеба]]. Летапісы гавораць, што ўсё насельніцтва горада [[Друцк]]а было ўведзена ім у паўднёвыя пераяслаўскія землі. Яраполк падтрымліваў добрыя адносіны з састарэлым бацькам, які часта давяраў яму камандаваць войскамі ў войнах з полаўцамі, разам са старэйшым братам [[Мсціслаў Уладзіміравіч Вялікі|Мсціславам]]. У [[1125]] годзе Яраполк адбіў напад полаўцаў на Пераяслаўскае княства ў [[бітва ў Палкасцені|бітве ў Палкасцені]]. == Уладар дзяржавы падчас распаду == {{seealso|Бітва на рацэ Супоі}} Яраполк стаў вялікім князем кіеўскім у [[1132]] годзе пасля смерці старэйшага брата Мсціслава. На час заняцця княжацкага стальца яму было ўжо 49 гадоў, вельмі сталы ўзрост па тых часах. Пад яго непасрэднай уладай быў толькі Кіеў з наваколлем. Смелы воін і здольны палкаводзец, Яраполк быў слабым палітыкам, якія не здолеў спыніць распад дзяржавы на асобныя княствы. Яблыкам разладу стала родавая сталіца [[Манамахавічы|Манамахавічаў]] — [[Пераяслаўскае княства]]. Паводле традыцыі на пераяслаўскі сталец звычайна садзіўся старэйшы ў родзе. Пасля пераходу Яраполка на стол у Кіеве, паводле радавога права яно павінна было дастацца старэйшаму пасля Яраполка сярод нашчадкаў [[Уладзімір Манамах|Манамаха]] — яго малодшаму брату [[Вячаслаў Уладзіміравіч|Вячаславу]]. Аднак, імаверна па дамоўленасці з братам Мсціславам<ref name=PAE />, Яраполк пасля свайго пераходу з Пераяслава ў Кіеў пасадзіў на сваё месца яго сына [[Усевалад Мсціславіч, князь наўгародскі|Усевалада Мсціславіча]]. Малодшыя Уладзіміравічы [[Юрый Далгарукі|Юрый]] і [[Андрэй Уладзіміравіч Добры|Андрэй]], не без падстаў, убачылі ў гэтым кроку намер Яраполка зрабіць Мсціславічаў сваімі спадчыннікамі<ref name=PAE />, і Юрый выгнаў Усевалада з Пераяслава. Яраполк паспрабаваў загасіць канфлікт і перавёў у Пераяслаў з [[Полацкае княства|Полацка]] іншага сына Мсціслава — [[Ізяслаў Мсціславіч|Ізяслава]]. Гэты крок аказаўся памылкай: у Полацку да ўлады вярнуліся адхіленыя ад яе нядаўна нашчадкі [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]]. Кандыдатура Ізяслава не задаваляла Юрыя, тому пераяслаўскім князем урэшце стаў, як і мусіў ад пачатку — [[Вячаслаў Уладзіміравіч]]. Ізяслаў Мсціславіч перамясціўся ў [[Турава-Пінскае княства|Тураў]]. Аднак Вячаславу не падабаўся Пераяслаў, які стаяў на шляху ўсіх палавецкіх набегаў на левым беразе Дняпра. У 1134 годзе ён вярнуўся ў Тураў, адняўшы яго ў Ізяслава. Апошні быў незадаволены. Яраполк ізноў паспрабаваў правесці перадзел стальцоў: ён прапанаваў Юрыю Пераяслаў, але з умовай, што той аддасць Ізяславу [[Растоў]]. Аднак Юрый утрымаў за сабой большую частку [[Паўночна-Усходняя Русь|Растоўскага княства]]. Абражаны Ізяслаў пераехаў у Ноўгарад да брата Усевалада і заключыў саюз з [[Чарнігаўскае княства|чарнігаўскімі]] князямі, якія, пасля адмовы [[Алег Святаславіч|Алега]] і [[Давід Святаславіч|Давыда Святаславічаў]] змагацца за кіеўскі прастол, аказаліся па-за кругам прэтэндэнтаў на вярхоўную ўладу ў Русі і шукалі любой магчымасці змяніць гэтае становішча. Пачалася вайна. У канцы [[1134]] года Яраполку ўдалося дамовіцца з Ізяславам, аддаўшы яму [[Валынскае княства]]; князя валынскага [[Андрэй Уладзіміравіч Добры|Андрэя Уладзіміравіча Добрага]] ён пасадзіў кіраваць Пераяславам. Аднак вайна з чарнігаўцамі і іх саюзнікамі полаўцамі не спынялася, яны ўрываліся за Днепр і спусташалі кіеўскія наваколлі. Нерашучасць вялікага князя і яго нацягнутыя адносіны з усімі сваякамі пагаршалі сітуацыю. У наступным годзе Яраполк быў разбіты на [[рака Супой|р. Супоі]] войскамі [[Усевалад Ольгавіч|Усевалада Ольгавіча]] і паводле міру пагадзіўся саступіць яму [[Курск]] і [[Пасем'е]], якімі за 8 гадоў да гэтага Усевалад адплаціў Мсціславу Вялікаму за неўмяшанне таго ў спрэчку за чарнігаўскае княжанне паміж Усеваладам і яго дзядзькам [[Яраслаў Святаславіч|Яраславам Святаславічам]]<ref name=PAE>''[[Пресняков А. Е.]]'' Княжое право в Древней Руси. Лекции по русской истории. Киевская Русь — М.: Наука, 1993. ISBN 5-02-009526-5</ref>. Паслабленнем аўтарытэту кіеўскага князя скарысталіся [[Наўгародская зямля|наўгародцы]]: у [[1136]] годзе яны выгналі пляменніка Яраполка, Усевалада Мсціславіча, вызвалілся ад улады Кіева і абвясцілі «вольнасць у князях». Апошні раз нашчадкі Манамаха аб’ядналіся ў [[1138]] годзе, калі Усевалад Ольгавіч ізноў пачаў вайну з Яраполкам. На гэты раз пад сцягі кіеўскага князя сабраліся войскі Кіева, Пераяслава, Растова, Полацка, [[Смаленскае княства|Смаленска]], палкі з [[Галіцкае княства|Галіча]] і 30-тыс. [[Венгрыя|венгерскае]] войска, якое даслаў яму кароль Венгрыі [[Бела II|Бела II Сляпы]]. Аблога Чарнігава вымусіла Усевалада заключыць мір ([[1139]]). Незадоўга да смерці Яраполк у сваю чаргу аказаў Белу II дапамогу супраць яго ўнутраных ворагаў. 18 лютага 1139 года 57-гадовы Яраполк памёр, перадаўшы трон брату Вячаславу. У [[1116]] годзе Яраполк ажаніўся з аланкай Аленай, якая нарадзіла сына [[Васілька Яраполкавіч]]а. == Вынікі кіравання == У адрозненне ад бацькі і старэйшага брата Яраполк не валодаў ні дыпламатычнымі навыкамі, ні аўтарытэтам для ўтрымання дзяржавы ад распаду на асобныя княствы. Смелы ў маладосці, да старасці князь стаў залішне асцярожным у прыняцці рашэнняў і не змог завалодаць ініцыятывай у аб’ектыўна распачатай у 1130-х гадах барацьбе дзвюх сіл (малодшых Уладзіміравічаў з аднаго боку, Ольгавічаў і Мсціславічаў з іншай). Да моманту смерці Яраполка, па-за яго кантролем ужо знаходзіліся Полацк, Ноўгарад і Чарнігаў. Намінальную лаяльнасць Кіеву захоўвала Растова-Суздальскае княства. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Ярополк II Владимирович}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://krotov.info/acts/12/pvl/ipat0.htm Іпацьцеўскі летапіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110811184259/http://krotov.info/acts/12/pvl/ipat0.htm |date=11 жніўня 2011 }} * Л.Войтович [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn35.htm КНЯЗІВСЬКІ ДИНАСТІЇ СХІДНОЇ ЄВРОПИ] * К.Рыжов [http://interpretive.ru/dictionary/454/word/%DF%D0%CE%CF%CE%CB%CA+II+%C2%CB%C0%C4%C8%CC%C8%D0%CE%C2%C8%D7/ Все монархи мира]{{Недаступная спасылка}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рускія князі XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Князі пераяслаўскія]] [[Катэгорыя:Манамахавічы]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] 6jrr20zy2d6uu9glhyi37i73j2mf94l 0 263101 5173417 4439597 2026-07-30T22:58:51Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5173417 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Міхаіл Давыдавіч Натарэвіч |арыгінал імя = |імя пры нараджэнні = |партрэт = |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} |жанр = [[партрэт]], [[пейзаж]], гістарычны, батальны жанры |вучоба = Школа [[Іегуда Пэн|Юдэля Пэна]], Ленінградскі інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя Рэпіна |стыль =[[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] |працы = |заступнікі = |уплыў = [[Сямён Львовіч Абугаў|Сямён Абугаў]] |уплыў на = |узнагароды = |сайт = |вікісховішча = }} '''Міхаіл Давыдавіч Натарэвіч''' ({{ДН|29|9|1907}}, [[Віцебск]], [[Расійская імперыя]]— {{ДС|23|2|1979}}, [[Ленінград]]) — савецкі [[жывапісец]] і [[педагог]] родам з Беларусі<ref>''Справочник членов Союза художников СССР. Том 2.'' — М: Советский художник, 1979. — С. 110. {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Першапачатковую мастацкую адукацыю атрымаў у Віцебску, у студыі [[Іегуда Пэн|Юдэля Пэна]]. === Маладосць === У [[1929 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1929]] годзе быў прызваны ў Чырвоную Армію. Службу праходзіў у палку сувязі ў Маскоўскім ваеннай акрузе. Пасля дэмабілізацыі працаваў бутафорам у маскоўскіх тэатрах, аднак тэатральным мастаком не стаў. У [[1932 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1932]] прыехаў у Ленінград і паступіў у падрыхтоўчыя класы пры Усерасійскай Акадэміі мастацтваў. У [[1934 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1934]] годзе стаў студэнтам жывапіснага факультэта Ленінградскага інстытута жывапісу, скульптуры і архітэктуры. Займаўся малюнкам у Міхаіла Бернштэйна і [[Сямён Львовіч Абугаў|Сямёна Абугава]], жывапісам у Аляксандра Савінава. У [[1936 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1936]] годзе ажаніўся з Вольгай Аляксееўнай Раеўскай, студэнткай другога курсу архітэктурнага факультэта інстытута, з якой пражыў у шлюбе 44 гады. У [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]] годзе ў іх нарадзілася дачка Наталля, якая таксама скончыла пасля Ленінградскі інстытут імя І. Я. Рэпіна і стала архітэктарам. У 1940 годзе нарадзіўся сын Аркадзь, які скончыў пасля Ленінградскае Вышэйшая мастацка-прамысловае вучылішча імя В. І. Мухінай і стаў мастаком-манументалістам. У [[1946 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1946]] годзе нарадзілася дачка Алена, якая скончыла пасля Ленінградскі інстытут імя І. Я. Рэпіна і стала мастаком-графікам<ref>''Справочник членов Ленинградской организации Союза художников РСФСР.'' — Л: Художник РСФСР, 1980. — С.90. {{ref-ru}}</ref>. Займаўся ў майстэрні Барыса Ёгансона. У 1940 годзе Міхаіл Натарэвіч скончыў інстытут. Дыпломнай працай было гістарычнае палатно «[[Рыгор Іванавіч Катоўскі|Катоўскі]]», прысвечанае герою [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны 1918—1921 гадоў]]. Разам з Натарэвічам інстытут у 1940 годзе скончылі Давыд Альхоўскі, Яўгенія Байкова, Андрэй Банцікаў, Вольга Багаеўская, Аляксандр Дашкевіч, Усевалад Дружынін, Залман Зальцман, Марыяна Зерніна, Павел Іваноўскі, Ніна Нератава, Марыя Перапёлкіна, Глеб Савіных, Сяргей Сідараў і іншыя маладыя мастакі, якія сталі пасля вядомымі жывапісцамі. Шчыльныя творчыя дачыненні і сяброўства з імі захоўвалася ў Міхаіла Натарэвіча на доўгія гады. У ліпені [[1940 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1940]] года быў прыняты выкладчыкам на кафедру малюнка Ленінградскага інстытута жывапісу, скульптуры і архітэктуры. З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Міхаіл Натарэвіч быў у дзеючай арміі, удзельнічаў у баях на Карэльскім фронце на пасадзе камандзіра ўзвода сувязі. Быў узнагароджаны медалямі «За абарону Савецкага Запаляр’я», [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|«За Перамогу над Германіяй»]]. Дэмабілізаваўся ў 1945 годзе ў званні лейтэнанта. === Пасляваенны перыяд === Пасля дэмабілізацыі, у [[1945 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1945]]—[[1951 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1951]] гадах, выкладаў на кафедры малюнка Ленінградскага інстытута жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна, у [[1955 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1955]]—[[1956 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1956]] гадах выкладаў малюнак у Ленінградскім Вышэйшым мастацка-прамысловым вучылішчы імя В. І. Мухінай. Адначасова працаваў творча, спачатку аднаўляючы страчаныя за гады вайны навыкі, а потым — у пошуках уласнай тэмы, героя і жывапіснай выразнасці. Упершыню ўдзельнічаў у выстаўцы ў [[1941 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1941]] годзе. З [[1947 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1947]] года стаў пастаянным удзельнікам гарадскіх, рэспубліканскіх і ўсесаюзных мастацкіх выставак, дзе ён меў магчымасць экспанаваць свае працы разам з творамі вядучых майстроў выяўленчага мастацтва Ленінграда. Пісаў жанравыя і гісторыка-рэвалюцыйныя кампазіцыі, партрэты, пейзажы. Часта звяртаўся да падзей і герояў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] (напрыклад, трыпціх «Кастрычнік», [[1963 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1963]]). Працаваў у тэхніцы алейнага і [[тэмпера|тэмпернага]] жывапісу. З 1946 года Міхаіл Натарэвіч быў членам Ленінградскай арганізацыі Саюза мастакоў РСФСР. Персанальныя выставы яго твораў былі паказаны ў [[1983 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1983]] годзе ў Ленінградскім Саюзе мастакоў і ў [[2008 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2008]] годзе ў Дзяржаўным Рускім музеі. Міхаіл Давыдавіч памёр 23 лютага [[1979 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1979]] года ў Ленінградзе на семдзесят другім годзе жыцця. Яго творы знаходзяцца ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўным Рускім музеі]], у іншых музеях і прыватных зборах у Расіі, Вялікабрытаніі, Германіі, Францыі, ЗША і іншых краінах. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mikhail Natarevich}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Натарэвіч Міхаіл Давыдавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Вучні Юдаля Пэна]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] oryvnaco0bflcogyo0phfyai3cavao4 0 272522 5173724 4581318 2026-07-31T10:38:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173724 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = 1-ы Украінскі фронт<br />1 Укр. Ф | выява = [[Выява:1szy_ukraiński.jpg|200px]] | подпіс = [[Штандар, сцяг|Штандар]] 1''Укр. Ф'' | гады = [[20 кастрычніка]] [[1943]] — [[10 чэрвеня]] [[1945]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |падпарадкаванне = |у складзе = [[Узброеныя сілы СССР]] |тып = |уключае_у_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = '''Камандуючыя войскамі''', гл. спіс }} '''Першы Украінскі фронт''' — аператыўна-стратэгічнае аб’яднанне [[СССР|савецкіх]] войскаў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. Утвораны на паўднёва-заходнім кірунку [[20 кастрычніка]] [[1943]] года па загадзе [[Стаўка ВГК|Стаўкі ВГК]] ад 16 кастрычніка 1943 года шляхам пераназвання [[Варонежскі фронт|Варонежскага фронту]]. 10 чэрвеня 1945 года быў расфарміраваны, яго палявое кіраўніцтва рэарганізавана ў кіраўніцтва [[Цэнтральная група войскаў|Цэнтральнай групы войскаў]] [[Узброеныя сілы СССР|Узброеных Сіл]] СССР. == Праведзеныя аперацыі == [[Выява:Torgau Denkmal.JPG|thumb|Мемарыяльны знак на месцы [[Сустрэча на Эльбе|сустрэчы войскаў 1-га Украінскага фронту з Амерыканскімі войскамі на Эльбе]] 25 красавіка [[1945]] года.]] * [[Кіеўская наступальная аперацыя, 1943]] * [[Кіеўская абарончая аперацыя, 1943]] * [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя]] * [[Корсунь-Шаўчэнкаўская аперацыя]] * [[Роўна-Луцкая аперацыя]] * [[Праскураўска-Чарнавіцкая аперацыя]] * [[Львоўска-Сандамірская аперацыя]] * [[Сандамірска-Сілезская аперацыя]] * [[Ніжнесілезская аперацыя]] * [[Верхне-Сілезская аперацыя|Верхнесілезкая аперацыя]] * [[Берлінская аперацыя]] * [[Пражская аперацыя]] == Склад == Першапачатковы: * [[13-я армія (СССР)|13-я армія]] * [[27-я армія (СССР)|27-я армія]] * [[38-я армія (СССР)|38-я армія]] * [[40-я армія, СССР, 1941-1945|40-я армія]] * [[47-я армія (СССР)|47-я армія]] * [[60-я армія (СССР)|60-я армія]] * [[3-я гвардзейская танкавая армія]] * [[2-я паветраная армія (СССР)|2-я паветраная армія]] Злучэнні, якія ўваходзілі ў яго ў розны час: * [[1-я гвардзейская армія]] * [[3-я гвардзейская армія (СССР)|3-я гвардзейская армія]] * [[5-я гвардзейская армія (СССР)|5-я гвардзейская армія]] * [[6-я армія (СССР)|6-я армія]] * [[18-я армія (СССР)|18-я армія]] * [[21-я армія (СССР)|21-я армія]] * [[28-я армія (СССР)|28-я армія]] * [[31-я армія (СССР)|31-я армія]] * [[52-я армія (СССР)|52-я армія]] * [[59-я армія (СССР)|59-я армія]] * [[1-я танкавая армія (СССР)|1-я танкавая армія]] * [[2-я танкавая армія (СССР)|2-я танкавая армія]] * [[4-я танкавая армія (СССР)|4-я танкавая армія]] * [[6-я танкавая армія (СССР)|6-я танкавая армія]] * [[4-я гвардзейская танкавая армія]] * [[8-я паветраная армія (СССР)|8-я паветраная армія]] * [[2-я армія Войска Польскага]] == Камандаванне == Камандуючыя войскамі: * [[генерал арміі]] [[Мікалай Фёдаравіч Ватуцін]] (кастрычнік 1943 — сакавік 1944); * [[Маршал Савецкага Саюза]] [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў]] (сакавік — май 1944); * Маршал Савецкага Саюза [[Іван Сцяпанавіч Конеў]] (май 1944 — да канца вайны). Члены Ваеннага савета: * [[генерал-лейтэнант]] [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў]] (кастрычнік 1943 — жнівень 1944); * [[генерал-маёр]], {{abbr|генерал-лейтэнант|з сакавіка 1944 года|0}} [[Канстанцін Васільевіч Крайнюкоў]] (кастрычнік 1943 — да канца вайны). Начальнікі [[штаб]]а: * генерал-лейтэнант [[Сямён Паўлавіч Іваноў, генерал|Сямён Паўлавіч Іваноў]] (кастрычнік — лістапад 1943); * генерал-лейтэнант [[Аляксандр Мікалаевіч Багалюбаў, генерал|Аляксандр Мікалаевіч Багалюбаў]] (лістапад 1943 — красавік 1944); * генерал арміі [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі]] (красавік 1944 — красавік 1945); * генерал арміі [[Іван Яфімавіч Пятроў]] (красавік 1945 — да канца вайны). == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Усе франты Вялікай Айчыннай вайны] {{Узброеныя сілы СССР у ВАВ}} [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Украіна ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:1-ы Украінскі фронт| ]] qcw6sm2229m2kpbdinqjsrpb85srnox 0 274445 5173438 5147880 2026-07-31T01:12:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173438 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Язва Бурулі | Image = Buruli ulcer left ankle EID.jpg | Caption = Язва Бурулі на шчыкалатцы асобы з Ганы. | DiseasesDB = 8568 | ICD10 = {{ICD10|A|31|1|a|30}} ([[ILDS]] A31.120) | ICD9 = {{ICD9|031.1}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D009165 }} '''Язва Бурулі''' (таксама вядомая як '''язва Бэрнсдэйла''', '''язва Серлса''', ці '''язва Дэйнтры'''<ref name="Andrews">{{cite book |author=James, William D.; Berger, Timothy G. |title=Andrews' Diseases of the Skin: clinical Dermatology |publisher=Saunders Elsevier |location= |year=2006 |pages=340 |isbn=0-7216-2921-0 |display-authors=etal}}</ref><ref name="Bolognia">{{cite book |author=Rapini, Ronald P.; Bolognia, Jean L.; Jorizzo, Joseph L. |title=Dermatology: 2-Volume Set |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2007 |at=Chapter 74 |isbn=1-4160-2999-0 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Lavender CJ, Senanayake SN, Fyfe JA, etal |title=First case of ''Mycobacterium ulcerans'' disease (Bairnsdale or Buruli ulcer) acquired in New South Wales |journal=Med. J. Aust. |volume=186 |issue=2 |pages=62–3 |date=January 2007 |pmid=17223764 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/186_02_150107/lav10784_fm.html |access-date=15 верасня 2015 |archive-date=5 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405073417/http://www.mja.com.au/public/issues/186_02_150107/lav10784_fm.html |url-status=dead }}</ref>) з’яўляецца [[інфекцыйнай хваробай]], якая выклікаецца ''[[Mycobacterium ulcerans]]''.<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Buruli ulcer (''Mycobacterium ulcerans'' infection) Fact sheet N°199|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs199/en/|work=World Health Organization|accessdate=23 February 2014|date=June 2013}}</ref> Ранняя стадыя інфікавання характарызуецца бязбольным [[вузялок (медыцына)|вузялком]] ці мясцовым апуханнем.<ref name=WHO2013/> Гэты вузялок можа ператварыцца ў [[Язва (дэрматалогія)|язву]].<ref name=WHO2013/> Язва можа быць большай унутры, чымсьці на паверхні скуры,<ref name=Nak2013/> і можа акаляцца напуханнем.<ref name=Nak2013/> Па меры прагрэсавання хваробы можа інфікавацца косць.<ref name=WHO2013/> Найчасцей язва Бурулі закранае рукі ці ногі;<ref name=WHO2013/> ліхаманка назіраецца рэдка.<ref name=WHO2013/> == Крыніцы == ''M. ulcerans'' сінтэзуе таксін, вядомы як [[мікалактон]], што зніжае [[падушэнне імунітэту|функцыю імуннай сістэмы]] і выклікае [[апаптоз|смерць]] тканак.<ref name=WHO2013/> Бактэрыі з гэтага ж сямейства таксама выклікаюць [[туберкулёз]] і [[праказу]] (''[[Mycobacterium tuberculosis|M. tuberculosis]]'' і ''[[Mycobacterium leprae|M. leprae]]'', адпаведна).<ref name=WHO2013/> Шлях распаўсюджвання хваробы невядомы.<ref name=WHO2013/> У распаўсюджванні могуць іграць ролю крыніцы вады.<ref name=Nak2013/> Паводле звестак за 2013 г., эфектыўная вакцына адсутнічае.<ref name=WHO2013/><ref name=Ein2011/> == Лячэнне == Пры ўмове лячэння на ранніх стадыях, эфектыўнасць прыёму [[антыбіётык]]аў на працягу васьмі тыдняў складае 80 %.<ref name=WHO2013/> Лячэнне часта ўключае прэпараты [[рыфампіцын]] і [[стрэптаміцын]].<ref name=WHO2013/> [[Кларытраміцын]] ці [[максіфлаксіцын]] часам ужываюцца замест стрэптаміцыну.<ref name=WHO2013/> Іншыя метады лячэння могуць уключаць [[Хірургія|выдаленне]] язвы.<ref name=WHO2013/><ref name=Siz2006>{{cite journal | author=Sizaire V, Nackers F, Comte E, Portaels F | title=''Mycobacterium ulcerans'' infection: control, diagnosis, and treatment | journal=Lancet Infect Dis |year=2006 | volume=6 | issue=5 | pages=288–296 | pmid=16631549 | doi=10.1016/S1473-3099(06)70464-9 | url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1473-3099(06)70464-9 }}</ref> Пасля загойвання інфекцыі звычайна застаецца шнар.<ref name=Ein2011>{{cite journal |author=Einarsdottir T, Huygen K |title=Buruli ulcer |journal=Hum Vaccin |volume=7 |issue=11 |pages=1198–203 |date=November 2011 |pmid=22048117 |doi=10.4161/hv.7.11.17751 |url=http://www.landesbioscience.com/journals/hv/abstract.php?id=17751}}</ref> == Эпідэміялогія == Выпадкі язвы Бурулі найчасцей сустракаюцца ў вясковай [[субсахарскай Афрыцы]], асабліва ў [[Кот-д’Івуары]], але таксама могуць сустракацца ў Азіі, у заходняй частцы рэгіёну Ціхага акіяна і ў Амерыцы.<ref name=WHO2013/> Зафіксаваныя выпадкі захворвання больш чымсьці ў 32 краінах.<ref name=Nak2013>{{cite journal|last=Nakanaga|first=K|author2=Yotsu, RR |author3=Hoshino, Y |author4=Suzuki, K |author5=Makino, M |author6= Ishii, N |title=Buruli ulcer and mycolactone-producing mycobacteria.|journal=Japanese journal of infectious diseases|year=2013|volume=66|issue=2|pages=83–8|pmid=23514902}}</ref> Штогод налічваецца ад пяці да шасці тысяч выпадкаў.<ref name=WHO2013/> Хвароба таксама назіраецца ў некаторых відаў жывёл.<ref name=WHO2013/> [[Альберт Раскін Кук]] упершыню апісаў язвы Бурулі ў 1897 г.<ref name=Nak2013/> {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Мікабактэрыяльныя інфекцыі]] [[Катэгорыя:Трапічныя хваробы]] [[Катэгорыя:Забытыя хваробы]] macozsda82uuo10o25edr0spfuee4e9 0 277632 5173672 5164263 2026-07-31T09:17:52Z ~2026-42330-94 171940 5173672 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі нацыянальны камітэт у Магілёве |абрэвіятура = БНК / МБК |назва на мове арыгінала = Магілёўскі Беларускі Камітэт |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = 23 сакавіка 1917 |дата роспуску = лістапад 1918 |колькасць удзельнікаў = некалькі соцень (1917) |тып = грамадска-палітычная і культурна-асветная арганізацыя |назва пасады кіраўніка = Старшыня |кіраўнік = * [[І. І. Рэут]] (красавік — кастрычнік 1917) * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М. С. Кахановіч]] (кастрычнік 1917 — лістапад 1918) |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = [[палітыка]], [[асвета]], [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнае адраджэнне]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Магілёў]] }} '''Белару́скі нацыяна́льны камітэ́т''' ('''БНК'''), таксама вядомы як '''Магілёўскі беларускі камітэт (МБК)''', '''Магілёўскі беларускі арганізацыйны камітэт''', '''Магілёўская беларуская рада''' — беларуская грамадска-палітычная і культурна-асветная арганізацыя, якая дзейнічала ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 1917—1918 гадах. З’яўлялася першай нацыянальнай дэмакратычнай палітычнай арганізацыяй беларусаў на ўсходзе краіны{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=112}}. Створаны 17 красавіка 1917 года{{sfn|БелЭн|1996|с=453}} (паводле іншых звестак, устаноўчы сход адбыўся яшчэ 23 сакавіка{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=57}}). == Гісторыя стварэння і структура == Пачатак арганізацыі быў пакладзены 23 сакавіка 1917 года на сходзе «асоб, што прызнаюць сябе беларусамі», які адбыўся на кватэры адваката [[І. І. Рэут|Івана Рэута]]. На гэтым пасяджэнні быў створаны Магілёўскі Беларускі гурток, які першапачаткова налічваў 12 асоб. Яго першымі членамі сталі ксёндз [[Данат Лапошка]], [[Вікенцій Раум]], [[Іван Аляксееў]], [[Афанасій Галаўнёў]], [[Уладзіслаў Пучынскі]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], [[Валерыян Какашынскі]], [[Вікенцій Кміта]], ксёндз [[Пётр Краўяліс]], [[Антон Куніцкі]], [[Антон Жабінскі]] і Іван Рэут{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=57}}. [[Файл:Адозва і статуты (Воззвания и уставы) Магілёўскага беларускага камітэта 1917.pdf|міні|злева|Адозва і статуты Магілёўскага беларускага камітэта, 1917 года (7 старонак).]] 31 сакавіка 1917 года на пасяджэнні ў будынку Магілёўскага павятовага з’езда пад старшынствам [[Мікалай Пахомаў|Мікалая Пахомава]] быў выбраны арганізацыйны камітэт. 4 красавіка адбыўся сход, на якім было абрана кіраўніцтва арганізацыі. Старшынёй стаў прысяжны павераны Іван Рэут, яго намеснікам — беларускі гісторык і археограф [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]], сакратаром — студэнт [[М. Кажамяка]], скарбнікам — член акруговага суда [[І. Раманкевіч]]. Усяго ў камітэт увайшлі 24 асобы, а ва ўправу — 12 чалавек. Для працы былі створаны спецыяльныя секцыі: палітычная, этнаграфічная, школьная, культурна-асветніцкая, арганізацыйная і фінансавая. 15 красавіка была пададзена заява з просьбай зарэгістраваць арганізацыю, і ўжо 24 красавіка 1917 года яна атрымала афіцыйнае пасведчанне аб рэгістрацыі пад нумарам 247{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=60-61}}. У складзе арганізацыі дзейнічалі выкладчыкі навучальных устаноў горада, работнікі суда, архіва, бібліятэк, чыгункі, земскіх і гарадскіх устаноў{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}. == Палітычная дзейнасць == Мэтай камітэта першапачаткова з’яўлялася аб’яднанне беларускага насельніцтва Магілёўскай губерні для падтрымкі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]], арганізацыі выбараў ва [[Устаноўчы сход (Расія)|Усерасійскі Устаноўчы сход]], а таксама эканамічнага і культурнага ўладкавання Беларусі. На пачатку дзейнасці камітэт выступаў за аўтаномію ў складзе Федэратыўнай Расійскай Рэспублікі і за ўтварэнне Краёвай Беларускай Рады, а з 1918 года — за [[Незалежнасць Беларусі|дзяржаўную незалежнасць Беларусі]]{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=81}}. Прадстаўнікі камітэта [[Міхаіл Кахановіч]] і [[Данат Лапошка]] бралі актыўны ўдзел у [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх нацыянальных арганізацый]], які адбыўся ў [[Мінск]]у 25—27 сакавіка 1917 года. Міхаіл Кахановіч быў абраны сакратаром этнаграфічнай камісіі з’езда, якая вызначала межы Беларусі{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=58-59}}. У жніўні 1917 года камітэт прыняў удзел у дэмакратычных выбарах у Магілёўскую гарадскую думу. Была распрацавана «Муніцыпальная праграма», якая ўключала харчовае, жыллёвае і школьнае пытанні. За беларускі спіс прагаласавалі каля 2,1 тысячы гараджан, што дазволіла камітэту атрымаць 6 месцаў з 64 і стварыць Беларускі Камітэт гласных Гарадской Думы{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=69-71}}. Восенню 1917 года члены камітэта ўвайшлі ў адзіны выбарчы спіс беларускіх арганізацый Магілёўскай губерні на выбарах ва Усерасійскі Устаноўчы сход{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=75}}. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў Петраградзе, прадстаўнікі камітэта не прызналі ўладу [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і 28 кастрычніка 1917 года ўвайшлі ў склад антыбальшавіцкага Магілёўскага губернскага камітэта грамадскай бяспекі{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=77}}. Спробы пераўтварыць камітэт у губернскі цэнтр беларускіх нацыянальных арганізацый не мелі поспеху{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}. У снежні 1917 года члены камітэта ўдзельнічалі ў працы [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага Усебеларускага з’езда]] ў Мінску{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=81}}. == Культурна-асветніцкая дзейнасць == Камітэт надаваў вялікую ўвагу пытанням беларускай мовы і нацыянальнай адукацыі. У чэрвені 1917 года ў Магілёве былі арганізаваны «Дні вольнай Беларусі», прымеркаваныя да свята [[Купалле|Купалля]]. Вуліцы горада былі ўпрыгожаны плакатамі і нацыянальнымі беларускімі сцягамі, праводзіўся збор сродкаў на патрэбы беларускага руху. У выніку было сабрана больш за дзве тысячы рублёў{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=64}}. Восенню 1917 года члены камітэта распрацавалі і выдалі «Праграму па гісторыі Беларускага народа», якая прызначалася для сярэдніх навучальных устаноў, настаўніцкіх інстытутаў і самаадукацыі. У лістападзе 1917 года камітэт разаслаў гэтую праграму ў 78 навучальных устаноў розных гарадоў Беларусі. Гэта быў адзін з першых дакументаў у краіне, у якім сістэматычна і метадычна прапаноўвалася выкладанне гісторыі беларускага народа{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=73-75}}. == Падтрымка Беларускай Народнай Рэспублікі == [[Файл:Mahiloŭ, Škłoŭskaja-Bułyčaŭ. Магілёў, Шклоўская-Булычаў (1912).jpg|thumb|злева|Будынак Магілёўскай жаночай гімназіі, у якім адбыўся агульны сход гараджан, на якім амаль аднагалосна было прынята рашэнне аб падтрымцы стварэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]]] З цягам часу погляды кіраўніцтва камітэта эвалюцыянавалі ад ідэі дзяржаўнай аўтаноміі да поўнай незалежнасці Беларусі. 31 сакавіка 1918 года ў [[Будынак Марыінскай гімназіі (Магілёў)|будынку Марыінскай гімназіі]] ў Магілёве адбыўся агульны сход гараджан пад старшынствам Міхаіла Кахановіча. На сходзе прысутнічала каля 400 дэлегатаў ад розных прафесійных, нацыянальных і культурных арганізацый. Удзельнікі сходу амаль аднагалосна прынялі рашэнне аб падтрымцы стварэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і прызнанні ўлады Цэнтральнай Беларускай Рады. Пасля гэтага Магілёўскі Беларускі Камітэт быў пераўтвораны ў Магілёўскую Беларускую Раду{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=97-98}}. У верасні 1918 года кіраўніцтва Магілёўскай Беларускай Рады накіравала афіцыйныя пратэсты ўрадам РСФСР і [[Украінская дзяржава|Украінскай дзяржавы]] супраць дадатковай дамовы паміж Савецкай Расіяй і Германіяй, паводле якой германскія войскі павінны былі пакінуць тэрыторыі на ўсход ад [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. У дакументах падкрэслівалася, што гэты дагавор парушае правы беларускага народа на незалежнасць і непадзельнасць Беларусі{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=110}}. У кастрычніку-лістападзе 1918 года, у сувязі з хуткім набліжэннем войскаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], дзейнасць камітэта ў Магілёве была згорнута{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}. Ратуючыся ад магчымых рэпрэсій з боку бальшавікоў, частка кіраўніцтва, у тым ліку Міхаіл Кахановіч, эвакуіравалася ў Мінск, а пазней перабралася ў [[Вільня|Вільню]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=111}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|артыкул=Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)|старонкі=453|аўтар=[[У.​ В.​ Ляхоўскі|Ляхоўскі У.​ В.​]]|ref=БелЭн}} * {{кніга|ref=Пушкін, Агееў|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|год=2017|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7}} * ''Агееў А.Р., Пушкін І. А.'' Фарміраванне і дзейнасць Магілёўскага Беларускага Камітэта (1917–1918): манаграфія. – Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2017. – 292 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі нацыянальны камітэт у Магілёве}} [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]] [[Катэгорыя:1917 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:Беларускі нацыянальны рух]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёва]] ar4tjccuamzzyjyw4zplteujmcd0cnx 5173673 5173672 2026-07-31T09:19:55Z ~2026-42330-94 171940 5173673 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі нацыянальны камітэт у Магілёве |абрэвіятура = БНК / МБК |назва на мове арыгінала = Магілёўскі Беларускі Камітэт |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = 23 сакавіка 1917 |дата роспуску = лістапад 1918 |колькасць удзельнікаў = некалькі соцень (1917) |тып = грамадска-палітычная і культурна-асветная арганізацыя |назва пасады кіраўніка = Старшыня |кіраўнік = * [[І. І. Рэут]] (красавік — кастрычнік 1917) * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М. С. Кахановіч]] (кастрычнік 1917 — лістапад 1918) |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = [[палітыка]], [[асвета]], [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнае адраджэнне]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Магілёў]] }} '''Белару́скі нацыяна́льны камітэ́т''' ('''БНК'''), таксама вядомы як '''Магілёўскі беларускі камітэт (МБК)''', '''Магілёўскі беларускі арганізацыйны камітэт''', '''Магілёўская беларуская рада''' — беларуская грамадска-палітычная і культурна-асветная арганізацыя, якая дзейнічала ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 1917—1918 гадах. З’яўлялася першай нацыянальнай дэмакратычнай палітычнай арганізацыяй беларусаў на ўсходзе краіны{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=112}}. Створаны 17 красавіка 1917 года{{sfn|БелЭн|1996|с=453}} (паводле іншых звестак, устаноўчы сход адбыўся яшчэ 23 сакавіка{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=57}}). == Гісторыя стварэння і структура == Пачатак арганізацыі быў пакладзены 23 сакавіка 1917 года на сходзе «асоб, што прызнаюць сябе беларусамі», які адбыўся на кватэры адваката [[І. І. Рэут|Івана Рэута]]. На гэтым пасяджэнні быў створаны Магілёўскі Беларускі гурток, які першапачаткова налічваў 12 асоб. Яго першымі членамі сталі ксёндз [[Данат Лапошка]], [[Вікенцій Раум]], [[Іван Аляксееў]], [[Афанасій Галаўнёў]], [[Уладзіслаў Пучынскі]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], [[Валерыян Какашынскі]], [[Вікенцій Кміта]], ксёндз [[Пётр Краўяліс]], [[Антон Куніцкі]], [[Антон Жабінскі]] і Іван Рэут{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=57}}. [[Файл:Адозва і статуты (Воззвания и уставы) Магілёўскага беларускага камітэта 1917.pdf|міні|злева|Адозва і статуты Магілёўскага беларускага камітэта, 1917 года (7 старонак).]] 31 сакавіка 1917 года на пасяджэнні ў будынку Магілёўскага павятовага з’езда пад старшынствам [[Мікалай Пахомаў|Мікалая Пахомава]] быў выбраны арганізацыйны камітэт. 4 красавіка адбыўся сход, на якім было абрана кіраўніцтва арганізацыі. Старшынёй стаў прысяжны павераны Іван Рэут, яго намеснікам — беларускі гісторык і археограф [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]], сакратаром — студэнт [[М. Кажамяка]], скарбнікам — член акруговага суда [[І. Раманкевіч]]. Усяго ў камітэт увайшлі 24 асобы, а ва ўправу — 12 чалавек. Для працы былі створаны спецыяльныя секцыі: палітычная, этнаграфічная, школьная, культурна-асветніцкая, арганізацыйная і фінансавая. 15 красавіка была пададзена заява з просьбай зарэгістраваць арганізацыю, і ўжо 24 красавіка 1917 года яна атрымала афіцыйнае пасведчанне аб рэгістрацыі пад нумарам 247{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=60-61}}. У складзе арганізацыі дзейнічалі выкладчыкі навучальных устаноў горада, работнікі суда, архіва, бібліятэк, чыгункі, земскіх і гарадскіх устаноў{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}. == Палітычная дзейнасць == Мэтай камітэта першапачаткова з’яўлялася аб’яднанне беларускага насельніцтва Магілёўскай губерні для падтрымкі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]], арганізацыі выбараў ва [[Устаноўчы сход (Расія)|Усерасійскі Устаноўчы сход]], а таксама эканамічнага і культурнага ўладкавання Беларусі. На пачатку дзейнасці камітэт выступаў за аўтаномію ў складзе Федэратыўнай Расійскай Рэспублікі і за ўтварэнне Краёвай Беларускай Рады, а з 1918 года — за [[Незалежнасць Беларусі|дзяржаўную незалежнасць Беларусі]]{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=81}}. Прадстаўнікі камітэта [[Міхаіл Кахановіч]] і [[Данат Лапошка]] бралі актыўны ўдзел у [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх нацыянальных арганізацый]], які адбыўся ў [[Мінск]]у 25—27 сакавіка 1917 года. Міхаіл Кахановіч быў абраны сакратаром этнаграфічнай камісіі з’езда, якая вызначала межы Беларусі{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=58-59}}. У жніўні 1917 года камітэт прыняў удзел у дэмакратычных выбарах у Магілёўскую гарадскую думу. Была распрацавана «Муніцыпальная праграма», якая ўключала харчовае, жыллёвае і школьнае пытанні. За беларускі спіс прагаласавалі каля 2,1 тысячы гараджан, што дазволіла камітэту атрымаць 6 месцаў з 64 і стварыць Беларускі Камітэт гласных Гарадской Думы{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=69-71}}. Восенню 1917 года члены камітэта ўвайшлі ў адзіны выбарчы спіс беларускіх арганізацый Магілёўскай губерні на выбарах ва Усерасійскі Устаноўчы сход{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=75}}. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў Петраградзе, прадстаўнікі камітэта не прызналі ўладу [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і 28 кастрычніка 1917 года ўвайшлі ў склад антыбальшавіцкага Магілёўскага губернскага камітэта грамадскай бяспекі{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=77}}. Спробы пераўтварыць камітэт у губернскі цэнтр беларускіх нацыянальных арганізацый не мелі поспеху{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}. У снежні 1917 года члены камітэта ўдзельнічалі ў працы [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага Усебеларускага з’езда]] ў Мінску{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=81}}. == Культурна-асветніцкая дзейнасць == Камітэт надаваў вялікую ўвагу пытанням беларускай мовы і нацыянальнай адукацыі. У чэрвені 1917 года ў Магілёве былі арганізаваны «Дні вольнай Беларусі», прымеркаваныя да свята [[Купалле|Купалля]]. Вуліцы горада былі ўпрыгожаны плакатамі і нацыянальнымі беларускімі сцягамі, праводзіўся збор сродкаў на патрэбы беларускага руху. У выніку было сабрана больш за дзве тысячы рублёў{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=64}}. Восенню 1917 года члены камітэта распрацавалі і выдалі «Праграму па гісторыі Беларускага народа», якая прызначалася для сярэдніх навучальных устаноў, настаўніцкіх інстытутаў і самаадукацыі. У лістападзе 1917 года камітэт разаслаў гэтую праграму ў 78 навучальных устаноў розных гарадоў Беларусі. Гэта быў адзін з першых дакументаў у краіне, у якім сістэматычна і метадычна прапаноўвалася выкладанне гісторыі беларускага народа{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=73-75}}. == Падтрымка Беларускай Народнай Рэспублікі == [[Файл:Mahiloŭ, Škłoŭskaja-Bułyčaŭ. Магілёў, Шклоўская-Булычаў (1912).jpg|thumb|злева|Будынак Магілёўскай жаночай гімназіі, у якім адбыўся агульны сход гараджан, на якім амаль аднагалосна было прынята рашэнне аб падтрымцы стварэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]]] З цягам часу погляды кіраўніцтва камітэта эвалюцыянавалі ад ідэі дзяржаўнай аўтаноміі да поўнай незалежнасці Беларусі. 31 сакавіка 1918 года ў [[Будынак Марыінскай гімназіі (Магілёў)|будынку Марыінскай гімназіі]] ў Магілёве адбыўся агульны сход гараджан пад старшынствам Міхаіла Кахановіча. На сходзе прысутнічала каля 400 дэлегатаў ад розных прафесійных, нацыянальных і культурных арганізацый. Удзельнікі сходу амаль аднагалосна прынялі рашэнне аб падтрымцы стварэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і прызнанні ўлады Цэнтральнай Беларускай Рады. Пасля гэтага Магілёўскі Беларускі Камітэт быў пераўтвораны ў Магілёўскую Беларускую Раду{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=97-98}}. У верасні 1918 года кіраўніцтва Магілёўскай Беларускай Рады накіравала афіцыйныя пратэсты ўрадам РСФСР і [[Украінская дзяржава|Украінскай дзяржавы]] супраць дадатковай дамовы паміж Савецкай Расіяй і Германіяй, паводле якой германскія войскі павінны былі пакінуць тэрыторыі на ўсход ад [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. У дакументах падкрэслівалася, што гэты дагавор парушае правы беларускага народа на незалежнасць і непадзельнасць Беларусі{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=110}}. У кастрычніку-лістападзе 1918 года, у сувязі з хуткім набліжэннем войскаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], дзейнасць камітэта ў Магілёве была згорнута{{sfn|БелЭн|1996|с=453}}. Ратуючыся ад магчымых рэпрэсій з боку бальшавікоў, частка кіраўніцтва, у тым ліку Міхаіл Кахановіч, эвакуіравалася ў Мінск, а пазней перабралася ў [[Вільня|Вільню]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=111}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|артыкул=Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)|старонкі=453|аўтар=[[У.​ В.​ Ляхоўскі|Ляхоўскі У.​ В.​]]|ref=БелЭн}} * {{кніга|ref=Пушкін, Агееў|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|год=2017|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7}} * ''Агееў А.Р., Пушкін І. А.'' Фарміраванне і дзейнасць Магілёўскага Беларускага Камітэта (1917–1918): манаграфія. – Магілёў : МДУ імя А. А. Куляшова, 2017. – 292 с. ISBN 978-985-568-270-8 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі нацыянальны камітэт у Магілёве}} [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]] [[Катэгорыя:1917 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:Беларускі нацыянальны рух]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёва]] kl34qefaacp8ds0j1pco3ksj2r8sofz 0 279265 5173490 4867608 2026-07-31T05:57:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173490 wikitext text/x-wiki [[Файл:Чарневічы. Крыніца Св. Іаана Хрысціцеля (05).jpg|thumb|Янава крыніца, якая выцякае з-пад капліцы]] '''Янава крыніца''' — знакамітая лекавая [[Выток|крыніца]] ў шырокім і глыбокім лясным<ref name="zviazda1">[http://zviazda.by/globus/svyaty-yan-u-krynichnym-kanyone Святы Ян у крынiчным каньёне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140908170106/http://zviazda.by/globus/svyaty-yan-u-krynichnym-kanyone |date=8 верасня 2014 }}</ref> [[яр]]ы ракі [[Авута|Авуты]] на мяжы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]], [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]] і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]], ля в. [[Чарневічы (Глыбоцкі раён)|Чарневічы]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]], за 8 км на паўночны ўсход ад [[Язна (аграгарадок)|Язна]] [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]], за 24 км на поўнач ад [[дзісна|Дзісны]], за 40 км на паўднёвы ўсход ад [[міёры|Мёраў]]. Вернікі двойчы ў год ходзяць да крыніцы праз усю вёску і далей каля трох кіламетраў [[хрэсны ход|хрэсным ходам]]: [[7 ліпеня]], на праваслаўнага Яна Хрысцiцеля, i [[11 верасня]], на Яна Галавасека<ref name="zviazda1"/>. Традыцыя паломніцтва і пакланення святой Янавай крыніцы плануецца да ўключэння ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] у [[2015]] годзе<ref>{{Cite web |url=http://livingheritage.by/Publikacyi/Spravazdacza_NKS_2014.pdf |title=Справаздача аб рэалізацыі мер па захаванню нематэрыяльнай культурнай спадчыны (НКС) Беларусі за 2014 г. |access-date=27 верасня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134836/http://livingheritage.by/Publikacyi/Spravazdacza_NKS_2014.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Паводле легенды ўзніклай воляю [[Іаан Прадцеча|Іаана Прадцечы]]<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/1340/1/B%D0%86BLEYSKAYA%20G%D0%86STORYIYA%20%D0%8E%20FAL'KLORNYIM%20ADLYUSTRAVANN%D0%86.pdf Лобач. Біблейская гісторыя ў фальклорным адлюстраванні]</ref>. Як і шэраг іншых святых крыніц размяшчаецца ў непасрэднай блізкасці ад [[могільнік]]а, што абумоўлена суаднясеннем азёр і крыніц у [[Сусвет, беларуская міфалогія|міфапаэтычнай мадэлі сусвету беларусаў]] з ніжнім, хтанічным ярусам<ref>[http://wydawnictwo.uwm.edu.pl/uploads/documents/czytelnia/neoph/neoph9.pdf Таццяна Валодзіна, Уладзімір Лобач. Прасторавыя характарыстыкі рытуальных практык у народнай медыцыне беларусаў]</ref>. Капліцу<!--у арыгінале напісана «царкву»--> над крыніцай, паводле словаў мясцовых жыхароў, узвёў пан Буйніцкі ў памяць пра сваю дачку, якая памерла ад [[сухоты|сухотаў]], за [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскім часам]] яна была прыпісаная да Чарневіцкай каталіцкай парафіі<ref name="radzima"/>. Пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]] ў капліцы была турма<ref name="zviazda2"/>, а пазней яе ўвогуле разбурылі<ref name="radzima">{{radzima|4780}}</ref>. Драўляную скульптуру Святога Яна з капліцы намагаліся ўтапіць у Ксяндзовым возеры, у якое ўпадае крыніца, але мясцовыя жыхары здолелі абараніць яе<ref name="zviazda2">[http://zviazda.by/globus/pamagaj-svyaty-yane Памагай, святы Яне!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006032317/http://zviazda.by/globus/pamagaj-svyaty-yane |date=6 кастрычніка 2014 }}</ref>. Пасля дазволу на рэлігію, капліца была адбудавана<ref name="radzima"/>, створана адкрытая купальня, змайстравана [[студня]]<ref name="zviazda1"/>. [[Файл:Чарневічы. Крыніца Св. Іаана Хрысціцеля. Купель.jpg|міні|злева|Купальня]] [[Файл:Чарневічы. Крыніца Св. Іаана Хрысціцеля (04).jpg|thumb|Капліца над крыніцай]] У наш час ў адзіны рытуальны комплекс уваходзіць сама крыніца<ref name="gromc"/>, [[капліца]], прыпісаная да Чарневіцкай праваслаўнай парафіі<ref name="radzima"/>, пабудаваная над крыніцай [[купальня]], але таксама і [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Чарневічы)|вясковы храм]], дзе адбываецца [[набажэнства]], асвячэнне [[Купалле|купальскіх]] [[зёлкі|зёлак]], а на храмавай плошчы — Янаўскі фэст (кірмаш), які і завяршае рытуальнае дзейства для ўсіх паломнікаў<ref name="gromc"/>. == Апісанне == Крыніца Святога Яна выцякае са стромы невялічкай [[Ручай|рачулкай]], шырынёй у метр, якая некалькі дзесяткаў метраў цячэ ў невялікім яры, на выхадзе з якога пранікае ў капліцу. На выхадзе з капліцы, праз трубу, на вышыні метра, зыходзіць [[вадаспад]]ам<ref name="radzima"/>. Капліца выступае своеасаблівым механізмам сакралізацыі крынічнай вады, бо плыня, што падцякае пад культавы будынак, святой не лічыцца, але набывае свае цудадзейныя ўласцівасці, толькі выцякаючы з-пад яго<ref name="gromc">[http://www.gromc.by/media/file/binary/2015/1/19/180061105672/dentyfkacyya--nventaryzacyya-nks-belarus_pdf.pdf?srv=cms Ідэнтыфікацыя і інвентарызацыя нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі. Аб'екты сакральнай тапаграфіі я к элементы НКС]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Драўляную фігуру Святога Яна ў капліцы прынята лічыць духоўнай ахоўніцай глыбоцка-мёрскага крынічнага каньёна<ref name="zviazda1"/>. Крыніца знаходзіцца на марэннай раўніне, дне былога Полацкага прыледавіковага вадаёма, сфарміраваліся 15-16 тыс. гадоў таму. У наваколлях марэнныя супескі, суглінкі, грубыя дробназярністыя пяскі, гліны, алеўрыты. Плошча аб’екта — 2,5 [[км²]] даліне ракі. Вада крыніцы ўтрымлівае 450,33 мг/л гідракарбанату, 7,44—хлору, 6,72— сульфату, 2,34—нітрату, 83,37—кальцыю, 33,66—магнію, 16,5—натрыю, 2,35—калію, 0,15—жалеза, агульная мінералізацыя 602,86 мг/л, рН—7,99. Яна празрыстая, без колеру і паху, без асадкаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Очарование Миорского края = Сharm of Myory region / сост. В.А. Ермалёнок, П.И. Боголей == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|4780}} [[Катэгорыя:Чарневічы (Глыбоцкі раён)]] [[Катэгорыя:Крыніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гідраграфія Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Гідралагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі]] jvo3etz769wzmrj4grsda06vr4xrhkf 0 279327 5173362 4763592 2026-07-30T18:58:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173362 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} [[Файл:Juraj-Jánošík-Smetanovy-sady-Hořice2011c.jpg|thumb|Статуя Янашыка ў парку Сметаны ў [[Горжыцы|Горжыцах]] ([[Чэхія]])]] '''Юра́й Я́нашык''' ({{lang-sk|Juraj Jánošík}}, вымаўляецца {{IPA|ˈjuraj ˈjaːnɔʃiːk|sl}}, {{lang-pl|Jerzy Janosik}}, {{lang-hu|Jánosik György }}; хрышчаны [[25 студзеня]] [[1688]] — {{ДС|17|3|1713}}) — [[Славакі|славацкі]] злачынец, герой шматлікіх легенд і мастацкіх твораў, дзе яго вобраз значна міфалагізаваны. З [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] Янашык стаў сімвалам супраціву прыгнёту не толькі на поўначы [[каралеўства Венгрыя]] (цяперашняя [[Славакія]]), але таксама і сярод [[Гуралі|гураляў]] і палякаў з [[Падгалле|Падгалля]]. Падчас [[Славацкае нацыянальнае паўстанне|антынацысцкага паўстання ў Славакіі]] імя Янашыка насіла адна з [[партызан, вайна|партызанскіх]] груп. == Біяграфія == [[Файл:Janosik7.jpg|thumb|upright|Старонка 39 пратаколу суду над Юраем Янашыкам]] Юрай Янашык нарадзіўся ў вёсцы [[Церхава]] пад [[Габсбургская імперыя|Габсбургскай манархіяй]] (цяпер у раёне [[Раён Жыліна|Жыліна]]) у сям’і Марціна Янашыка і Ганны Чышнікавай. Ахрышчаны ў касцёле Найсвяцейшай Тройцы ў Варыне, хроснымі бацькамі Юрая сталі Якуб Мер’яд і Барбара Крыштафікава. Меў старэйшую сястру Барбару і малодшых братоў Яна, Марціна і Адама<ref>{{кніга|аўтар = Zuzana Križková, Margaréta Horváthová.|загаловак = Juraj Jánošík: rozprávanie o zbojníckom kapitánovi|спасылка = http://books.google.sk/books?ei=MZLLTcHnAo-6-Aa64ciuAw&ct=result&id=NrB-AAAAMAAJ&dq=Bola+to+o+rok+star%C5%A1ia+sestra+Barbora&q=a+traja+bratia#search_anchor|выдавецтва = Perfekt|год = 2004|старонак = 110|isbn = 8080462828}}</ref>. У пятнаццацігадовым узросце далучыўся да [[куруц]]кіх паўстанцаў. Пасля [[Бітва пад Трэнчынам|паражэнні пад Трэнчынам]] быў прызваны ў [[Габсбургі|габсбургскае]] войска<ref name="osobnosti.sk">[http://www.osobnosti.sk/index.php?os=zivotopis&ID=59032 Juraj Jánošík osobnosti.sk | životopisy, diela, tvorba, články, linky<!-- Bot generated title -->]</ref>. Увосень 1710, служачы ахоўнікам у [[Бітча|Бітчы]], дапамог уцячы вязню [[Томаш Вугарчык|Томашу Вугарчыку]]<ref>Kočiš (1986), p. 47 {{ref-sk}}</ref>, з якім яны стварылі бандыцкую ватагу. Пасля выхаду Вугарчыка Янашык стаў яе аднаасобным правадыром<ref>Kočiš (1986), p. 50 {{ref-sk}}</ref>. Банда дзейнічала пераважна ў паўночна-заходняй [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] (цяперашняя Славакія), уздоўж ракі [[Ваг]] між [[Важэц|Важцам]] і [[Віхадна]]й<ref name="terchova-info.sk">[http://www.terchova-info.sk/novinka_detail.php?id=012 Odpočíva Jánošík na dne Liptovskej Mary? Aktuality Terchová | terchova-info.sk<!-- Bot generated title -->]</ref>, хоць часам даходзілі нават да Польшчы і Маравіі<ref name="osobnosti.sk"/>. Па большай частцы іхнімі ахвярамі станавіліся заможныя купцы. Пад камандаваннем Янашыка банда цвёрда прытрымлівалася прынцыпу не забіваць сваіх ахвяр; аднойчы яны дапамаглі выпадкова параненаму святару<ref name="terchova-info.sk"/>. Таксама часткова мае пацверджанне легенда пра тое, што яны дзяліліся нарабаваным дабром з бедакамі<ref name="terchova-info.sk"/>. Увосені [[1712]] Янашык быў схоплены, аднак праз пэўны час адпушчаны з [[грахаў]]скага маёнтка<ref>Kočiš (1986), p. 53 {{ref-sk}}</ref>. Увесну 1713 ізноў арыштаваны ў маёнтку свайго сябра Вугорчыка ў [[Кленавец|Кленаўцы]]<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.ilcik.cz/tradice/janosik |title=Jaká je pravda o Jánošíkovi a Ilčíkovi? |date=8 студзеня 2009 |publisher=www.ilcik.cz |language=cs |access-date=27 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202030044/http://www.ilcik.cz/tradice/janosik/ |archive-date=2 снежня 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>Kočiš (1986), p. 56 {{ref-sk}}</ref>. Паводле легенды, яго схапілі ў карчме Томаша Вугорчыка, калі ён пакаўзнуўся на гарошынах, кінутых яму пад ногі здрадніцай. Суд над ім адбываўся ў [[Ліптаўскі Святы Мікулаш|Ліптаўскім Святым Мікулашы]] 16—17 сакавіка 1713 года. Ён атрымаў смяротны вырак, аднак дакладная дата яго выканання невядомая. Паводле легенды, якая стала прапагандавацца ў XIX стагоддзі, яго падчапілі левым бокам на крук і такім чынам пакінулі паміраць. Гэты спосаб забойства ўжываўся ў дачыненні да завадатараў ватагаў<ref name="terchova-info.sk"/>. Аднак існуюць таксама звесткі, што ён быў павешаны<ref name="autogenerated1"/>. == Памяць == У 1947 годзе ў Чэхаславакіі была выдадзена [[Чэхаславацкая крона|дзвюхкронавая]] манета з партрэтам Янашыка<ref>{{cite web|date = 2013-02-27|url = http://www.zakonyprolidi.cz/cs/1947-78|title = Předpis č. 78/1947 Sb. Vyhláška ministra financí o ražbě a vydání dvoukorun|work = Zákony pro lidi|publisher = AION|access-date = 18 мая 2013|language = cz|archive-date = 3 лютага 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140203130031/http://www.zakonyprolidi.cz/cs/1947-78|url-status = dead}}</ref>. На беларускую мову Ядвігай Бяганскай перакладзены раман Яна Грушоўскага «Янашык». Максім Танк прысвяціў славацкаму народнаму герою верш. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Jozef Kočiš. |загаловак = Neznámy Jánošík |месца = Martin |выдавецтва = Vydavatel´stvo Osveta |год = 1986 |мова = sk }} * {{кніга |аўтар = Andrej Melicherčík. |загаловак = Juraj Jánošík, hrdina protifeudálného odboja slovenského l´udu |месца = Martin |год = 1963 |мова = sk }} == Спасылкі == {{Commonscat|Juraj Jánošík}} * [http://jurojanosik.com/ Бачына імя Юрая Янашыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130606082438/http://jurojanosik.com/ |date=6 чэрвеня 2013 }}{{ref-sk}}{{ref-en}} * [http://www.iarelative.com/history/janosik.htm Янашык, славацкі Робін Гуд, у святле дакументальных сведчанняў і народнага падання] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130128162520/http://www.iarelative.com/history/janosik.htm |date=28 студзеня 2013 }}{{ref-en}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янашык Юрай}} [[Катэгорыя:Разбойнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Славакіі]] [[Катэгорыя:Павешаныя]] [[Катэгорыя:Гуралі]] [[Катэгорыя:Славацкі фальклор]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Славакіі]] ond1jl6yl2a79gcf78imxii5aq24fwi 0 282056 5173424 4685137 2026-07-30T23:18:09Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5173424 wikitext text/x-wiki {{Мастак|выява=[[File:Veksler Mihail.jpg|thumb|]]}} {{цёзкі2|Векслер}} '''Векслер Міхаіл Сямёнавіч (Майсей Саламонавіч)''' <ref>[https://w.histrf.ru/articles/article/show/viekslier_mikhail_solomonovich Векслер Михаил Соломонович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180525134904/http://w.histrf.ru/articles/article/show/viekslier_mikhail_solomonovich |date=25 мая 2018 }} // Энциклопедия "Всемирная история".</ref><ref name=":0">[http://evitebsk.com/wiki/%D0%92%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87#cite_note-tison-2 Векслер Михаил Соломонович] // Витебская энциклопедия</ref>({{lang-ru|Векслер Михаил Семёнович}}; {{ДН|18|4|1898}}, {{МН|Віцебск||}} — {{ДС|||1976}}, {{МС|Ленінград||}}) — савецкі графік, афарміцель, мастак кіно. == Біяграфія == Мастак-авангардыст, графік, афарміцель, член мастацкага аб'яднання УНОВІС. === Віцебскі перыяд === Нарадзіўся ў Віцебску ў сям’і сталяра-чырванадрэўшчыка. Яго малодшым братам быў [[Абрам Саламонавіч Векслер|Абрам Векслер]] (1905—1974) — мастак кіно. З «Аўтабіяграфіі»: «у школе я не вучыўся па матэрыяльных абставінах, вучыўся на хаце бясплатна ў студэнтаў, з 9-10 гадоў я ўжо працаваў з бацькам». З 12 гадоў вучань прыказчыка ў маскацельнай лаўцы (краме бытавой хіміі) Ваўчка. З 1913 года чаляднік у малярна-маляўнічай майстэрні шыльдаў Домніцэра. З 18 гадоў (1916 год) служыў радавым у 122 пяхотным палку (Асташкоў, Цвярская губерня). Пасля Лютаўскай рэвалюцыі праслужыў яшчэ 8 месяцаў у войску мастаком<ref name=":0" />. [[Файл:Veksler M Budilnik.jpg|міні|Будзільнік, які звягае. 1922]] З 1918-га па 1922 год Векслер вучыўся ў Віцебскім народным мастацкім вучылішчы (ВНМВ), дзе з найноўшымі павевамі мастацтва яго знаёмілі такія майстры як [[Юдаль Пэн]], [[Марк Шагал]], [[Вера Ермалаева]], [[Казімір Малевіч]] і інш. Пад кіраўніцтвам Шагала М. Векслер працаваў у Віцебскай камунальнай дэкаратыўнай майстэрні губернскага аддзела народнай адукацыі, прымаў удзел у афармленні гарадскога асяроддзя Віцебска да святкаванняў гадавін [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Вялікай Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і Першамайскіх дэманстрацый (у 1919 годзе — ужо пад пачаткам Малевіча і [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Эль Лісіцкага]]). З 1920 года быў членам групы «УНОВІС» («Зацвердзіцелі новага мастацтва»), у рамках якой актыўна займаўся вывучэннем і практычным прымяненнем новых ідэй, прапанаваных Малевічам. У 1919 годзе яго працы экспанаваліся на першай дзяржаўнай выставе карцін мясцовых і маскоўскіх мастакоў у Віцебску. На другой справаздачнай выставе навучэнцаў ВНХУ (1920) ён атрымаў прэмію за свае плакаты. Увесну 1922 года Векслер скончыў Віцебскі мастацка-практычны інстытут з дыпломам «на званне свабоднага мастака і вышэйшага інструктара з правам выкладання ў мастацкіх тэхнікумах», у спісе выпускнікоў яго спецыяльнасць пазначаная як «мастак-канструктывіст» (Дыплом № 220 ад 4 мая 1922 года.)<ref name=":0" />. === Ленінградскі перыяд === Улетку 1922 года М. Векслер, услед за Малевічам і многімі іншымі яго вучнямі, пераехаў у Петраград. Там ён паступіў на агульны курс [[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВХУТЕМАС]] (вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні), таксама працаваў у плакатна-вывесочных майстэрняў арцеляў «Успех» і «Октябрь» (пры аднайменным кінатэатры). С1923 года Векслер разам з калегамі па Уновісу супрацоўнічаў з Ленінградскім дэкаратыўным інстытутам. У 1924 годзе ён стаў членам мастацкага савета Інстытута, загадваў майстэрнямі гандлёва-прамысловага плаката і адзінай плакатнай майстэрні. Разам з актыўнай вытворчай дзейнасцю Векслер займаўся і даследчай працай. Вядомыя яго тэарэтычныя тэзісы аб сутнасці гандлёва-прамысловага плаката і даклады «Літарны плакат», «Прапорцыі літар і шрыфт». Ён шмат даследаваў дынамізм абстрактных кампазіцый, лічыў дынаміку «адзіным сродкам уздзеяння на гледача». У сваіх плакатах Векслер адлюстроўваў літару як самастойны геаметрычны элемент у абстрактнай плакатнай канструкцыі. Кожную літару ён імкнуўся паказаць у выглядзе найпростай геаметрычнай фігуры-трыкутніка, квадрата, круга. У гэтым плане яго плакаты сталі працягам традыцыі супрэматызму з яго прастатой формаў і беспрадметнасцю. [[Файл:Veksler Krasnye Partizany.jpg|міні|Плакат да фільма «Чырвоныя партызаны». 1924]] У 1925 годзе на Міжнароднай выставе дэкаратыўных мастацтваў і мастацкай прамысловасці ў Парыжы Ленінградскі дэкаратыўны інстытут атрымаў залаты медаль у раздзеле «Мастацтва вуліцы». Вялікая заслуга ў гэтым належала М. Векслеру. Да гэтай выставы мастак выканаў плакат стэнда дэкаратыўнага інстытута, а таксама тры пано:" Курорт", « ПРЭН», «чырвоныя партызаны». У 1926 годзе дэкаратыўны інстытут быў расфармаваны. У тым жа годзе М. Векслер стаў загадчыкам плакатнай майстэрні ў рэкламным бюро тэатральна-відовішчных мерапрыемстваў. На гэтай пасадзе ён прапрацаваў да 1940 года, запрасіўшы ў майстэрню некаторых сваіх супрацоўнікаў па дэкаратыўным інстытуту. Векслер шмат працаваў у галіне мастацтва вуліц: выконваў Тэатральныя і перш за ўсё кінаафішы. Супрацоўнічаючы з кінастудыяй «Ленфільм», ён стварыў мноства плакатаў і рэклам для фільмаў у стылістыцы супрэматызму. Да лепшых яго прац адносяцца плакаты «Дзеці буры», «Сапернікі» (абодва 1926), экспанаваліся на юбілейнай выставе Тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва 1927 года, а таксама на выставе «Мастакі РСФСР за 15 гадоў» (1933 год, Масква). Іншыя яго плакаты гэтага часу — «Дзекабрысты», « Волжскія бунтары», " Шынель " (усе 1926). У 1927 годзе Векслер таксама прыняў удзел у Ленінградскай выставе «Тэатральна-дэкаратыўнае мастацтва ў СССР (1917—1927)». Плакаты Векслера 1930-1940-х гадоў выкананы ў больш рэалістычнай манеры і ілюстрацыйныя: «Пецярбургская ноч» (1934), «Паўналецце», «Залатыя агні» (абодва 1935), «[[Дзяўчына спяшаецца на спатканне]]» (1936), «Без віны вінаватыя» (1945). М. Векслер адным з першых у СССР пачаў займацца дызайнам светлавых рэклам і шыльдаў. Ён стаяў ля вытокаў стварэння светлавой плакатна-канструктыўнай рэкламы з бягучым электрычнай радком. Таксама ён займаўся дызайнам аб’ёмнай вулічнай рэкламы (расцяжкі, стэнды, плакаты-пано, надпісы на транспарце), праектаваў інтэр’еры, працаваў у галіне прамысловай графікі. У 1940-1941 гадах ён працаваў мастаком-кансультантам Глаўкінапраката. У 1941-1944 гадах-лабарантам і выкладчыкам кафедры маскіроўкі ў Вышэйшым інжынерна-тэхнічным вучылішчы ВМФ, эвакуяваным у Яраслаўль. З 1944-га па 1961 год Міхаіл Векслер быў мастацкім кіраўніком майстэрняў і галоўным мастаком дэкарацыйна-бутафорскага цэха на Ленінградскім Тэатральна-вытворчым камбінаце. Жонкай Міхаіла Саламонавіча была Аляксандра Векслер, муж і жонка мелі дзвюх дачок-Ніну і Басю. Памёр М. С. Векслер 24 чэрвеня 1976 года ў Ленінградзе.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ru-malevich.livejournal.com/34201.html Казимир Малевич] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Векслер Міхаіл Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] 7bve0a052t3chc34kgkqvgiq2wuqi6e 0 282724 5173521 4841261 2026-07-31T06:38:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173521 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yamada-vertical.svg|thumbnail|100px|right|[[Таро]] [[Ямада]] ({{lang-ja|}} ''Ямада Таро:'') — тыповае імя і прозвішча]] {{nihongo|'''Японскае імя'''|人名|дзімэй}} у сучаснасці пераважна складаецца з радавога імя ([[прозвішча]]) і [[асабістае імя|асабістага імя]]. Гэта вельмі распаўсюджаная практыка для Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, у тым ліку для кітайскай, карэйскай, в’етнамскай, тайскай і некаторых іншых культур. Імёны звычайна запісваюцца з дапамогай [[кандзі]], якія ў розных выпадках могуць мець мноства розных варыянтаў вымаўлення. Ва ўсіх японцаў ёсць адзінае прозвішча і адзінае імя без патроніма, за выключэннем асоб японскай імператарскай сям’і, у якіх няма прозвішча. У японскай традыцыі спачатку ідзе прозвішча, а потым імя. У той жа час у заходніх мовах японскія імёны запісваюцца ў адваротным парадку ''імя — прозвішча'' — згодна еўрапейскай традыцыі<ref name="cultline">{{cite web | url = http://www.cultline.ru/articles/jizn/571/ | title = Японские имена и японские фамилии | lang = ru | accessdate = 18.02.2011 | date = 22.10.2005 | archive-date = 8 снежня 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101208124237/http://cultline.ru/articles/jizn/571/ | url-status = dead }}</ref>. Імёны ў Японіі часта ствараюць самастойна з амаль любых кандзі, таму існуе вялізная колькасць унікальных імёнаў. Прозвішчы традыцыйнейшыя і часцей паходзяць ад [[тапонім]]аў. Імёнаў у японскай мове значна больш, чым прозвішчаў. Мужчынскія і жаночыя імёны адрозніваюцца праз характэрныя для іх кампаненты і структуры. Чытанні японскіх [[Уласнае імя|уласных імёнаў]] — адзін з самых складаных элементаў японскай мовы. == Законы Японіі аб імёнах і прозвішчах == Першы закон аб японскіх імёнах і прозвішчах з’явіўся на пачатку [[Перыяд Мэйдзі|эпохі Мэйдзі]] — у 1870 годзе. Згодна з гэтым законам кожны японец павінен быў абраць для сябе прозвішча. На той момант насельніцтва Японіі складала 34 мільёны чалавек і пры гэтым толькі малая частка ўжо мела ўласныя прозвішчы. Большасць створаных у той час прозвішчаў паходзяць ад назваў мясцовасці пражывання. Нярэдкімі былі выпадкі калі цэлыя вёскі абіралі сабе адно прозвішча. На той момант ад 70 % да 80 % прозвішчаў паходзіла ад [[тапонім]]аў. Потым прыняты ў 1898 годзе грамадзянскі кодэкс вызначыў парадак змянення прозвішча пры пабранні шлюбам. Было прапісана простае патрабаванне — жонка абавязана прыняць прозвішча мужа. Гэта правіла было адменена толькі ў 1946 годзе, калі для адпаведнасці новай канстытуцыі дзеля пашырэння правоў жанчын грамадзянскі кодэкс быў перагледжаны. Па новых правілах муж і жонка павінны абраць адно з двух сваіх прозвішчаў, але абавязкова адно і тое ж<ref name="cultline" />. Тым не менш, у пераважнай большасці выпадкаў (97,2 %) жонка бярэ прозвішча мужа<ref name="cultline" />. === Дазволеныя знакі для імёнаў і прозвішчаў === Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Японіі не было аніякіх абмежаванняў на ўжыванне знакаў у імёнах і прозвішчах, што ўжо тады стварала шмат складанасцей пры справаводстве. Агулам на той момант існавала да 50 тысяч знакаў. Службоўцам, якія вялі запісы, часта даводзілася карыстацца слоўнікам, каб запісаць патрэбнае імя. Акрамя таго бывалі выпадкі, калі бацькі, імкнучыся стварыць унікальнае імя для свайго дзіця, рабілі памылку ў рэдкім кандзі і часам іх было даволі складана пераканаць унесці выпраўленне — даводзідася часам так і запісваць імя з памылкай. Імёны з вельмі рэдкімі іерогліфамі даволі нязручныя як для іншых людзей, так і для самога носьбіта. У 1947 годзе быў створаны спіс кандзі, ужываных толькі ў імёнах, далей спіс дапаўняўся ў 1951 і 1954 годзе і на 1981 год змяшчаў 166 знакаў. В 1981 годзе кабінет міністраў Японіі зацвердзіў новыя правілы: * У імёнах патрэбна ўжываць простыя распаўсюджаныя знакі, а менавіта: ** 1945 агульнаўжывальных знакаў [[дзёё кандзі]] (уключаючы 1006 вучэбных [[гакусю кандзі]]); ** 166 знакаў кандзі адмыслова для імёнаў; ** [[катакана]] і [[хірагана]]. Дазваляліся таксама знакі падаўжэння галосных у катакане (ー), [[Одорыдзі|знакі паўтора]] (々), старыя знакі хіраганы (ゑ і ゐ) і катаканы (ヰ і ヱ). Аднак ужо в 1985 годзе гэты спіс быў пашыраны і было афіцыйна дазволена ўжываць [[ромадзі]], [[хэнтайгана|хэнтайгану]], [[ман'ёгана|ман'ёгану]], а таксама ўмоўныя знакі і сімвалы (накшталт * % $ ^ і таму падобных). Але і гэтага аказалася недастаткова, і ў 1991 годзе спіс іерогліфаў для імён быў пашыраны на 118 знакаў, а ў 1998 годзе да яго дадалі яшчэ адзін знак. У выніку табліца змяшчала 285 знакаў. І яшчэ 205 знакаў, якія не ўваходзяць у гэтую табліцу, лічацца дапушчальнымі — пераважна гэта старапісьмовыя формы іерогліфаў. Варта адзначыць, што 87 знакаў з гэтай табліцы не ўваходзяць у стандартнае праграмнае забеспячэнне для большасці камп'ютараў і не могуць быць надрукаваны і паказаны без дадатковых праграм — пра гэта абавязаны папярэджваць чыноўнікі пры рэгістрацыі імя дзіцяці. У выніку японцы маюць 2435 знакаў, якія могуць быць выкарыстаны ў імях і прозвішчах. Аднак усё яшчэ з'яўляюцца прапановы аб пашырэнні гэтага спіса на 500—1000 знакаў. Колькасць знакаў аднаго пэўнага імя ці прозвішча нічым не абмежавана і тэарэтычна яны могуць быць любой даўжыні. Тым не менш рэдка ўжываюцца імёны і прозвішчы больш трох знакаў, найбольш распаўсюджаны варыянт двухзнакавага імя і прозвішча. == Перадача японскіх імёнаў у іншых мовах == Звычайна запіс японскіх імёнаў у іншых мовах (якія выкарыстоўваюць лацінку і кірыліцу) адбываецца таксама, як і транскрыпцыя звычайнага японскага тэксту, у адпаведнасці з правіламі пэўнай сістэмы ([[ромадзі]], [[кірыдзі]]). Таксама часта сустракаецца запіс японскіх імёнаў у нестандартнай транслітарацыі (ужыванне замест «сі» — «шы», замест «дзі» — «джы» і інш.). У лацінскай транскрыпцыі японскія імёны і прозвішчы ідуць у адваротным парадку — спачатку імя, потым прозвішча. То бок, 山田 Ямада (прозвішча) 太郎 Таро (імя), звычайна запісваецца як Tarou Yamada. Але часам выкарыстоўваецца і японскі парадак, у такім выпадку часта прозвішча запісваецца вялікімі літарамі — YAMADA Tarou. Часам таксама ўжываюцца стандартныя лацінскія скарачэнні імя да ініцыяла — T. Yamada. Даўжыня галосных часта пазначаецца арфаграфічна (Tar'''ou''' Yamada); можа не пазначацца зусім (Tar'''o''' Yamada); ці пазначацца па аналогіі з англійскай мовай літарай «h» (Tar'''oh''' Yamada); альбо ж пазначацца рысай над літарай (Tar'''ō''' Yamada). У англійскай мове звычайна без абмежаванняў дадаюцца суфіксы (Taroh’s book). У кірылічнай транскріпцыі няма агульнапрынятага парадку ўказання прозвішча і імя. Звычайна ў публіцыстычных выданнях, часопісах, стужках навін выкарыстоўваецца адваротны парадак імя-прозвішча (Таро Ямада). Аднак у вучэбных тэкстах, артыкулаў япаністаў і іншых прафесійных лінгвістычных выданнях часцей выкарысоўваецца арыгінальны парадак прозвішча-імя (Ямада Таро). Часта праз такія неадназначнасці у людзей незнаёмых з японскай мовай узнікае блытаніна паміж імем і прозвішчам. == Іменныя суфіксы == {{main|Іменныя суфіксы ў японскай мове}} У японскай мове звычайна пасля імя дадаецца суфікс, які ўказвае на суадносіны суразмоўцаў. Найбольш распаўсюджаны суфіксы: * сама — самы паважлівы суфікс. Ужываецца у дачыненні да людзей, старэйшых узростам, пасадзе і гэтак далей; * сан — паважлівы нейтральны зварот; * кун — суфікс для блізкіх знаёмых, часцей мужчынскага полу<ref>[http://www.wa-pedia.com/language/japanese_suffixes.shtml Wapedia]</ref>, звычайна ўжываецца сярод аднакласнікаў ці калег па рабоце ніжэйшага статусу; * цян — самы мягкі суфікс, ужываецца пры вельмі блізкім знаёмстве незалежна ад полу чалавека, але пераважна сустракаецца пры звяртанні да дзяўчат і дзяцей (аналаг памяньшальна-ласкальных суфіксаў). Часцей усяго японцы звяртаюцца адзін да аднаго па прозвішчы, зварот праз імя без суфікса лічыцца фамільярным і ўжываецца толькі ў коле сяброў ці добрых знёмых (за выключэннем выпадкаў, калі размова ідзе пра родзічаў ці аднафамільцаў, каб пазбегнуць блытаніны). Зварот без постфіксу называецца {{nihongo|''ёбісутэ''|呼び捨て}}. Суфікс -сама дадаецца да прозвішча ці пасады. Дадаецца для выказвання найвышэйшай павагі: {{nihongo|«паважаны кліент»|お客様|о-кяку-сама}}. Суфікс -сан вольна дадаецца да імя ці прозвішча у гаворцы любога полу пры звароце таксама да любога полу і надае фразе нейтральна-ветлівы тон. Зварот праз прозвішча з суфіксам падаецца больш паважлівым, чым праз імя. Суфікс -кун першапачаткова лічыўся дапушчальным выключна ў мужчынскай гаворцы, ён ужываўся сярод добра знаёмых суразмоўцаў. Аднак пасля вайны ўвайшоў у моду зварот з суфіксам -кун ад настаўніц да вучняў-хлопчыкаў і ад школьніц да сваіх равеснікаў ці маладзейшых (у такіх выпадках звычайна дадаецца да прозвішча). Да гэтай пары гэта амаль адзіны выпадак ужывання суфікса -кун у жаночай гаворцы. Выкладчыкі могуць ужываць гэты суфікс пры звароце да навучэнцаў абодвух палоў. Суфікс -цян выкарыстоўваецца пры звароце да дзяцей, дзяўчат, пры гэтым імя часта істотна скажаецца. У большасці выпадкаў у імя, пабудаванага па шаблоне «аснова + КО (子)», адкідваецца канчатак КО і да асновы дадаецца суфікс -цян. Напрыклад, Суміко пераўтвараецца ў Сумі-цян. Часам імі з суфіксам -цян істотна змяняюцца, становячыся аналагічнымі памяньшальным імям: Тайдзі — Тай-цян; Ясуакі — Ясу-цян; Тэцуко — Тотто-цян і інш. Часам скрачэнні імя даходзяць да адзінага склада/знака каны: Сосукэ — Со-цян, Міцукі — Мі-цян; ці да адзінай галоснай: Аканэ — А-цян, Энісі — Э-цян. Тое ж самае можна здзейсніць і з некаторымі прозвішчамі для надання фамільярнасці, замяніўшы апошні склад, напрыклад, Танэда — Танэ-цян і інш. Мянушні хатніх жывёл часта складаюцца са скарочанай назвы жывёлы і -цян. Напрыклад, хатняга трусіка (усагі) больш ласкава называць уса-цян, замест усагі-цян. Таксама, суфікс -цян выкарыстоўваецца для мянушак любімых выканаўцаў, зорак кіно. Напрыклад, [[Арнольд Шварцэнэгер|Арнольда Шварцэнэгера]] ў Японіі часта ласкава клічуць Сюва-цян<ref>{{cite web | url = http://nippon.temerov.org/gramat.php?page=2#tyan | title = Грамматика японского языка - Обращения в японском языке | lang = ru }}</ref>. Існуюць таксама менш ужывальныя суфіксы. Напрыклад, суфікс -сама пазначае найвышэйшую ступень павагі і ўжываецца з імямі любімых людзей, куміраў, шанаваных лідараў. Суфікс -доно, які амаль выйшаў з ужывання, выкарыстоўваўся [[самурай|самураямі]] пры звароце адзін ад адного і нёс сэнс «годны звяртаецца да годнага». Таксама ў якасці іменных суфіксаў часта ўжываюцца словы «[[сэнсэй]]» (настаўнік) і «[[сэмпай]]» (старэйшы таварыш). == Агульныя асаблівасці чытання японскіх уласных імяў == Японскія прозвішчы і імі чытаюцца асабліва — не так як звычайныя словы. У слоўніках часта ўказваецца адмысловае чытанне іерогліфа — ''наноры'', якое сустракаецца толькі ва ўласных імях. Многія прозвішчы і імі чытаюцца праз рэдкія кун'ёмі, праз спалучэнне кун'ёмі і наноры, спалучэнні он'ёмі і кун'ёмі. Аднак у большасці выпадкаў наноры-чытанні з'яўляюцца трошкі змененымі кун'ёмі, якія з'яўляюцца граматычна змененымі словамі, ад якіх паходзяць уласныя імі. Напрыклад, гэта могуць быць дзеясловы у назоўнай форме, прыметнікі ў старой сярэдзіннай форме, поўныя формы дзеясловаў і іншыя граматычна змененыя формы слоў. Пад канец 2000-х гадоў у Японіі стала модна даваць дзецям «яркія» іерагліфічныя імі, прыдуманыя бацькамі, якія ўтрымліваюць спалучэнне он'ёмі і кун'ёмі, самастойна нададзеныя чытанні і пропускі ў чытанні, напрыклад, {{nihongo|«Хібікі»|響乙|хібікі + оцу}}. Такія імі ўмоўна называюцца {{nihongo|«бліскучыя»|煌々ネーム|кіракіра нэ:му}}<ref name="kirakira">[https://www.academia.edu/12119238/Unser-Schutz_Giancarla_2015_._Uniqueness_functionality_and_the_public_Japanese_parents_reasons_for_selecting_new_unusual_names._Presented_at_the_Anthroplogy_of_Japan_in_Japan Uniqueness, functionality and the public: Japanese parents’ reasons for selecting new unusual names]</ref>. == Прозвішча == {{also|Акінаўскія прозвішчы}} Прозвішча па-японску называецца «мёдзі» (苗字 ці 名字), «удзі» (氏) ці «сэй» (姓). Слоўнікавы склад японскай мовы працяглы час дзяліўся на два тыпы: {{nihongo|''[[Спрадвечна японскія словы|ваго]]''|和語|«японская мова»}} — спрадвечна японскія словы і {{nihongo|''[[Канго, кітаізмы|канго]]''|漢語|кітаізм}} — запазычаныя з Кітаю. На гэтыя ж тыпы дзеляцца і імі, хоць і пашыраецца новы тып — {{nihongo|''[[гайрайго]]''|外来語}} — запазычаныя з іншых моў словы, але ў імях кампаненты гэтага тыпу ўжываюцца рэдка. Сучасныя японскія імі дзеляцца на наступныя групы: * кун'ёмі (складаюцца з ''ваго''), * он'ёмі (складаюцца з ''канго''), * змяшаныя. Суадносіны прозвішчаў ''ваго'' і ''канго'' прыкладна 80 % на 20 %. Самыя распаўсюджаныя прозвішчы ў Японіі<ref>[http://www.japanese-name-translation.com/site/top500_Japanese_family_names.xls 500 найбольш распаўсюджаных японскіх прозвішчаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160912173843/http://www.japanese-name-translation.com/site/top500_Japanese_family_names.xls |date=12 верасня 2016 }} (файл у фармаце *.XLS)</ref>: {{кал|3}} # {{nihongo|[[Сато]]|佐藤|Сато:}}, # {{nihongo|[[Судзукі]]|鈴木}}, # {{nihongo|[[Такахасі]]|高橋}}, # {{nihongo|[[Танака]]|田中}}, # {{nihongo|[[Ватанабэ]]|渡辺}}, # {{nihongo|[[Іто]]|伊藤|Іто:}}, # {{nihongo|[[Ямамота]]|山本}}, # {{nihongo|[[Накамура]]|中村}}, # {{nihongo|[[Охаясі]]|小林}}{{efn|name="Охаясі"|Охаясі і Кобаясі — розныя прозвішчы, якія пішуцца аднолькава і маюць прыкладна аднолькавую распаўсюджанасць.}}, # {{nihongo|[[Кабаясі]]|小林}}{{efn|name="Охаясі"}}, # {{nihongo|[[Като]]|加藤|Като:}}, # {{nihongo|[[Накаяма]]|中山}}, # {{nihongo|[[Наката]]|中田}}, # {{nihongo|[[Ямада]]|山田}}, # {{nihongo|[[Яманака]]|山中}}, # {{nihongo|[[Кояма]]|小山}}, # {{nihongo|[[Такаяма]]|高山}}, # {{nihongo|[[Такагі]]|高木}}, # {{nihongo|[[Такада]]|高田}}, # {{nihongo|[[Хігасі, прозвішча|Хігасі]]|東}}, # {{nihongo|[[Аокі]]|青木}}, # {{nihongo|[[Маэда]]|前田}}, # {{nihongo|[[Мацуда]]|松田}}, # {{nihongo|[[Ямасіта]]|山下}}, # {{nihongo|[[Мацумота]]|松本}}, # {{nihongo|[[Уэда]]|上田}}, # {{nihongo|[[Комацу, значэнні|Комацу]]|小松}}, # {{nihongo|[[Коікэ]]|小池}}, # {{nihongo|[[Мацусіта]]|松下}}, # {{nihongo|[[Кіносіта]]|木下}}, # {{nihongo|[[Ііда]]|飯田}}, # {{nihongo|[[Мідзуно]]|水野}}, # {{nihongo|[[Она]]|小野}}, # {{nihongo|[[Ясуда]]|安田}}, # {{nihongo|[[Нода]]|野田}}, # {{nihongo|[[Такано]]|高野}}, # {{nihongo|[[Накано]]|中野}}, # {{nihongo|[[Уэно]]|上野}}, # {{nihongo|[[Хаторы]]|服部}}, # {{nihongo|[[Курода]]|黒田}}, # {{nihongo|[[Вада, прозвішча|Вада]]|和田}}, # {{nihongo|[[Тагуці]]|田口}}, # {{nihongo|[[Кавакамі]]|川上}}, # {{nihongo|[[Кавагуты]]|川口}}, # {{nihongo|[[Хаякава]]|早川}}, # {{nihongo|[[Ямагуты]]|山口}}, # {{nihongo|[[Окава]]|小川}}, # {{nihongo|[[Хасэгава]]|長谷川}}, # {{nihongo|[[Кікуці]]|菊地}}, # {{nihongo|[[Хірано]]|平野}}. {{канец кал}} Многія прозвішчы, хоць і чытаюцца праз он'ёмі (кітайскае маўленне), паходзяць ад старажытных японскіх слоў і запісаны фанетычна, а не па сэнсе. Прыклады такіх прозвішчаў: {{nihongo|Кубо|久保}} — ад яп. {{nihongo|кубо|窪}} — ямка; {{nihongo|Сасакі|佐々木}} — ад стараяпонскага ''саса'' — маленькі; {{nihongo|Абэ|阿部}} — ад старога слова ''апэ'' — злучаць, змешваць. Калі ўлічваць і такія прозвішчы, колькасць спрадвечна японскіх прозвішчаў даходзіць да 90 %. Прозвішчы могуць чытацца толькі праз [[кун'ёмі]], толькі праз [[он'ёмі]], праз спалучэнне он'ёмі і кун'ёмі. Пры гэтым кун'ёмі могуць быць розныя, часам сустракаюцца нестандартныя чытанні ''наноры''. Напрыклад, кандзі 木 («дрэва») чытаецца праз кун'ёмі як ''кі'', аднак у імёнах можа чытацца і як ''ко''; кандзі 上 («уверх») можа чытацца праз кун'ёмі як ''уэ'', так і ''камі''. Існуюць два розных прозвішчы Уэмура і Камімура, якія запісваюцца аднолькава — 上村. Акрамя таго сустракаецца выпадзенне і зліццё гукаў на стыку кампанентаў, напрыклад у прозвішчы {{nihongo|Ацумі|渥美}} кампаненты паасобку чытаюцца як ''ацуй'' і ''умі''; а прозвішча 金成 (''кана'' + ''нары'') часта чытаецца проста як ''Канары''. Пры спалучэнні іерогліфаў тыповае чаргаванне канчатка першага кампанента А/Э і О/А — напрыклад, 金 ''канэ'' — {{nihongo|Кан'''а'''гава|金川}}, 白 ''сіро'' — {{nihongo|Сір'''а'''ока|白岡}}. Акрамя таго, часта [[Рэндаку|азванчаюцца]] пачатковыя склады другога кампанента, напрыклад 山田 Ямада (''яма'' + ''та''), 宮崎 Міядзакі (''мія'' + ''сакі''). Таксама часта ў прозвішчах утрымліваецца рэшта паказніка склону ''но'' альбо ''га'' (у старажытнасці было прынята ставіць іх паміж імем і прозвішчам). Звычайна гэты паказнік не пішацца, але чытаецца — напрыклад, 一宮 Іціномія (''іці'' + ''мія''); 榎本 Эномото (''э'' + ''мото''). Але часам паказнік склону пазначаецца на пісьме хіраганай, катаканай ці іерогліфам — напрыклад, 井之上 Іноуэ (''і'' + ''но'' + ''уэ''); 木ノ下 Кіносіта (''кі'' + катакана ''но'' + ''сіта''). Пераважная большасць прозвішчаў у японскай мове складаецца з двух іерогліфаў, радзей сустракаюцца прозвішчы з аднаго ці трох знакаў і зусім рэдкія чатырохзнакавыя і даўжэйшыя прозвішчы. Аднасімвальныя прозвішчы пераважна японскага паходжання і ўтвараюцца ад назоўнікаў ці сярэдзінных формаў дзеясловаў. Напрыклад, {{nihongo|Ватары|渡}} — ад {{nihongo|''ватары''|渡り|пераправа}}, {{nihongo|Хата|畑}} — слова ''хата'' значыць «поле, агарод». Значна радзей сустракаюцца прозвішчы праз он'ёмі, што складаюцца з аднаго іерогліфа. Напрыклад, {{nihongo|Цё|兆|Цё:}} значыць «трыльён», {{nihongo|Ін|因|}} — «прычына». Прозвішчы, які складаюцца з двух кандзі — большасць: прыкладна 60-70 %. З іх большую частку складаюць прозвішчы з японскіх каранёў — лічыцца, што такіе прозвішчы прасцейшыя для чытання, бо большая іх частка чытаецца праз кун'ёмі. Прыклады: {{nihongo|Мацумото|松本}} — складаецца з назоўніка ''мацу'' «сасна» і ''мото'' «корань»; {{nihongo|Кіёмідзу|清水}} — складаецца з асновы прыметніка 清い ''кіёй'' — «чысты» і назоўніка 水 ''мідзу'' — «вада». Кітайскія двухсімвальныя прозвішчы не такія шматлікія і звычайна маюць адзін варыянт чытання. Часта кітайскія прозвішчы змяшчаюць лічбы ад аднаго да шасці (за выключэннем чатыры 四, бо гэта лічба сугучна кандзі «смерць» 死 ''сі'' і яе стараюцца не ўжываць)<ref name="cultline" />. Прыклады: {{nihongo|Іцідзё:|一条}}, {{nihongo|Сайто:|斉藤}}. Таксама існуюць змяшаныя прозвішчы, дзе адзін кандзі чытаецца праз он'ёмі, а другі праз кун'ёмі. Прыклады: {{nihongo|Хонда|本田}}, ''хон'' — «аснова» (он'ёмі) + азвончаны ''та'' — «рысавае поле» (кун'ёмі); {{nihongo|Бэцумія|別宮}}, ''бэцу'' — «іншы, адрозны» (он'ёмі) + ''мія'' — «храм» (кун'ёмі). Таксама зусім невялікая частка прозвішчаў можа чытацца, як праз он'ёмі, так і праз кун'ёмі: 坂西 ''Бандзай'' і ''Саканісі'', 宮内 ''Кунай'' і ''Міяуці''. У трохсімвальных прозвішчах часта сустракаюцца японскія карані, запісаны фанетычна праз он'ёмі. Прыклады: 久保田 ''Кубота'' (верагодна слова 窪 ''кубо'' «ямка» запісана фанетычна як 久保), 阿久津 ''Акуцу'' (верагодна слова 明く ''аку'' «адчыняцца» запісана фанетычна як 阿久). Аднак таксама распаўсюджаны звычайныя трохсімвальныя прозвішчы, што складаюцца з трох кун'ёмі. Прыклады: 矢田部 ''Ятабэ'', 小野木 ''Онокі''. Таксама сустракаюцца і трохсімвальныя прозвішчы з кітайскім чытаннем (он'ёмі для кожнага кандзі). Чатырохзнакавыя і даўжэйшыя прозвішчы вельмі рэдкія. Існуюць прозвішчы з вельмі незвычайнымі чытаннямі, якія падобныя на рэбусы. Прыклад: 十八女 ''Вакаіро'' — запісваецца іерогліфамі «васемнаццацігадовая дзяўчына», а чытаецца як 若色 «малады+колер»; прозвішча пазначаецца кандзі 一 «адзін» чытаецца як ''Ніномаэ'', што можна перакласці як 二の前 ''ні но маэ'' «перад двойкай»; а прозвішча 穂積 ''Ходзуэ'', якое можна зразумець як «збор коласаў» часам запісваецца як 八月一日 «першы дзень восьмага месяца» — магчыма, у гэты дзень у старыя часы пачыналася жніво. == Імя == Асабістае імя па японску завецца {{nihongo|імя|名前|намаэ|«імя спераду»}} ці {{nihongo|маленькае імя|下の名前|сіта-но намаэ|«малое імя спераду»}}. Звычайна выбар імя ў Японіі нічым не абмежаваны і бацькі маюць права самастойна вынайсці новыя імі, ужываючы дазволеныя для гэтага сімвалы. Канешне, улічваюцца пэўныя традыцыі, існуе набор найпапулярнейшых імяў, але сустракаюцца і цалкам новыя, створаныя з нуля імі. Мужчынскія і жаночыя імёны адрозніваюцца адзін ад адного наборам характэрных для іх кампанентаў. === Мужчынскія імі === Мужчынскія імі — найбольш складаная для чытання частка японскіх уласных імяў, менавіта ў мужчынскіх імях вельмі распаўсюджаны нестандартныя чытанні ''наноры'' і рэдкія чытанні, дзіўныя змены некаторых кампанентаў, хоць сустракаюцца і простые для чытання. Напрыклад, у імях {{nihongo|Каору|薫}}, {{nihongo|Сігэкадзу|薫一}} і {{nihongo|Кунгоро:|薫五郎}} выкарыстоўваецца адзін і той жа кандзі 薫 («водар»), але ў кожным імі ён чытаецца па-рознаму; распаўсюджаны кампанент імяў ''ёсі'' можа быць запісаны 104 рознымі знакамі і іх камбінацыямі. Часам чытанне зусім не звязана з пісьмовымі іерогліфамі, так што прачытаць правільна імя можа толькі сам его носьбіт. Аднасімвальныя імёны чытання кун'ёмі пераважна ўтвораны ад [[Дзеяслоў у японскай мове|дзеясловаў]] (у слоўнікавай форме — канчатак -у) альбо [[прыметнік]]аў у старой заключнай форме (канчатак -сі). Прыклады: {{nihongo|Каору|馨}} — ад дзеяслова 馨る ''каору'' — «пахнуць»; {{nihongo|Хіросі|広}} — ад прыметніка 広い ''хірой'' — «шырокі». Таксама сустракаюцца імі [[он'ёмі]]-чытання з аднаго іерогліфа. Прыклад: {{nihongo|Дзюн|遵}}. У імях з двума кандзі часта ўжываюцца іерогліфы-паказчыкі мужчынскага імя (ідуць за асноўным кампаненьам): 男 (-о, «мужчына»), 夫 (-о, «муж»), 雄 (-о, «мужны»), 郎 (-ро:, «сын»), 朗 (-ро:, «ясны»), 樹 (-кі, «дрэва»), 哉 (-я, усклік), 吾 (-го, «я»), 彦 (-хіко, «прынц»), 助 (-сукэ, «памочнік») і іншыя<ref name="leit.tu">[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=733 Статистика популярных имён.]</ref> Кожны такі іерогліф таксама паказвае праз якое чытанне павінна чытацца імя, напрыклад, амаль усе імі з кампанентам 朗 ''ро:'' чытаюцца праз он'ёмі. Трохсімвальныя імі таксама часта маюць свой двухсімвальны часта ўжываны паказчык: 之助 «гэта памочнік» ''носукэ'', 太郎 «старэйшы сын» ''таро:'', 次郎 «другі сын» ''дзіро:'', 之進 ''носін'' і інш. Але часта сустракаюцца імі, якія складаюцца з двух кандзі + адзін кампанент-паказнік. Чатырохсімвальныя мужчынскія імі сустракаюцца даволі рэдка. Вельмі рэдка сустракаюцца мужчынскія імі, запісаныя толькі канай. === Жаночыя імі === Японскія жаночыя імі, у адрозненне ад мужчынскіх, у большасці выпадкаў маюць простае чытанне праз кун'ёмі, выразны і зразумелы сэнс. Большасць жаночых імяў складзена праз схему «асноўны кампанент+паказчык», аднак сустракаюцца імі без кампанента-паказчыка. Часам жаночыя імі могуць быць запісаны цалкам хіраганай ці катаканай. Таксама часам сустракаюцца імі з чытаннем он'ёмі, а таксама толькі ў жаночых імях сустракаюцца новыя некітайскія запазычанні ([[гайрайго]]). ==== Асноўны кампанент ==== Жаночыя імі можна падзяліць на некалькі тыпаў у залежнасці ад значэння асноўнага кампанента. Большасць імяў трапляюць у групу з ''абстрактным значэннем''. Часцей усяго ў такіх імях ужываюцца кампаненты [[wikt:美|美]] ''мі'' «прыгажосць», 愛 ''ай'' «любоў», 安 ''ан'' «спакой», 知 ''ці'' «мудрасць», 優 ''ю:'' «пяшчота», 真 ''ма'' «праўда» і іншыя<ref name="leit.tu" />. Звычайна імі з такімі кампанентамі даюць у якасці пажадання на будучыню. Другі распаўсюджаны тып жаночых імяў — з кампанентамі жывёл ці раслін. Імі з кампанентам жывёл часта давалі ў мінулым, напрыклад, з кампанентам чатырохногіх жывёл (накшталт 虎　«тыгр» альбо 鹿 «алень»), яны лічыліся спрыяльнымі здароўю. Гэта традыцыя амаль адышла, такія імі лічацца старамоднымі. Адзіным выключэннем пакуль з'яўляецца кампанент 鶴 «журавель». Імі, што ўтрымліваюць кандзі, звязаныя з раслінным светам, да гэтай пары шырока распаўсюджаны, часта сустракаюцца кампаненты 花 ''хана'' «кветка», 稲 ''інэ'' «рыс», 菊 ''кіку'' «хрызантэма», 竹 ''такэ'' «бамбук», 桃 ''момо'' «персік», 柳 ''янагі'' «іва» і іншыя. Існуюць таксама імі з [[Японскія лічбы|лічэбнікамі]], але яны нешматлікія і сустракаюцца радзей. Гэтыя імі магчыма засталіся ад старой традыцыі называць дзяўчат заможных сем'яў па парадку нараджэння. Найбольш распаўсюджаны кампаненты 千 ''ці'' «тысяча», 三 ''мі'' «тры», 五 ''го'' «пяць» і 七 ''нана'' «сем». Сустракаюцца таксама імі са значэннямі пор года, з'яў прыроды, часу сутак і інш. — даволі шматлікая група. Прыклады кампанентаў: 雪 ''юкі'' «снег», 夏 ''нацу'' «лета», 朝 ''аса'' «раніца», 雲 ''кумо'' «воблака». Часам асноўны кампанент запісваецца хіраганай ці катаканай, нягледзячы на тое, што яго можна запісаць і праз кандзі. Варта адзначыць, што запіс пэўнага імя заўсёды нязменны, у адрозненні ад слоў, якія могуць пісацца альбо канай, альбо іерогліфамі ці ў змяшаным варыянце. Гэта значыць, калі жаночае імя пішацца хіраганай, то так яно і павінна заўсёды запісвацца, нягледзячы на тое, што па сэнсе яго можна запісаць іерогліфам. У жаночых імях таксама сустракаюцца некітайскія запазычанні ([[гайрайго]]). Такія імі пакуль даволі рэдкія і адчуваюцца экзатычнымі і моднымі. Прыклады: あんな ''Анна'', まりあ ''Марыа'', えみり ''Эміры'', れな ''Рэна'', りな ''Рына''.　 ==== Паказальны кампанент ==== У жаночых імях з двух і болей кандзі у канцы імя звычайна прысутнічае кампанент, што позначае імя жаночым. Таксама, які і ў мужчынскіх, ад кампанента часта залежыць тое, як чытаецца ўсё імя — праз он'ёмі альбо прах кун'ёмі. Да пачатку [[1980-я|1980-х]] гадоў кампанент 子 ''ко'' «дзіця» быў самым распаўсюджаным у жаночых імях, аднак пасля ён стаў «не модным», многія дзяўчаты, названыя з кампанентам ''ко'', у наступным яго адкідвалі<ref name="cultline" />. Напрыклад дзяўчына, названая бацькмі 弓子　Юміко, праз «немоднасць» свайго імя можа змяніць яго на проста 弓 Юмі<ref name="cultline" />. Тым не менш, імі з кампанентам ''ко'' складаюць да 25 % усіх жаночых імён. '''Прыклады''': 花子 Ханако, 朝子 Асако, 美子 Ёсіко. Другім па частаце ўжывання з'яўляецца кампанент 美 ''мі'' «прыгажосць» (да 12 %), у адрозненне ад большасці іншых паказальных кампанентаў, ён можа сустракацца не толькі ў канцы, але і ў пачатку, і ў сярэдзіне імя. Прыклады: 富美子 Фуміко, 美恵　Міэ, 和美　Кадзумі. Яшчэ 5 % японскіх жаночых імён утрымліваюць кампанент 江 ''э'' «бухта». Прыклады: 瑞江 Мідзуэ, 廣江 Хіроэ. Існуюць і іншыя кампаненты, кожны з якіх сустракаецца у меней чым 4 % жаночых імёнаў: 代 ''ё'' «эра», 香 ''ка'' «пах», 花 ''ка'' «кветка», 里 ''ры'' «мера даўжыні ры» (часта ўжываецца фанетычна), 奈 ''на'' (выкарыстоўваецца фанетычна), 織 ''оры'' «тканіна» і іншыя. У імях, запісаных канай, паказальны кампанент пішацца таксама канай. Прыклады: ゆかこ ''Юкако'', やさこ ''Ясако'', せよみ ''Сэёмі''. Але часам паказальны кампанент запісваецца іерогліфам, а асноўны канай. Прыклады: アイ子 ''Айко'', むつ美　''Муцумі''. У гайрайго-імях паказальныя кампаненты не ўжываюцца. Існуюць жаночыя імі, што складаюцца з некалькіх кандзі, але не маюць паказальнага кампанента. Прыклады: 皐月 ''Сацукі'', 小巻 ''Комакі''. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.aboutnames.ch/japanese.htm Спіс японскіх імёнаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110326051651/http://www.aboutnames.ch/japanese.htm |date=26 сакавіка 2011 }} {{ref-en}}{{ref-ja}} * [http://www.behindthename.com/nmc/jap.php Больш шырокі спіс] {{ref-en}}{{ref-ja}} {{імёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Імёны паводле моў]] [[Катэгорыя:Японская мова]] [[Катэгорыя:Японцы]] mw425cy4vk5e8de4h6942c8bu25jguu 0 283133 5173499 5143654 2026-07-31T06:12:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173499 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янка Купала |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =222860 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015840 }} '''Я́нка Купа́ла'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janka Kupala}}, {{lang-ru|Янка Купала}}; раней пасёлак '''Я́нкі Купа́лы''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 20 км на паўднёвы захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 72 км ад [[Мінск|Мінска]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], названы ў гонар беларускага паэта [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У студзені 1943 года ўсе 11 дамоў былі спалены, забіты 1 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5258|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-06-09|archive-date=6 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106044131/http://db.narb.by/search/5258|url-status=dead}}</ref>. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гарэлецкі сельсавет|Гарэлецкага сельсавета]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d906n0222&q_id=1738332|title=Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 года № 222 "Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района"|url-status=dead}}</ref>, у 1939—1954 гадах яго адміністрацыйны цэнтр (пасёлак імя Янкі Купалы)<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских Cоветов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 10 двароў, 42 жыхары * 1960 год — 48 жыхароў * 1999 год — 7 жыхароў * 2009 год — 0 жыхароў * 2019 год — 0 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Янка Купала|120}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] j7nb5ksbfr3orpyxk9vcfb2l4tsl17o 0 283210 5173559 5143744 2026-07-31T07:20:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173559 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ясная Паляна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ясная Паляна |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |ранейшыя імёны = Сушчынскі<br/>Сушчын<br/>Сушчынава |OpenStreetMap = 243023386 }} '''Я́сная Паля́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jasnaja Paliana}}, {{lang-ru|Ясная Поляна}}; да 1920-х — фальварак '''Сушчынскі''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У другой палове XIX стагоддзя [[фальварак]] Сушчын, альбо Сушчынскі, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], супольная ўласнасць Даванцоў, Календаў і Марсанціх{{Sfn|SgKP|1890|с=606}}. Пасля 1861 года ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1889 годзе землеўладальнікам у фальварку быў [[Дваранства|дваранін]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Антон Феліксавіч Даванец (300 дзесяцін зямлі){{Sfn|Памяць|2003|с=82}}. Паводле перапісу 1897 года фіксуецца таксама альтэрнатыўная назва Ясная Паляна. Паводле перапісу 1916 года [[маёнтак]] Сушчынава (Ясная Паляна). З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У наваколлі дзейнічала савецкая [[партызанская брыгада «Полымя»]]{{Sfn|Памяць|2003|с=731}}. У траўні 1944 года ў ходзе карнай аперацыі нямецкія войскі спалілі вёску, забілі 11 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5277|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-09-01|archive-date=1 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901235000/http://db.narb.by/search/5277|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 20 жыхароў * 1916 год — 1 двор, 12 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=112}} * 1940 год — 11 двароў, 33 жыхары * 1960 год — 60 жыхароў * 2002 год — 1 двор, 2 жыхары * 2009 год — 1 жыхар * 2019 год — 3 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-09-01|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ясная Паляна|199—200}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|606|Suszczyn|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] phcu5n84e4xlfi0z29q2fwqhwkvjocz 0 283274 5173563 5143747 2026-07-31T07:23:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173563 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Яснаўка |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Голацкі }} '''Я́снаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jasnaŭka}}, {{lang-ru|Ясновка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Голацкі сельсавет|Голацкага сельсавета]]. == Геаграфія == Месціцца за 41,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 34,5 км ад [[Мінск]]а, на правым беразе [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. За 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі вядома Яснаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу. Лінзападобны паклад звязаны з канцова-марэннымі адкладамі сожскага ледавіка. Ва ўскрышы гліністыя пяскі<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|5|Яснаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Янюк М. Ф.}}</ref>. == Гісторыя == У 1858 годзе вёска ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], у складзе [[Маёнтак|маёнтка]] [[Такарня]] ўласнасці [[Іскрыцкія|Іскрыцкіх]]. З 1860-х гадоў у [[Пярэжырская воласць|Пярэжырскай воласці]] Ігуменскага павета. У пачатку XX стагоддзя [[Урочышча|ўрочышча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Пярэжырскай воласці атрымалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У час вайны было спалена 40 з 66 дамоў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8831|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-30|archive-date=30 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430141829/http://db.narb.by/search/8831|url-status=dead}}</ref>. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1858 год — 104 жыхары * 1908 год — 46 двароў, 363 жыхары * 1926 год — 54 жыхары, 332 жыхары * 1960 год — 225 жыхароў * 2002 год — 25 двароў, 48 жыхароў * 2007 год — 18 двароў, 37 жыхароў * 2010 год — 19 гаспадарак, 37 жыхароў * 2012 год — 19 гаспадарак, 38 жыхароў * 2019 год — 27 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Аркадзь Сцяпанавіч Крук]] (1920—2015) — беларускі вучоны ў галіне траўматалогіі і артапедыі. * [[Уладзімір Ільіч Савіч]] (1932—1989) — беларускі вучоны ў галіне судовай медыцыны. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Яснаўка|199—200}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|493|Jasnówka|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Голацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Голацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Яснаўка| ]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 4l6lt35j45t4bzp2lsc4w23yn91edxz 0 284227 5173416 5016513 2026-07-30T22:56:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173416 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Юрый Уладзіміравіч Кандрашоў |імя пры нараджэнні = {{lang-ru|Юрий Владимирович Кондрашов}} |партрэт = |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = 22.8.1968 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Яраслаўль|у Яраслаўлі}} |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{URS}} <br /> {{Расія}} |нацыянальнасць = |жанр = |вучоба = [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучылішча]] (1987), Усерасійская Акадэмія жывапісу, скульптуры і дойлідства (1996) |стыль = |працы =«[[Перасвет]] і [[Аслябя]]» |заступнікі = |уплыў =[[Заір Азгур]], [[Леў Яфімавіч Кербель|Леў Кербель]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|Вячаслаў Клыкаў]], [[:ru:Бичуков, Анатолий Андреевич|Анатоль Бічукоў]] |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Юрый Уладзіміравіч Кандрашоў''' ({{ДН|22|8|1968}}, [[Яраслаўль]]) — расійскі {{скульптар|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, вучань вядомых савецкіх скульптараў [[Заір Азгур|Заіра Азгура]] і [[Леў Яфімавіч Кербель|Льва Кербеля]]. == Біяграфія == У 1983 годзе паступіў вучыцца ў [[Мінскае мастацкае вучылішча]] імя [[Аляксей Глебаў|Аляксея Глебава]], якое скончыў у 1987 годзе. Быў вучнем [[Заір Азгур|Заіра Азгур]]а. Дыпломнай працай была скульптура «Іканапісец», за якую мастак атрымаў адзнаку «выдатна» і таксама пахвалу камісіі, старшынёй якой з'яўляўся беларускі скульптар [[Анатоль Анікейчык]]. Удзельнічаў у мастацкіх выстаўках з 1989 года. З 1990 па 1996 годы вучыўся ў Расійскай Акадэміі жывапісу, разьбярства і дойлідства. Быў студэнтам кафедры прафесара [[:ru:Бичуков, Анатолий Андреевич|Анатоля Бічукова]]. Настаўнікамі былі [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|Вячаслаў Клыкаў]], [[Леў Мікалаевіч Мацюшын|Леў Мацюшын]] і [[Уладзімір Пятровіч Макравусаў|Уладзімір Макравусаў]]. Дыпломны праект коннага помніка рускім праваслаўным святым [[Аляксандр Перасвет|Перасвету]] і Аслябе, героям [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітвы]], выкананы на «выдатна», быў прыняты Урадам Масквы для ўсталявання ў паркавай зоне [[:ru:Симонов монастырь|Сіманава манастыра]]<ref>[http://www.mk.ru/moscow/2015/06/21/v-stolice-poyavitsya-pamyatnik-monakham-geroyam-kulikovskoy-bitvy.html [[:ru:Московский комсомолец|Московский Комсомолец]]. В столице появится памятник монахам — героям Куликовской битвы {{ref-ru}}]</ref>. У 1997 годзе стаў членам міжнароднай федэрацыі мастакоў [[ЮНЕСКА]]. У 1999 годзе ўступіў у Саюз мастакоў Расіі, яго Маскоўскае аддзяленне. Удзельнічае ў штогадовых выстаўках Саюза. Першая персанальная выстава прайшла ў Цэнтральным Доме Мастака ў Маскве ў 2001 годзе. Больш за 10 гадоў з'яўляецца членам таварыства мастакоў «Сонечны квадрат», удзельнік усіх выставак гэтага аб'яднання ў СНД і Францыі. Прымае таксама ўдзел у выстаўках беларускага сучаснага мастацтва<ref>{{Cite web |url=http://2012.art-center.by/catalogue/skulptura/yurij-kondrashov.html |title=Первая Минская Триеннале современного искусства «БЕЛЭКСПО-АРТ—2012». {{ref-ru}} |access-date=19 кастрычніка 2015 |archive-date=11 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611011138/http://2012.art-center.by/catalogue/skulptura/yurij-kondrashov.html |url-status=dead }}</ref>. Творы Юрыя Кандрашова знаходзяцца ў [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі]], у прыватных зборах у Расіі і за мяжой. Трагічна загінуў у Маскве<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/03-07-2024/skonchalsya-ot-pereloma-kostei-cherepa-izbityi-na-ulice-v-moskve-avtor-pamyatnika-geroyam-kulikovskoi-bitvy-yurii-kondrashov/?utm_source=google.com&utm_medium=organic&utm_campaign=google.com&utm_referrer=google.com Загінуў скульптар Юрый Кандрашоў]</ref>. == Творчасць == Маючы класічную адукацыю, Юрый Кандрашоў умела спалучаў у сваёй творчасці акадэмічныя навыкі і сучаснае мысленне. Сфера упадабаных творчых пошукаў аўтара — партрэтная, сюжэтная і садова-паркавая скульптура вялікіх і малых формаў. Мастак імкнецца знайсці новую мову зносін з гледачом. Зыходзячы з традыцый і аперуючы тэхналагічнымі канонамі, ён знаходзіць новыя пластычныя рашэнні, злучаючы святло і аб'ём. Індывідуальнасць скульптара выяўлялася ў яго багатай творчай палітры, дзе шкло, якое прыцягвае майстра сваімі характарыстыкамі, мае ў скульптурным аб'екце незаменную ролю<ref>[http://www.novate.ru/blogs/250910/15617/ «Скульптура должна жить на свободе» {{ref-ru}}]</ref>. У Маскве усталяваны скульптуры Юрыя Кандрашова: «Настаўніца», «Садоўнік», «Пяшчота», «Хлопчык з кнігай», «Давер». == Асноўныя выстаўкі == * 1989 — Рэспубліканская выстаўка, Палац Мастацтваў, Мінск * 1994 — першая выстава Расійскай Акадэміі жывапісу, разьбярства і дойлідства ў [[Манеж (Масква)|Манежы]], у складзе студэнтаў акадэміі * 1995 — удзел у сімпозіуме скульптуры ў Струміцэ, Македонія. Скульптура «Струміла» ўсталявана на плошчы горада [[Струміца]] * 1997 — выстаўка да 850-годдзя Масквы ў [[:ru:Московская городская дума|Маскоўскай гарадской думе]] * 2000 — Рэспубліканская выстаўка «Новыя імёны», Палац Мастацтваў, Мінск<ref>[http://vminsk.by/news/30/17131/ Вечерний Минск. И скульптор превратился в экспонат.]{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2006 — выстаўка ў галерэі «Салейл», [[Парыж]], Францыя * 2006—2007 — групавыя выстаўкі мастацкага аб'яднання «Сонечны Квадрат» у [[:ru:Центральный дом художника|Цэнтральным доме мастака]] (Масква), у Францыі і Швейцарыі * 2006—2007 — удзел у арт-салоне «EuropArt», [[Жэнева]], Швейцарыя<ref>[http://artinvestment.ru/auctions/55560/records.html?work_id=992740 ARTinvestment.RU «Хвостовой плавник кита», скульптор Кондрашов]</ref> * 2008 — удзел у «ArtExpo», Джэвіс Цэнтр, [[Нью-Ёрк]], ЗША * 2011 — скульптурны сімпозіум у [[Астравец|Астраўцы]], Беларусь, скульптура «Хмарка» * 2011 — выстаўка ў галерэі «Анімалін», Крокус-Экспа, Масква * 2012 — групавая выстаўка ў Цэнтральным Доме Мастака, Масква * 2012 — выстаўка ў галерэі «Артэкон», Масква * 2012 — 1-я Мінская трыенале сучаснага мастацтва БЕЛЭКСПА-АРТ—2012<ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2012_12_03/life/25392/ |title=''Таццяна Заміроўская''. Это мы не проходили. {{ref-ru}} |access-date=19 кастрычніка 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020156/http://www.belgazeta.by/ru/2012_12_03/life/25392/ |url-status=dead }}</ref> * 2013 — персанальная выстаўка ў Маскоўскім аддзяленні Саюза Мастакоў Расіі, выставачны зал на [[:ru:Беговая улица (Москва)|Бегавой]] * 2013 — выстаўка «Народжаныя лётаць... і поўзаць», [[Дзяржаўны Рускі музей]]<ref>[http://www.rusmuseum.ru/exhib/lenta/exhibition2013/rozhdennye_letat_i_polzat/ {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/6GE4Qte3t?url=http://www.rusmuseum.ru/exhib/lenta/exhibition2013/rozhdennye_letat_i_polzat/ |date=28 красавіка 2013 }} {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/6GE4Qte3t?url=http://www.rusmuseum.ru/exhib/lenta/exhibition2013/rozhdennye_letat_i_polzat/ |date=28 красавіка 2013 }} {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/6GE4Qte3t?url=http://www.rusmuseum.ru/exhib/lenta/exhibition2013/rozhdennye_letat_i_polzat/ |date=28 красавіка 2013 }} Русский музей. Рождённые летать... и ползать. {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502011330/http://rusmuseum.ru/exhib/lenta/exhibition2013/rozhdennye_letat_i_polzat/ |date=2 мая 2013 }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=0&fp=2&uid=5684&idg=0&sa=1 Библиотека изобразительных искусств {{ref-ru}}] * [http://2012.art-center.by/catalogue/skulptura/yurij-kondrashov.html Первая Минская Триеннале современного искусства «БЕЛЭКСПО-АРТ—2012». {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250611011138/http://2012.art-center.by/catalogue/skulptura/yurij-kondrashov.html |date=11 чэрвеня 2025 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=VQCMRryBJ8g Ярославский Медведь и скульптор Юрий Кондрашов {{ref-ru}}] {{DEFAULTSORT:Кандрашоў Юрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Вучні Заіра Азгура]] mxmkctpleo67bss4qdlyd8p3s0z1efr 0 284795 5173425 5151925 2026-07-30T23:18:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173425 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Юр’ева}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Юр’ева |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Jurjeva, Smaliavičy District (2).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 06|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет = Усяжскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Jurjeva, Smaliavičy District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243022144 }} '''Ю́р'ева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ю́рава'''</ref> ({{lang-be-trans|Jurjeva}}, {{lang-ru|Юрьево}}) — [[аграгарадок]] у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Усяжскі сельсавет|Усяжскага сельсавета]]. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Юр’еўскі сельсавет|Юр'еўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0027828&q_id=6125704|title=Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 года № 219 "Об изменении административно-территориального устройства Минской области"|url-status=dead}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі]] (1893—1937) — беларускі археолаг. * [[Яўстафій Рыгоравіч Слонскі]] (1886—1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Усяжскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Усяжскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] gad9meqciuv3d30s4l2n0oaururq7qu 0 289547 5173388 5169735 2026-07-30T21:16:02Z Ілля Касакоў 21245 5173388 wikitext text/x-wiki {{пералік}} == Ураджэнцы == === А === * [[Элья Хонанавіч Абелеў|Элья Абелеў]] — расійскі трэнер (спартыўная гімнастыка). * [[Ізраіль Агол]] — савецкі генетык, арганізатар навукі, акадэмік АН УССР. * [[Мікалай Васільевіч Азбукін|Мікалай Азбукін]] — беларускі географ, краязнавец. * [[Алеся (спявачка)|Алеся]] — беларуская эстрадная спявачка. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Алісейка|Дзмітрый Алісейка]] — беларускі футбаліст. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] — беларускі кампазітар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Аляхно|Аляксандр Аляхно]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Генадзь Аляшчук]] — беларускі спартсмен, цяжкаатлет. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000). Найлепшы спартсмен Рэспублікі Беларусь (2001). * [[Алена Васільеўна Амялюсік|Алена Амялюсік]] — беларуская спартсменка (веласпорт). * [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] — беларускі фінансіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Наталля Валер’еўна Ануфрыенка|Наталля Ануфрыенка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Ігар Сяргеевіч Анушкін|Ігар Анушкін]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Андрэй Валер’евіч Арлоўскі|Андрэй Арлоўскі]] — беларускі спартсмен (змяшаныя адзінаборствы). * [[Аляксандр Міхайлавіч Архіпаў|Аляксандр Архіпаў]] — беларускі палітык. * [[Самуіл Пятровіч Асновіч|Самуіл Асновіч]] — беларускі музыкант (скрыпка), заслужаны артыст Беларусі. * [[Маісей Маркавіч Ашкеназі]] (1913—1941) — савецкі мастак, жывапісец, графік. === Б === * [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай]] (нар. 1951) — беларускі мастак. * [[Ісідар Балоцін]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Менахем Барбаш||he|מנחם ברבש}} * [[Міхаіл Бархін]] — савецкі архітэктар, доктар архітэктуры, прафесар. * [[Эдуард Белагураў]] — беларускі жывапісец. *[[Дора Бейрак]] * [[Аляксандр Паўлавіч Блахін|Аляксандр Блахін]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Аляксандр Блох]] — расійскі юрыст, публіцыст, рэвалюцыянер. * [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзім Богуш]] — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000). * [[Ігар Аляксандравіч Бокі|Ігар Бокі]] — беларускі паралімпійскі плывец, шматразовы паралімпійскі чэмпіён. *[[Лея Браўн]] * {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Неафіт Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} — украінскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[Арцём Алегавіч Булойчык|Арцём Булойчык]] — беларускі футбаліст. * [[Бярнард Эмануілавіч Быхоўскі|Бярнард Быхоўскі]] — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук. * [[Віктар Фёдаравіч Бяльковіч|Віктар Бяльковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. === В === * [[Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч|Андрэй Вайцяховіч]] — беларускі археолаг. * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]] — беларускі філосаф, літаратуразнавец. * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Яўген Васьковіч]] — беларускі грамадскі актывіст, лідар арганізацыі «[[Малады фронт]]» (з 2017), сябра беларускай асацыяцыі журналістаў, палітвязень. * [[Паўліна Юльеўна Венгерава|Паўліна Венгерава]] — яўрэйская пісьменніца. *[[Янкаў Выгодскі]] === Г === * [[Андрэй Гайдукоў]] — актывіст [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. * [[Ігар Захаравіч Галубчык|Ігар Галубчык]] — расійскі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Анатоль Пятровіч Галуза|Анатоль Галуза]] — беларускі гандбаліст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Гальмак|Аляксандр Гальмак]] — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. *[[Арон Гарэлік]] * [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік|Аляксандр Гарэлік]] — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук. *[[Ёйсіф Гарэлік]] * [[Залман Абрамавіч Гарэлік|Залман Гарэлік]] — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук. * [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік|Іосіф Гарэлік]] — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук. * [[Леў Давыдавіч Гарэлік|Леў Гарэлік]] — беларускі музыкант (скрыпка), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Ной Гарэлік||he|נח גורליק}} * [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольга Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя|Таццяна Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Іна Герасімава]] — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук. * [[Міхаіл Навумавіч Герчык|Міхась Герчык]] — беларускі пісьменнік. * [[Алеся Міхайлаўна Гетманава|Алеся Гетманава]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы. * {{нп5|Цві Гілат||he|צבי גילת (קצין)}} * [[Валерый Ігнатавіч Глушакоў|Валерый Глушакоў]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўген Голант]] — расійскі педагог. * [[Ларыса Леанідаўна Голубева|Ларыса Голубева]] — беларускі матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук. * [[Геральд Міхайлавіч Горскі|Геральд Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі паперы, доктар тэхнічных навук. * [[Веніямін Максавіч Гохман|Веніямін Гохман]] — расійскі савецкі географ, доктар геаграфічных навук. * [[Іосіф Давыдавіч Грынберг|Іосіф Грынберг]] (нар. 1946) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. * {{нп5|Ісраэль Гур-Ар'е||he|ישראל גור אריה (אמן)}} === Д === * [[Ісак Аронавіч Давідовіч|Ісак Давідовіч]] — беларускі жывапісец і графік. * [[Сямён Уладзіміравіч Дамарад|Сямён Дамарад]] — беларускі мастак-манументаліст. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарад|Уладзімір Дамарад]] — беларускі графік. * [[Марыя Уладзіміраўна Дашкоўская|Марыя Дашкоўская]] — беларуская футбалістка. * [[Эліяху Добкін]] * [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Цыля Дропкіна]] - паэтка * {{нп5|Міхаль Дэшэ||he|מיכאל דשא}} === Ж === * [[Вольга Мікалаеўна Жук|Вольга Жук]] — беларуская дэпутатка. === З === * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў]] (нар. 1992) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. === К === *[[Ной Кабакоў]] * [[Вадзім Кабанчук]] — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартова-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]. * [[Аляксандр Юр’евіч Каваленка|Аляксандр Каваленка]] — беларускі і латвійскі спартсмен. Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1986). * [[Сямён Савельевіч Казіміроўскі|Саламон Казіміроўскі]] — савецкі рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. * [[Андрэй Фёдаравіч Казусёнак|Андрэй Казусёнак]] — беларускі самбіст і дзюдаіст. * [[Анатоль Іосіфавіч Калінін|Анатоль Калінін]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] — беларускі жывапісец. * [[Ніна Фёдараўна Касцян|Ніна Касцян]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Марта Кахно]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Аляксандр Барысавіч Кацнельсон|Аляксандр Кацнельсон]] — беларускі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. * {{нп5|Калман Кацнэльсон||he|קלמן כצנלסון}} * {{нп5|Рэўвен Кацнэльсон||he|ראובן כצנלסון}} * {{нп5|Руслан Коган||en|Ruslan Kogan}} — аўстралійскі прадпрымальнік. * [[Лілія Рыгораўна Козырава|Лілія Козырава]] — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]]. * [[Станіслаў Васільевіч Коласаў|Станіслаў Коласаў]] — беларускі радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Аліна Анатольеўна Корбут|Аліна Корбут]] — беларуская спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці. Кандыдат педагагічных навук (1997), дацэнт (2000). * [[Міхаіл Васільевіч Коржык|Міхаіл Коржык]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Сяргей Кошаль]] — беларускі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Краўчанка|Леанід Краўчанка]] — беларускі эканаміст. * [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]] — [[Беларусь|беларускі]] палітык, у 1990—1995 гадах адзін з членаў [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у складзе [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]]. * [[Міхась Кукабака]] — савецкі дысідэнт, праваабаронца, палітычны вязень. * [[Анастасія Куніцкая]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. === Л === * [[Мікалай Віктаравіч Лазаковіч|Мікалай Лазаковіч]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. *[[Носе Лазарус]] * [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі|Самуіл Лазінскі]] — расійскі гісторык. * {{нп5|Шабтай Лазінскі||he|שבתאי לוזינסקי}} * [[Святлана Валянцінаўна Лапіна|Святлана Лапіна]] — беларускі сацыёлаг, філосаф, культуролаг. * [[Дзяніс Лебедзеў]] — беларускі футбаліст. * {{нп5|Мардэхай Леванон||he|מרדכי לבנון (שופט)}} * [[Іосіф Давыдавіч Левін|Іосіф Левін]] — беларускі архітэктар. * [[Абрам Іосіфавіч Лур’е|Абрам Лур’е]] — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930). * [[Алёна Аляксандраўна Любая|Алёна Любая]] — беларускі гісторык. === М === * [[Берта Якаўлеўна Макарава]] (1926—2012) — скрыпачка, выканаўца і педагог. * [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]] — беларускі [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтва БССР. * [[Уладзімір Аляксандравіч Манілаў]] (1940—2003, [[Кіеў]]) — гітарыст, педагог<ref>https://esu.com.ua/article-63449</ref>. *[[Абрам Марголін]] * [[Леанід Марчанка]] — беларускі графік. * [[Эдуард Мельнікаў]] — беларускі тэлевізійны [[журналіст]], кандыдат гістарычных навук. * [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — беларускі пісьменнік. * {{нп5|Лея Мірон Кацнэльсон||he|לאה מירון-כצנלסון}} * {{нп5|Рыўка Кацнэльсон||he|רבקה כצנלסון}} * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхалкін|Уладзімір Міхалкін]] — савецкі военачальнік, маршал артылерыі. * [[Андрэй Анатолевіч Міхневіч|Андрэй Міхневіч]] — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, штурханне ядра). * [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка|Зінаіда Моршчанка]] — работніца дрэваапрацоўчай прамысловасці, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. *[[Гібель Мэйтлін]] * [[Ірына Аляксандраўна Мядзведзева|Ірына Мядзведзева]] — расійская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі|Ігар Нагорскі]] — беларускі вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі. * [[Святлана Іванаўна Нартава|Святлана Нартава]] — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * {{нп5|Іцхак Нісенбойм||he|יצחק ניסנבוים}} * [[Алена Новікава]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. ==О== *[[Ізроіл Окунь]] === П === * [[Лідзія Панасюк]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — беларускі графік, народны мастак Беларусі, акадэмік НАН Беларусі. * [[Алена Міхайлаўна Піскун|Алена Піскун]] — беларуская спартыўная гімнастка. Двухразовая чэмпіёнка свету. * [[Таццяна Іванаўна Піскун|Таццяна Піскун]] — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання. *[[Піны Плоткін]] * [[Сяргей Васільевіч Плышэўскі|Сяргей Плышэўскі]] — беларускі хімік-тэхнолаг, кандыдат тэхнічных навук. * [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — беларускі спартсмен (футбол). * [[Валянцін Рыгоравіч Прыешкін|Валянцін Прыешкін]] — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Сяргей Якаўлевіч Прыходзька|Сяргей Прыходзька]] — беларускі фехтавальшчык на шаблях і трэнер. *[[Пудэле]] * [[Генадзь Яўгенавіч Пунінскі|Генадзь Пунінскі]] — матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997). * [[Людміла Леанідаўна Пуцейка|Людміла Пуцейка]] — беларускі мастак. === Р === *[[Мендл Разенгойз]] * [[Аркадзь Залманавіч Рахмілевіч|Аркадзь Рахмілевіч]] — скрыпач, педагог, дырыжор. * [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў|Уладзімір Рубцоў]] — беларускі [[мастак]]-жывапісец. * [[Юрый Герасімавіч Рудзько|Юрый Рудзько]] — беларускі празаік, драматург, нарысіст. * [[Віталь Рымашэўскі]] — беларускі [[палітык]] і грамадскі дзеяч. * [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — беларускі палітык. * [[Дзмітрый Васілевіч Рэкіш|Дзмітрый Рэкіш]] — беларускі футбаліст. * [[Анатоль Іосіфавіч Рэнейскі|Анатоль Рэнейскі]] — беларускі вясляр на каноэ. * [[Віктар Іосіфавіч Рэнейскі|Віктар Рэнейскі]] — беларускі і малдаўскі вясляр на каноэ, трэнер. Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў. === С === * [[Усевалад Паўлавіч Савіч|Усевалад Савіч]] — вучоны ў галіне [[Ліхеналогія|ліхеналогіі]]. * [[Юрый Георгіевіч Сасулін]] (нар. 1936) — расійскі навуковец. * [[Эфраім Севела]] — савецкі і ізраільскі [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], кінарэжысёр. * [[Сергій (Акімаў)]] — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі. * [[Сяргей Сікорскі]] — арганізатар і кіраўнік партызанскага руху ў Беларусі, Герой Савецкага Саюза. * [[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Іосіф Сіманоўскі]] — беларускі бібліятэказнавец, бібліёграф, перакладчык, заслужаны дзеяч культуры БССР. * {{нп5|Эльяху Сімпсан||he|אליהו סימפסון}} * [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Міхаіл Спірыдонаў]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук. * [[Юрый Пятровіч Сядлуха|Юрый Сядлуха]] — беларускі спецыяліст у галіне водазабеспячэння, каналізацыі, будаўнічых сістэм аховы водных рэсурсаў. === Т === * [[Уладзімір Пятровіч Табушаў|Уладзімір Табушаў]] — беларускі графік. * [[Сямён Львовіч Талкачоў|Сямён Талкачоў]] — беларускі піяніст , канцэртмайстар, педагог. * {{нп5|Абрахам Таршыш||he|אברהם תרשיש}} * {{нп5|Ёхевед Траўб||he|יוכבד טראוב}} * [[Валянціна Трыгубовіч]] — беларускі мастацтвазнавец. * [[Іосіф Тункель]] — яўрэйскі пісьменнік-гумарыст. * [[Дзмітрый Турлін]] — беларускі футбаліст. === Ф === * [[Марыя Васільеўна Філончык|Марыя Філончык]] — беларуская баскетбалістка. === Х === * [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] — дзяячка КПЗБ, Герой Савецкага Саюза. * [[Таісія Леанідаўна Хацановіч-Дарбінян|Таісія Хацановіч-Дарбінян]] — беларускі мастак. * [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]] — беларускі футбаліст. * [[Вольга Хілько]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба). === Ц === * [[Віктар Цемушаў]] — беларускі гісторык, [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Міхаіл Яўгенавіч Цікоцкі|Міхась Цікоцкі]] — беларускі мовазнавец, журналіст, заслужаны работнік адукацыі Беларусі, заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі. * [[Таццяна Цырулёва]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Міхаіл Цэйтлін]] — нямецкі спартсмен (шахматы), міжнародны гросмайстар, урач. * {{нп5|Нісан Цялушкін||he|ניסן טלושקין}} === Ч === * [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Шарль Чарняўскі]] — французскі жывапісец, графік. === Ш === * [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова|Ірына Шаўцова]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы. * [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук|Аліна Шаўчук]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), чэмпіёнка Еўропы. * [[Генадзь Барысавіч Шведзік|Генадзь Шведзік]] — беларускі паэт. * {{нп5|Сара Шмуклер||he|שרה שמוקלר}} * [[Аксана Уладзіміраўна Шпак|Аксана Шпак]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Аляксандр Францавіч Шпілеўскі|Аляксандр Шпілеўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Саламон Яфімавіч Шульман|Сол Шульман]] — [[пісьменнік]], [[кінарэжысёр]], сцэнарыст. * [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргей Шыла]] — беларускі мастак-канцэптуаліст, дызайнер, калекцыянер, выканаўца аўтарскай песні. * {{нп5|Эліэзэр Шэйн||he|אליעזר שיין}} * {{нп5|Хаім Шэлі||he|חיים שלי (איש העלייה השנייה)}} * {{нп5|Менахем Шэмі||he|מנחם שמי}} === Э === * [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн]] — рабін і аўтарытэт у яўрэйскім праве === Я === * [[Уладзімір Іванавіч Ярмак|Уладзімір Ярмак]] — Герой Савецкага Саюза, стралок. == Жылі (вучыліся, працавалі) == === А === * [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|Аркадзь Адзінец]] — беларускі мовазнавец. * [[Андрэй Мікалаевіч Арамнаў|Андрэй Арамнаў]] — беларускі спартсмен (цяжкая атлетыка), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзь Аркадзьеў]] — беларускі акцёр, рэжысёр. * [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Сяргей Ахрамееў]] — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза, Герой Савецкага Саюза. === Б === * [[Андрэй Баболя]] — рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Андрэй Віктаравіч Багдановіч|Андрэй Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Браніслава Баскіна]] — савецкая беларуская шашыстка, першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын. * [[Браніслаў Віктаравіч Баеў|Браніслаў Баеў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]] — беларуская актрыса. * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — беларускі рэжысёр, акцёр. * [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава|Святлана Басуматрава]] — беларуская паэтэса. * [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. [[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас.]] * [[Вадзім Іванавіч Болбас|Вадзім Болбас]] — выпускнік [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 16 (1959), [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. === В === * [[Васіль Вітка]] — беларускі [[паэт]], педагог. * [[Ян Віхерт]] — драматург і педагог. * [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Іосіф Воўк-Левановіч]] — беларускі мовазнавец. === Г === * [[Яфім Максімавіч Гаварушка|Яфім Гаварушка]] — беларускі пісьменнік, педагог. *[[Ліпа Гелер]] * [[Пётр Андрэевіч Горскі|Пётр Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне гігіены, доктар медыцыны. * [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямён Домаш]] — беларускі палітычны дзеяч. * [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васіль Дружчыц]] — беларускі гісторык. * [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] — беларускі драматург, заснавальнік нацыянальнага тэатра. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — беларускі архітэктар, матэматык. * [[Алесь Жаўрук]] — беларускі паэт. * [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — беларускі акцёр тэата і кіно, пісьменнік, сцэнарыст, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. === І === * [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог, заслужаная артыстка БССР. === К === * [[Ніна Фёдараўна Калаптур|Ніна Калаптур]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка БССР. * [[Ніна Васілеўна Каменская|Ніна Каменская]] — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Ігнатавіч Кандраценя|Уладзімір Кандраценя]] — беларускі пісьменнік. * [[Міхал Карыцкі]] — вялікалітоўскі паэт, філосаф, педагог. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч|Дзмітрый Кацярыніч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі. * [[Фёдар Конюхаў]] — расійскі падарожнік, мастак, рэлігійны дзеяч, заслужаны майстар спорту СССР (спартыўны турызм). * [[Фёдар Іванавіч Куляшоў|Фёдар Куляшоў]] — беларускі літаратуразнаўца, крытык, доктар філалагічных навук, прафесар. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] — акцёр і рэжысёр, заслужаны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. === Л === * [[Георгій Сцяпанавіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст БССР. * [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак|Уладзімір Лемяшонак]] — беларускі гісторык. * [[Сяргей Ліштван]] — беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1996), заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Міхась Лынькоў]] — беларускі пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі. === М === * [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская|Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса. * [[Георгій Маляўскі]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Валерый Маракоў]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|Уладзімір Марзон]] — беларускі ўрач-хірург, кандыдат медыцынскіх навук, заслужаны дзеяч навукі Беларусі. * [[Пётр Іванавіч Масцераў|Пётр Масцераў]] — беларускі акцёр тэатра, заслужаны артыст БССР. * [[Алег Мінкін]] — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Тамара Міронава]] — беларуская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Аляксей Ненадавец]] — беларускі фалькларыст, доктар філалагічных навук, прафесар. === П === * [[Аляксандр Гіларый Палубінскі]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Ганна Купрыянаўна Панкрат|Ганна Панкрат]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] — беларускі паэт, народны паэт Беларусі. * [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка|Ніна Пятрэнка]] — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. === Р === * [[Ніна Антонаўна Равінская|Ніна Равінская]] — беларуская артыстка аперэты (сапрана), заслужаная артыстка Расіі, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь. === С === * [[Ян Казімір Сапега]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мадэст Сіроцін]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, славуты кулінар. * [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] — беларускі паэт. === Т === * [[Пётр Трызна]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === У === * [[Уладзімір Уладамірскі]] — беларускі акцёр. === Ф === * [[Вячаслаў Рыгоравіч Фаменка|Вячаслаў Фаменка]] — беларускі артыст аперэты (тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — беларускі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Беларусі. === Ц === * [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]] — беларускі кампазітар. === Ш === * [[Віктар Раманавіч Шаўкалюк|Віктар Шаўкалюк]] — беларускі артыст аперэты (лірычны тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]] — беларускі і польскі ваенны дзеяч. * [[Станіслава Браніславаўна Шымусік|Станіслава Шымусік]] — работніца прэса, Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Хвядос Шынклер]] — беларускі пісьменнік. === Я === * [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Лёсы, звязаныя з Бабруйскам == === А === * [[Мікола Аўрамчык]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Антон Аўсянік]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. === Б === * [[Паўлюк Багрым]] — беларускі паэт. * [[Павел Іванавіч Батаў|Павел Батаў]] — савецкі военачальнік. * [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Барыс Бахараў]] — савецкі военачальнік. === В === * [[Уладзіслаў Валовіч]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, гетман польны. === Г === * [[Платон Раманавіч Галавач|Платон Галавач]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] — беларускі археолаг, этнограф, фалькларыст. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — рэлігійны дзеяч Беларусі, архітэктар. === З === * [[Іван Залатарэнка]] — казацкі палкоўнік. === К === * [[Антоні Клімантовіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. === Л === * [[Юрка Лявонны]] — беларускі паэт. === Н === * [[Тэадор Нарбут]] — беларускі гісторык, археолаг, інжынер. === П === * [[Караль Падчашынскі]] — беларускі архітэктар. * [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч. === Т === * [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]] — беларускі архітэктар. * [[Васіль Тышкевіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === Ш === * [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пісьменнік, публіцыст. == Ганаровыя грамадзяне Бабруйска == * [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраславу Еўдакімаву]] ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандру Парфяновічу]] ў 2022 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] fiar3seufy2flrpgqby5x1xy2psuyuy 5173389 5173388 2026-07-30T21:17:44Z Ілля Касакоў 21245 5173389 wikitext text/x-wiki {{пералік}} == Ураджэнцы == === А === * [[Элья Хонанавіч Абелеў|Элья Абелеў]] — расійскі трэнер (спартыўная гімнастыка). * [[Ізраіль Агол]] — савецкі генетык, арганізатар навукі, акадэмік АН УССР. * [[Мікалай Васільевіч Азбукін|Мікалай Азбукін]] — беларускі географ, краязнавец. * [[Алеся (спявачка)|Алеся]] — беларуская эстрадная спявачка. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Алісейка|Дзмітрый Алісейка]] — беларускі футбаліст. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] — беларускі кампазітар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Аляхно|Аляксандр Аляхно]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Генадзь Аляшчук]] — беларускі спартсмен, цяжкаатлет. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000). Найлепшы спартсмен Рэспублікі Беларусь (2001). * [[Алена Васільеўна Амялюсік|Алена Амялюсік]] — беларуская спартсменка (веласпорт). * [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] — беларускі фінансіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Наталля Валер’еўна Ануфрыенка|Наталля Ануфрыенка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Ігар Сяргеевіч Анушкін|Ігар Анушкін]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Андрэй Валер’евіч Арлоўскі|Андрэй Арлоўскі]] — беларускі спартсмен (змяшаныя адзінаборствы). * [[Аляксандр Міхайлавіч Архіпаў|Аляксандр Архіпаў]] — беларускі палітык. * [[Самуіл Пятровіч Асновіч|Самуіл Асновіч]] — беларускі музыкант (скрыпка), заслужаны артыст Беларусі. * [[Маісей Маркавіч Ашкеназі]] (1913—1941) — савецкі мастак, жывапісец, графік. === Б === * [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай]] (нар. 1951) — беларускі мастак. * [[Ісідар Балоцін]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Менахем Барбаш||he|מנחם ברבש}} * [[Міхаіл Бархін]] — савецкі архітэктар, доктар архітэктуры, прафесар. * [[Эдуард Белагураў]] — беларускі жывапісец. *[[Дора Бейрак]] * [[Аляксандр Паўлавіч Блахін|Аляксандр Блахін]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Аляксандр Блох]] — расійскі юрыст, публіцыст, рэвалюцыянер. * [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзім Богуш]] — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000). * [[Ігар Аляксандравіч Бокі|Ігар Бокі]] — беларускі паралімпійскі плывец, шматразовы паралімпійскі чэмпіён. *[[Лея Браўн]] * {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Неафіт Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} — украінскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[Арцём Алегавіч Булойчык|Арцём Булойчык]] — беларускі футбаліст. * [[Бярнард Эмануілавіч Быхоўскі|Бярнард Быхоўскі]] — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук. * [[Віктар Фёдаравіч Бяльковіч|Віктар Бяльковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. === В === * [[Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч|Андрэй Вайцяховіч]] — беларускі археолаг. * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]] — беларускі філосаф, літаратуразнавец. * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Яўген Васьковіч]] — беларускі грамадскі актывіст, лідар арганізацыі «[[Малады фронт]]» (з 2017), сябра беларускай асацыяцыі журналістаў, палітвязень. * [[Паўліна Юльеўна Венгерава|Паўліна Венгерава]] — яўрэйская пісьменніца. *[[Янкаў Выгодскі]] === Г === * [[Андрэй Гайдукоў]] — актывіст [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. * [[Ігар Захаравіч Галубчык|Ігар Галубчык]] — расійскі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Анатоль Пятровіч Галуза|Анатоль Галуза]] — беларускі гандбаліст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Гальмак|Аляксандр Гальмак]] — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. *[[Арон Гарэлік]] * [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік|Аляксандр Гарэлік]] — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук. *[[Ёйсіф Гарэлік]] * [[Залман Абрамавіч Гарэлік|Залман Гарэлік]] — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук. * [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік|Іосіф Гарэлік]] — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук. * [[Леў Давыдавіч Гарэлік|Леў Гарэлік]] — беларускі музыкант (скрыпка), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Ной Гарэлік||he|נח גורליק}} * [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольга Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя|Таццяна Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Іна Герасімава]] — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук. * [[Міхаіл Навумавіч Герчык|Міхась Герчык]] — беларускі пісьменнік. * [[Алеся Міхайлаўна Гетманава|Алеся Гетманава]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы. * {{нп5|Цві Гілат||he|צבי גילת (קצין)}} * [[Валерый Ігнатавіч Глушакоў|Валерый Глушакоў]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўген Голант]] — расійскі педагог. * [[Ларыса Леанідаўна Голубева|Ларыса Голубева]] — беларускі матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук. * [[Геральд Міхайлавіч Горскі|Геральд Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі паперы, доктар тэхнічных навук. * [[Веніямін Максавіч Гохман|Веніямін Гохман]] — расійскі савецкі географ, доктар геаграфічных навук. * [[Іосіф Давыдавіч Грынберг|Іосіф Грынберг]] (нар. 1946) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. * {{нп5|Ісраэль Гур-Ар'е||he|ישראל גור אריה (אמן)}} === Д === * [[Ісак Аронавіч Давідовіч|Ісак Давідовіч]] — беларускі жывапісец і графік. * [[Сямён Уладзіміравіч Дамарад|Сямён Дамарад]] — беларускі мастак-манументаліст. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарад|Уладзімір Дамарад]] — беларускі графік. * [[Марыя Уладзіміраўна Дашкоўская|Марыя Дашкоўская]] — беларуская футбалістка. * [[Эліяху Добкін]] * [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Цыля Дропкіна]] - паэтка * {{нп5|Міхаль Дэшэ||he|מיכאל דשא}} === Ж === * [[Вольга Мікалаеўна Жук|Вольга Жук]] — беларуская дэпутатка. === З === * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў]] (нар. 1992) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. === К === *[[Ной Кабакоў]] * [[Вадзім Кабанчук]] — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартова-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]. * [[Аляксандр Юр’евіч Каваленка|Аляксандр Каваленка]] — беларускі і латвійскі спартсмен. Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1986). * [[Сямён Савельевіч Казіміроўскі|Саламон Казіміроўскі]] — савецкі рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. * [[Андрэй Фёдаравіч Казусёнак|Андрэй Казусёнак]] — беларускі самбіст і дзюдаіст. * [[Анатоль Іосіфавіч Калінін|Анатоль Калінін]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] — беларускі жывапісец. * [[Ніна Фёдараўна Касцян|Ніна Касцян]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Марта Кахно]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Аляксандр Барысавіч Кацнельсон|Аляксандр Кацнельсон]] — беларускі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. * {{нп5|Калман Кацнэльсон||he|קלמן כצנלסון}} * {{нп5|Рэўвен Кацнэльсон||he|ראובן כצנלסון}} * {{нп5|Руслан Коган||en|Ruslan Kogan}} — аўстралійскі прадпрымальнік. * [[Лілія Рыгораўна Козырава|Лілія Козырава]] — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]]. * [[Станіслаў Васільевіч Коласаў|Станіслаў Коласаў]] — беларускі радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Аліна Анатольеўна Корбут|Аліна Корбут]] — беларуская спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці. Кандыдат педагагічных навук (1997), дацэнт (2000). * [[Міхаіл Васільевіч Коржык|Міхаіл Коржык]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Сяргей Кошаль]] — беларускі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Краўчанка|Леанід Краўчанка]] — беларускі эканаміст. * [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]] — [[Беларусь|беларускі]] палітык, у 1990—1995 гадах адзін з членаў [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у складзе [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]]. * [[Міхась Кукабака]] — савецкі дысідэнт, праваабаронца, палітычны вязень. * [[Анастасія Куніцкая]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. === Л === * [[Мікалай Віктаравіч Лазаковіч|Мікалай Лазаковіч]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. *[[Носе Лазарус]] * [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі|Самуіл Лазінскі]] — расійскі гісторык. * {{нп5|Шабтай Лазінскі||he|שבתאי לוזינסקי}} * [[Святлана Валянцінаўна Лапіна|Святлана Лапіна]] — беларускі сацыёлаг, філосаф, культуролаг. * [[Дзяніс Лебедзеў]] — беларускі футбаліст. * {{нп5|Мардэхай Леванон||he|מרדכי לבנון (שופט)}} * [[Іосіф Давыдавіч Левін|Іосіф Левін]] — беларускі архітэктар. * [[Абрам Іосіфавіч Лур’е|Абрам Лур’е]] — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930). * [[Алёна Аляксандраўна Любая|Алёна Любая]] — беларускі гісторык. === М === * [[Берта Якаўлеўна Макарава]] (1926—2012) — скрыпачка, выканаўца і педагог. * [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]] — беларускі [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтва БССР. * [[Уладзімір Аляксандравіч Манілаў]] (1940—2003, [[Кіеў]]) — гітарыст, педагог<ref>https://esu.com.ua/article-63449</ref>. *[[Абрам Марголін]] * [[Леанід Марчанка]] — беларускі графік. * [[Эдуард Мельнікаў]] — беларускі тэлевізійны [[журналіст]], кандыдат гістарычных навук. * [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — беларускі пісьменнік. * {{нп5|Лея Мірон Кацнэльсон||he|לאה מירון-כצנלסון}} * {{нп5|Рыўка Кацнэльсон||he|רבקה כצנלסון}} * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхалкін|Уладзімір Міхалкін]] — савецкі военачальнік, маршал артылерыі. * [[Андрэй Анатолевіч Міхневіч|Андрэй Міхневіч]] — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, штурханне ядра). * [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка|Зінаіда Моршчанка]] — работніца дрэваапрацоўчай прамысловасці, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. *[[Гібель Мэйтлін]] * [[Ірына Аляксандраўна Мядзведзева|Ірына Мядзведзева]] — расійская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі|Ігар Нагорскі]] — беларускі вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі. * [[Святлана Іванаўна Нартава|Святлана Нартава]] — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * {{нп5|Іцхак Нісенбойм||he|יצחק ניסנבוים}} * [[Алена Новікава]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. ===О=== *[[Ізроіл Окунь]] === П === * [[Лідзія Панасюк]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — беларускі графік, народны мастак Беларусі, акадэмік НАН Беларусі. * [[Алена Міхайлаўна Піскун|Алена Піскун]] — беларуская спартыўная гімнастка. Двухразовая чэмпіёнка свету. * [[Таццяна Іванаўна Піскун|Таццяна Піскун]] — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання. *[[Піня Плоткін]] * [[Сяргей Васільевіч Плышэўскі|Сяргей Плышэўскі]] — беларускі хімік-тэхнолаг, кандыдат тэхнічных навук. * [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — беларускі спартсмен (футбол). * [[Валянцін Рыгоравіч Прыешкін|Валянцін Прыешкін]] — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Сяргей Якаўлевіч Прыходзька|Сяргей Прыходзька]] — беларускі фехтавальшчык на шаблях і трэнер. *[[Пудэле]] * [[Генадзь Яўгенавіч Пунінскі|Генадзь Пунінскі]] — матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997). * [[Людміла Леанідаўна Пуцейка|Людміла Пуцейка]] — беларускі мастак. === Р === *[[Мендл Разенгойз]] * [[Аркадзь Залманавіч Рахмілевіч|Аркадзь Рахмілевіч]] — скрыпач, педагог, дырыжор. * [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў|Уладзімір Рубцоў]] — беларускі [[мастак]]-жывапісец. * [[Юрый Герасімавіч Рудзько|Юрый Рудзько]] — беларускі празаік, драматург, нарысіст. * [[Віталь Рымашэўскі]] — беларускі [[палітык]] і грамадскі дзеяч. * [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — беларускі палітык. * [[Дзмітрый Васілевіч Рэкіш|Дзмітрый Рэкіш]] — беларускі футбаліст. * [[Анатоль Іосіфавіч Рэнейскі|Анатоль Рэнейскі]] — беларускі вясляр на каноэ. * [[Віктар Іосіфавіч Рэнейскі|Віктар Рэнейскі]] — беларускі і малдаўскі вясляр на каноэ, трэнер. Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў. === С === * [[Усевалад Паўлавіч Савіч|Усевалад Савіч]] — вучоны ў галіне [[Ліхеналогія|ліхеналогіі]]. * [[Юрый Георгіевіч Сасулін]] (нар. 1936) — расійскі навуковец. * [[Эфраім Севела]] — савецкі і ізраільскі [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], кінарэжысёр. * [[Сергій (Акімаў)]] — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі. * [[Сяргей Сікорскі]] — арганізатар і кіраўнік партызанскага руху ў Беларусі, Герой Савецкага Саюза. * [[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Іосіф Сіманоўскі]] — беларускі бібліятэказнавец, бібліёграф, перакладчык, заслужаны дзеяч культуры БССР. * {{нп5|Эльяху Сімпсан||he|אליהו סימפסון}} * [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Міхаіл Спірыдонаў]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук. * [[Юрый Пятровіч Сядлуха|Юрый Сядлуха]] — беларускі спецыяліст у галіне водазабеспячэння, каналізацыі, будаўнічых сістэм аховы водных рэсурсаў. === Т === * [[Уладзімір Пятровіч Табушаў|Уладзімір Табушаў]] — беларускі графік. * [[Сямён Львовіч Талкачоў|Сямён Талкачоў]] — беларускі піяніст , канцэртмайстар, педагог. * {{нп5|Абрахам Таршыш||he|אברהם תרשיש}} * {{нп5|Ёхевед Траўб||he|יוכבד טראוב}} * [[Валянціна Трыгубовіч]] — беларускі мастацтвазнавец. * [[Іосіф Тункель]] — яўрэйскі пісьменнік-гумарыст. * [[Дзмітрый Турлін]] — беларускі футбаліст. === Ф === * [[Марыя Васільеўна Філончык|Марыя Філончык]] — беларуская баскетбалістка. === Х === * [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] — дзяячка КПЗБ, Герой Савецкага Саюза. * [[Таісія Леанідаўна Хацановіч-Дарбінян|Таісія Хацановіч-Дарбінян]] — беларускі мастак. * [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]] — беларускі футбаліст. * [[Вольга Хілько]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба). === Ц === * [[Віктар Цемушаў]] — беларускі гісторык, [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Міхаіл Яўгенавіч Цікоцкі|Міхась Цікоцкі]] — беларускі мовазнавец, журналіст, заслужаны работнік адукацыі Беларусі, заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі. * [[Таццяна Цырулёва]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Міхаіл Цэйтлін]] — нямецкі спартсмен (шахматы), міжнародны гросмайстар, урач. * {{нп5|Нісан Цялушкін||he|ניסן טלושקין}} === Ч === * [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Шарль Чарняўскі]] — французскі жывапісец, графік. === Ш === * [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова|Ірына Шаўцова]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы. * [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук|Аліна Шаўчук]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), чэмпіёнка Еўропы. * [[Генадзь Барысавіч Шведзік|Генадзь Шведзік]] — беларускі паэт. * {{нп5|Сара Шмуклер||he|שרה שמוקלר}} * [[Аксана Уладзіміраўна Шпак|Аксана Шпак]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Аляксандр Францавіч Шпілеўскі|Аляксандр Шпілеўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Саламон Яфімавіч Шульман|Сол Шульман]] — [[пісьменнік]], [[кінарэжысёр]], сцэнарыст. * [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргей Шыла]] — беларускі мастак-канцэптуаліст, дызайнер, калекцыянер, выканаўца аўтарскай песні. * {{нп5|Эліэзэр Шэйн||he|אליעזר שיין}} * {{нп5|Хаім Шэлі||he|חיים שלי (איש העלייה השנייה)}} * {{нп5|Менахем Шэмі||he|מנחם שמי}} === Э === * [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн]] — рабін і аўтарытэт у яўрэйскім праве === Я === * [[Уладзімір Іванавіч Ярмак|Уладзімір Ярмак]] — Герой Савецкага Саюза, стралок. == Жылі (вучыліся, працавалі) == === А === * [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|Аркадзь Адзінец]] — беларускі мовазнавец. * [[Андрэй Мікалаевіч Арамнаў|Андрэй Арамнаў]] — беларускі спартсмен (цяжкая атлетыка), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзь Аркадзьеў]] — беларускі акцёр, рэжысёр. * [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Сяргей Ахрамееў]] — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза, Герой Савецкага Саюза. === Б === * [[Андрэй Баболя]] — рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Андрэй Віктаравіч Багдановіч|Андрэй Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Браніслава Баскіна]] — савецкая беларуская шашыстка, першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын. * [[Браніслаў Віктаравіч Баеў|Браніслаў Баеў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]] — беларуская актрыса. * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — беларускі рэжысёр, акцёр. * [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава|Святлана Басуматрава]] — беларуская паэтэса. * [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. [[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас.]] * [[Вадзім Іванавіч Болбас|Вадзім Болбас]] — выпускнік [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 16 (1959), [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. === В === * [[Васіль Вітка]] — беларускі [[паэт]], педагог. * [[Ян Віхерт]] — драматург і педагог. * [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Іосіф Воўк-Левановіч]] — беларускі мовазнавец. === Г === * [[Яфім Максімавіч Гаварушка|Яфім Гаварушка]] — беларускі пісьменнік, педагог. *[[Ліпа Гелер]] * [[Пётр Андрэевіч Горскі|Пётр Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне гігіены, доктар медыцыны. * [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямён Домаш]] — беларускі палітычны дзеяч. * [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васіль Дружчыц]] — беларускі гісторык. * [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] — беларускі драматург, заснавальнік нацыянальнага тэатра. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — беларускі архітэктар, матэматык. * [[Алесь Жаўрук]] — беларускі паэт. * [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — беларускі акцёр тэата і кіно, пісьменнік, сцэнарыст, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. === І === * [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог, заслужаная артыстка БССР. === К === * [[Ніна Фёдараўна Калаптур|Ніна Калаптур]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка БССР. * [[Ніна Васілеўна Каменская|Ніна Каменская]] — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Ігнатавіч Кандраценя|Уладзімір Кандраценя]] — беларускі пісьменнік. * [[Міхал Карыцкі]] — вялікалітоўскі паэт, філосаф, педагог. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч|Дзмітрый Кацярыніч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі. * [[Фёдар Конюхаў]] — расійскі падарожнік, мастак, рэлігійны дзеяч, заслужаны майстар спорту СССР (спартыўны турызм). * [[Фёдар Іванавіч Куляшоў|Фёдар Куляшоў]] — беларускі літаратуразнаўца, крытык, доктар філалагічных навук, прафесар. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] — акцёр і рэжысёр, заслужаны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. === Л === * [[Георгій Сцяпанавіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст БССР. * [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак|Уладзімір Лемяшонак]] — беларускі гісторык. * [[Сяргей Ліштван]] — беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1996), заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Міхась Лынькоў]] — беларускі пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі. === М === * [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская|Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса. * [[Георгій Маляўскі]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Валерый Маракоў]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|Уладзімір Марзон]] — беларускі ўрач-хірург, кандыдат медыцынскіх навук, заслужаны дзеяч навукі Беларусі. * [[Пётр Іванавіч Масцераў|Пётр Масцераў]] — беларускі акцёр тэатра, заслужаны артыст БССР. * [[Алег Мінкін]] — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Тамара Міронава]] — беларуская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Аляксей Ненадавец]] — беларускі фалькларыст, доктар філалагічных навук, прафесар. === П === * [[Аляксандр Гіларый Палубінскі]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Ганна Купрыянаўна Панкрат|Ганна Панкрат]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] — беларускі паэт, народны паэт Беларусі. * [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка|Ніна Пятрэнка]] — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. === Р === * [[Ніна Антонаўна Равінская|Ніна Равінская]] — беларуская артыстка аперэты (сапрана), заслужаная артыстка Расіі, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь. === С === * [[Ян Казімір Сапега]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мадэст Сіроцін]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, славуты кулінар. * [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] — беларускі паэт. === Т === * [[Пётр Трызна]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === У === * [[Уладзімір Уладамірскі]] — беларускі акцёр. === Ф === * [[Вячаслаў Рыгоравіч Фаменка|Вячаслаў Фаменка]] — беларускі артыст аперэты (тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — беларускі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Беларусі. === Ц === * [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]] — беларускі кампазітар. === Ш === * [[Віктар Раманавіч Шаўкалюк|Віктар Шаўкалюк]] — беларускі артыст аперэты (лірычны тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]] — беларускі і польскі ваенны дзеяч. * [[Станіслава Браніславаўна Шымусік|Станіслава Шымусік]] — работніца прэса, Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Хвядос Шынклер]] — беларускі пісьменнік. === Я === * [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Лёсы, звязаныя з Бабруйскам == === А === * [[Мікола Аўрамчык]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Антон Аўсянік]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. === Б === * [[Паўлюк Багрым]] — беларускі паэт. * [[Павел Іванавіч Батаў|Павел Батаў]] — савецкі военачальнік. * [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Барыс Бахараў]] — савецкі военачальнік. === В === * [[Уладзіслаў Валовіч]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, гетман польны. === Г === * [[Платон Раманавіч Галавач|Платон Галавач]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] — беларускі археолаг, этнограф, фалькларыст. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — рэлігійны дзеяч Беларусі, архітэктар. === З === * [[Іван Залатарэнка]] — казацкі палкоўнік. === К === * [[Антоні Клімантовіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. === Л === * [[Юрка Лявонны]] — беларускі паэт. === Н === * [[Тэадор Нарбут]] — беларускі гісторык, археолаг, інжынер. === П === * [[Караль Падчашынскі]] — беларускі архітэктар. * [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч. === Т === * [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]] — беларускі архітэктар. * [[Васіль Тышкевіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === Ш === * [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пісьменнік, публіцыст. == Ганаровыя грамадзяне Бабруйска == * [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраславу Еўдакімаву]] ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандру Парфяновічу]] ў 2022 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] 18ffj0d9ra20l35pjjk7nxne26upol8 0 312311 5173204 3026148 2026-07-30T12:46:46Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Дубічы-Царкоўныя (гміна)]] 5173204 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дубічы-Царкоўныя (гміна)]] 14izohy7u1aapr0fp5cfw5ny4f8hbo3 0 316640 5173428 3267488 2026-07-30T23:28:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173428 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Ютросін |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Jutrosin}} |Герб = POL Jutrosin COA.svg |Сцяг = |Статус = [[вяскова-гарадская гміна]] |Павет = Равіцкі |Салецтвы = 18 |Цэнтр = [[Ютросін]] |Заснавана = |Глава = Збігнеў Кашарак |Від главы = [[Бурмістр]] |Мовы = |Насельніцтва = 7139 |Год = 2014 |Шчыльнасць = 62,1 |Плошча = 114,93 |Карта = POL powiat rawicki gmina Jutrosin map.svg |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 3022023 |Тэлефонны код = 65 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = PRA |Сайт = http://www.jutrosin.eu/ |Заўвагі = }} '''Ютро́сін'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Jutrosin}}) — [[вяскова-гарадская гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Равіцкі павет|Равіцкага павета]] [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Ютросін]]е. Плошча гміны складае 114,93 км². Станам на [[2014]] год у гміне Ютросін пражывалі 7139 чалавек, шчыльнасць — 62,1 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 18 [[салецтва]]ў. <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.jutrosin.eu/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303220050/http://www.jutrosin.eu/ |date=3 сакавіка 2016 }} {{Равіцкі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Равіцкага павета]] gbhm3qxwfa8p6izz966nd7b7sbapbdl 0 326972 5173461 4265173 2026-07-31T05:00:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173461 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Ямдэна |Нацыянальная назва = id/Yamdena |Карта = Tanimbar mapa be.png |Пазіцыйная карта = |Краіна = Інданезія |Рэгіён = Малуку |Раён = |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = S |lat_deg = 7 |lat_min = 36 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 131 |lon_min = 25 |lon_sec = 00 |CoordScale = |Плошча = 2981 |Найвышэйшы пункт = 240 |Насельніцтва = 30000 |Год перапісу = |Выява = COLLECTIE TROPENMUSEUM Kampong met paalwoningen en offerplaats op een strand op de Tanimbar-eilanden TMnr 10000872.jpg |Подпіс выявы = Вёска. Фота каля 1910 г. |Катэгорыя на Вікісховішчы = Yamdena }} '''Ямдэ́на''' ({{lang-id|Yamdena}}) — самы вялікі па плошчы [[востраў]] архіпелага [[Танімбар]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Уваходзіць у склад [[Інданезія|Інданезіі]]. Плошча — 2 981 км. Насельніцтва — каля 30 000 чал. == Геаграфія == Востраў Ямдэна месціцца ў заходняй частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] ў 349 км ад [[Востраў Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], у 356 км ад [[Мацярык Аўстралія|Аўстраліі]], у 2 690 км ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы [[Інданезія|Інданезіі]]. Даўжыня з паўднёвага захаду на паўночны ўсход — 114 км. Найбольшая шырыня — 45 км. Падобна іншым [[архіпелаг Танімбар|астравам Танімбар]], Ямдэна ўяўляе паверхню падводнага [[плато]], сфарміраванага [[гразевы вулкан|гразевымі вулканамі]] і [[Арганічныя рэчывы|арганічнымі]] адкладаннямі. Паверхня плоская, з невысокімі ўзвышэннямі каля ўзбярэжжаў і нізінамі ў цэнтральнай частцы. Найвышэйшы пункт — 240 м. На Ямдэне шмат [[рака|рэк]] і [[возера|азёр]]. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]] [[мусон]]ны. Сярэднегадавая тэмпература трымаецца каля +27,2°C. З [[май|мая]] да [[лістапад]]а цягнецца сухі сезон. У [[жнівень|жніўні]] сярэдняя колькасць ападкаў паніжаецца да 49 мм. У астатнія месяцы вельмі вільготна. У [[студзень|студзені]] сярэдняя колькасць ападкаў дасягае 354 мм. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 2344 мм. == Прырода == Значную частку вострава пакрываюць трапічныя [[лес|лясы]]. [[Флора]] характэрная для паўднёвага [[меланезія|меланезійскага]] рэгіёна з перавагай [[мацярык Аўстралія|аўстралійскіх]] відаў. На Ямдэне шмат [[птушкі|птушак]], сярод якіх сустракаюцца рэдкія аўтахтонныя віды. У [[1971]] г. урад [[Інданезія|Інданезіі]] стварыў на востраве запаведнік агульнай плошчай 72 000 га. Аднак з 1990-ых гг. вядзецца планавая здабыча [[драўніна|драўніны]], што выклікае незадаволенасць мясцовага насельніцтва. == Гісторыя == Востраў быў населены [[аўстранезійцы|аўстранезійцамі]] каля 2 - 3 тысяч гадоў таму. Тут сфарміравалася 5 асобных [[этнас|этнічных]] груп, кожная з якіх размаўляе на асобнай [[мова|мове]]. Шырока распаўсюджаны [[мегаліты|мегалітычныя]] пабудовы ў форме марскіх [[судна]]ў. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. востраў далучаны да [[Нідэрланды|галандскіх]] [[калонія|калоній]]. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. значная частка [[абарыгены|абарыгенаў]] прыняла [[хрысціянства]]. З [[1950]] г. у складзе [[Інданезія|Інданезіі]]. == Спасылкі == {{commons|Category:Yamdena}} * [http://www.east-indonesia.info/regions/maluku-travel-information-yamdena.html Yamdena: The Center of the Tanimbars] * [http://www.earthaction.org/end-yamdena-logging.html END LOGGING ON YAMDENA ISLAND, INDONESIA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805174803/http://www.earthaction.org/end-yamdena-logging.html |date=5 жніўня 2016 }} * [http://dxnews.com/yb4ir-8-yamdena-tanimbar/ YB4IR/8 Yamdena Island Tanimbar Islands] * [http://www.bandaarcgeophysics.co.uk/data-sources/Thesis-kaye.pdf Stephen Joseph Kaye, THE STRUCTURE OF EASTERN INDONESIA: AN APPROACH VIA GRAVITY AND OTHER GEOPHYSICAL METHODS] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна|Ямдэна]] [[Катэгорыя:Астравы Інданезіі|Ямдэна]] qaf4wnsl1atqmj8bpomin6n35jv5waz 0 327597 5173276 5104025 2026-07-30T14:24:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173276 wikitext text/x-wiki {{Храм | Тып храма = | Беларуская назва = {{PAGENAME}} | Арыгінальная назва = | Выява = Etchmiadzin Cathedral view.jpg | Подпіс выявы = Эчміядзінскі кафедральны сабор | Шырыня выявы = | Сучасны статус = | Краіна = Арменія | Назва месцазнаходжання = | Месцазнаходжанне = | lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 9 |lat_sec = 41.85 | lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 17 |lon_sec = 26.49 | Region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Благачынне = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = | Аўтар праекта = | Архітэктар = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першая згадка = | Заснаванне = | Храмавае свята = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = | Заканчэнне будаўніцтва = | Прыдзелы = | Рэліквіі = | Стан = | Сайт = | Commons = | Устаўка = {{ЮНЕСКА | Афіцыйная назва = Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots | Назва = Кафедральны сабор і цэрквы Эчміадзіна і археалагічны помнік Звартноц | Тып = Культурны | Крытэрыі = ii, iii | ID = 1011 | Рэгіён = Еўропа і Паўночная Амерыка | Уключэнне = 2000 | Пашырэнні = | У небяспецы = }}}} '''Эчміядзінскі кафедральны сабор''' ({{lang-hy|Էջմիածնի Մայր Տաճար}}, ад [[Грабар|ст.-арм.]] Էջ Միածինն [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ɛːʤ miɑʦʼinn]]] — «Сашэсце Адзінароднага»{{sfn|Мнацаканян|1987|с=147}}) — галоўны храм [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]], прастол [[Каталікос усіх армян|Вярхоўнага Патрыярха Каталікоса Усіх Армян]] у 303—484 гг., і зноў з 1441 года. Размешчаны ў горадзе [[Вагаршапат|Вагаршапаце]] [[Армавірская вобласць|Армавірскае вобласці]] [[Арменія|Арменіі]]. З 2000 года ўваходзіць у спіс [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Арменіі|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Узведзены ў IV—V стагоддзях сабор лічыцца адным з самых старажытных хрысціянскіх храмаў у свеце. За ўсю сваю гісторыю ён зведаў мноства рэканструкцый. Першапачаткова, як і іншыя храмы, ён уяўляў сабой прамавугольны будынак, але пазней быў перабудаваны ў цэнтральна-купальны сабор. З часам будынак дапоўніўся [[званіца]]й, [[ратонда]]мі, [[рызніца]]й і іншымі пабудовамі. == Гісторыя == [[Файл:Etchmiadzin Cathedral Gregory the Illuminator relief.jpg|thumb|left|220px|Рэльефная выява [[Грыгорый Асветнік|Грыгорыя Асветніка]] на заходняй званіцы сабора (1650-я гг.)]] Будаўніцтва сабора звязана з іменем цара [[Трдат III|Трдата III]] і [[каталікос]]а святога Грыгорыя Асветніка. Паводле падання, Трдат III загадаў закідаць камянямі 35 сясцёр-манашак, пасля чаго звар’яцеў. Адзін са зняволеных [[Хрысціяне|хрысціян]] па імені Грыгорый (які стаў вядомым пад імем [[Грыгорый Асветнік]]) вылечыў яго і звярнуў у хрысціянства, пасля чаго прыкладу свайго кіраўніка рушыла ўслед усё насельніцтва Арменіі. Месца ж для храма было паказана Грыгорыю Асветніку самім [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], адкуль і паходзіць назва. Раней жа тут праводзіліся [[язычніцтва|язычніцкія абрады]] і пакланенні мясцовым багам. Эчміядзінскі сабор будаваўся не адно стагоддзе. Першапачаткова Сабор быў пабудаваны з дрэва ў форме [[базіліка|базілікі]]. Але ўжо ў V стагоддзі быў перабудаваны, яму была нададзена крыжападобная форма, увянчаная купалам. У VII стагоддзі Сабор быў перабудаваны ў камені. У XVII стагоддзі над саборам узвялі новы сучасны купал і трох’ярусную [[званіца|званіцу]]. У XVIII стагоддзі з трох бакоў Сабора былі ўзведзены шасцікалонныя [[ратонда|ратонды]]. У ХХ стагоддзі была ажыццёўлена грунтоўная рэстаўрацыя. Былі ўмацаваны калоны і аркі, якія падтрымліваюць купал, а сам купал быў абліцаваны [[свінец|свінцом]]. З [[мармур]]у быў пабудаваны новы алтар. Мармурам была выкладзена і падлога царквы. Былі абноўлены і дапоўнены роспісы ўнутры храма. == Галерэя == <center> <gallery caption="" widths="170px" heights="140px"> Файл:Etchmiadzin cathedral.jpg|Будынак сабора Файл:Echmiatsin entry cathedral.jpg|Уваход Файл:Ejmiadzin indoor1.jpg|Інтэр’ер Файл:Ejmiadzin indoor2.jpg|Інтэр’ер Файл:Echmiatsin altair.jpg|Алтар Файл:Etchmiadzin cupola.jpg|Фрэскі </gallery> </center> == Гл. таксама == * [[Эчміядзінскі манастыр]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Казарян А. Ю. Кафедральный собор Сурб Эчмиадзин и восточнохристианское зодчество IV—VII веков. Москва: Locus Standi, 2007. 216 с., ч/б и цвет. илл. в тексте. ISBN 978-5-94428-041-1. * {{cite journal|last=Мнацаканян|first=Степан|title=Вопросы формирования Эчмиадзинского кафедрала в контексте эволюции крестовокупольных систем|journal=Պատմա-բանասիրական հանդես [Patma-Banasirakan Handes]|date=1987|issue=1|pp=147–158|url=http://hpj.asj-oa.am/4645/|publisher=Armenian Academy of Sciences|location=Yerevan|language=ru|issn=0135-0536|accessdate=22 мая 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714143032/http://hpj.asj-oa.am/4645/|archivedate=14 ліпеня 2014|url-status=dead}} == Спасылкі == * [http://www.grand-arch.ru/echmiadzin.html Кафедральный собор Сурб Эчмиадзин и восточнохристианское зодчество IV—VII веков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160112123313/http://grand-arch.ru/echmiadzin.html |date=12 студзеня 2016 }} // Grand Architect {{ref-ru}} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=2=ba=1====baz0001 St Etchmiadzin at Armenica.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927183037/http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=2=ba=1====baz0001 |date=27 верасня 2011 }} * [http://www.armenianchurch.org Official Website of the Mother See of Holy Etchmiadzin] * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=1011 UNESCO World Heritage Site profile] * [http://www.ne.jp/asahi/arc/ind/chugai/12_vagarshapat/vagar_eng.htm Surp Echmiadzin and other Churches in Vagharshapat]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.press.uchicago.edu/Images/Chicago/hewsen255.html The Monastery of Ejmiatsin, c. 1660, c. 1890, c. 1990] {{Сусветная спадчына ў Арменіі}} {{Армянскія цэрквы і манастыры}} [[Катэгорыя:Вагаршапат]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Арменіі]] 9k4dj8gkyh9yaiyugkdraw6blmxkvti 4 336791 5173740 5172627 2026-07-31T11:06:23Z ~2026-42500-92 171932 5173740 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == February 2026 (Aquarius), Vienna == https://ibb.co/hJY2SsNF https://ibb.co/wr09zWh9 https://ibb.co/BRRJvSM https://ibb.co/KpHTLwmn https://ibb.co/cSQc2gpz https://ibb.co/mrD6L1CL https://ibb.co/GvZGjyZC https://ibb.co/ZRgZ5JxQ https://ibb.co/2174ZT6S https://ibb.co/rGbktdHH https://ibb.co/KzsmNFMP https://ibb.co/TSKZL1M https://ibb.co/jkc7dTx9 https://ibb.co/WvSqyqR2 https://ibb.co/Rp4Sryvr https://ibb.co/qHyK5zm https://ibb.co/S70kffms https://ibb.co/Fbxq98zf https://ibb.co/KgvGChc https://ibb.co/pjr4Yrq6 https://ibb.co/84D0BPS0 https://ibb.co/Mwjhb02 https://ibb.co/HDn5b2x0 https://ibb.co/G4RgmhyL https://ibb.co/F4BZxrwF https://ibb.co/hF5T6bc0 https://ibb.co/KzjFJGnm https://ibb.co/cS4gXw1M https://ibb.co/cS4gXw1M https://ibb.co/KzjFJGnm https://ibb.co/Fbxq98zf https://ibb.co/JFMW867F https://ibb.co/rfQM1VDc https://ibb.co/tM9bgWfR https://ibb.co/CKZ0PTkD https://ibb.co/kgDhttv0 https://ibb.co/x01Wmyx https://ibb.co/4wF29fRr https://ibb.co/Y7z1rnYV https://ibb.co/TDFf7vcJ https://ibb.co/yBQJkW2z https://ibb.co/FqcVL8P4 5dvp3iuhsri6fvb8biwhxxox1azqp7d 5173742 5173740 2026-07-31T11:07:16Z ~2026-42500-92 171932 5173742 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 0 341110 5173176 4921774 2026-07-30T12:11:56Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5173176 wikitext text/x-wiki '''Касцюк''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Вольга Касцюк]] — беларуская паэтэса. * [[Дзяніс Валянцінавіч Касцюк]] — украінскі шашэйны велагоншчык. * [[Ігар Уладзіміравіч Касцюк]] — украінскі футбаліст. * [[Марта Алегаўна Касцюк]] (нар. 2002) — украінская тэнісістка. * [[Мечыслаў Браніслававіч Касцюк]] (нар. 1952) — беларускі палітык. * [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк]] (1942—2019) — беларускі гісторык. * [[Платон Рыгоравіч Касцюк]] (1924—2010) — біяхімік і біяфізік. * [[Самуіл Сямёнавіч Касцюк]] — савецкі беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Сяргей Віктаравіч Касцюк]] (нар. 1977) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне высокамалекулярных злучэнняў. * [[Уладзімір Андрэевіч Касцюк]] (нар. 1952) — беларускі фізіёлаг. {{спіс цёзак2}} nmjgd5760qmk6i4wb67mhodf8g2fc6v 0 341362 5173353 5104175 2026-07-30T17:49:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173353 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дурэйка}} {{Баскетбаліст}} '''Юлія Сяргееўна Ры́цікава''', па нараджэнні '''Дурэ́йка''' (нар. [[8 верасня]] [[1986]], [[Смаргонь]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[баскетбалістка]]. Атакуючы абаронца / лёгкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка Смаргонскай СДзЮШАР №1. Першы тренер — Жанна Васільеўна Грэхава. Навучалася ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім вучылішчы алімпійскага рэзерву]] ў Мінску пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=8 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908073744/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Выступала за клубы Беларусі, Расіі і Польшчы. Неаднаразовая пераможца чэмпіянату і Кубка Беларусі, чэмпіёнка рэгулярнага сезона Poland-PLKK-2009/10, бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2010/2011|Балтыйскай лігі 2010/11]], пераможца [[Кубак Еўропы ФІБА (жанчыны) 2011/2012|Кубка Еўропы 2011/12]], чэмпіёнка [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2020/2021|Еўрапейскай лігі 2020/21]]. Выступала ў зборных [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2001), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2003—2004) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2006)<ref>[https://web.archive.org/web/20210604115005/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%8E/ Юлия Рытикова]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночую зборную Беларусі]] ў 2004—2022 гадах. Увайшла ў склад беларускай каманды на [[Алімпійскія гульні 2016|Алімпійскіх гульнях 2016]] у [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. == Кар’ера == * 2001—2004 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РВАР (Мінск)]] * 2004—2005 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2005—2007 — [[Надзежда Арэнбург|Надзежда (Арэнбург, Расія)]] * 2005—2008 — Надзежда-2 (Арэнбург, Расія) * 2008—2009 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] * 2009—2010 — [[Гожаў (жаночы баскетбольны клуб)|Гожаў (Гожаў-Велькапольскі, Польшча)]] * 2010—2011 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2011—2012 — [[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама (Курск, Расія)]] * 2012—2014 — ''пропуск сезонаў'' (''дэкрэтны адпачынак'') * 2014—2017 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2017—2019 — [[Гожаў (жаночы баскетбольны клуб)|Гожаў (Гожаў-Велькапольскі, Польшча)]] * 2019—2022 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2022—2023 — ''пропуск сезону'' (''дэкрэтны адпачынак'') * 2023—2025 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Польшчы па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Польшчы]] (2): [[Чэмпіянат Польшчы па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Польшчы па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (6): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Еўропы ФІБА (жанчыны)|Кубка Еўропы ФІБА]] (1): [[Кубак Кубак Еўропы ФІБА (жанчыны) 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2010/2011|2010/2011]]. == Сям’я == 16 ліпеня 2011 года выйшла замуж за Аляксея Рыцікава. У 2013, 2023 і 2025 гадах нарадзіла трох сыноў<ref>[https://betnews.by/yuliya-rytikova-stala-mnogodetnoj-mamoj/ ЮЛИЯ РЫТИКОВА СТАЛА МНОГОДЕТНОЙ МАМОЙ]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/136306?apiUrl=https://org.infobasket.su&compId=7009&lang=ru Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928100948/https://russiabasket.ru/players/136306?apiUrl=https://org.infobasket.su&compId=7009&lang=ru |date=28 верасня 2023 }} * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q//pid/38755/_//players.html Профіль на сайце fiba.com] * [http://www.fiba.com/pages/eng/fe/10/fwc/women/player/p/eid/4730/pid/38755/sid/4730/tid/2186/accumulated-statistics.html Профіль на Fiba.com]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.teamID_96854.compID_jr6ZiXqeGhMBtfq1yxqV83.season_2010.roundID_7049.playerID_38755.html Профіль на Fibaeurope.com] * [http://www.eurobasket.com/player.asp?Cntry=BLR&PlayerID=86497&AmNotSure=1 Профіль на Eurobasket.com] * [http://www.sports.ru/tribuna/blogs/dinamokursk/210353.html Пачаткоўцы сезона 2011/2012 ] {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце свету 2010}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2011}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2016}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рыцікава Юлія Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гарызонта» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Бярэзіны» Барысаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Дынама» Курск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Гожаў»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Надзежды» Арэнбург]] 4sdvlhyi6g9b9xmbv56su13t9uknehu 0 344075 5173430 4468822 2026-07-31T00:03:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173430 wikitext text/x-wiki '''Яблычнае пюрэ''' — [[пюрэ]] з [[Яблык|яблыкаў]]. [[Файл:Applesauce.jpg|міні|Яблычнае пюрэ]] Для падрыхтоўкі пюрэ яблыкі спачатку чысцяць ад асяродку і разразаюць на кавалкі, потым вараць з даданнем [[Цукар|цукру]] і [[Карычнае дрэва|карыцы]]. У залежнасці ад сорта яблыкаў пюрэ атрымліваецца рознай кансістэнцыі і колеру, ад жоўтага да ружовага. Значны ўплыў на колер пюрэ аказвае выкарыстанне лупіны яблыкаў. Яблычнае пюрэ выкарыстоўваецца ў якасці паўфабрыката для кандытарскай прамысловасці, у прыватнасці пры вытворчасці [[Зефір (кулінарыя)|зефіру]] і пасцілы, таксама яго выкарыстоўваюць як [[дэсерт]] або дадаюць да такіх страў, як [[дранікі]] або нават да [[мяса]]. == Гл. таксама == * [[Яблычны хрэн]] == Спасылкі == * [http://www.eda-server.ru/cook-book/desert/frukty-yagody/st00061.htm Падрыхтоўка яблычнага пюрэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192123/http://www.eda-server.ru/cook-book/desert/frukty-yagody/st00061.htm |date=4 сакавіка 2016 }} {{Яблыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стравы з яблык]] h7tjlxa72jo12l3j4ho95wvun7hzwfl 0 347003 5173341 5171985 2026-07-30T17:20:02Z ~2026-42246-04 171916 5173341 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW F30 | фота = 2012_BMW_328i_sedan_--_2012_DC_1.JPG | сегмент = D | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2012|2019}} | папярэднік = [[BMW E90]], [[BMW E92]] | пераемнік = [[BMW G20]] | заводы = {{Сцягафікацыя|ФРГ}}<br/>{{Сцягафікацыя|Мексіка}}<br/>{{Сцягафікацыя|Індыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Тайланд}}<br/>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<br/>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<br/>{{Сцягафікацыя|ПАР}}<br/>{{Сцягафікацыя|Малайзія}} | тып кузава = {{Тып кузава|Купэ|2|4}}<br/>{{Тып кузава|Седан|4|5}}<br/>{{Тып кузава|Кабрыялет|2|4}}<br/>{{Тып кузава|Універсал|4|5}}<br />{{Тып кузава|Хэтчбэк|5|5}} | Колавая формула = 4×2, 4×4 | колавая база = 2810 | даўжыня = 4624 | шырыня = 1811 мм (2031 мм — з люстэркамі) | вышыня = 1429 | маса = 1505 кг (328i) <br /> 1585 кг (335i) <br /> 1495 кг (320d) | поўная маса = 1980 кг (328i) <br /> 2060 кг (335i) <br /> 1970 кг (320d) | каляіна пярэдняя = 1543 | каляіна задняя = 1583 | клірэнс = | грузападымальнасць = 550 | аб'ём бака = 60 л | дызайнер = | вікісховішча = BMW F30 | рухавік = | кпп = 6-хутк. [[МКПП]] <br /> 8-хутк. [[АКПП]] }} '''BMW F30''' — аўтамабільная платформа ('''F30''' — седан), на якой пабудавана шостае пакаленне [[BMW 3|BMW 3 серыі]]. Змяніла папярэднюю [[BMW E90]]. Была прадстаўлена кампаніяй [[14 кастрычніка]] [[2011]] года ў [[Мюнхен]]е. Продаж пачаўся [[11 лютага]] [[2012]] года. == Мадэльны шэраг == * '''F30''' — першая мадэль з гэтай серыі, чатырохдзверны [[седан]], які выпускаўся з кастрычніка 2011 года і ёсьць часткай доўгай лінейкі сэданаў «BMW», у тым ліку [[Stanley Steamer|1922 Stanley Steamer 4-door trunk back sedan]], [[Willys|1923 Willys-Knight 3-Door Trunkback Coupé]], [[Dort Motor Car Company|1924 Dort Six Three-Door Trunkback Coupé]], [[Hupmobile|1925 Hupmobile Model R 4-Door 5-Passenger Club Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Packard|1926 Packard Six 4-Door 5-Passenger Club Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Packard Eight|1928 Packard 443 Standard Eight 4-Door 5-Passenger Club Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Packard Eight|1929 Packard 640 Custom Eight 4-Door 5-Passenger Club Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Packard Eight|1930 Packard Custom Eight 740 4-Door 5-Passenger Club Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Packard Eight|1931 Packard Custom Eight 740 4-Door 5-Passenger Trunkback Club Sedan]], [[Packard Eight|1932 Packard Eight 4-Door 5-Passenger Club Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Packard|1933 Packard V12 Trunkback Club Sedan]], [[Packard|1934 Packard Super Eight Model 1104 Trunkback Club Sedan]], [[Daimler Fifteen|1935–1937 Daimler Fifteen 4-door "4-light" sports saloon]], [[Daimler Fifteen|1937–1940 Daimler New Fifteen 4-door 4-light sports saloon by Daimler]], [[Morris Oxford MO|1948-1952 Morris Oxford MO 4-door saloon]], [[Morris Oxford MO|1953-1954 Morris Oxford MO 4-door saloon]], [[Morris Oxford Series II|Morris Oxford Series II 4-door saloon]], [[Morris Oxford Series III|Morris Oxford Series III 4-door saloon]], [[Morris Oxford Farina#Oxford Series V (1959-1961)|Morris Oxford Series V 4-door saloon]], [[Morris Oxford Farina#Oxford Series VI (1961-1971)Morris Oxford Series VI 4-door saloon]], [[BMW E12|1972-1976 BMW E12 4-door sedan]], [[BMW E12|1977-1980 BMW E12 4-door sedan]], [[BMW E30|1982-1985 BMW E30 4-door sedan]], [[BMW E30|1985-1987 BMW E30 4-door sedan]], [[BMW E30|1988-1991 BMW E30 4-door sedan]], [[BMW E36|1990-1995 BMW E36 4-door sedan]], [[BMW E36|1996–1998 BMW E36 4-door sedan]], [[BMW E46|1999-2001 BMW E46 4-door sedan]], [[BMW E46|2001-2005 BMW E46 4-door sedan]], [[BMW E90|2005-2008 BMW E90 4-door sedan]], і [[BMW E90|2008–2010 BMW E90 4-door sedan]]. * '''F31''' — [[Універсал (кузаў)|універсал]], выпускаўся з мая 2012 года. * '''[[BMW F34|F34]]''' — [[Хэтчбэк|Gran Turismo]], мадэль са спусцістым дахам, якая аб’ядноўвае седан і ўніверсал, выпускалася з сакавіка 2013 года. * '''F35''' — падоўжаная версія, выпускаецца з ліпеня 2012 года для продажу ў [[Кітай|Кітаі]]. * '''F32, F33, F36''' — гэтыя мадэлі для павышэння прэстыжнасці былі выведзеныя з серыі BMW 3 і змешчаны ў спецыяльна створаную для іх серыю [[BMW 4]]. F32 — [[Купэ (кузаў)|купэ]], F33 — [[кабрыялет]], F36 — чатырохдзвернае купэ. == Адрозненні ад E90 == Кузаў новага [[BMW]] стаў на 93 мм даўжэй, на 6 мм шырэй (на 42 мм з люстэркамі) і на 8 мм вышэй свайго папярэдніка [[BMW E90]]. Колавая база павялічылася на 50 мм. Аб’ём багажніка павялічыўся на 50 літраў. Цана машыны таксама вырасла: у Германіі BMW 320d па стане на 2011 год каштавала ад 35 350 еўра (на 1 050 еўра даражэй за ранейшую), 335i — ад 43 600 еўра (+ 450 еўра)<ref>[http://www.autoreview.ru/_archive/section/detail.php?ELEMENT_ID=120019&SECTION_ID=5216 Прэм’ера новага BMW 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120322035144/http://www.autoreview.ru/_archive/section/detail.php?ELEMENT_ID=120019&SECTION_ID=5216 |date=22 сакавіка 2012 }}</ref>. Новае пакаленне ўпершыню пазбавілася атмасферных матораў, усе рухавікі цяпер будуць турбіраванымі. Нягледзячы на тое, што аўтамабілі новага пакалення сталі больш, яны адначасова сталі лягчэй папярэдніка. Новы 328i мае тую жа вагу, што і папярэдні 325i, а 335i на 40 кг лягчэй ранейшага 335i. == Дызайн == Шостае пакаленне 3 серыі ў кузаве седан з’яўляецца бестселерам аўтамабіляў прэміум класа. Шырокія заднія ліхтары і нізкі дах надае новай мадэлі больш спартыўны выгляд. Экстэр’ер стаў падобны на традыцыйны класічны стыль BMW канца 90-х гадоў — 3-й серыі (E46) і 5-й серыі ([[BMW E39|Е39]]). Невялікі ВК-дысплей выступае з прыборнай панэлі, драўляныя і алюмініевыя ўстаўкі на дзвярной ручцы, трохкутная кансоль і мінімальная колькасць кнопак на прыборнай панэлі. Падшклянкі вярнуліся ў цэнтр і схаваныя пад пластыкавым адсекам. Кампанентная акустыка стала значна больш прыкметнай. «Спорт Лайн» мае ярка-чырвоныя швы на дзвярной панэлі, сядзеннях і рулявым коле, як на M3. Існуе таксама аздабленне пад чырвоны металік, якое ахоплівае ўсю прыборную панэль. === Каляровыя рашэнні кузава === Універсальныя колеры {| border="0" cellpadding="8" cellspacing="2" style="text-align:center; line-height:1em" | style="height:50px; width:8em; background-color:#F5F5F5" | Альпійскі белы | style="width:8em;background-color:#000000;color:#FFFFFF" | Чорны<br /> (з 03/2012) |} Колеры з эфектам металік {| border="0" cellpadding="8" cellspacing="2" style="text-align:center; line-height:1em" | style="height:50px;width:8em;background-color:#F5F5F5" | Белы мінерал <br /> (з 03/2012) | style="width:8em;background-color:#D3D7D9" | Серабрысты | style="width:8em;background-color:#000000;color:#FFFFFF" | Чорны сапфір | style="width:8em;background-color:#38312C;color:#FFFFFF" | Гавана | style="width:8em;background-color:#374149;color:#FFFFFF" | Шэры мінерал |- | style="height:50px;width:8em;background-color:#81171C;color:#FFFFFF" | Чырвоны Мельбурн | style="width:8em;background-color:#0F1A3B;color:#FFFFFF" | Блакітны імперыял | style="width:8em;background-color:#493932;color:#FFFFFF" | Пеністы бронзавы <br /> (з 03/2012) | style="width:8em;background-color:#899CAE;color:#FFFFFF" | Liquid Blue <br /> (03/2012 — 07/2015) | style="width:8em;background-color:#2656C8;color:#FFFFFF" | Estoril Blue <br /> (Спортпакет М) <br /> (з 07/2012) |} Індывідуальныя {| border="0" cellpadding="8" cellspacing="2" style="text-align:center; line-height:1em" | style="height:50px;width:8em;background-color:#23231E;color:#FFFFFF" | Чорны металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#D3D3C8" | Месяцавы камень металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#1C3864;color:#FFFFFF" | Сіні танзаніт металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#F5F5F5" | Дымчаты тапаз металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#F5F5F5" | Брыльянтавы белы металік <br /> (з 07/2012) |} === Sport Line === Экстэр’ер: 17-цалёвыя колы, глянцавы чорны паветразаборнік і рашотка радыятара, чорныя вонкавыя люстэркі задняга выгляду, спартыўная падвеска, чорны хром на выхлапной трубе. Інтэр’ер: спартыўныя парогі, спартыўны руль, абабіты скурай з чырвонай эксклюзіўнай паласой, спартыўныя сядзенні з эксклюзіўнай чырвонай устаўкай, на выбар глянцавае чорнае або алюмініевае унутранае аздабленне з акцэнтам на чырвоны або чорны колер, ручка каробкі перадач з эксклюзіўнымі колерамі, хромавыя кольцы вакол кнопак клімату і радыё на панэлі кіравання, прыборная панэль з чырвонай падсветкай. === Modern Line === Экстэр’ер: 17-цалёвыя колы, дэкаратыўны матавы хром на рашотцы радыятара і выхлапной трубе. Інтэр’ер: больш сучасныя парогі, скураное спартыўнае рулявое кола ў эксклюзіўных яркіх колерах, скураная абіўка сядзенняў, алюмініевыя і драўляныя ўстаўкі з хромам, прыборная панэль у яркіх колерах (а таксама ў камбінацыі з чорнай скураной абіўкай), хромавыя кольцы вакол кнопак клімату і радыё на панэлі кіравання. === Luxury Line === Экстэр’ер: 17-цалёвыя колы, храмаваная рашотка радыятара і выхлапная труба. Інтэр’ер: раскошныя парогі, спартыўны руль, абабіты скурай, скураная абіўка з эксклюзіўнымі палосамі, драўляныя ўстаўкі з хромам, панэль у карычневым колеры (у спалучэнні з карычневай абіўкай сядзенняў), хромавыя кольцы вакол кнопак клімату і радыё на панэлі кіравання, цэнтральная кансоль пад хром. == Характарыстыкі == '''Седан з бензінавым маторам''' {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" | ! 316i ! 320i Efficient Dynamics ! 318i ! colspan="2" |320i ! 328i ! 330i ! 335i ! 340i |- | style="text-align:left" |'''Гады выпуску''' | colspan="2" | 11/2012-05/2015 | з 05/2015 | з 02/2012 | з 07/2015 | 10/2011—07/2015 | з 05/2015 | 10/2011—05/2015 | з 05/2015 |- | style="text-align:left" |'''Рухавік''' | colspan="2" |TwinPower-Turbo,<br /> R4, ІСПП, Valvetronic | colspan="1" |TwinPower-Turbo, R3, ІСПП, Val. | colspan="4" |TwinPower-Turbo,<br /> R4, ІСПП, Valvetronic | colspan="2" |TwinPower-Turbo,<br /> R6, ІСПП, Valvetronic |- | style="text-align:left" |'''Тып рухавіка''' | colspan="2" |[[BMW N13|N13]]B16 | colspan="1" |[[BMW B38|B38]]B15 |[[BMW N20|N20]]B20 |[[BMW B48|B48B20]] |[[BMW N20|N20]]B20 |[[BMW B48|B48]]B20 |[[BMW N55|N55]]B30 |[[BMW B58|B58]]B30 |- | style="text-align:left" |'''Аб’ём''' | colspan="2" |1598 см³ |1499 см³ |1997 см³ |1998 см³ |1997 см³ |1998 см³ |2979 см³ |2998 см³ |- | style="text-align:left" |'''Макс. магутнасць''' '''пры аб/хв.''' |100 кВт (136 к.с.)<br /> 4400—6450 |125 кВт (170 к.с.)<br /> 4800—6450 |100 кВт (136 к.с.)<br /> 4400—6000 |135 кВт (184 к.с.)<br /> 5000 |135 кВт (184 к.с.)<br /> 5000—6500 |180 кВт (245 к.с.)<br /> 5000—6500 |185 кВт (252 к.с.)<br /> 5200—6500 |225 кВт (306 к.с.)<br /> 5800—6400 |240 кВт (326 к.с.)<br /> 5500—6500 |- | style="text-align:left" |'''Круцільны момант пры аб/хв.''' |220 Н·м<br /> 1350—4300 |250 Н·м<br /> 1500—4500 |220 Н·м<br /> 1250—4300 |270 Н·м<br /> 1250—4500 |290 Н·м<br /> 1350—4250 |350 Н·м<br /> 1250—4800 |350 Н·м<br /> 1450—4800 |400 Н·м<br /> 1200—5000 |450 Н·м<br /> 1380—5000 |- | style="text-align:left" |'''Трансмісія''' | colspan="9" |серыйна механічная 6-ступеньчатая (опцыя 8-ступ. аўтамат ці 8-ступ. спорт-аўтамат) |- | style="text-align:left" |'''Прывад''' | colspan="3" | задні | colspan="6" | задні ці апцыянальна поўны (xDrive) |- | style="text-align:left" |'''Паскарэнне''' <br /> '''0-100 км/г у сек''' | 8,9 [9,1] | 7,6 | 8,9 [9,1] | 7,3 [7,6] | 7,2 [7,3] | 6,1 [5,9] | 5,9 [5,8] | 5,5 [5,2]<br /> (5,3 [5,0]) | 5,2 [5,1]<br /> (5,2 [4,9]) |- | style="text-align:left" |'''Макс. хуткасць, км/г''' | 210 | 230 | 210 | 235 [233] | 235 [235] | colspan="4" | 250 [250] |- | style="text-align:left" |'''Расход паліва камб.''' '''у л / 100 км''' |5,8-5,9 [5,8-5,9] |5,3 [5,4] |5,5—5,1 [5,4-5,0] |6,1—6,3 [5,9-6,0]<br /> (6,5-6,8 [6,4-6,8]) |5,5-5,9 [5,3-5,8]<br /> (6,4—6,8 [5,7-6,1]) |6,4 [6,3]<br /> (6,9 [6,7]) |6,1—6,5 [5,5-5,8]<br /> ([5,9-6,2]) |7,9 [7,2]<br /> (8,2 [7,6]) |7,7—7,4 [6,8-6,5]<br /> (7,9—7,7 [7,3-6,9]) |- | style="text-align:left" |'''Эмісія CO₂<br />''' '''у г/км''' |134—137 [134-137] |124 [127] |129-119 [126-116] |144—147 [138-141]<br /> (152—159 [149-158]) |128-138 [124-134]<br /> (149—159 [132-142]) |149 [147]<br /> (162 [157]) |143-151[129-136]<br /> ([138-144]) |186 [169]<br /> (193 [178]) |179-172 [159-152]<br /> (185—179 [169-162]) |- | style="text-align:left" |'''Норма выхлапу''' | colspan="2" |Euro 5 |Euro 6 |Euro 5 |Euro 6 |Euro 5 |Euro 6 |Euro 5 |Euro 6 |- | style="text-align:left" |'''Ёмістасць бака, л''' | colspan="9" |60 |} * Даныя ў [ ] дужках сапраўдныя для АКП. * Даныя ў () дужках сапраўдныя для поўнага прывада xDrive. '''Седан з дызельным маторам''' {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" | ! colspan="2" |316d ! 318d ! 320d Eff. Dynamics ! 320d<br /> (328d США) ! 325d ! 330d ! 335d |- | style="text-align:left;" |'''Гады выпуску''' |02/2012-03/2015 |з 03/2015 |з 02/2012 | з 10/2011 | з 10/2011 | з 04/2013 | з 07/2012 | з 07/2013 |- | style="text-align:left" |'''Рухавік''' | colspan="5" |R4, турба, Common-Rail | R4, 2-х ступ. турба, Common-Rail | R6, турба,<br /> Common-Rail | R6, 2-х ступ. турба, Common-Rail |- | style="text-align:left" |'''Тып рухавіка''' | colspan="6" | [[BMW N47|N47]]D20 | colspan="2" | [[BMW N57|N57]]D30 |- | style="text-align:left" |'''Аб’ём''' | colspan="6" |1995 см³ | colspan="2" |2993 см³ |- | style="text-align:left" |'''Макс. магутнасць'''<br /> '''пры аб/хв.''' | colspan="2" |85 кВт<br /> (116 к.с.)&nbsp;4000 |105 кВт<br /> (143 к.с.)&nbsp;4000 |120 кВт<br /> (163 к.с.)&nbsp;4000 |135 кВт<br /> (184 к.с.)&nbsp;4000 |160 кВт<br /> (218 к.с.)&nbsp;4400 |190 кВт<br /> (258 к.с.)&nbsp;4000 |230 кВт<br /> (313 к.с.)&nbsp;4400 |- | style="text-align:left" |'''Круцільны момант пры аб/хв''' |260 Н·м<br /> 1750—2500 |270 Н·м<br /> 1250—2750 |320 Н·м<br /> 1750—2500 | colspan="2" |380 Н·м<br /> 1750—2750 |450 Н·м<br /> 1500—2500 |560 Н·м<br /> 1500—3000 |630 Н·м<br /> 1500—2500 |- | style="text-align:left" |'''Трансмісія''' | colspan="6" |механічная 6-ступеньчатая (опцыя 8-ступ. аўтамат) | colspan="2" |8-ступ. аўтамат |- | style="text-align:left" |'''Прывад серыйна''' | colspan="7" | задні | поўны (xDrive) |- | style="text-align:left" |'''Прывад опцыя''' | colspan="2" | — |поўны (xDrive) | — |поўны (xDrive) | — |поўны (xDrive) | — |- | style="text-align:left" |'''Паскарэнне''' <br /> '''0-100 км/г у сек''' | 10,9 [11,3] | 10,6 [10,7] | 9,1 [9,3] | 8,0 [7,9] | 7,5 [7,4] | 6,8 [6,6] | [5,6] | [4,8] |- | style="text-align:left" |'''Макс. хуткасць, км/г''' | 202 [202] | 205 [204] | 210 [210] | 230 [225] | 235 [230] | 245 [245] | [250] | [250] |- | style="text-align:left" |'''Расход паліва камб. у л / 100 км''' | 4,3—4,5 [4,4] | 3,9—4,3 [4,0-4,3] | 4,4—4,5 [4,4-4,5] | 4,1 [4,1] | 4,5—4,6 [4,4-4,5]<br /> (4,8—4,9 [4,7-4,8]) | 4,9—5,0 [4,6-4,8] | [4,9]<br /> ([5,2]) | [5,4] |- | style="text-align:left" |'''Эмісія CO₂,<br />''' '''г/км''' | 114—118 [116-117] | 102—113 [102-113] | 116—118 [117-118] | 109 [109] | 119—120 [117-118]<br /> (127—128 [124-125]) | 129—132 [122-125] | [129]<br /> ([137]) | [143] |- | style="text-align:left" |'''Норма выхлапу''' | colspan="8" |Euro 5 |- | style="text-align:left" |'''Ёмістасць бака, л''' | colspan="8" |57 |} * Даныя ў [ ] дужках сапраўдныя для АКП. * Даныя ў () дужках сапраўдныя для поўнага прывада xDrive. == Бяспека == Аўтамабіль прайшоў тэст [[Euro NCAP]] у [[2012]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW 320d |align = |год = 2012 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/3-series/10914 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 34,2 |дарослыя_працэнт = 95 |дзеці_балы = 40,9 |дзеці_працэнт = 84 |пешаходы_балы = 27,9 |пешаходы_працэнт = 78 |асістэнты_балы = 6 |асістэнты_працэнт= 86 }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/3series/overview.html Аўтамабіль на афіцыйным сайце BMW] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130416015716/http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/3series/overview.html |date=16 красавіка 2013 }} {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|F30]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Седаны]] k1jy1gszhk9uyr2i15h5qhuy1a4d1fl 5173402 5173341 2026-07-30T21:42:14Z IshaBarnes 124956 Адкат праўкі [[Special:Diff/5173341|5173341]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-42246-04|~2026-42246-04]] ([[User talk:~2026-42246-04|размовы]]) 5173402 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW F30 | фота = 2012_BMW_328i_sedan_--_2012_DC_1.JPG | сегмент = D | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2012|2019}} | папярэднік = [[BMW E90]], [[BMW E92]] | пераемнік = [[BMW G20]] | заводы = {{Сцягафікацыя|ФРГ}}<br/>{{Сцягафікацыя|Мексіка}}<br/>{{Сцягафікацыя|Індыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Тайланд}}<br/>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<br/>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<br/>{{Сцягафікацыя|ПАР}}<br/>{{Сцягафікацыя|Малайзія}} | тып кузава = {{Тып кузава|Купэ|2|4}}<br/>{{Тып кузава|Седан|4|5}}<br/>{{Тып кузава|Кабрыялет|2|4}}<br/>{{Тып кузава|Універсал|4|5}}<br />{{Тып кузава|Хэтчбэк|5|5}} | Колавая формула = 4×2, 4×4 | колавая база = 2810 | даўжыня = 4624 | шырыня = 1811 мм (2031 мм — з люстэркамі) | вышыня = 1429 | маса = 1505 кг (328i) <br /> 1585 кг (335i) <br /> 1495 кг (320d) | поўная маса = 1980 кг (328i) <br /> 2060 кг (335i) <br /> 1970 кг (320d) | каляіна пярэдняя = 1543 | каляіна задняя = 1583 | клірэнс = | грузападымальнасць = 550 | аб'ём бака = 60 л | дызайнер = | вікісховішча = BMW F30 | рухавік = | кпп = 6-хутк. [[МКПП]] <br /> 8-хутк. [[АКПП]] }} '''BMW F30''' — аўтамабільная платформа ('''F30''' — седан), на якой пабудавана шостае пакаленне [[BMW 3|BMW 3 серыі]]. Змяніла папярэднюю [[BMW E90]]. Была прадстаўлена кампаніяй [[14 кастрычніка]] [[2011]] года ў [[Мюнхен]]е. Продаж пачаўся [[11 лютага]] [[2012]] года. == Мадэльны шэраг == * '''F30''' — першая мадэль з гэтай серыі, чатырохдзверны [[седан]], які выпускаўся з кастрычніка 2011 года. * '''F31''' — [[Універсал (кузаў)|універсал]], выпускаўся з мая 2012 года. * '''[[BMW F34|F34]]''' — [[Хэтчбэк|Gran Turismo]], мадэль са спусцістым дахам, якая аб’ядноўвае седан і ўніверсал, выпускалася з сакавіка 2013 года. * '''F35''' — падоўжаная версія, выпускаецца з ліпеня 2012 года для продажу ў [[Кітай|Кітаі]]. * '''F32, F33, F36''' — гэтыя мадэлі для павышэння прэстыжнасці былі выведзеныя з серыі BMW 3 і змешчаны ў спецыяльна створаную для іх серыю [[BMW 4]]. F32 — [[Купэ (кузаў)|купэ]], F33 — [[кабрыялет]], F36 — чатырохдзвернае купэ. == Адрозненні ад E90 == Кузаў новага [[BMW]] стаў на 93 мм даўжэй, на 6 мм шырэй (на 42 мм з люстэркамі) і на 8 мм вышэй свайго папярэдніка [[BMW E90]]. Колавая база павялічылася на 50 мм. Аб’ём багажніка павялічыўся на 50 літраў. Цана машыны таксама вырасла: у Германіі BMW 320d па стане на 2011 год каштавала ад 35 350 еўра (на 1 050 еўра даражэй за ранейшую), 335i — ад 43 600 еўра (+ 450 еўра)<ref>[http://www.autoreview.ru/_archive/section/detail.php?ELEMENT_ID=120019&SECTION_ID=5216 Прэм’ера новага BMW 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120322035144/http://www.autoreview.ru/_archive/section/detail.php?ELEMENT_ID=120019&SECTION_ID=5216 |date=22 сакавіка 2012 }}</ref>. Новае пакаленне ўпершыню пазбавілася атмасферных матораў, усе рухавікі цяпер будуць турбіраванымі. Нягледзячы на тое, што аўтамабілі новага пакалення сталі больш, яны адначасова сталі лягчэй папярэдніка. Новы 328i мае тую жа вагу, што і папярэдні 325i, а 335i на 40 кг лягчэй ранейшага 335i. == Дызайн == Шостае пакаленне 3 серыі ў кузаве седан з’яўляецца бестселерам аўтамабіляў прэміум класа. Шырокія заднія ліхтары і нізкі дах надае новай мадэлі больш спартыўны выгляд. Экстэр’ер стаў падобны на традыцыйны класічны стыль BMW канца 90-х гадоў — 3-й серыі (E46) і 5-й серыі ([[BMW E39|Е39]]). Невялікі ВК-дысплей выступае з прыборнай панэлі, драўляныя і алюмініевыя ўстаўкі на дзвярной ручцы, трохкутная кансоль і мінімальная колькасць кнопак на прыборнай панэлі. Падшклянкі вярнуліся ў цэнтр і схаваныя пад пластыкавым адсекам. Кампанентная акустыка стала значна больш прыкметнай. «Спорт Лайн» мае ярка-чырвоныя швы на дзвярной панэлі, сядзеннях і рулявым коле, як на M3. Існуе таксама аздабленне пад чырвоны металік, якое ахоплівае ўсю прыборную панэль. === Каляровыя рашэнні кузава === Універсальныя колеры {| border="0" cellpadding="8" cellspacing="2" style="text-align:center; line-height:1em" | style="height:50px; width:8em; background-color:#F5F5F5" | Альпійскі белы | style="width:8em;background-color:#000000;color:#FFFFFF" | Чорны<br /> (з 03/2012) |} Колеры з эфектам металік {| border="0" cellpadding="8" cellspacing="2" style="text-align:center; line-height:1em" | style="height:50px;width:8em;background-color:#F5F5F5" | Белы мінерал <br /> (з 03/2012) | style="width:8em;background-color:#D3D7D9" | Серабрысты | style="width:8em;background-color:#000000;color:#FFFFFF" | Чорны сапфір | style="width:8em;background-color:#38312C;color:#FFFFFF" | Гавана | style="width:8em;background-color:#374149;color:#FFFFFF" | Шэры мінерал |- | style="height:50px;width:8em;background-color:#81171C;color:#FFFFFF" | Чырвоны Мельбурн | style="width:8em;background-color:#0F1A3B;color:#FFFFFF" | Блакітны імперыял | style="width:8em;background-color:#493932;color:#FFFFFF" | Пеністы бронзавы <br /> (з 03/2012) | style="width:8em;background-color:#899CAE;color:#FFFFFF" | Liquid Blue <br /> (03/2012 — 07/2015) | style="width:8em;background-color:#2656C8;color:#FFFFFF" | Estoril Blue <br /> (Спортпакет М) <br /> (з 07/2012) |} Індывідуальныя {| border="0" cellpadding="8" cellspacing="2" style="text-align:center; line-height:1em" | style="height:50px;width:8em;background-color:#23231E;color:#FFFFFF" | Чорны металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#D3D3C8" | Месяцавы камень металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#1C3864;color:#FFFFFF" | Сіні танзаніт металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#F5F5F5" | Дымчаты тапаз металік <br /> (з 07/2012) | style="width:8em;background-color:#F5F5F5" | Брыльянтавы белы металік <br /> (з 07/2012) |} === Sport Line === Экстэр’ер: 17-цалёвыя колы, глянцавы чорны паветразаборнік і рашотка радыятара, чорныя вонкавыя люстэркі задняга выгляду, спартыўная падвеска, чорны хром на выхлапной трубе. Інтэр’ер: спартыўныя парогі, спартыўны руль, абабіты скурай з чырвонай эксклюзіўнай паласой, спартыўныя сядзенні з эксклюзіўнай чырвонай устаўкай, на выбар глянцавае чорнае або алюмініевае унутранае аздабленне з акцэнтам на чырвоны або чорны колер, ручка каробкі перадач з эксклюзіўнымі колерамі, хромавыя кольцы вакол кнопак клімату і радыё на панэлі кіравання, прыборная панэль з чырвонай падсветкай. === Modern Line === Экстэр’ер: 17-цалёвыя колы, дэкаратыўны матавы хром на рашотцы радыятара і выхлапной трубе. Інтэр’ер: больш сучасныя парогі, скураное спартыўнае рулявое кола ў эксклюзіўных яркіх колерах, скураная абіўка сядзенняў, алюмініевыя і драўляныя ўстаўкі з хромам, прыборная панэль у яркіх колерах (а таксама ў камбінацыі з чорнай скураной абіўкай), хромавыя кольцы вакол кнопак клімату і радыё на панэлі кіравання. === Luxury Line === Экстэр’ер: 17-цалёвыя колы, храмаваная рашотка радыятара і выхлапная труба. Інтэр’ер: раскошныя парогі, спартыўны руль, абабіты скурай, скураная абіўка з эксклюзіўнымі палосамі, драўляныя ўстаўкі з хромам, панэль у карычневым колеры (у спалучэнні з карычневай абіўкай сядзенняў), хромавыя кольцы вакол кнопак клімату і радыё на панэлі кіравання, цэнтральная кансоль пад хром. == Характарыстыкі == '''Седан з бензінавым маторам''' {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" | ! 316i ! 320i Efficient Dynamics ! 318i ! colspan="2" |320i ! 328i ! 330i ! 335i ! 340i |- | style="text-align:left" |'''Гады выпуску''' | colspan="2" | 11/2012-05/2015 | з 05/2015 | з 02/2012 | з 07/2015 | 10/2011—07/2015 | з 05/2015 | 10/2011—05/2015 | з 05/2015 |- | style="text-align:left" |'''Рухавік''' | colspan="2" |TwinPower-Turbo,<br /> R4, ІСПП, Valvetronic | colspan="1" |TwinPower-Turbo, R3, ІСПП, Val. | colspan="4" |TwinPower-Turbo,<br /> R4, ІСПП, Valvetronic | colspan="2" |TwinPower-Turbo,<br /> R6, ІСПП, Valvetronic |- | style="text-align:left" |'''Тып рухавіка''' | colspan="2" |[[BMW N13|N13]]B16 | colspan="1" |[[BMW B38|B38]]B15 |[[BMW N20|N20]]B20 |[[BMW B48|B48B20]] |[[BMW N20|N20]]B20 |[[BMW B48|B48]]B20 |[[BMW N55|N55]]B30 |[[BMW B58|B58]]B30 |- | style="text-align:left" |'''Аб’ём''' | colspan="2" |1598 см³ |1499 см³ |1997 см³ |1998 см³ |1997 см³ |1998 см³ |2979 см³ |2998 см³ |- | style="text-align:left" |'''Макс. магутнасць''' '''пры аб/хв.''' |100 кВт (136 к.с.)<br /> 4400—6450 |125 кВт (170 к.с.)<br /> 4800—6450 |100 кВт (136 к.с.)<br /> 4400—6000 |135 кВт (184 к.с.)<br /> 5000 |135 кВт (184 к.с.)<br /> 5000—6500 |180 кВт (245 к.с.)<br /> 5000—6500 |185 кВт (252 к.с.)<br /> 5200—6500 |225 кВт (306 к.с.)<br /> 5800—6400 |240 кВт (326 к.с.)<br /> 5500—6500 |- | style="text-align:left" |'''Круцільны момант пры аб/хв.''' |220 Н·м<br /> 1350—4300 |250 Н·м<br /> 1500—4500 |220 Н·м<br /> 1250—4300 |270 Н·м<br /> 1250—4500 |290 Н·м<br /> 1350—4250 |350 Н·м<br /> 1250—4800 |350 Н·м<br /> 1450—4800 |400 Н·м<br /> 1200—5000 |450 Н·м<br /> 1380—5000 |- | style="text-align:left" |'''Трансмісія''' | colspan="9" |серыйна механічная 6-ступеньчатая (опцыя 8-ступ. аўтамат ці 8-ступ. спорт-аўтамат) |- | style="text-align:left" |'''Прывад''' | colspan="3" | задні | colspan="6" | задні ці апцыянальна поўны (xDrive) |- | style="text-align:left" |'''Паскарэнне''' <br /> '''0-100 км/г у сек''' | 8,9 [9,1] | 7,6 | 8,9 [9,1] | 7,3 [7,6] | 7,2 [7,3] | 6,1 [5,9] | 5,9 [5,8] | 5,5 [5,2]<br /> (5,3 [5,0]) | 5,2 [5,1]<br /> (5,2 [4,9]) |- | style="text-align:left" |'''Макс. хуткасць, км/г''' | 210 | 230 | 210 | 235 [233] | 235 [235] | colspan="4" | 250 [250] |- | style="text-align:left" |'''Расход паліва камб.''' '''у л / 100 км''' |5,8-5,9 [5,8-5,9] |5,3 [5,4] |5,5—5,1 [5,4-5,0] |6,1—6,3 [5,9-6,0]<br /> (6,5-6,8 [6,4-6,8]) |5,5-5,9 [5,3-5,8]<br /> (6,4—6,8 [5,7-6,1]) |6,4 [6,3]<br /> (6,9 [6,7]) |6,1—6,5 [5,5-5,8]<br /> ([5,9-6,2]) |7,9 [7,2]<br /> (8,2 [7,6]) |7,7—7,4 [6,8-6,5]<br /> (7,9—7,7 [7,3-6,9]) |- | style="text-align:left" |'''Эмісія CO₂<br />''' '''у г/км''' |134—137 [134-137] |124 [127] |129-119 [126-116] |144—147 [138-141]<br /> (152—159 [149-158]) |128-138 [124-134]<br /> (149—159 [132-142]) |149 [147]<br /> (162 [157]) |143-151[129-136]<br /> ([138-144]) |186 [169]<br /> (193 [178]) |179-172 [159-152]<br /> (185—179 [169-162]) |- | style="text-align:left" |'''Норма выхлапу''' | colspan="2" |Euro 5 |Euro 6 |Euro 5 |Euro 6 |Euro 5 |Euro 6 |Euro 5 |Euro 6 |- | style="text-align:left" |'''Ёмістасць бака, л''' | colspan="9" |60 |} * Даныя ў [ ] дужках сапраўдныя для АКП. * Даныя ў () дужках сапраўдныя для поўнага прывада xDrive. '''Седан з дызельным маторам''' {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" | ! colspan="2" |316d ! 318d ! 320d Eff. Dynamics ! 320d<br /> (328d США) ! 325d ! 330d ! 335d |- | style="text-align:left;" |'''Гады выпуску''' |02/2012-03/2015 |з 03/2015 |з 02/2012 | з 10/2011 | з 10/2011 | з 04/2013 | з 07/2012 | з 07/2013 |- | style="text-align:left" |'''Рухавік''' | colspan="5" |R4, турба, Common-Rail | R4, 2-х ступ. турба, Common-Rail | R6, турба,<br /> Common-Rail | R6, 2-х ступ. турба, Common-Rail |- | style="text-align:left" |'''Тып рухавіка''' | colspan="6" | [[BMW N47|N47]]D20 | colspan="2" | [[BMW N57|N57]]D30 |- | style="text-align:left" |'''Аб’ём''' | colspan="6" |1995 см³ | colspan="2" |2993 см³ |- | style="text-align:left" |'''Макс. магутнасць'''<br /> '''пры аб/хв.''' | colspan="2" |85 кВт<br /> (116 к.с.)&nbsp;4000 |105 кВт<br /> (143 к.с.)&nbsp;4000 |120 кВт<br /> (163 к.с.)&nbsp;4000 |135 кВт<br /> (184 к.с.)&nbsp;4000 |160 кВт<br /> (218 к.с.)&nbsp;4400 |190 кВт<br /> (258 к.с.)&nbsp;4000 |230 кВт<br /> (313 к.с.)&nbsp;4400 |- | style="text-align:left" |'''Круцільны момант пры аб/хв''' |260 Н·м<br /> 1750—2500 |270 Н·м<br /> 1250—2750 |320 Н·м<br /> 1750—2500 | colspan="2" |380 Н·м<br /> 1750—2750 |450 Н·м<br /> 1500—2500 |560 Н·м<br /> 1500—3000 |630 Н·м<br /> 1500—2500 |- | style="text-align:left" |'''Трансмісія''' | colspan="6" |механічная 6-ступеньчатая (опцыя 8-ступ. аўтамат) | colspan="2" |8-ступ. аўтамат |- | style="text-align:left" |'''Прывад серыйна''' | colspan="7" | задні | поўны (xDrive) |- | style="text-align:left" |'''Прывад опцыя''' | colspan="2" | — |поўны (xDrive) | — |поўны (xDrive) | — |поўны (xDrive) | — |- | style="text-align:left" |'''Паскарэнне''' <br /> '''0-100 км/г у сек''' | 10,9 [11,3] | 10,6 [10,7] | 9,1 [9,3] | 8,0 [7,9] | 7,5 [7,4] | 6,8 [6,6] | [5,6] | [4,8] |- | style="text-align:left" |'''Макс. хуткасць, км/г''' | 202 [202] | 205 [204] | 210 [210] | 230 [225] | 235 [230] | 245 [245] | [250] | [250] |- | style="text-align:left" |'''Расход паліва камб. у л / 100 км''' | 4,3—4,5 [4,4] | 3,9—4,3 [4,0-4,3] | 4,4—4,5 [4,4-4,5] | 4,1 [4,1] | 4,5—4,6 [4,4-4,5]<br /> (4,8—4,9 [4,7-4,8]) | 4,9—5,0 [4,6-4,8] | [4,9]<br /> ([5,2]) | [5,4] |- | style="text-align:left" |'''Эмісія CO₂,<br />''' '''г/км''' | 114—118 [116-117] | 102—113 [102-113] | 116—118 [117-118] | 109 [109] | 119—120 [117-118]<br /> (127—128 [124-125]) | 129—132 [122-125] | [129]<br /> ([137]) | [143] |- | style="text-align:left" |'''Норма выхлапу''' | colspan="8" |Euro 5 |- | style="text-align:left" |'''Ёмістасць бака, л''' | colspan="8" |57 |} * Даныя ў [ ] дужках сапраўдныя для АКП. * Даныя ў () дужках сапраўдныя для поўнага прывада xDrive. == Бяспека == Аўтамабіль прайшоў тэст [[Euro NCAP]] у [[2012]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW 320d |align = |год = 2012 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/3-series/10914 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 34,2 |дарослыя_працэнт = 95 |дзеці_балы = 40,9 |дзеці_працэнт = 84 |пешаходы_балы = 27,9 |пешаходы_працэнт = 78 |асістэнты_балы = 6 |асістэнты_працэнт= 86 }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/3series/overview.html Аўтамабіль на афіцыйным сайце BMW] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130416015716/http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/3series/overview.html |date=16 красавіка 2013 }} {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|F30]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Седаны]] 85thjd26ni52pjcopetr7d0ezsselk1 0 349598 5173426 5149157 2026-07-30T23:22:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173426 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Юстын Мурашка | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Юстын Мурашка''' (?, в. [[Маркаўцы (Шчучынскі раён)|Маркаўцы]], [[Вішнеўская воласць]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|||1952}}) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. == Біяграфія == Да беларускага руху далучыўся ў 1909 годзе. Да 1917 году працаваў у беларускіх арганізацыя [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]]. Сябар [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]]. У 1918 годзе ў якасці прадстаўніка ўваходзіў у склад [[Рада БНР|Рады БНР]]. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага усебеларускага сходу]]. У чэрвені 1919 — абраны сакратаром Прэзідыума [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Беларускай Рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны]]. Сябра [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]]. Пасля 1920 году жыў у Заходняй Беларусі. У 1928 годзе балатаваўся ў польскі сойм па выбарчым спісе «[[Беларускія сяляне і работнікі]]» на чале з [[Янка Станкевіч|Янкам Станкевічам]]. У лістападзе 1941 году быў бурмістам [[Ашмяны|Ашмян]], дзе арганізаваў беларускае школьніцтва і адміністрацыю. Пасля далучэння Ашмян да [[Літва|Літвы]], быў бурмістрам у [[Валожын]]е<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/malecki/04.htm Пад знакам Пагоні. Успаміны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071211070419/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/malecki/04.htm |date=11 снежня 2007 }}, [[Язэп Малецкі]]</ref>. На нейкі час быў арыштаваны паліцыяй па даносу польскага падполля<ref>[http://kamunikat.org/download.php?item=3476.html&pubref=3472 Іх лёсы звязаны з Вільняй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305144638/http://kamunikat.org/download.php?item=3476.html&pubref=3472 |date=5 сакавіка 2016 }}, [[Сямён Шарэцкі]]</ref>. Пасля 1944 — з'ехаў на Захад. У 1949 годзе браў удзел у [[Першы сусветны з'езд беларускай эміграцыі|Першым сусветным з'ездзе беларускай эміграцыі]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Кароткі нарыс беларускага пытаньня (пер з польск.). Менск: Логвінаў, 2009. С.274, нататка 627. * Юстын Мурашка. (На 30-я ўгодкі сьмерці.) «Беларус», № 305, кастрычнік 1982, с. 3—4. Кастусь Калоша {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мурашка, Юстын}} [[Катэгорыя:Беларускі калабарацыянізм]] [[Катэгорыя:Постаці Ашмян]] [[Катэгорыя:Постаці Валожына]] 9vdu8oaxk95v9ox3p0dfazph4h34ekg 0 356513 5173400 4831512 2026-07-30T21:37:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173400 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Юрый Валянцінавіч Кнарозаў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = 250px |Подпіс = Ю. Кнарозаў з сіямскай кошкай Асяй (Аспідам) у 1971 годзе |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[этнаграфія]], [[эпіграфіка]], [[дэшыфроўка]] |Месца працы = [[Інстытут этнаграфіі АН СССР]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Сяргей Аляксандравіч Токараў|С. А. Токараў]] |Знакамітыя вучні = [[Галіна Гаўрылаўна Яршова|Галіна Яршова]] |Вядомы як = Дэшыфроўшчык [[Пісьмо мая|пісьменнасці мая]] |Узнагароды і прэміі = {{{!}} {{!}}{{Дзяржаўная прэмія СССР|1977 года}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Кавалер ордэна Ацтэкскага арла}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = {{url|http://knorosov.com}} |Вікікрыніцы = }} '''Ю́рый Валянці́навіч Кнаро́заў'''<ref>Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1965. — Т. 7. — С. 444.</ref><ref>''Кнорóзов, — рекомендовался он, помедлив, пока я протяну ему руку (именно с этим произношением своей редкой фамилии; теперь его называют Кнóрозов)'' — з заўвагі Л. Т. Мільскай да артыкула Г. Г. Яршовай «Юрий Валентинович Кнорозов» (гл. ніжэй).</ref><ref name=ersh>{{артыкул | аўтар = [[Галіна Гаўрылаўна Яршова|Ершова Г. Г.]] | загаловак = Юрий Валентинович Кнорозов | спасылка = http://rggu.ru/binary/3248_47.1320267038.13855.docx | выданне = Портреты историков. Время и судьбы | месца = М. | выдавецтва = Наука | год = 2004 | том = 3 | старонкі = 474—491 | isbn = 5-02-009825-6 }}</ref> ([[19 лістапада]] [[1922]], [[пасёлак Паўднёвы, Харкаўскі раён|Паўднёвы]], [[Харкаўскі павет]], [[Харкаўская губерня]] — [[30 сакавіка]] [[1999]], [[Санкт-Пецярбург]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[гісторык]] і [[этнограф]], лінгвіст і [[эпіграфіка|эпіграфіст]], заснавальнік савецкай школы [[маяніст]]ыкі. Вядомы сваёй [[Гісторыя дэшыфроўкі пісьменнасці мая|дэшыфроўкай]] [[Пісьмо мая|пісьменнасці мая]], у пашырэнні [[матэматыка|матэматычных]] метадаў даследавання нерасшыфраваных пісьменнасцей. У групу даследчыкаў пад яго кіраўніцтвам у розны час уваходзілі такія вядомыя гісторыкі, этнографы і мовазнаўцы, як Аляксандр Кандратаў, Маргарыта Альбедзіль, [[Мікалай Аляксандравіч Буцінаў|Мікалай Буцінаў]] і інш. У сярэдзіне 1950-х гадоў яны ўнеслі вялікі ўклад у [[дэшыфроўка ронга-ронга|дэшыфроўку пісьменнасці вострава Пасхі]]. У 1960-я гады група Кнарозава прапанавала дэшыфроўку [[Пісьменнасць даліны Інда|пісьменнасці даліны Інда.]] Доктар гістарычных навук (1955). Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] ([[Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР у вобласці навукі і тэхнікі, 1976—1980|1977]]). Кавалер [[Ордэн Ацтэкскага арла|ордэна Ацтэкскага арла]] ([[Мексіка]]), удастоены Вялікага залатога медаля прэзідэнта [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Ганаровы член Мадрыдскага таварыства па вывучэнню мая, член [[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства|Нацыянальнага геаграфічнага таварыства ЗША]]<ref>''Ершова Г. Г.'' Древняя Америка. Мезоамерика. — М., 2002. — С. 11.</ref>. У 2012 годзе ў [[Канкун]]е (Мексіка) Юрыю Кнарозаву быў устаноўлены помнік, створаны Рыгорам Патоцкім, а ў сакавіку 2018 года — яшчэ адзін, у горадзе [[Мерыда (Мексіка)|Мерыда]], аўтарства скульптара Рэйнальда Баліа Суарэса. У 2016 адна з вуліц [[Харкаў|Харкава]] атрымала імя Юрыя Кнарозава<ref>{{артыкул|загаловак=Распоряжение Харьковской областной государственной администрации № 181 от 17 мая 2016 г. «О переименовании объектов топонимики г. Харькова»|спасылка=http://kharkivoda.gov.ua/content/documents/808/80788/files/160517-01-11-zagal-181-rozp.pdf |мова=uk |тып=афіцыйны дакумент|год=2016|месяц=май|чысло=17}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў пасёлку Паўднёвы (тады пасёлак {{lang-ru|Южный}}, цяпер горад {{lang-uk|Південне}}) пад [[Харкаў|Харкавам]], які быў тады сталіцаю [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], у сям'і рускіх інтэлігентаў і заўсёды лічыў сябе рускім<ref name=ersh/>. Бацька — Валянцін Дзмітрыевіч Кнарозаў — быў галоўным інжынерам Паўднёвага трэста будматэрыялаў, маці — Аляксандра Сяргееўна — хатняй гаспадыняй<ref name=ab/>. Яны пазнаёміліся на [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|Бехцераўскіх]] лекцыях у Пецярбургу, дзе і пажаніліся, у сям'і было пяцёра дзяцей, Юрый — самы малодшы<ref>[http://www.pravmir.ru/v-poiskax-smysla-galina-ershova-o-konce-sveta-ili-majya-ne-chitatel-majya-pisatel-tekst-video-1/ В поисках смысла. Галина Ершова: О конце света, или Майя не читатель, майя — писатель (ТЕКСТ + ВИДЕО) | Православие и мир<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Браты: Сяргей — інжынер-геадэзіст, доктар тэхнічных навук, лаўрэат Ленінскай прэміі<ref>[http://istgeodez.com/knorozov-sergey-valentinovich/ Кнорозов Сергей Валентинович] // История геодезии</ref>; Барыс — выкладчык [[Ваенная акадэмія імя Ф. Э. Дзяржынскага|Ваеннай акадэміі імя Ф. Э. Дзяржынскага]]; Леанід — ваенны ўрач, выкладчык [[Валгаградскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Сталінградскага мед'інстытута]]; сястра Галіна — старшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут праблем эндакрыннай паталогіі імя В. Я. Данілеўскага АМН Украіны|Усеўкраінскага інстытута эндакрыналогіі]] (Харкаў)<ref name=ab/>. Бабуляй па бацькоўскай лініі была вядомая тэатральная актрыса, першая народная артыстка [[Арменія|Арменіі]] Марыя Давыдаўна Сахавян<ref>''Мел С.'' [http://istoriya-teatra.ru/theatre/item/f00/s03/e0003965/index.shtml ЗАБЕ́Л (наст. имя и фам. — Мариам Давыдовна Сахавян; 1858—1926)] // Театральная энциклопедия. Том 2/Глав. ред. П. А. Марков. — М.: Советская энциклопедия, 1963. — 1216 стб. с илл., 14 л. илл.</ref> (у замужжы Кнарозава, псеўданім ''Мары Забе́ль''; 1858 г., [[Бітліс]], [[Заходняя Арменія]] — 12 января 1926, [[Тбілісі|Тыфліс]]). Па сцвярджэнню самога Юрыя Валянцінавіча, яго датай нараджэння было [[31 жніўня]]<ref name=ersh/>, па пашпарту — [[19 лістапада]]. У школе ён быў здольным, але вельмі наравістым вучнем. Нягледзячы на свае эксцэнтрычныя паводзіны, будучы вучоны адзначыўся ў вывучэнні як прыродазнаўчых, так і гуманітарных навук, а таксама цікавіўся рознымі відамі мастацтва: іграў на скрыпцы, пісаў вершы і праяўляў здольнасці да малявання з практычна фотаграфічнай дакладнасцю. У 1937 годзе закончыў сем класаў чыгуначнай школы № 46 у пасёлку Паўднёвы. У 1939 годзе закончыў [[рабфак]] пры 2-м Харкаўскім медыцынскім інстытуце. Паспеў закончыць два курсы гістарычнага факультэта [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскага ўніверсітэта]]<ref name=ab/><ref name=rggu.ru>[http://rggu.ru/international/section_235/section_282/section_1145/section_3248.php Юрий Валентинович Кнорозов (19.11.1922 — 30.03.1999)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180501185533/http://rggu.ru/international/section_235/section_282/section_1145/section_3248.php |date=1 мая 2018 }}. (Учебно-научный Мезоамериканский центр им. Ю. В. Кнорозова РГГУ. Персоналии)</ref>. {{пачатак цытаты}} Са мною ў інтэрнаце жыў Юра Кнарозаў. Ён усё аддаваў навуцы, усё. Атрымліваў стыпендыю і адразу ж купляў кнігі, а потым ва ўсіх пазычаў на ежу. Харчаваўся вадою і хлебам. Займаўся расшыфроўкай пісьменнасці мая. Гэта яму ўдалося, і ён стаў сусветна вядомым вучоным. {{oq|ru|Со мной в общежитии жил Юра Кнорозов. Он всё отдавал науке, всё. Получал стипендию и немедленно покупал книги, а потом у всех одалживал на еду. Питался водой и хлебом. Занимался расшифровкой письменности майя. Это ему удалось, и он стал всемирно известным учёным<ref>[http://www.valerytishkov.ru/cntnt/besedy_s_u/vajnshtejn.html С Севьяном Вайнштейном беседует В. А. Тишков]</ref>.}} {{канец цытаты|крыніца=Сеўян Вайнштэйн}} Вучоба была перапынена пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. Хаця Кнарозаў быў прызнаны неваеннаабавязаным па стану здароўя, у верасні 1941 года яго накіравалі ў [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскую вобласць]] на будаўніцтва абарончых збудаванняў<ref name=iw>[http://www.indiansworld.org/knorozov.html Юрий Кнорозов. Дешифровщик древнего письма (иероглифов) майя].</ref>. У лістападзе 1941 года ён аказаўся ў акружэнні і, згодна з яго аўтабіяграфіяй<ref name=ab/>, «пражываў у пас. Паўднёвы Харкаўскага раёна, праводзячы большую частку часу ў блуканнях па Харкаўскай і Палтаўскай вобласці, хаваючыся ад мабілізацый і дабываючы на пражытак для старой маці»<ref name=iw/>. У захаванай даведцы 1950 года ўказана<ref>[http://knorosov.com/fotobig.php?fotokey=20101207-610c6857c5e54896d312f3409518c751&table=foto&puth=foto Даведка ў фотаархіве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304110059/http://knorosov.com/fotobig.php?fotokey=20101207-610c6857c5e54896d312f3409518c751&table=foto&puth=foto |date=4 сакавіка 2016 }} на сайце, прысвечаным Ю. В. Кнарозаву.</ref>, што Ю. В. Кнарозаў у лістападзе 1941 — лютым 1943 г. пражываў у пас. Паўднёвы і аказаўся на вызваленай тэрыторыі ў лютым 1943 года ў час [[Трэцяя бітва за Харкаў|першага вызвалення Харкава]] савецкімі войскамі; у час знаходжання на акупіраванай немцамі тэрыторыі нідзе не быў працаўладкаваны. Пры контрнаступленні немцаў на Харкаў Кнарозаў з маці паспявае эвакуіравацца ў Варонежскую вобласць. Райваенкаматам сяла Старая Крыуша (Старакрыушанскі раён, Варонежская вобласць) Ю. В. Кнарозаў ізноў быў прызнаны нягодным да ваеннай службы (з-за крайняй ступені дыстрафіі)<ref name=kor/> і стаў працаваць настаўнікам пачатковай школы ў сяле Фамянкова таго ж раёна<ref name=ab>[http://knorosov.com/knor3.html Автобиография Ю. В. Кнорозова.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180221181413/http://knorosov.com/knor3.html |date=21 лютага 2018 }} 25.08.1948 г.</ref>. Восенню 1943 года Кнарозаў, у якога захавалася залікоўка Харкаўскага ўніверсітэта, аформіў перавод на [[Гістарычны факультэт МДУ|гістфак Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і працягнуў вучобу на другім курсе гэтай ВНУ, на [[Кафедра этналогіі МДУ|кафедры этнаграфіі]]<ref name=ab/><ref name=kor/>. Ва ўніверсітэце Кнарозаў змог рэалізаваць сваё захапленне гісторыяй [[Старажытны Усход|Старажытнага Усходу]], этнаграфіяй і лінгвістыкай; першапачаткова спецыялізаваўся па [[егіпталогія|егіпталогіі]]<ref name=ersh/>. У сакавіку 1944 года быў прызваны ў армію<ref name=ersh/><ref name=ab/>. Служыў спачатку ў школе малодшых спецыялістаў-рамонтнікаў аўтамабільных частак<ref name=ab/>. Згодна з запісам у ваенным білеце, сустрэў перамогу тэлефаністам 158-га артылерыйскага палка Рэзерва Вярхоўнага Галоўнакамандавання<ref>Гэта сцвярджэнне ўзята з артыкула Г. Г. Яршовай, аднак артылерыйскі полк з такім нумарам не ўваходзіў у артылерыю рэзерва Вярхоўнага Галоўнакамандавання і быў расфарміраваны яшчэ ў 1941 годзе. У аўтабіяграфіі 1948 года Кнарозаў таксама паведамляе, што служыў «у 158 гарматным артылерыйскім палку».</ref>, пад Масквой. Вядома, што Кнарозаў не ўдзельнічаў ва ўзяцці Берліна, але, тым не менш, паводле ўзніклай пазней легенды (яе крыніцай з'яўляецца журналісцкі нарыс канца 1950-х)<ref name=ersh/>, іменна з Берліна ў якасці ваеннага трафея ён прывёз дзве выключна важныя кнігі («Паведамленне аб справах на Юкатане» [[Дыега дэ Ланда|Дыега дэ Ланды]] ў публікацыі [[Шарль-Эцьен Брасёр дэ Бурбур|Брасёр дэ Бурбура]] і «Кодэксы мая» ў гватэмальскай публікацыі братоў Вільякорта<ref name="Памятник Ю.В. Кнорозову">[http://www.knorosov.ru/knor5.html Памятник Ю. В. Кнорозову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150218062417/http://knorosov.ru/knor5.html |date=18 лютага 2015 }}</ref>), нібыта выратаваныя з полымя ахопленай пажарам бібліятэкі; сам Кнарозаў называў гэту легенду «дурною і бязглуздаю» і сцвярджаў, што кнігі ляжалі ў скрынях падрыхтаванай для эвакуацыі бібліятэкі ў Берліне і адтуль былі ўзяты савецкімі афіцэрамі<ref name=ersh/>. У арміі Кнарозаў упарта адмаўляўся ісці на афіцэрскія курсы, каб скарэй дэмабілізавацца і вярнуцца да навуковай працы. Узнагароджаны [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]<ref name=kor>''Корсун С. А.'' [https://web.archive.org/web/20150418084730/http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-249-4/978-5-88431-249-4_12.pdf Ю. В. Кнорозов: штрихи к научной биографии] // Радловский сборник: Научные исследования и музейные проекты МАЭ РАН в 2013 г. — СПб., 2014. — С. 109—116.</ref>. [[Файл:Kunstkamera (Saint-Petersburg).jpg|thumb|right|300px|Будынак Кунсткамеры, фота 2005 г.]] 16 кастрычніка 1945 года быў дэмабілізаваны як студэнт дзённага аддзялення ВНУ<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie33148811/|title=Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Кнорозов Юрий Валентинович, , жив,|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-06-19}}</ref> і вярнуўся ва ўніверсітэт на кафедру этнаграфіі. Яго дыпломная работа пад назваю «Мазар Шамун Наби. Срезнеазиатская версия легенды о Самсоне» была прысвечана шаманскім практыкам Сярэдняй Азіі. Працуючы ў маскоўскім аддзяленні Інстытута этнаграфіі і антрапалогіі імя М. М. Міклуха-Маклая АН СССР, Кнарозаў правёў некалькі месяцаў ва Узбекскай і Туркменскай ССР, беручы ўдзел у працы Харэзмскай экспедыцыі. Працуючы ў Сярэдняй Азіі, ён займаўся вывучэннем спецыфікі ўзаемаадносін качавых этнічных груп і аседлы цывілізацый у рэгіёне ад старажытных часоў да перыяду экспансіі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У гэты час на вочы Кнарозаву трапіла апублікаваны ў 1945 г. артыкул нямецкага даследчыка Паўля Шэльхаса пад назваю «Дэшыфроўка пісьма мая — невырашальная проблема». Гэта публікацыя рэзка змяніла яго навуковыя планы. Ён пакідае вывучэнне шаманскіх практык, каб адказаць на выклік Шэльхаса: «Як гэта невырашальная праблема? Тое, што створана адным чалавечым розумам, не можа не быць разгадана другім». Гэтай пазіцыі ён прытрымліваўся ўсё сваё жыццё. Пасля заканчэння ўніверсітэта (1948) Кнарозаву паведамілі, што ён не можа прэтэндаваць на аспірантуру, бо яго сваякі аказаліся на акупіраванай тэрыторыі. Дзякуючы С. А. Токараву, ён пераехаў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]] і стаў супрацоўнікам Музея этнаграфіі народаў СССР, дзе займаўся, па ўласных словах, «чарнавой музейнай работай без прэтэнзій», прычым жыў у пакоі ў будынку самога музея. Паралельна вялася праца па дэшыфроўцы пісьменнасці мая. Пасля прарыву 1952 года, С. А. Токараў і С. П. Талстоў дабіліся яго пераводу ў Музей антрапалогіі і этнаграфіі імя Пятра Вялікага ([[Кунсткамера]]) РАН у Ленінградзе, дзе ён працаваў са жніўня 1953 года<ref name=kor/> да самай смерці. == Дэшыфроўка пісьменнасці мая == [[Файл:Stamp Kn.JPG|right|400px|thumb|Паштовая марка Расіі, прысвечаная дэшыфроўцы маянскай пісьменнасці Ю. В. Кнарозавым]] {{main|Гісторыя дэшыфроўкі пісьменнасці мая}} Да праблемы дэшыфроўкі [[Пісьмо мая|іерагліфікі мая]] Кнарозаў звярнуўся па рэкамендацыі свайго настаўніка і навуковага кіраўніка прафесара [[Сяргей Аляксандравіч Токараў|Сяргея Аляксандравіча Токарава]], які падтрымаў студэнта на зло яго папярэдняму навуковаму кіраўніку — [[Сяргей Паўлавіч Талстоў|Сяргею Паўлавічу Талстову]], з якім у Кнарозава адразу не склаліся адносіны і які не верыў у магчымасць дэшыфроўкі пісьменнасці мая<ref name=rggu.ru/>. У 1947 годзе Кнарозаў закончыў працу над дысертацыяй, прысвечанай «[[алфавіт дэ Ланды|алфавіту дэ Ланды]]», састаўленаму ў XVI ст. іспанскім [[епіскап]]ам [[Дыега дэ Ланда]]й (які «праславіўся» спаленнем аўтэнтычных тэкстаў мая) на аснове паведамленняў маянскіх інфарматараў. Праца дэ Ланды заставалася невядомай да 1862 года, калі адна з яе копій была знойдзена ў бібліятэцы Мадрыдскай каралеўскай акадэміі [[Шарль-Эцьен Брасёр дэ Бурбур|Шарлем-Эцьенам Брасёрам дэ Бурбурам]]. Пасля гэтага даследчыкамі прадпрымалася нямала спроб дэшыфроўкі пісьма мая на аснове «алфавіта дэ Ланды», але іх няўдачы прывялі да таго, што к сярэдзіне XX ст. ў навуцы зацвердзілася пануючае перакананне адносна памылковасці звестак дэ Ланды. Кнарозаў склаў каталог іерогліфаў мая (апублікаваны ў 1999 годзе ў Мексіцы ў трох тамах) і к 1952 году змог устанавіць фанетычнае чытанне некаторых з іх. У першую чаргу яго цікавілі тэксты ў захаваных [[Кодэксы мая|кодэксах мая]]. Даклад Ю. В. Кнарозава на абароне дысертацыі на атрыманне ступені кандыдата гістарычных навук (29 сакавіка 1955 года, тэма: «„Сообщение о делах в Юкатане“ Диего де Ланды как этно-исторический источник») доўжыўся тры з палавінай хвіліны, пасля абмеркавання яму аднагалосна была прысуджана ступень доктара гістарычных навук. Абарона дысертацыі па індзейцах мая стала навуковай і культурнай сенсацыяй у Савецкім Саюзе. Вельмі скора пра дэшыфроўку даведаліся і за мяжою. Ні разу не быўшы ў Мексіцы Кнарозаў зрабіў тое, чаго не ўдалося зрабіць многім вучоным розных краін, якія гадамі праводзілі палявыя даследаванні. Не выходзячы з кабінета, ён дэшыфраваў старажытнае пісьмо, грунтуючыся на тэкстах трох захаваных рукапісаў. Аднак адкрыццё савецкага вучонага прыйшлося на час абвастрэння [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Да таго ж, публікацыя аб адкрыцці суправаджалася прадмовай рэдактара, вытрыманай у прынятым тады ідэалагічным стылі. У выніку, на Захадзе дэшыфроўку пісьма мая Кнарозавым успрынялі як ідэалагічную дыверсію з боку СССР. Акрамя таго, дрэнную службу саслужыў яшчэ адзін выпадак. У пачатку 1960-х гадоў Кнарозаву прапанавалі ўдзельнічаць у складанні першай камп'ютарнай праграмы для машыннай апрацоўкі тэкстаў мая. Група праграмістаў з [[Новасібірск]]а, забраўшы ўсе матэрыялы Кнарозава, спрабавала стварыць некаторую базу даных па знаках рукапісаў<ref>[http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk_maya.htm ЛЕОНИД КАНТОРОВИЧ И ЮРИЙ КНОРОЗОВ // Наука в Сибири. 2004. № 8. С. 8]</ref>. Цераз некаторы час новасібірская група ўрачыста аб'явіла аб тым, што ў іх распрацавана «тэорыя машыннай дэшыфроўкі» і выдала ў 4 тамах камп'ютарызаваную базу даных Кнарозава. Выданне падарылі [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчову]]. На погляд спецыялістаў, аб'яўленая «машынная дэшыфроўка» не мела ніякай навуковай каштоўнасці, тым больш, што ў 1963 годзе выйшла абагульняючая манаграфія Кнарозава «Письменность индейцев майя» з каталогам іерогліфаў і слоўнікам. Аднак гэтае непаразуменне паставіла для маладасведчанай публікі пад сумненне сапраўдныя вынікі дэшыфроўкі. За мяжою праціўнікі таксама скарысталі гэту зачэпку, каб аспрэчыць адкрыццё савецкага вучонага<ref name="Памятник Ю.В. Кнорозову"/>. Тым не менш, паступова адкрыццё Кнарозава знайшло прызнанне ў навуковых колах, у тым ліку і на Захадзе. Поўны пераклад іерагліфічных рукапісаў мая быў апублікаваны ў 1975 годзе. За гэту працу Ю. В. Кнарозаў у 1977 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі СССР. У гэты перыяд ім былі напісаны тэарэтычныя працы, прысвечаныя рэлігіі мая, формулы [[воты|вот]] на маянскай кераміцы, пазней — этнагенезу мая, вялася дэшыфроўка протаіндыйскага пісьма, разглядаліся магчымасці дэшыфроўкі [[Ронга-ронга|пісьма вострава Пасхі]]. Круг навуковых інтарэсаў Кнарозава быў шырокі — ад дэшыфроўкі старажытных сістэм пісьма, мовазнаўства і семіётыкі, да засялення Амерыкі, археаастраноміі, шаманізму, эвалюцыі мозга і тэорыі калектыву. == Познія гады == У краіне мая Кнарозаву ўдалося пабываць толькі ў [[1990]] годзе, калі ён быў запрошаны прэзідэнтам Гватэмалы [[Марка Серэса Арэвала|Вінісіа Серэса Арэвала]]. Запрашэнне супала з перыядам актыўных намаганняў па размарожванню дыпламатычных адносін СССР з гэтаю цэнтральнаамерыканскаю краінаю. Урад Гватэмалы арганізаваў Кнарозаву наведванне ўсіх найбольш яркіх выдатнасцей краіны і адзначыў заслугі вялікага вучонага ўручэннем яму Вялікага Залатога медаля прэзідэнта Гватэмалы. У 1995 годзе ў пасольстве [[Мексіка|Мексікі]] ў Маскве Кнарозаў быў узнагароджаны [[Ордэн Ацтэкскага арла|ордэнам Ацтэкскага арла]], які ўручаецца мексіканскім урадам замежным грамадзянам за выключныя заслугі перад Мексікай<ref name=rggu.ru/>. Да 1998 года ён паспеў яшчэ раз пабываць у Мексіцы і адзін раз наведаць ЗША, дзе ён у палявых умовах правяраў апошнюю са сваіх гіпотэз аб паходжанні месаамерыканцаў. У [[1999]] годзе Юрый Валянцінавіч Кнарозаў памёр ад [[інсульт]]у і наступнага [[ацёк лёгкіх|ацёку лёгкіх]] на выстаўленым у калідор<ref>[http://www.rsuh.ru/international/section_235/section_282/section_1145/section_3248.php Кнорозов Юрий Валентинович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180224205035/http://www.rsuh.ru/international/section_235/section_282/section_1145/section_3248.php |date=24 лютага 2018 }}</ref> бальнічным ложку ў Санкт-Пецярбургу ў поўнай адзіноце, скора пасля атрымання ганаровай узнагароды імя Таццяны Праскураковай (ЗША). Пахаваны на [[Кавалёўскія могілкі|Кавалёўскіх могілках]] пад Санкт-Пецярбургам. == Асоба == * Па ўспамінах Г. Г. Яршовай, перад абаронай дысертацыі Юрый Валянцінавіч сур'ёзна апасаўся арышту. Справа ў тым, што ў класікаў марксізму ўказана, што [[Іерогліф|іерагліфічная пісьменнасць]], як у мая, адпавядае стадыі развітой класавай дзяржавы, аднак у адной з прац Энгельса сказана, што ў мая «дзяржавы не было». Такім чынам, аўтара можна было б западозрыць у рэвізіі марксізму. * «З выгляду ён здаваўся суровым і хмурным, але да яго заўсёды і ўсюды цягнуліся і дзеці, і жывёлы», — успамінала Г. Г. Яршова<ref name="autogenerated1">''Ершова Г. Г.'' [http://absolutology.org.ru/ershova.htm Древние майя. Юрий Кнорозов, Юкатан, Гватемала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208164317/http://absolutology.org.ru/ershova.htm |date=8 снежня 2015 }}</ref>. == Асноўныя працы == * Древняя письменность Центральной Америки // Советская этнография. — 1952. — № 3. — С. 100—118. * Письменность древних майя: (опыт расшифровки) // Советская этнография. — 1955. — № 1. — С. 94—115. * Система письма древних майя. — М., 1955. — 96 с. * «Сообщение о делах в Юкатане» Диего де Ланда как историко-этнографический источник // Ланда, Д. де. Сообщение о делах в Юкатане. — М.; Л., 1955. — С. 3—96.[http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Landa/pred.phtml?id=782 Часть 1] [http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Landa/pred2.phtml?id=783 Часть 2] * ''Кнорозов Ю. В., Бутинов Н. А.'' Предварительное сообщение об изучении письменности острова Пасхи // Советская этнография. — 1956. — № 4. — С. 77—91. * ''Кнорозов Ю. В., Бутинов Н. А.'' Новые материалы об острове Пасхи: О списке «королей» острова Пасхи // Советская этнография. — 1957. — № 6. — С. 38—42. * Население Мексики и Центральной Америки до испанского завоевания // Народы мира: Этнографические очерки: Народы Америки. Т. 2. — М., 1959. — С. 55—100. * Письменность индейцев майя. — М.—Л., 1963. — 664 с. (даступна на сайце http://sovietthings.narod.ru/knigi/knigi.html{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130121093230/http://sovietthings.narod.ru/knigi/knigi.html |date=21 студзеня 2013 }}) * Характеристика языка протоиндийских надписей // Предварительное сообщение об исследовании протоиндийских текстов. — М., 1965. — С. 46-51. * Формальное описание протоиндийских изображений // Proto-indica. 1972: Сообщение об исследовании протоиндийских текстов. Ч. 2. — М., 1972. — С. 178—245. * К вопросу о классификации сигнализации // Основные проблемы африканистики. — М., 1973. * Иероглифические рукописи мая. — Л., 1975. — 272 с. (даступна на сайце http://sovietthings.narod.ru/knigi/knigi.html{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130121093230/http://sovietthings.narod.ru/knigi/knigi.html |date=21 студзеня 2013 }}) * К вопросу о генезисе палеолитических изображений // Советская этнография. — 1976. — № 2. — С. * Этногенетические процессы в древней Америке // Проблемы истории и этнографии Америки. — М., 1979. — С. * Протоиндийские надписи: К проблеме дешифровки // Советская этнография. — 1981. — № 5. — С. 47-71. * ''Альбедиль М. Ф., Волчок Б. Я., Кнорозов Ю. В.'' Исследование протоиндийских надписей // Забытые системы письма: остров Пасхи, Великое Ляо, Индия: Материалы по дешифровке. — М., 1982. — С. 240—295. * Неизвестные тексты // Забытые системы письма. — М., 1982. — С. * К вопросу о связях доколониальной Америки со Старым Светом // Латинская Америка. — 1986. — № 1. — С. 84-98. * ''Кнорозов Ю. В., Ершова Г. Г.'' Диего де Ланда как основоположник изучения культуры майя (из истории миссионерской культуры XVI в.) // Iberica Americans: Культуры Нового и Старого Света XVI—XVIII вв. в их взаимодействии. — СПб., 1991. — С. 80-86. * Этногенетические легенды. Общий обзор // Вопросы этнической семиотики. Забытые системы письма. — СПб, 1999. — С. * Имена богов в рукописях майя: Общий обзор // История и семиотика индейских культур Америки / Отв. ред. А. А. Бородатова, В. А. Тишков. — М., 2002. — С. 23-97. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * ''[[Мікалай Мікалаевіч Гаркавы|Горькавый Н. Н.]]'' [http://elementy.ru/lib/431235 Сказка о русском лингвисте Кнорозове, расшифровавшем письменность индейцев майя] // Наука и жизнь. — 2010. — № 12. — С. * ''Дридзо А. Д., [[Расціслаў Васільевіч Кінжалаў|Кинжалов Р. В.]]'' Ю. В. Кнорозов (1922—1999) // Курьер Петровской Кунсткамеры. — 1999. — Вып. 8—9. — С. 270—271. * ''Альбедиль М. Ф., Ершова Г. Г., Федорова И. К.'' [https://web.archive.org/web/20120211092415/http://pvcentre.agava.ru/personal/knorozov.html Юрий Валентинович Кнорозов (1922—1999)]: [Некролог] // Кунсткамера: Этнографические тетради. — 1998. — Вып. 12. — С. 427—428. * ''Ершова Г. Г.'' Юрий Валентинович Кнорозов: [Некролог. 1922—1999] // Этнографическое обозрение. — № 6. — 2000. — С. 149—151. * ''Ершова Г. Г.'' Юрий Валентинович Кнорозов: (1922—1999) // Портреты историков: Время и судьбы. — Т. 3. — М., 2004. — С. 474—491. * {{cite book |author=Coe, Michael D. |authorlink=Майкл Коу |year=1992 |title=Breaking the Maya Code |location=London |publisher=Thames & Hudson |isbn=0-500-05061-9 |oclc=26605966 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/breakingmayacode00coem_0 }} == Спасылкі == * [http://knorosov.com/ Сайт аб даследчыку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924074533/http://knorosov.com/ |date=24 верасня 2019 }} {{ref-ru}} * Л. Ковалева. [http://www.unesco.ru/ru/?module=news&action=view&id=57 В переводе с языка майя] * ''Кутателадзе С. С.'' [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk_maya.htm Леонид Канторович и Юрий Кнорозов] * [http://newmedia.ufm.edu/gsm/index.php?title=Ershovadescifrandoescrituramaya Sesenta años descifrando la escritura maya.] Лекцыя, прысвечаная Ю. В. Кнарозаву, прачытаная [[Галіна Гаўрылаўна Яршова|Галінай Яршовай]] ва Універсітэце імя Франсіска Маракіна ў Гватэмале * [http://www.youtube.com/watch?v=FAWtahq8gTY Фільм пра расшыфроўку пісьменнасці мая. Уключае інтэрв'ю з Ю. Кнарозавым. Частка 1.], [http://www.youtube.com/watch?v=upM6wlcRUEI&feature=relmfu Частка 2.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнарозаў Юрый Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Маяністы]] [[Катэгорыя:Індзеяністы]] [[Катэгорыя:Эпіграфісты]] [[Катэгорыя:Дэшыфроўка забытых пісьменнасцей]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Музея антрапалогіі і этнаграфіі РАН]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Кавалёўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскім раёне]] 91g8gf1bpnv57fxe0tkvq805uw5xvg4 0 358499 5173475 4621484 2026-07-31T05:39:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173475 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Ян Тысоўскі |арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Józef Tyssowski}} |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = палітык |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Ян Юзаф Тысоўскі''' ({{lang-pl|Jan Józef Tyssowski}}; {{ДН|8|3|1811}}, {{МН|Тарнаў}} — {{ДС|5|4|1857}}, {{МС|Вашынгтон||Горад Вашынгтон}}) — [[Польшча|польскі]] палітычны дзеяч, лідар [[Кракаўскае паўстанне|Кракаўскага паўстання]]. == Біяграфія == Тысоўскі нарадзіўся ў Тарнаве 8 сакавіка 1811 года<ref>[http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3990609 Tyssowski Jan Józef] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131002191239/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3990609 |date=2 кастрычніка 2013 }} W: ''Encyklopedia PWN'' [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN. [dostęp 2013-09-27] {{ref-pl}}</ref>. У маладосці прымаў удзел у [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|лістападаўскім паўстанні]], затым удзельнічаў у падпольных арганізацыях, змагароў за незалежнасць у [[Галіцыя|Галіцыі]]. 21 лютага 1846 года, пасля пачатку [[Кракаўскае паўстанне|паўстання ў Кракаве]], увайшоў<ref name=":0">[http://portalwiedzy.onet.pl/51815,,,,tyssowski_jan_jozef,haslo.html Tyssowski Jan Józef] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304124311/http://portalwiedzy.onet.pl/51815,,,,tyssowski_jan_jozef,haslo.html |date=4 сакавіка 2016 }} W: ''Encyklopedia WIEM'' [on-line]. Onet. [dostęp 2013-09-27] {{ref-pl}}</ref><ref name=":1">Ewa Michałowska Walkiewicz: [http://www.poland.us/strona,13,7276,0,jan-jozef-tyssowski-dyktator-powstania-krakowskiego.html#.UkX3weVm0ko Jan Józef Tyssowski - Dyktator powstania krakowskiego] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924075106/http://www.poland.us/strona,13,7276,0,jan-jozef-tyssowski-dyktator-powstania-krakowskiego.html#.UkX3weVm0ko |date=24 верасня 2015 }} Polish Pages, Inc. [dostęp 2013-09-27] {{ref-pl}}</ref><ref name=":1" /> у склад Нацыянальнага ўрада Польшчы, а з 24 лютага па 3 сакавіка быў дыктатарам паўстання. З-за сялянскіх хваляванняў, па ўзгадненні з кракаўскай зямельнай арыстакратыяй, імкнуўся да абмежавання баявых дзеянняў. Пагражаў расійска-аўстрыйскаму войску сялянскім паўстаннем<ref name=":0" /><ref name=":1" />, адмовіўся ад капітуляцыі ў Кракаве перад аўстрыйскай арміяй, толькі пасля выхаду з горада ён вырашыў правесці з [[Каралеўства Прусія|прусакамi]] перамовы аб умовах капітуляцыі<ref name=":2">[http://www.muzhp.pl/kalendarium/171/koniec-powstania-krakowskiego--zlozenie-broni-przez-oddzial-jana-tyssowskiego-1846-3-4.html Koniec powstania krakowskiego — złożenie broni przez oddział Jana Tyssowskiego.] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130927215330/http://www.muzhp.pl/kalendarium/171/koniec-powstania-krakowskiego--zlozenie-broni-przez-oddzial-jana-tyssowskiego-1846-3-4.html |date=27 верасня 2013 }} W: ''Muzeum Historii Polski'' [on-line]. Muzeum Historii Polski. [dostęp 2013-09-27] {{ref-pl}}</ref>. У рэшце рэшт пайшоў з 1500 жаўнерамі да Прусіі<ref name=":0" /><ref name=":1" /> і быў інтэрнаваны разам з паўстанцамі ў раёне Новай Беруні<ref name=":2" /> на год, пасля чаго атрымаў дазвол на выезд у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У ЗША арганізаваў Польскае Дэмакратычнае Таварыства ў Амерыцы<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Памёр 5 красавіка 1857 года ў Вашынгтоне, акруга Калумбія. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Тысоўскі Ян}} [[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]] 4gq5pni66cwatfdgkox3ycou8fz91al 0 359571 5173557 5075936 2026-07-31T07:15:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173557 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Fraxinus |rang = Від |latin = Fraxinus excelsior |author = [[L.]], 1753 |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Fraxinus excelsior |grin = 282 }} '''Ясень звычайны''' (''Fráxinus excélsior'') — лістападнае дрэва, [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Ясень|Fraxinus}} сямейства {{bt-bellat|Маслінавыя|Oleaceae}}. Адна з лесаўтваральных парод. == Назва == Ясень звычайны, ясіон<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Fraxinus excelsior/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref>, ясень<ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref><ref>[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>, сён, сініна<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>. == Апісанне == [[Файл:Illustration_Fraxinus_excelsior1.jpg|злева|міні|Ясень звычайны. {{Бат.іл.|Тамэ}}]] Ясень звычайны — [[дрэва]] вышынёй 20-30 м (часам да 40 м) і дыяметрам [[Ствол дрэва|ствала]] да 1 м. Крона кампактная, нешырокая. [[Кара (біялогія)|Кара]] шэрая парэпаная (у маладых раслін — шэра-зялёная гладкая). [[Пупышка|Пупышкі]] чарнаватыя, аксаміцістыя. [[Ліст|Лісце]] непарнапёрыстае, даўжынёй да 40 см, складаецца з 7-15 прадаўгавата-эліпсоідных або падоўжана-адваротнаяйцападобных, амаль сядзячых на кароткіх чаранках лісточкаў, пілаватых па краі. Лісточкі зверху ярка-зялёныя, а знізу светла-зялёнага колеру, апушаныя па жылцы. [[Кветка|Кветкі]] дробныя, без калякветніка, абодваполыя, з двума [[тычынка]]мі і [[песцік]]ам з двухраздзельным [[Песцік|рыльцам]] (радзей сустракаюцца кветкі без песціка), сабраны пучкамі ў гронкі на [[Парастак|парастках]] мінулага года. [[Цвіценне]] — да з’яўлення лісця, на [[Беларусь|Беларусі]] — у красавіку—маі. Маладыя парасткі пакрыты белаватымі сачавічкамі. Расліна палігамная. [[Плод|Плады]] — крылаткі, даўжынёй да 5 см, лінейна-прадаўгаватыя, уверсе завостраныя, спачатку зялёнага колеру, потым карычневага, выспяваюць пад восень, часта ўтрымліваюцца на расліне ўсю зіму. {| align=center valign=top cellpadding=3 cellspacing=0 style="border-style:ridge; border-width:5px; border-color:#BACC99; font-size: 85%" |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top ||[[Файл:EurAshLeaf.jpg|105px|center]]Лісце ||[[Файл:Ash flower.JPG|135px|center]]Кветкі ||[[Файл:EurAshSeeds.jpg|222px|center]]Плады-крылаткі |} == Арэал і экалогія == [[Файл:Ясень Обыкновенный в горах Заилийского Алатау в октябре.JPG|thumb|У гарах [[Заілійскі Алатау|Заілійскага Алатау]] ў кастрычніку]] Расліна мае шырокі арэал, сустракаецца амаль па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]], у [[Крым]]е, на [[Каўказ]]е і ў Азіі. Паўночныя межы арэала дасягаюць 63° пн.ш. у [[Нарвегія|Нарвегіі]], 61° пн.ш. у [[Швецыя|Швецыі]] і 62° пн.ш. у [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Паўночна-ўсходняя і ўсходняя межы праходзяць ад [[Санкт-Пецярбург]]а праз [[Масква|Маскву]] да [[Казань|Казані]], а адтуль на паўднёвы захад. Не сустракаецца ў [[Ірландыя|Ірландыі]] і паўночнай Шатландыі, а таксама ў паўночнай і цэнтральнай частках Скандынаўскага паўвострава. Адсутнічае таксама ў Паўднёвай Еўропе на [[Пелапанес]]скім паўвостраве, у паўднёвай частцы Апенінскага паўвострава ([[Калабрыя]]), [[Сіцылія|Сіцыліі]] і [[Сардзінія|Сардзініі]], а таксама ў паўднёвай і цэнтральнай частках [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. [[Файл:Podlaskie - Czarna Białostocka - Puszcza Knyszyńska - Rez. Jesionowe Góry - Góry Jezionowe - v-ESE.JPG|thumb|Ясянёвы лес у Кнышынскай пушчы, Польшча.]] У [[Польшча|Польшчы]] ясень расце ў нізінах, дасягаючы перадгор’яў [[Татры|Татраў]]. На [[Беларусь|Беларусі]] ясянёвыя лясы (ясеннікі) пашыраны па ўсёй тэрыторыі, займаюць 0,23 % лесапакрытай плошчы. Фарміруюцца на стыку тыповых шыракалістых лясоў (дуброў) і лясоў эўтрофных балот ([[чорнаалешнік]]аў). Растуць у лагчынах, поймах рэк і на высокаўрадлівых, вільготных глебах са шчолачнай рэакцыяй. Вылучаюць ясеннікі: кіслічныя, сніткавыя, крапіўныя, папарацевыя, вятроўнікавыя, балотна-разнатраўныя, поймавыя. Лясы маюць важнае водаахоўнае значэнне. Ясень расце хутка, аддае перавагу ўрадлівым слабашчалачным [[глеба]]м. Размнажаецца [[насенне]]м, пасля рубкі дае багаты параснік ад пня. == Значэнне і прымяненне == Выкарыстоўваецца для дэкаратыўнага, ахоўнага і меліярацыйнага лесаразвядзення. Добра глядзіцца ў садова-паркавых ансамблях, [[Алея|алейнай]] пасадцы. Вядомыя [[Сорт|сарты]]<ref>По данным сайта ''GRIN''.</ref>: * Fraxinus excelsior ‘Aurea’<ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?283 Fraxinus excelsior L. forma aurea (Pers.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20001028131539/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?283 |date=28 кастрычніка 2000 }}</ref> — з жаўтлява-зялёным лісцем, якое да восені цямнее. * Fraxinus excelsior ‘Aurea Pendula’<ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?284 Fraxinus excelsior L. forma aureopendula Rehder] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20001028143113/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?284 |date=28 кастрычніка 2000 }}(англ.)&nbsp; {{Праверана|14|8|2010}}(Праверана 14 жніўня 2010)</ref> * Fraxinus excelsior ‘Diversifolia’<ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?285 Fraxinus excelsior L. forma diversifolia (Aiton) Lingelsh.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20001028172116/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?285 |date=28 кастрычніка 2000 }}(англ.)&nbsp; {{Праверана|14|8|2010}}(Праверана 14 жніўня 2010)</ref> * {{Anchor|плакучий ясень}}Fraxinus excelsior ‘Pendula’<ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?286 Fraxinus excelsior L. forma pendula (Aiton) Schelle] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20001117050500/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?286 |date=17 лістапада 2000 }}(англ.)&nbsp; {{Праверана|14|8|2010}}(Праверана 14 жніўня 2010)</ref> — ніцая форма: галіны звісаюць да зямлі. [[Драўніна]] ясеня звычайнага вельмі трывалая, прыгожая па тэкстуры і колеры; лёгкая ў апрацоўцы. Маладыя парасткі могуць служыць кормам для [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|свойскай жывёлы]], у лясах іх ахвотна ядуць [[алені]] і [[Лось|ласі]]. Пры цвіценні ў красавіку — маі дае меданосным пчолам [[Пылок|пылок-абножку]]<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Ясень|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф.|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=415|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archivedate=7 студзеня 2012}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Ясень|Бабарэка Я. З.}} * {{Крыніцы/БЭ|18-1|Ясянёвыя лясы}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/kustar/fraxinus.html Ясень обыкновенный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090403052653/http://flower.onego.ru/kustar/fraxinus.html |date=3 красавіка 2009 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{ref-ru}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/trees/84.htm Ясень обыкновенный — Fraxinus excelsior L.] {{ref-ru}} * [https://www.encyklopedia.lasypolskie.pl/doku.php?id=j:jesion-wyniosly Otwarta Encyklopedia Leśn] {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Маслінавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Флора Каўказа]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] bc84j66skzueoi8nb2ihm14rb5e3b86 0 359674 5173718 4580930 2026-07-31T10:24:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173718 wikitext text/x-wiki {{Малая планета <!-- Основной блок --> | name = (108) Гекуба | discoverer = [[Карл Тэадор Роберт Лютэр|Роберт Лютэр]] | discovery_site = [[Дзюсельдорфская абсерваторыя|Дзюсельдорф]] | discovery_date = [[2 красавіка]] [[1869]] | designations = | named_after = [[Гекуба]] | category = Галоўнае кальцо <!-- Орбитальные характеристики --> | epoch = 14.03.2012 | eccentricity = 0,05399 | semimajor = 3,24280 | inclination = 4,247 | asc_node = 350,375 | arg_peri = 191,105 | mean_anomaly = 241,477 <!-- Физические характеристики --> | dimensions = 64,97 | mass = 3,9 {{e|17}} [[кілаграм|кг]] | density = 2,700 | gravity = 0,025 | escape_velocity = 0,040 | rotation = 17,859 | spectral_class = S | scomment = (Sl) | abs_mag = 8,09 | albedo = 0,2431 | temperature = 148 }} '''(108) Гекуба''' ({{lang-la|Hecuba}}) — [[астэроід]] вонкавай часткі [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], прыналежны да светлага [[Спектральныя класы астэроідаў|спектральнага]] [[Астэроід класа S|класа S]]. Арбіта астэроіда блізкая да арбіт астэроідаў [[сямейства Гігеі]], але ці сам ён наўрад уваходзіць у яго склад, бо мае сілікатны склад, тым часам як сама [[(10) Гігея]] ўяўляе сабою цёмны [[астэроід класа C]]. Ён быў выяўлены [[2 красавіка]] [[1869]] года нямецкім астраномам [[Карл Тэадор Роберт Лютэр|Роберт Лютэрам]] у [[Дзюсельдорфская абсерваторыя|Дзюсельдорфскай абсерваторыі]] і названы ў гонар [[Гекуба|Гекубы]], жонкі цара [[Прыям]]а згодна [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]<ref>{{Крыніцы/Слоўнік імёнаў малых планет|25}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (101—200)|101—200]]) * [[Класіфікацыі малых планет]] {{зноскі}} == Літаратура == * G. A. Krasinsky et al. ''Hidden Mass in the Asteroid Belt'', Icarus, Vol. 158, p. 98 (2002) == Спасылкі == * {{Sbdb|108}} * {{IAU|108}} * [http://www.psi.edu/pds/archive/astdata04/simps04/diamalb.tab Supplemental IRAS Minor Planet Survey]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060623213811/http://www.psi.edu/pds/archive/astdata04/simps04/diamalb.tab |date=23 чэрвеня 2006 }} * [http://www.psi.edu/pds/archive/lc.html PDS lightcurve data] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060614093519/http://www.psi.edu/pds/archive/lc.html |date=14 чэрвеня 2006 }} {{MinorPlanets Navigator|(107) Каміла|(109) Феліца}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1869 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам ад 40 да 100 км]] [[Катэгорыя:Назвы астэроідаў са старажытнагрэчаскай міфалогіі]] g1lc0b95qm7anok5fax0nsavdw7qiyc 0 446292 5173470 5170992 2026-07-31T05:24:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173470 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя=Янка Мацэлі |дата нараджэння= |званне={{Сцяг|Літва|1918}} [[падпаручнік]] (1919)<br />{{Сцяг БНР}} [[паручнік]] (1920)<br />{{Сцяг БНР}} штабс-[[капітан]] (1920) |род войскаў=[[пяхота]] |камандаваў=2-гі батальён [[Другі Грозаўскі полк|2-га Грозаўскага палка]] |гады службы=1919 — 1926 |прыналежнасць={{Сцяг|Літва|1918}} [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]] (1919)<br />{{Сцяг БНР}} [[Беларуская вайсковая камісія]] (1920)<br />{{Сцяг БНР}} [[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Зялёны дуб]] (з 1921) |бітвы=[[Слуцкае паўстанне|Слуцкі збройны чын]] }} '''Ян (Янка, Іва́н) Мацэ́лі (Мацэллі, Мацэля, Мяцеля)''' ([[1892]]{{Sfn|Стужынская|2012|с=325}}, [[Млынка|Малая Млынка]]{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=320—321}}, цяпер [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — ?) — беларускі вайсковы дзеяч. Удзельнік [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]], камандзір 2 батальёна [[Другі Грозаўскі полк|2-га Грозаўскага палка]], адзін з арганізатараў і кіраўнікоў слуцкай народнай міліцыі. == Прозвішча == У публікацыях беларускіх гісторыкаў прысутнічаюць розныя варыянты яго прозвішча — Мацэллі, Мацэля, Мяцеля. Але сам Мацэлі ў сваім лісце да рэдакцыі віленскай беларускай газеты «[[Народная справа]]» падпісаўся як Янка Мацэлі. == Біяграфічныя звесткі == Паводле [[Ніна Іванаўна Стужынская|Ніны Стужынскай]], Янка Мацэлі нарадзіўся ў 1892 годзе ў [[Лунінецкі павет|Лунінецкім павеце]]. Аднак укладальнікі кнігі «Слуцкі збройны чын 1920 г.» называюць вёску [[Млынка|Малую Млынку]] [[Цараўская воласць|Цараўскай воласці]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]. Імаверна, удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] ў складзе [[Руская імператарская армія|расійскага войска]]. У пачатку 1919 года ён у ранзе [[падпаручнік]]а быў ад’ютантам [[Першы беларускі полк (Гродна)|Першага беларускага гарадзенскага палка]] у складзе літоўскага войска. Браў удзел у падрыхтоўцы [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны (1919)|Беларускага з’езду Віленшчыны і Гарадзеншчыны]]. Пазней апынуўся ў [[Рыга|Рызе]], дзе стаў супрацоўнікам [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Беларускай вайскова-дыпламатычнай місіі]] увосень 1919 года{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=320—321}}. А ў пачатку 1920 года Янка Мацэлі быў ужо ў [[Мінск|Менску]], у ранзе [[паручнік]]а быў у 1-й роце рэзерву [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] (БВК). === Слуцкі збройны чын === У маі 1920 года БВК накіравала Мацэлі ў [[Слуцкі павет|Слуцкі]] і [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі паветы]] для вярбоўкі добраахвотнікаў у [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускае войска]], якое мусіла стварацца з дазволу [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскіх уладаў]]. У Слуцку ён развіў актыўную дзейнасць ды летам-восенню 1920 года стварыў беларускую гарадскую і павятовую народную міліцыю. Яна налічвала 500 чалавек, а ў рэзерв былі запісаныя 5 тысяч добраахвотнікаў. Менавіта гэтыя ўзброеныя фармаванні ў лістападзе сталі ядром будучай [[Слуцкая брыгада стральцоў БНР|Слуцкай брыгады стральцоў БНР]]. Як піша [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]], яшчэ да таго Янка Мацэлі меў намер выкарыстаць міліцыю для стварэння воінскіх часцей для [[генерал-маёр]]а [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]. І ў канцы кастрычніка пэўныя сілы перайшлі са Случчыны пад [[Тураў]], у лагер балахоўцаў, якія рыхтавалі свой [[Паход Булак-Балаховіча|палескі паход]]. Мацэлі заставаўся ў Слуцку, працягваў рыхтаваць узброенае выступленьне супраць бальшавікоў. Адначасова ён перашкаджаў прапольскай агітацыі. На [[З’езд Случчыны (1920)|з’ездзе Случчыны]] ў лістападзе 1920 года Янка Мацэлі выбралі ў склад [[Беларуская рада Случчыны|Беларускай рады Случчыны]], ён належаў тады да «антыэсэраўскай апазіцыі». Адначасова Рада Случчыны даручыла паручніку Янку Мацэлі, [[Павел Якаўлевіч Жаўрыд|Паўлу Жаўрыду]] і капітану [[Анастас Анцыповіч|Анастасу Анцыповічу]] арганізацыю збройных сілаў. Неўзабаве Мацэлі стаў камандзірам 2-га батальёна [[Другі Грозаўскі полк|2-га Грозаўскага палка]] [[Першая Слуцкая брыгада|1-й Слуцкай брыгады]]. Цяпер з’яўляецца згадка пра Мацэлі, як пра штабс-капітана. Праз нейкі час Мацэлі накіравалі да генерал-маёра С. Булак-Балаховіча, войска якога адступіла ад [[Мазыр]]а на польскі бок дэмаркацыйнай лініі, «дзеля наладжвання сувязі», а насамрэч, каб пазбавіцца ад балахоўца ў радзе{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=320—321}}. === Зялёны Дуб === У канцы 1920 года, пасля паразы случчакоў у баях з бальшавікамі, Янка Мацэлі апынуўся ў [[Давыд-Гарадок|Давід-Гарадку]] (або ў ваколіцах [[Нясвіж]]а), хацеў змагацца далей. А. Латышонак называе яго «начальнікам штабу… беларускіх атрадаў» (на красавік 1921 года). Якраз вясной 1921 года разам з іншымі камандзірамі слуцкіх паўстанцаў (Гаўрыловічам, Самусевічам) Янка Мацэлі сфармаваў з добраахвотнікаў атрады (па 100—150 чалавек у кожным), якія перайшлі на акупаваную бальшавікамі тэрыторыю Беларусі, каб партызаніць. Неўзабаве ён стаў удзельнікам паўстанцкай арганізацыі «[[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Зялёны Дуб]]», імаверна, быў знаёмы з атаманам [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|Дзергачом]] з часу працы ў [[Беларуская вайсковая камісія|БВК]]. У 1921 годзе Мацэлі камандаваў адной з найбольш буйных партызанскіх груповак. Яна складалася з аддзелаў паручніка [[Антон Мірановіч|Антона Мірановіча]] (знаходзіўся каля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]]) і капітана Канстанцінава (знаходзіўся недзе каля [[Чэрвень (горад)|Ігуменшчыны]]). Ва ўспамінах [[Сяргей Нічыпаравіч Бусел|Сяргея Бусла]] абвінавачваецца ў супрацоўніцтве з польскай [[Дэфензіва]]й і ў выдачы [[Улас Дубіна|Уласа Дубіны]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім уладам]]{{Sfn|Слуцкі збройны чын|2006|с=171}}. === Далейшы лёс === Пра далейшы лёс Янкі Мацэлі вядома мала. Ёсць ягоны ліст, дасланы ў рэдакцыю [[Вільнюс|віленскай]] беларускай газеты «[[Народная справа]]». Ён быў апублікаваны ў жніўні 1926 года. Мацэлі абвяргаў сваё дачыненне да агітацыі вяскоўцаў за ўдзел у з’ездзе паланафільскай [[Часовая беларуская рада|Часовай беларускай рады]] [[Арсен Васілевіч Паўлюкевіч|Арсеня Паўлюкевіча]]. Сяргей Ёрш мяркуе, што на 1926 год Янка Мацэлі жыў у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў адным з памежных з [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] раёнаў. Паводле [[Ніна Іванаўна Стужынская|Ніны Стужынскай]], Янка Мацэлі працягваў антысавецкую партызанскую дзейнасць да канца 20-х гадоў{{Sfn|Стужынская|2012|с=325}}. Але з гэтым не пагаджаецца Сяргей Ёрш, які ліча, што 1925—1926 гады былі апошнімі, калі Мацэлі ўдзельнічаў у рэйдах на савецкі бок. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Мінск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3|тыраж = |ref=Слуцкі збройны чын}} * {{кніга|аўтар = [[Ніна Стужынская|Ніна Стужинська]]|частка = |загаловак = Білорусь бунтівна: з історії збройного антирадянського спротиву в 20-ті рр. ХХ століття|арыгінал = |спасылка = |адказны = А. М. Вараскін|выданне = |месца = [[Мінск|Мінськ]]|выдавецтва = |год = 2012|том = |старонкі = |старонак = |серыя = «ТАКА ІСТОРІЯ»|isbn = |тыраж = 100 |ref=Стужынская}} * [[Кузьма Цярэшчанка]] «Мой удзел у беларускім руху» // [[ARCHE]] 11—2011 с. 90 == Спасылкі == * {{Артыкул|выданне=[[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]|загаловак=Апошняя згадка пра камандзіра беларускіх паўстанцаў Янку Мацэлі|год=2014|нумар=1 (15)|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=31297|аўтар=[[Сяргей Ёрш]].|мова=be-tarask|старонкі=13 — 16|archive-date=10 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410130435/https://kamunikat.org/?pubid=31297}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мацэлі Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Літвы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай рады Случчыны]] [[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Зялёны дуб»]] c520q6mf0kex82qvtfm1lwpeha8j70v 0 467511 5173296 5029612 2026-07-30T15:06:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173296 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Юбілейны медаль «70 гадоў Узброеных Сіл СССР» |Выява = 70YSAF.jpg |Выява стужка = SU Medal 70 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg |OriginalName = |Краіна = {{Сцяг СССР}} [[СССР]] |Тып = [[медаль]] |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = |Статус = не ўручаецца |Параметры = дыяметр — 32 мм |Дата заснавання = [[28 студзеня]] [[1988]] |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = каля 9&nbsp;842&nbsp;160 |Старэйшая ўзнагарода = [[Юбілейны медаль «60 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] |Малодшая ўзнагарода = [[Юбілейны медаль «50 гадоў савецкай міліцыі»]] |Адпавядае = }} '''Юбіле́йны меда́ль «70 гадо́ў Узбро́еных Сіл СССР»''' заснаваны Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] ад [[28 студзеня]] [[1988|1988 года]]<ref>{{Cite web |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_14557.htm |title=Указ Президиума ВС СССР от 28.01.1988 N 8400-XI "Об учреждении юбилейной медали "70 лет Вооруженных Сил СССР" |access-date=15 мая 2017 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624160308/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_14557.htm |url-status=dead }}</ref> ў адзначэнне 70-й гадавіны Узброеных Сіл СССР. Аўтар малюнка медаля — мастак А. Б. Жук. == Палажэнне аб медалю == Юбілейным медалём «70 гадоў Узброеных Сіл СССР» ўзнагароджваюцца: * асобы [[Афіцэр|афіцэрскага]] саставу, [[Прапаршчык|прапаршчыкі]], [[Мічман|мічманы]] i ваеннаслужачыя звыштэрміновай службы, якія знаходзяцца да [[23 лютага]] [[1988|1988 года]] на сапраўднай ваеннай службе ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], [[Ваенна-марскі флот СССР|Ваенна-Марскім Флоце]], пагранічных і ўнутраных войсках, а таксама ў органах Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР; * былыя чырвонагвардзейцы, асобы, якія прымалі ўдзел у баявых дзеяннях па абароне савецкай Радзімы ў якасці вайскоўцаў, партызаны [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 гг.]]; * асобы, звольненыя з сапраўднай ваеннай службы ў запас або адстаўку, якія праслужылі ў Савецкай Арміі, Ваенна-Марскім Флоце, пагранічных і ўнутраных войсках і ў органах Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР 20 і больш гадоў у каляндарным вылічэнні; * асобы, узнагароджаныя за час праходжання сапраўднай ваеннай службы ордэнамі СССР альбо медалямі: ** [[Медаль «За адвагу» (СССР)|Медаль «За адвагу»]] ** [[Медаль Ушакова|Ушакова]] ** [[Медаль «За баявыя заслугі»|«За баявыя заслугі»]] ** [[Медаль Нахімава|Нахімава]] ** [[Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР»|«За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР»]] ** [[Медаль «За адзнаку ў вайсковай службе»|«За адзнаку ў воінскай службе»]] ** [[Медаль «За выдатную службу па ахове грамадскага парадку»]] * Усе ваеннаслужачыя ''тэрміновай службы'', знаходзячыяся ў асабістым складзе частак Абмежаванага кантынгенту савецкіх войскаў у Афганістане (''АКСВА'') па стану на [[23 лютага]] [[1988]] года. Юбілейны медаль «70 гадоў Узброеных Сіл СССР» носіцца на левым боку грудзей і размяшчаецца пасля медаля [[Юбілейны медаль «60 гадоў Узброеных Сіл СССР»|«60 гадоў Узброеных Сіл СССР»]]. Па стану на [[1 студзеня]] [[1995]] года юбілейным медалём «70 гадоў Узброеных Сіл СССР» узнагароджана прыблізна '''9&nbsp;842&nbsp;160''' чалавек. == Апісанне медаля == Юбілейны медаль «70 гадоў Узброеных Сіл СССР» вырабляецца з [[Латунь|латуні]] і мае форму правільнага круга дыяметрам 32 мм. На адным боку медалі, у цэнтральнай яго частцы, размешчаны профільныя пагрудныя малюнкі лётчыка, [[Марак|марака]] і [[Салдат|салдата]] сухапутных войскаў, звернутыя налева. Па акружнасці медалі праходзяць [[Лаўр|лаўровыя]] галіны. У верхняй частцы [[Аверс|аверса]] медаля — выява пяціканцовай зоркі з сярпом і молатам у цэнтры, у ніжняй — размешчаныя ў два радкі лічбы «[[1918]]» і «[[1988]]». На адваротным боку ў пяць радкоў размешчана надпіс «70 ЛЕТ ВООРУЖЁННЫХ СИЛ СССР». Ніжэй надпісы — [[Лаўр|лаўра]]-[[Дуб|дубовы]] вянок. Края медаля абрамлены борцікам. Усе надпісы і выявы на медалі выпуклыя. Медаль пры дапамозе вушка і кальца злучаецца з пяцікутнай калодачкай, абцягнутай [[Шоўк|шаўковай]] муаравай стужкай чырвонага колеру шырынёй 24 мм. Края стужкі акантаваны зялёнымі палоскамі. Пасярэдзіне стужкі падоўжная палоска блакітнага колеру, і дзве палоскі залацістага колеру па абодва бакі ад блакітнай. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Володин А. Н., Мерлай Н. М.'' Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 246—247. — ISBN 5-7062-0111-0. == Спасылкі == * [http://mondvor.narod.ru Медалі і ордэны СССР] {{Медалі СССР}} [[Катэгорыя:Узнагароды паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]] q5gwqamtjg7oy5nhvcr4e5nxj7322ji 0 468584 5173609 5074985 2026-07-31T07:59:38Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]; дададзена [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5173609 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Георгіевіч Наканечнікаў |дата нараджэння = 16.09.1915 |дата смерці = 10.11.1946 |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1933]]—[[1946]] |званне = {{ВПС СССР, Падпалкоўнік}} |род войскаў = {{Сцяг|СССР|ВПС}} [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] |камандаваў = палком, дывізіяй |частка = [[226 БАП]], → [[243 ШАП]], →[[78 ГШАП]], → [[11-я гвардзейская штурмавая авіяцыйная дывізія|11 ГШАД]] |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]],<br />[[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Суворава 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Аляксандра Неўскага, СССР}}{{!!}}{{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}}{{!!}}{{Медаль За баявыя заслугі}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За абарону Сталінграда}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль За ўзяцце Берліна}}{{!!}}{{Медаль За вызваленне Варшавы}} {{!}}} }} {{Цёзкі2|Наканечнікаў}} '''Аляксандр Георгіевіч Наканечнікаў''' ({{lang-ru|Александр Георгиевич Наконечников}}; {{СС2|16|верасня|1915|3}}; сяло [[Дзергачы (Саратаўская вобласць)|Дзергачы]], [[Самарская губерня]] — {{ДС|10|11|1946}}; горад [[Баранавічы]], [[Брэсцкая вобласць]]) — [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1 ліпеня]] [[1944]]), [[падпалкоўнік]] (1943). == Біяграфія == Нарадзіўся 3 (16) верасня 1915 года ў сяле [[Дзергачы (Саратаўская вобласць)|Дзергачы]] (цяпер пасёлак) Саратаўскай вобласці. Рускі. У 1931 годзе скончыў 7 класаў школы, у 1933 годзе — 2 курсы Саратаўскага індустрыяльнага тэхнікума. У арміі з верасня 1933 года. У 1936 годзе скончыў Энгельскую ваенную авіяцыйную школу лётчыкаў. Служыў у страявых часцях ВПС (у [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай ваеннай акрузе]]). У маі-лістападзе 1938 года ўдзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|баявых дзеяннях у Іспаніі]] на баку рэспубліканцаў, здзейсніў некалькі баявых вылетаў на бамбардзіроўшчыку [[АНТ-40|СБ]]. Быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. У 1940 годзе скончыў [[Ліпецкі авіяцэнтр|Ліпецкія вышэйшыя авіяцыйныя курсы ўдасканалення]]. Працягваў службу ў ВПС, камандаваў авіяэскадрылляй (у [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай ваеннай акрузе]]). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны: у чэрвені-жніўні 1941 — камандзір авіяэскадрыллі 226-га бліжнебамбардзіровачнага палка ([[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]). Удзельнічаў у [[Кіеўская аперацыя, 1941|абароне Кіева]], здзейсніў некалькі баявых вылетаў на бамбардзіроўшчыку [[Су-2]]. У маі 1942 — верасні 1944 — камандзір 243-га (з сакавіка 1943 года — 78-га гвардзейскага) штурмавога авіяцыйнага палка. Ваяваў на [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходнім]], [[Данскі фронт|Данскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім]] і [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім франтах]]. Удзельнічаў у [[Харкаўская аперацыя, 1942|Харкаўскай бітве]], [[Сталінградская бітва|Сталінградскай]] і [[Курская бітва|Курскай]] бітвах, вызваленні Левабярэжнай Украіны і [[Аперацыя «Баграціён»|Беларусі]]. Да лютага 1944 года здзейсніў 81 баявы вылет на штурмавіку [[Іл-2]] на штурмоўку тэхнікі і войскаў праціўніка. За ўмелае кіраўніцтва палком і асабістую мужнасць і гераічнасць, выяўленыя ў баях, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 1 ліпеня 1944 года гвардыі падпалкоўніку Наканечнікаву Аляксандру Георгіевічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «3алатая Зорка» (№ 3043). У верасні 1944 — маі 1945 — камандзір [[11-я гвардзейская штурмавая авіяцыйная дывізія|11-й гвардзейскай штурмавой авіяцыйнай дывізіі]] [[16-я паветраная армія|16-й паветранай арміі]] ([[1-ы Беларускі фронт]]). Лётчыкі пад яго камандаваннем удзельнічалі ў вызваленні Польшчы і [[Штурм Берліна, 1945|штурме Берліна]]. Пасля вайны працягваў службу ў страявых часцях ВПС, з лістапада 1945 года камандаваў 76-м гвардзейскім штурмавым авіяцыйным палком (у [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]]). Трагічна загінуў (атруціўся) 10 лістапада 1946 года. Пахаваны ў брацкай магіле савецкіх воінаў на [[Могілкі на вуліцы Загараднай (Баранавічы)|могілках па вуліцы Загараднай]] у [[Баранавічы|Баранавічах]]. У [[1963]] годзе на брацкай магіле пастаўлены абеліск<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Брэсцкая}}</ref>. == Узнагароды == * [[Герой Савецкага Саюза]] (1.07.1944); * [[ордэн Леніна]] (1.07.1944); * тры [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]] (22.02.1939, 3.01.1943, 9.06.1945); * [[ордэн Суворава|ордэн Суворава 3-й ступені]] (14.10.1943); * [[Ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|ордэн Аляксандра Неўскага]] (12.07.1943); * [[ордэн Айчыннай вайны|ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені]] (6.02.1943); * [[медаль «За баявыя заслугі»]] (3.11.1944); * іншыя медалі. == Памяць == Яго імя носіць школа ў пасёлку Дзергачы, у якой ён вучыўся, і [[вуліца Наканечнікава (Баранавічы)|вуліца]] ў Баранавічах. Перад школай у пасёлку Дзергачы пастаўлены абеліск. {{зноскі}} == Літаратура == * 16-я воздушная. — М., Воениздат, 1973. * {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|2}} * Навечно в сердце народном. — 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984. * ''Румянцев Н. М.'' Люди легендарного подвига. — Саратов, 1968. == Спасылкі == {{warheroes|id=156}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Афіцэры СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саратаўскай вобласці]] {{DEFAULTSORT:Наканечнікаў Аляксандр Георгіевіч}} q7rlqhwn28oz0k86llbpbeegs6b3u54 0 474706 5173240 5063523 2026-07-30T13:37:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Павел Васільевіч Харламповіч]] у [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 5063523 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Навуковая сфера = [[нумізматыка]], [[археалогія]] }} '''Павел Васільевіч Харламповіч''' ({{ДН|4|2|1884}}, [[Рагачы (Бярозаўскі раён)|в. Рагачы]], {{МН|Пружанскі павет (Расійская імперыя)|ў Пружанскім раёне|}}, [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер — [[Бярозаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — {{ДС|13|5|1953}}, [[Пенза]], [[РСФСР]]) — беларускі [[нумізмат]]. Першы беларускі даследчык манетных [[скарб]]аў Беларусі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара. Скончыў [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (1908)<ref>Алфавитный список студентов, фармацевтов и посторонних слушателей Императорского Варшавского университета на 1910-1911 академический год. С. 166.</ref>, потым юрыдычны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] (1912). Працаваў у судовых установах. У [[1920]]—[[1925]] гадах член Мінскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў. У 2-й палове 1920-х гадоў дырэктар [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]]. У [[1928]] годзе прымаў удзел у археалагічных даследаваннях курганных [[могільнік]]аў каля [[Заслаўе|Заслаўя]]. Член гісторыка-археалагічнай і этнаграфічнай секцый [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. Выкладчык [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У [[1929]] годзе пазбаўлены працы, арыштаваны. У [[1931]] года высланы на Поўнач [[СССР]]. З 1946 працаваў у Пензенскім абласным краязнаўчым музеі намеснікам дырэктара па навуковай рабоце. == Творы == [[Файл:Павел Харламповіч. Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага Дзяржаўнага Музея. Менск, 1927.jpg|міні|злева|Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага Дзяржаўнага Музея. Менск, 1927]] * Каталог выстаўкі слуцкіх паясоў / [прадмова П. Харламповіча]. — Менск [Мінск] : выдана коштам Беларускага дзяржаўнага музея, 1927. — 20 с. * Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага дзяржаўнага музея // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 1927. — № 1. — С. 303—344. * Монетні знахідкі на Першомайщіні // ВОКК. Секція археологія. — 1930. — № 4/5. — С. 153—154.{{ref-uk}} * Нумізматічні знахідкі на Першомайщіні, що надійшлі до краезнавчого округового Першомайського музею за час з 18/XII 1927 р. по 18/XII 1929 р. // ХрАМ. — 1931. — № 3. — С. 57 — 65.{{ref-uk}} * Праскія грошы ў беларускіх манетных скарбах // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 1927. — № 1. — С. 293—302. * Пяцігоддзе Беларускага дзяржаўнага музея // Наш край. — 1927. — № 1. — С. 10 — 16. * Справаздача Беларускага дзяржаўнага музея // Асвета. — 1925. — № 3. — С. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Калубовіч, А.'' На крыжовай дарозе: Успаміны / Аўген Калубовіч. — Клыўлэнд: [б. в.], 1986. — 252 с.: партр. — С. 96. * ''Маракоў, Л.'' Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991: Энцыклапедычны даведнік: У 3 т. / Леанід Маракоў. Т. 2: Лавіцкі — Ятаўт. — Мн.: Athenaeum, 2002. — 378 с. — ISBN 985-6374-05-7. * ''[[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Скалабан, В. У.]]'' Харламповіч Павел Васільевіч / В. У. Скалабан // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 632. — ISBN 5-85700-077-7. * ''Тюстин, А.В.'' След в науке: биобиблиографический справочник сотрудников Пензенского государственного краеведческого музея 1905-2005 гг. Пенза, 2005.  — С. 82. * {{Крыніцы/БелЭн|16|||551}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141999|Харламповіч Павел Васілевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Павел Васілевіч}} [[Катэгорыя:Археолагі СССР]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нумізматы Беларусі]] efiztvjuqcwagfxqmvnonvjwokd7r5b 5173251 5173240 2026-07-30T13:45:05Z Autumndancer 168015 5173251 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харламповіч}} {{Навуковец |Навуковая сфера = [[нумізматыка]], [[археалогія]] }} '''Павел Васілевіч Харламповіч''' ({{ДН|4|2|1884}}, [[Рагачы (Бярозаўскі раён)|в. Рагачы]], {{МН|Пружанскі павет (Расійская імперыя)|ў Пружанскім раёне|}}, [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер — [[Бярозаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — {{ДС|13|5|1953}}, [[Пенза]], [[РСФСР]]) — беларускі [[нумізмат]]. Першы беларускі даследчык манетных [[скарб]]аў Беларусі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара. Скончыў [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (1908)<ref>Алфавитный список студентов, фармацевтов и посторонних слушателей Императорского Варшавского университета на 1910-1911 академический год. С. 166.</ref>, потым юрыдычны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] (1912). Працаваў у судовых установах. У [[1920]]—[[1925]] гадах член Мінскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў. У 2-й палове 1920-х гадоў дырэктар [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]]. У [[1928]] годзе прымаў удзел у археалагічных даследаваннях курганных [[могільнік]]аў каля [[Заслаўе|Заслаўя]]. Член гісторыка-археалагічнай і этнаграфічнай секцый [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. Выкладчык [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У [[1929]] годзе пазбаўлены працы, арыштаваны. У [[1931]] года высланы на Поўнач [[СССР]]. З 1946 працаваў у Пензенскім абласным краязнаўчым музеі намеснікам дырэктара па навуковай рабоце. == Творы == [[Файл:Павел Харламповіч. Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага Дзяржаўнага Музея. Менск, 1927.jpg|міні|злева|Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага Дзяржаўнага Музея. Менск, 1927]] * Каталог выстаўкі слуцкіх паясоў / [прадмова П. Харламповіча]. — Менск [Мінск] : выдана коштам Беларускага дзяржаўнага музея, 1927. — 20 с. * Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага дзяржаўнага музея // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 1927. — № 1. — С. 303—344. * Монетні знахідкі на Першомайщіні // ВОКК. Секція археологія. — 1930. — № 4/5. — С. 153—154.{{ref-uk}} * Нумізматічні знахідкі на Першомайщіні, що надійшлі до краезнавчого округового Першомайського музею за час з 18/XII 1927 р. по 18/XII 1929 р. // ХрАМ. — 1931. — № 3. — С. 57 — 65.{{ref-uk}} * Праскія грошы ў беларускіх манетных скарбах // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 1927. — № 1. — С. 293—302. * Пяцігоддзе Беларускага дзяржаўнага музея // Наш край. — 1927. — № 1. — С. 10 — 16. * Справаздача Беларускага дзяржаўнага музея // Асвета. — 1925. — № 3. — С. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Калубовіч, А.'' На крыжовай дарозе: Успаміны / Аўген Калубовіч. — Клыўлэнд: [б. в.], 1986. — 252 с.: партр. — С. 96. * ''Маракоў, Л.'' Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991: Энцыклапедычны даведнік: У 3 т. / Леанід Маракоў. Т. 2: Лавіцкі — Ятаўт. — Мн.: Athenaeum, 2002. — 378 с. — ISBN 985-6374-05-7. * ''[[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Скалабан, В. У.]]'' Харламповіч Павел Васільевіч / В. У. Скалабан // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 632. — ISBN 5-85700-077-7. * ''Тюстин, А.В.'' След в науке: биобиблиографический справочник сотрудников Пензенского государственного краеведческого музея 1905-2005 гг. Пенза, 2005.  — С. 82. * {{Крыніцы/БелЭн|16|||551}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141999|Харламповіч Павел Васілевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Павел Васілевіч}} [[Катэгорыя:Археолагі СССР]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нумізматы Беларусі]] d5c3ab9yxcrj6a380nezjjfkxifw8p3 5173255 5173251 2026-07-30T13:48:22Z Autumndancer 168015 5173255 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харламповіч}} {{Навуковец |Навуковая сфера = [[нумізматыка]], [[археалогія]] }} '''Павел Васілевіч Харламповіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[нумізмат]]. Першы беларускі даследчык манетных [[скарб]]аў Беларусі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара. Скончыў [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (1908)<ref>Алфавитный список студентов, фармацевтов и посторонних слушателей Императорского Варшавского университета на 1910-1911 академический год. С. 166.</ref>, потым юрыдычны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] (1912). Працаваў у судовых установах. У [[1920]]—[[1925]] гадах член Мінскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў. У 2-й палове 1920-х гадоў дырэктар [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]]. У [[1928]] годзе прымаў удзел у археалагічных даследаваннях курганных [[могільнік]]аў каля [[Заслаўе|Заслаўя]]. Член гісторыка-археалагічнай і этнаграфічнай секцый [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. Выкладчык [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У [[1929]] годзе пазбаўлены працы, арыштаваны. У [[1931]] года высланы на Поўнач [[СССР]]. З 1946 працаваў у Пензенскім абласным краязнаўчым музеі намеснікам дырэктара па навуковай рабоце. == Творы == [[Файл:Павел Харламповіч. Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага Дзяржаўнага Музея. Менск, 1927.jpg|міні|злева|Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага Дзяржаўнага Музея. Менск, 1927]] * Каталог выстаўкі слуцкіх паясоў / [прадмова П. Харламповіча]. — Менск [Мінск] : выдана коштам Беларускага дзяржаўнага музея, 1927. — 20 с. * Манетныя скарбы, знойдзеныя ў Беларусі, у зборах Беларускага дзяржаўнага музея // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 1927. — № 1. — С. 303—344. * Монетні знахідкі на Першомайщіні // ВОКК. Секція археологія. — 1930. — № 4/5. — С. 153—154.{{ref-uk}} * Нумізматічні знахідкі на Першомайщіні, що надійшлі до краезнавчого округового Першомайського музею за час з 18/XII 1927 р. по 18/XII 1929 р. // ХрАМ. — 1931. — № 3. — С. 57 — 65.{{ref-uk}} * Праскія грошы ў беларускіх манетных скарбах // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 1927. — № 1. — С. 293—302. * Пяцігоддзе Беларускага дзяржаўнага музея // Наш край. — 1927. — № 1. — С. 10 — 16. * Справаздача Беларускага дзяржаўнага музея // Асвета. — 1925. — № 3. — С. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Калубовіч, А.'' На крыжовай дарозе: Успаміны / Аўген Калубовіч. — Клыўлэнд: [б. в.], 1986. — 252 с.: партр. — С. 96. * ''Маракоў, Л.'' Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991: Энцыклапедычны даведнік: У 3 т. / Леанід Маракоў. Т. 2: Лавіцкі — Ятаўт. — Мн.: Athenaeum, 2002. — 378 с. — ISBN 985-6374-05-7. * ''[[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Скалабан, В. У.]]'' Харламповіч Павел Васільевіч / В. У. Скалабан // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 632. — ISBN 5-85700-077-7. * ''Тюстин, А.В.'' След в науке: биобиблиографический справочник сотрудников Пензенского государственного краеведческого музея 1905-2005 гг. Пенза, 2005.  — С. 82. * {{Крыніцы/БелЭн|16|||551}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141999|Харламповіч Павел Васілевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Павел Васілевіч}} [[Катэгорыя:Археолагі СССР]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нумізматы Беларусі]] 1jkhy56jzw2d1yytrxzl2mh61f89bmv 0 526689 5173203 2850000 2026-07-30T12:46:36Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Дубічы-Царкоўныя (гміна)]] 5173203 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дубічы-Царкоўныя (гміна)]] 14izohy7u1aapr0fp5cfw5ny4f8hbo3 0 536340 5173510 4771718 2026-07-31T06:28:14Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5173510 wikitext text/x-wiki '''Расліны-падушкі''', або '''падушкападобныя расліны''', або '''расліны падушкападобнай формы''' — [[Жыццёвая форма раслін|жыццёвая форма раслінных арганізмаў]], для якой характэрныя шматлікія кароткія [[Парастак|парасткі]], верхавіны якіх ўтвараюць адзіную паверхню. Гадавы прырост ўсіх парасткаў аднолькавы і нікчэмны па велічыні<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=108|isbn=5-06-000085-0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420180900/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|archivedate=20 красавіка 2014}}</ref>. Такі тып расліннасці паўстаў у экстрэмальных умовах рэзкіх змен тэмпературы і моцных вятроў, што характэрна для раўнінных і горных [[пустыня]]ў і [[паўпустыня]]ў. == Месца падушкападобных раслін у сістэме жыццёвых формаў == {{Фотакалонка|Silene_acaulis_upernavik_2007-06-22_1.jpg|ш=270}} Згодна з [[Сістэма жыццёвых формаў Раункіера|Сістэмай жыццёвых формаў Раункіера]] падушкападобныя расліны з’яўляюцца падтыпам ''хамефітаў'' (аднаго з пяці асноўных тыпаў жыццёвых формаў) — раслін, у якіх прызначаныя для перанясення неспрыяльнага перыяду пупышкі і канцавыя парасткі развіваюцца на парастках, якія ляжаць на паверхні зямлі, або размешчаных настолькі блізка да яе, што ў абласцях, дзе зімой паверхня зямлі пакрыта снегам, ён закрывае іх, а ў цёплых абласцях іх часткова закрываюць адмерлыя рэшткі раслін, якія ляжаць на паверхні зямлі. Расліны падушкападобнай формы могуць ставіцца як да [[куст]]оў або [[кусцік]]аў (так званыя '''драўняныя падушкі'''), так і да [[Трава|травяністых раслін]] ('''травяністыя падушкі''').<ref name="ЖР">Паводле Серебряковой Т. И.</ref> == Разнастайнасць падушкападобных раслін == Усяго да падушкападобных раслін можна аднесці больш за трыста відаў. Прыклады падушкападобных раслін: * [[Dracophyllum minimum]]. Від, які расце ў гарах [[Тасманія|Тасманіі]] і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. * Высакагорныя (напрыклад, [[памір]]скія) віды з роду [[Krascheninnikovia]]. * Высакагорныя (напрыклад, [[памір]]скія) віды з роду [[Acantholimon]]. * [[Azorella selago]] з сямейства [[Парасонавыя]]; эндэмік [[Кергелен]]а, а таксама іншыя віды з роду [[Azorella]]. * [[Minuartia arctica]]. {{Фотарадок|Scleranthus biflorus.jpg|Donatia nz.jpg|ш=240|ш2=252}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падушкападобныя расліны||}} * {{кніга|аўтар=Серебрякова Т. И.|частка=Жизненные формы растений|загаловак=Жизнь растений. В 6-ти т.|арыгінал=|спасылка=|адказны=Гл. ред. Ал. А. Фёдоров|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1974|том=1. Введение. Бактерии и актиномицеты. Под ред. {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Красільнікаў|Н. А. Красильникова|ru|Красильников, Николай Александрович}} и А. А. Уранова|старонкі=87—98|старонак=487 с. с ил.; 31 л. ил., карт.|серыя=|isbn=|тыраж=300000}} * {{кніга|аўтар=Коровкин О. А.|частка=|загаловак=Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Дрофа|год=2007|том=|старонкі=168|старонак=268, [4]|серыя=Биологические науки: Словари терминов|isbn=978-5-358-01214-1|тыраж=3000}} == Спасылкі == * [http://www.apstas.com/sgaptas-treas2.htm TASMANIAN TREASURES-Cushion Plants] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080629010318/http://www.apstas.com/sgaptas-treas2.htm |date=29 чэрвеня 2008 }} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Жыццёвыя формы раслін]] [[Катэгорыя:Марфалогія раслін]] f3lhvs055uom2k50mira2t7tvbvrrhm 0 538842 5173340 5028056 2026-07-30T17:17:43Z ~2026-42246-04 171916 /* Дзясятае пакаленне (E140, E150; 2006—2013) */ 5173340 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = Toyota Corolla |фота = 1991.toyota.corolla-emblem.JPG |вытворца = [[Toyota]] |гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|1966|}} |папярэднік = |пераемнік = |заводы = [[Японія]] |клас= |сегмент = C |даўжыня = |шырыня = |вышыня = |колавая база = |аб'ём бака = |вікісховішча = Toyota Corolla }} '''Toyota Corolla''' — кампактны [[аўтамабіль]] [[Японія|японскай]] кампаніі [[Toyota Motor Corporation]]. З [[1966]] года было прадстаўлена 12 пакаленняў. Адна з самых папулярных мадэляў свету. У 2005—2015 і 2019—2020 гады была на першым месцы ў свеце па колькасці прададзеных машын<ref>{{cite web |author = Fabio Gemelli |url = https://it.motor1.com/news/669073/tesla-model-y-auto-vendute-mondo/ |title = Le auto più vendute del mondo (prima della Tesla Model Y) |date = 2023-05-25 |publisher = it.motor1.com |accessdate = 2023-05-26 |language = it }}</ref>. == Першае пакаленне (E10; 1966–1970) == {{multiple image | зона = left | кірунак = vertical | загаловак = Toyota Corolla E10 (1966–1970) | подпіс = 2-дзв. седан | выява1 = 1966 Toyota Corolla 02.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = 1966 Toyota Corolla 03.jpg | шырыня2 = 200 }} {{main|Toyota Corolla (E10)}} Вытворчасць першага пакалення кампактных аўтамабіляў сямейства «Toyota Corolla» пачалася ў лістападзе [[1966]] года. Першым быў выпушчаны двухдзверны седан. Аўтамабіль з колавай базай 2285 мм меў даўжыню 3845 мм, шырыню 1485 мм і вышыню 1380 мм. На машыну ўсталёўваўся бензінавы радны чатырохцыліндравы рухавік аб’ёмам 1077 см³ з верхнім размяшчэннем клапанаў і максімальнай магутнасцю 52 к.с. (38 кВт) пры 6000 аб/хв. Максімальны круцільны момант складаў 85 Нм пры 3000 аб/хв. Аўтамабіль пры вазе 740 кг развіваў максімальную хуткасць 140 км/г і ў сярэднім спажываў на 100 км каля 8 літраў бензіну. Пакупнікі маглі выбіраць паміж чатырохступеньчатай механічнай каробкай перадач з рычагом пераключэння перадач на падлозе або двухступеньчатай аўтаматычнай каробкай перадач з рычагом на цэнтральным тунэлі альбо пад рулявым колам. У маі 1967 года пачалася вытворчасць чатырохдзвернага седана. Універсал (завадскі код E16V) быў трохдзверным і меў па тры вокны з кожнага боку. Багажныя дзверы даходзілі ўніз да бампера і адчыняліся дагары. Універсал мог абсталёўвацца двухступеньчатай аўтаматычнай каробкай перадач Toyoglide. У 1968 годзе адбылася прэм’ера ''Toyota Corolla Sprinter'' з плаўна спадаючым да задняй часткі дахам. ''Corolla Coupe'' нічым не адрознівалася ад ''Sprinter'', толькі не мела дэкаратыўнай храміраванай паласы на парогах. <gallery widths="200"> Выява:1968 Toyota Corolla 1100 Deluxe rear.jpg|Toyota Corolla (4-дзв. седан) Выява:Toyota Corolla E10 002.JPG|Toyota Corolla (універсал) Выява:Toyota Corolla Sprinter KE17 SL rear.jpg|Toyota Corolla Sprinter </gallery> У сакавіку [[1968]] года Corolla першага пакалення была мадэрнізавана. Пярэдні бампер паставілі крыху вышэй, а рашотка радыятара больш не мела адмоўнага нахілу. У салоне абнавілася прыборная панэль. Двухдзверны седан ''Corolla SL'' з палепшанай камплектацыяй атрымаў рухавік з двума карбюратарамі, што павялічыла магутнасць на 13 к.с. Праз месяц гэты рухавік таксама атрымала купэ Corolla Sprinter. У кастрычніку 1968 года чатырохдзверны седан таксама атрымаў палепшаную версію ''SL''. У жніўні 1969 года аб’ём рухавіка быў павялічаны да 1166 см³. У версіі з двума карбюратарамі гэты рухавік выдаваў 77 к.с. (57 кВт) і выкарыстоўваўся на мадэлях ''SL'' і ''Sprinter''. Акрамя Японіі, Corolla E10 збіралі таксама ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Малайзія|Малайзіі]], на [[Філіпіны|Філіпінах]] і ў [[Тайланд]]зе. == Другое пакаленне (E20; 1970–1978) == {{У планах}} == Трэцяе пакаленне (E30, E40, E50, E60; 1974–1981) == [[Выява:Toyota-Corrola30.JPG|thumb|200px|]] {{main|Toyota Corolla (E30)}} Corolla трэцяга пакалення выпускалася з [[1974]] года з кузавамі седан (у двух- і чатырохдзвернай версіях), універсал і [[хардтоп]]. У [[1976]] годзе з'явіліся таксама варыянты купэ і трохдзверны хэтчбек, які пазначаўся вытворцам як ліфтбек. У параўнанні з папярэднікам павялічылася колавая база, машына стала шырэй, а больш прасторны салон быў спраектаваны з улікам нормаў бяспекі і атрымаў трохкропкавыя інэрцыйныя рамяні бяспекі. Базавым быў бензінавы рухавік 1,2 л магутнасцю 55 к.с. Акрамя таго ўсталёўваліся рухавікі 1,4 і 1,6 літра, але аўтамабілі, якія прадаваліся ў Еўропе, амаль выключна былі абсталяваныя самай маленькай адзінкай (за выключэннем версіі ''Liftback'', якая магла мець 1,6 л). У [[1976]] году Corolla зведала невялікі фэйсліфтынг, таксама атрымала новую прыборную панэль і дадатковыя варыянты ўнутранага аздаблення. Вытворчасць трэцяга пакалення скончылася ў [[1979]] годзе, выраблена 3 755 029 адзінак<ref>[https://www.auto-swiat.pl/klasyki/youngtimer/toyota-corolla-mk-iii-e30-klasyk-ktory-tworzyl-historie/htp6qgr Toyota Corolla MK III (E30) - Japońska inwazja] // auto-swiat.pl {{ref-pl}}</ref>. == Чацвёртае пакаленне (E70; 1979–1987) == {{У планах}} == Пятае пакаленне (E80; 1983–1990) == [[Выява:1987 Toyota Corolla (AE80) CS 5-door hatchback (15980182263).jpg|thumb|200px|]] {{main|Toyota Corolla (E80)}} Пятае пакаленне Corolla было першым, якое было спраектавана з дапамогай [[камп’ютар]]а, а таксама першым з пярэднім прывадам. Першапачаткова выпускалася з кузавамі двухдзвернае купэ, чатырохдзверны седан і пяцідзверны ліфтбек. Пазней да шэрагу дадаліся трох- і пяцідзверны хэтчбекі. Рухавікі: бензінавыя 1,3 і 1,6 л, а таксама 1,8-літровы дызельны. З [[1987]] года з'явілася шостае пакаленне. Тым не менш, у [[Аўстралія|Аўстралію]] пастаўка пятага пакалення працягвалася яшчэ да [[1988]] года, у [[Венесуэла|Венесуэлу]] — да [[1990]] года. === AE86 === [[Выява:Toyota Corolla SR5 hatch front.jpg|thumb|left|200px|Toyota Corolla SR5]] {{main|Toyota Corolla Levin}} {{main|Toyota Sprinter Trueno}} У адрозненне ад седанаў і хэтчбекаў, спартыўныя версіі базіраваліся на ранейшым заднепрывадным шасі. Версія ''AE86'' мела мацнейшыя рухавікі (на рынку Японіі — 130 к.с.), прапаноўвалася як 2-дзвернае купэ або 3-дзверны хэтчбек. У [[ЗША]] ''AE86'' прадавалася выключна ў версіі «Trueno» (і называлася ''Toyota Corolla SR5 / GT-S''), а мадыфікацыя «Levin» там не прапанавалася<ref>[https://motor.ru/stories/podnimitemneveki.htm#12 Поднимите мне веки] // motor.ru {{ref-ru}}</ref>. {{clear}} == Шостае пакаленне (E90; 1987–1991) == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Toyota Corolla E90 (седан) | выява1 = Toyota Corolla front 20080331.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Toyota Corolla rear 20080331.jpg | шырыня2 = 200 }} {{main|Toyota Corolla (E90)}} Шостая Corolla паклала пачатак стылістычнаму падзелу машын для розных рынкаў. Паралельна выпускаліся 5-дзверныя хэтчбек і ліфтбек. Сілавая структура кузава гэтых версій была агульнай, але праёмы дзвярэй троху адрозніваліся, а кузаўныя панэлі дзвярэй не былі ўзаемазаменнымі: хэтчбек быў уніфікаваны з седанам, а ліфтбек — з паўнапрывадным універсалам<ref>{{артыкул |загаловак = Чтобы было шикарно! |спасылка = http://www.zr.ru/archive/gzr/2011/10/chtoby-bylo-shikarno |выданне = За рулём — Регион |тып = газета |год = 2011 |нумар = 10 (233) |старонкі = 8 }} {{ref-ru}}</ref>. <gallery widths="200"> Выява:1989 Toyota Corolla (AE92) CS 5-door hatchback (2015-07-14) 01.jpg|Toyota Corolla (хэтчбек) Выява:1989 Toyota Corolla (AE92) CS 5-door hatchback (2015-07-14) 02.jpg| Выява:Toyota_Corolla_wagon.jpg|Toyota Corolla (універсал) </gallery> <gallery widths="200"> Выява:Toyota Corolla front 20071126.jpg|Toyota Corolla (ліфтбек) Выява:Toyota Corolla rear 20071126.jpg| Выява:1995 Toyota Corolla (AE95R) XL station wagon (2015-11-13) 01.jpg|Toyota Corolla 4WD Выява:1995 Toyota Corolla (AE95R) XL station wagon (2015-11-13) 02.jpg </gallery> Рухавікі — аб'ёмам 1,3-2,0 л (64-135 к.с.), а ў [[Японія|Японіі]] прапаноўвалася купэ ''Corolla Levin GT-Z'' з кампрэсарнай «чацвёркай» 1,6 (165 к.с.). У мадэльным шэрагу з'явіўся варыянт GTi, які адрозніваўся спартыўным стайлінг-пакетам. На [[Еўропа|еўрапейскім]] рынку меў рухавік магутнасцю 125 к.с.<ref>[http://www.auto-swiat.pl/wiadomosci/toyota-corolla-to-rowniez-sportowe-emocje/6004nx Toyota Corolla to również sportowe emocje]{{Недаступная спасылка}} // auto-swiat.pl {{ref-pl}}</ref>. == Сёмае пакаленне (E100; 1991–2002) == {{У планах}} == Восьмае пакаленне (E110; 1995–2002) == [[Выява:1998 Toyota Corolla Sportif 1.3 Front.jpg|thumb|200px|]] {{main|Toyota Corolla (E110)}} У Японіі Corolla восьмага пакалення дэбютавала ў [[1995]] годзе. Еўрапейская версія пабачыла свет двума гадамі пазней. Прапаноўвалася з рухавікамі 1,3 16V (86 к.с.), 1,6 16V (110 к.с.), 1,8 16V (110 к.с.) і дызельным 2,0 D (72 к.с.). Вясной [[1999]] года дэбютавала "зараджаная" версія ''G6'' (рухавік 1,6 16V, шасціступеньчатая каробка перадач). Восенню [[1999]] года быў праведзены рэстайлінг. З'явіліся бензінавыя рухавікі са зменнымі фазамі газаразмеркавання — 1,4 16V VVT-i (97 к.с.) і 1,6 16V VVT-i (110 к.с.), а таксама новы дызель 1,9 D (69 к.с.). Рухавікі 1,3 16V і 1,6 16V былі прыбраныя з маторнага шэрагу. Восенню [[2000]] года дадаўся турбадызель 2,0 16V D4-D (90 к.с.)<ref>[http://moto.pl/Testy/1,126861,15176682,Toyota_Corolla_E_11__1997_2001____opinie_Moto_pl.html Toyota Corolla E 11 (1997-2001) - opinie Moto.pl] // moto.pl {{ref-pl}}</ref>. ;Бяспека Пры франтальным удары стойка лабавога шкла ссунулася на 20 мм, а дзверы змаглі адкрыцца. Аднак, трубчастая папярочка, якая праходзіць пад пярэдняй панэллю, пачала адрывацца ад стойкі. Пад рулявой калонкай, нягледзячы на прадуманую абарону каленаў, ёсць небяспечныя месцы. Пры бакавым краш-тэсце галава манекена стукнулася аб цэнтральную стойку. Энергапаглынаючая накладка стойкі змякчыла ўдар, аднак нагрузкі на тулава ўсё ж былі вялікімі<ref name="autoreview-1999-7"> {{артыкул |загаловак = Рейтинг безопасности: новички гольф-класса |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 7 |старонкі = 24 }} {{ref-ru}} </ref>. {{Euro NCAP |аўтамабіль = Toyota Corolla 1.3 Sportif |align = |год = 1998 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/toyota/corolla/15494 |зоркі = 3 |дарослыя_балы = 23 |пешаходы_зоркі = 2 |пешаходы_балы = 15 }} == Дзявятае пакаленне (E120, E130; 2000–2007) == [[Выява:Toyota Corolla front 20080808.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla (2001–2004)]] {{main|Toyota Corolla (E120)}} Toyota Corolla дзявятага пакалення была пабудавана на скарочанай платформе седана [[Toyota Vista]] з паўзалежнай або шматрычагавай задняй падвескай. Дызайн упершыню быў распрацаваны ў Еўропе. З мадэльнага шэрагу канчаткова зніклі двухдзверныя версіі, даўжыня седана вырасла да 4,4 м. Рухавікі — аб'ёмам 1,4-2,2 л (89-215 к.с.). Бензінавыя рухавікі аб'ёмам 1,4 (97 к.с.), 1,6 (110 к.с.) і 1,8 л (192 к.с.) абсталёўваліся сістэмай змянення фаз газаразмеркавання VVT-i. Наймацнейшай версіяй была ''Corolla TS'' з рухавіком 2ZZ-GE, які з 1,8 л выдаваў да 192 к.с. і 180 Нм круцільнага моманту. У апошнія два гады вытворчасці гэты рухавік быў абсталяваны нагнятальнікам, што дазволіла павялічыць магутнасць да 220 к.с. Мадэрнізацыя [[2004]] года закранула пераважна знешнасць аўтамабіля. Машына атрымала новую рашотку радыятара, у пярэднім бамперы супрацьтуманныя ліхтары сталі круглай формы замест былых прастакутных. Змяніліся і заднія ліхтары, у якіх з'явіліся круглыя блокі аранжавага колеру. <gallery widths="200px"> Выява:Toyota Corolla E12 Facelift 20090620 front.JPG|Toyota Corolla (2004–2007) Выява:Toyota Corolla E12 Facelift 20090620 rear.JPG| </gallery> ;Бяспека Быў выпрабаваны [[Euro NCAP]] у [[2002]] годзе. Кузаў вытрымаў франтальны ўдар. Рамяні і падушкі эфектыўна ўтрымалі седакоў — эксперты адзначылі толькі небяспеку ўдараў каленаў кіроўцы аб панэль. На бакавым краш-тэсце з-за адсутнасці бакавых падушак манекен стукнуўся патыліцай аб сярэднюю стойку (абсталяваную мяккай накладкай), а тулава ўвайшло ў кантакт з падлакотнікам дзвярэй, але нагрузкі пры гэтым былі бяспечнымі<ref name="autoreview-2002-23"> {{артыкул |загаловак = Триумфальная площадь |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 23 |старонкі = 55 }} {{ref-ru}} </ref>. {{Euro NCAP |аўтамабіль = Toyota Corolla 1.4 Terra |align = |год = 2002 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/toyota/corolla/15596 |зоркі = 4 |дарослыя_балы = 28 |пешаходы_зоркі = 2 |пешаходы_балы = 11 }} == Дзясятае пакаленне (E140, E150; 2006—2013) == {{У планах}}Дзесятае пакаленне E140 Corolla было прадстаўлена ў кастрычніку 2006 года. На японскіх рынках седан атрымаў назву Corolla Axio. Універсал захаваў назву Corolla Fielder, Седан Toyota Corolla (E140/E150) — частка доўгай лінейкі седанаў Toyota, у тым ліку [[Renault NN|1924-1927 Renault NN Berline 4-Portes with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Renault Monasix|Renault Monasix Berline 4-Portes with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (Type RY 1)]], [[Renault Monasix|Renault Monasix Berline 4-Portes with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (Type RY 2)]], [[Renault Monasix|Renault Monasix Berline 4-Portes with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (Type RY 3)]], [[Renault Monaquatre|Renault Monaquatre Berline 4-Portes with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (Type UY1)]], [[Renault Monaquatre|Renault Monaquatre Berline 4-Portes with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (Type YN 1)]], [[Renault Monaquatre|1933 Renault Monaquatre Trunkback Berline 4-Portes (Type YN 2)]], [[Delahaye 134|1934 Delahaye 134 Trunkback Berline 4-portes]], [[Berliet Dauphine 11CV|1935 Berliet Dauphine Berline 4-Portes]], [[Berliet Dauphine 11CV|1936 Berliet Dauphine Berline 4-Portes]], [[Renault Novaquatre|Renault Novaquatre Berline 4-Portes (Type BDR1)]], [[Renault 4CV|1947-1950 Renault 4CV 4-door saloon car]], [[Renault 4CV|1951-1952 Renault 4CV 4-door saloon car]], [[Renault 4CV|Hino Renault 4CV 4-door saloon car]], [[Hino Contessa#1961-1964|Hino Contessa PC10 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Першае пакаленне (E10; 1966–1970)|Toyota Corolla E10 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Другое пакаленне (E20; 1970–1978)|Toyota Corolla E20 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Трэцяе пакаленне (E30, E40, E50, E60; 1974–1981)|Toyota Corolla E30 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Чацвёртае пакаленне (E70; 1979–1987)|Toyota Corolla E70 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Пятае пакаленне (E80; 1983–1990)|Toyota Corolla E80 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Шостае пакаленне (E90; 1987–1991)|Toyota Corolla E90 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Сёмае пакаленне (E100; 1991–2002)|Toyota Corolla E100 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Восьмае пакаленне (E110; 1995–2002)|Toyota Corolla E110 4-door sedan]], [[Toyota Corolla#Дзявятае пакаленне (E120, E130; 2000–2007)|Toyota Corolla 4-door sedan (2000–2004)]], і [[Toyota Corolla#Дзявятае пакаленне (E120, E130; 2000–2007)|Toyota Corolla 4-door sedan (2005–2007)]]. == Адзінаццатае пакаленне (2012–ц.ч.) == {{У планах}} == Дванаццатае пакаленне (E210; 2018–ц.ч.) == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Toyota Corolla Ascent Sport | выява1 = 2018 Toyota Corolla (MZEA12R) Ascent Sport hatchback (2018-11-02) 01.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = 2018 Toyota Corolla (MZEA12R) Ascent Sport hatchback (2018-11-02) 02.jpg | шырыня2 = 200 }} ''Corolla'' дванаццатага пакалення дэбютавала летам [[2018]] года: тады стартавала вытворчасць хэтчбекаў у [[Японія|Японіі]] і [[ЗША]]. Адтуль машыны таксама пастаўляюць у [[Аўстралія|Аўстралію]], краіны Азіі і [[Канада|Канаду]]. На аўтасалоне ў [[Парыж]]ы паказалі машыну з кузавам «універсал», а седан на выставе ў [[Гуанчжоу]]. 14 студзеня [[2019]] года пачалася вытворчасць на заводзе ў [[Вялікабрытанія|англійскім]] графстве [[Дэрбішыр]], дзе выпускаюць хэтчбекі і ўніверсалы Touring Sports для еўрапейскага рынку. 29 студзеня [[2019]] года адбыўся запуск на заводзе ў [[Турцыя|Турцыі]] — там вырабляюць седаны для рынкаў Еўропы і [[СНД]]<ref>[https://autoreview.ru/news/novaya-toyota-corolla-nachalo-proizvodstva-dlya-evropy-i-rossii Новая Toyota Corolla: начало производства для Европы и России] // autoreview.ru {{ref-ru}}</ref>. Дванаццатае пакаленне пабудавана на аснове модульнай платформы TNGA версіі GA-C. Англійскія машыны абсталёўваюць трыма сілавымі агрэгатамі — бензінавы турбаматор 1,2 (115 к.с.), «эканамічны» гібрыд з атмасферным 1,8 (122 к.с.) і «спартыўны» гібрыд з двухлітровым маторам (180 к.с.). Турэцкія седаны адрозніваюцца ад хэтчбекаў і ўніверсалаў іншым дызайнам пярэдняй часткі (так званы варыянт Prestige замест выканання Sport у хэтчбека). Турбарухавіка ў гаме няма, замест яго — атмасферны 1,6 (132 к.с.), які агрэгатаваны з шасціступеньчатай «механікай» або варыятарам. [[Выява:Toyota, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1787).jpg|thumb|200px|Toyota Corolla Touring Sports]] Універсал спраектаваны ў Еўропе: над машынай працаваў дызайн-цэнтр Таёты ў [[Бельгія|бельгійскім]] [[Завентэм]]е. Да сярэдняй стойкі ўніверсал цалкам паўтарае хэтчбек. У параўнанні з хэтчбекам колавая база павялічана на 60 мм, да 2700 мм. Адлегласць паміж спінкамі сядзенняў пярэдняга і задняга шэрагаў — 928 мм. Аб'ём грузавога адсека з паднятымі заднімі сядзеннямі — 598 л<ref>[https://autoreview.ru/news/universal-toyota-corolla-touring-sports-poraduet-prostorom Универсал Toyota Corolla Touring Sports порадует простором] // autoreview.ru {{ref-ru}}</ref>. ;Бяспека {{Euro NCAP |аўтамабіль = Toyota Corolla Hatchback 1.8 |align = |год = 2019 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/toyota/corolla/35878 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 36,1 |дарослыя_працэнт = 95 |дзеці_балы = 41,6 |дзеці_працэнт = 84 |пешаходы_балы = 41,4 |пешаходы_працэнт = 86 |асістэнты_балы = 10,1 |асістэнты_працэнт= 77 }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |загаловак = Особенности девятой жизни |спасылка = http://www.zr.ru/archive/gzr/2012/09/toyota-corolla-osobiennosti-dieviatoi-zhizni |выданне = За рулём — Регион |тып = газета |год = 2012 |нумар = 9 (256) |старонкі = 38-41 }} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{commonscat|Toyota Corolla}} * {{cite web|url=https://www.auto.cz/toyota-corolla-1966-1970-prvni-generace-svetoveho-bestselleru-146788|title=Toyota Corolla (1966–1970): První generace světového bestselleru|work=auto.cz|date=2022-12-08|accessdate=2022-12-08|language=cs}} * [https://autoreview.ru/news/toyota-corolla-otmechaet-50-letniy-yubiley Toyota Corolla отмечает 50-летний юбилей] // autoreview.ru {{ref-ru}} == Гл. таксама == * [[Toyota Auris]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Toyota|Corolla]] hzjzkrsrm7ry6df6ntamnik0lunxxzx 5173399 5173340 2026-07-30T21:36:43Z IshaBarnes 124956 вычытка часткова: хэтчбэк у граматычнай базе, ліфтбэк па аналогіі 5173399 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = Toyota Corolla |фота = 1991.toyota.corolla-emblem.JPG |вытворца = [[Toyota]] |гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|1966|}} |папярэднік = |пераемнік = |заводы = [[Японія]] |клас= |сегмент = C |даўжыня = |шырыня = |вышыня = |колавая база = |аб'ём бака = |вікісховішча = Toyota Corolla }} '''Toyota Corolla''' — кампактны [[аўтамабіль]] [[Японія|японскай]] кампаніі [[Toyota Motor Corporation]]. З [[1966]] года было прадстаўлена 12 пакаленняў. Адна з самых папулярных мадэляў свету. У 2005—2015 і 2019—2020 гады была на першым месцы ў свеце па колькасці прададзеных машын<ref>{{cite web |author = Fabio Gemelli |url = https://it.motor1.com/news/669073/tesla-model-y-auto-vendute-mondo/ |title = Le auto più vendute del mondo (prima della Tesla Model Y) |date = 2023-05-25 |publisher = it.motor1.com |accessdate = 2023-05-26 |language = it }}</ref>. == Першае пакаленне (E10; 1966–1970) == {{multiple image | зона = left | кірунак = vertical | загаловак = Toyota Corolla E10 (1966–1970) | подпіс = 2-дзв. седан | выява1 = 1966 Toyota Corolla 02.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = 1966 Toyota Corolla 03.jpg | шырыня2 = 200 }} {{main|Toyota Corolla (E10)}} Вытворчасць першага пакалення кампактных аўтамабіляў сямейства «Toyota Corolla» пачалася ў лістападзе 1966 года. Першым быў выпушчаны двухдзверны седан. Аўтамабіль з колавай базай 2285 мм меў даўжыню 3845 мм, шырыню 1485 мм і вышыню 1380 мм. На машыну ўсталёўваўся бензінавы радны чатырохцыліндравы рухавік аб’ёмам 1077 см³ з верхнім размяшчэннем клапанаў і максімальнай магутнасцю 52 к.с. (38 кВт) пры 6000 аб/хв. Максімальны круцільны момант складаў 85 Нм пры 3000 аб/хв. Аўтамабіль пры вазе 740 кг развіваў максімальную хуткасць 140 км/г і ў сярэднім спажываў на 100 км каля 8 літраў бензіну. Пакупнікі маглі выбіраць паміж чатырохступеньчатай механічнай каробкай перадач з рычагом пераключэння перадач на падлозе або двухступеньчатай аўтаматычнай каробкай перадач з рычагом на цэнтральным тунэлі альбо пад рулявым колам. У маі 1967 года пачалася вытворчасць чатырохдзвернага седана. Універсал (завадскі код E16V) быў трохдзверным і меў па тры вокны з кожнага боку. Багажныя дзверы даходзілі ўніз да бампера і адчыняліся дагары. Універсал мог абсталёўвацца двухступеньчатай аўтаматычнай каробкай перадач Toyoglide. У 1968 годзе адбылася прэм’ера ''Toyota Corolla Sprinter'' з плаўна спадаючым да задняй часткі дахам. ''Corolla Coupe'' нічым не адрознівалася ад ''Sprinter'', толькі не мела дэкаратыўнай храміраванай паласы на парогах. <gallery widths="200"> Выява:1968 Toyota Corolla 1100 Deluxe rear.jpg|Toyota Corolla (4-дзв. седан) Выява:Toyota Corolla E10 002.JPG|Toyota Corolla (універсал) Выява:Toyota Corolla Sprinter KE17 SL rear.jpg|Toyota Corolla Sprinter </gallery> У сакавіку 1968 года Corolla першага пакалення была мадэрнізавана. Пярэдні бампер паставілі крыху вышэй, а рашотка радыятара больш не мела адмоўнага нахілу. У салоне абнавілася прыборная панэль. Двухдзверны седан ''Corolla SL'' з палепшанай камплектацыяй атрымаў рухавік з двума карбюратарамі, што павялічыла магутнасць на 13 к.с. Праз месяц гэты рухавік таксама атрымала купэ Corolla Sprinter. У кастрычніку 1968 года чатырохдзверны седан таксама атрымаў палепшаную версію ''SL''. У жніўні 1969 года аб’ём рухавіка быў павялічаны да 1166 см³. У версіі з двума карбюратарамі гэты рухавік выдаваў 77 к.с. (57 кВт) і выкарыстоўваўся на мадэлях ''SL'' і ''Sprinter''. Акрамя Японіі, Corolla E10 збіралі таксама ў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Малайзія|Малайзіі]], на [[Філіпіны|Філіпінах]] і ў [[Тайланд]]зе. == Другое пакаленне (E20; 1970–1978) == {{У планах}} == Трэцяе пакаленне (E30, E40, E50, E60; 1974–1981) == [[Выява:Toyota-Corrola30.JPG|thumb|200px|]] {{main|Toyota Corolla (E30)}} Corolla трэцяга пакалення выпускалася з 1974 года з кузавамі седан (у двух- і чатырохдзвернай версіях), універсал і [[хардтоп]]. У [[1976]] годзе з'явіліся таксама варыянты купэ і трохдзверны хэтчбэк, які пазначаўся вытворцам як ліфтбэк. У параўнанні з папярэднікам павялічылася колавая база, машына стала шырэй, а больш прасторны салон быў спраектаваны з улікам нормаў бяспекі і атрымаў трохкропкавыя інэрцыйныя рамяні бяспекі. Базавым быў бензінавы рухавік 1,2 л магутнасцю 55 к.с. Акрамя таго ўсталёўваліся рухавікі 1,4 і 1,6 літра, але аўтамабілі, якія прадаваліся ў Еўропе, амаль выключна былі абсталяваныя самай маленькай адзінкай (за выключэннем версіі ''Liftback'', якая магла мець 1,6 л). У [[1976]] году Corolla зведала невялікі фэйсліфтынг, таксама атрымала новую прыборную панэль і дадатковыя варыянты ўнутранага аздаблення. Вытворчасць трэцяга пакалення скончылася ў 1979 годзе, выраблена 3 755 029 адзінак<ref>[https://www.auto-swiat.pl/klasyki/youngtimer/toyota-corolla-mk-iii-e30-klasyk-ktory-tworzyl-historie/htp6qgr Toyota Corolla MK III (E30) - Japońska inwazja] // auto-swiat.pl {{ref-pl}}</ref>. == Чацвёртае пакаленне (E70; 1979–1987) == {{У планах}} == Пятае пакаленне (E80; 1983–1990) == [[Выява:1987 Toyota Corolla (AE80) CS 5-door hatchback (15980182263).jpg|thumb|200px|]] {{main|Toyota Corolla (E80)}} Пятае пакаленне Corolla было першым, якое было спраектавана з дапамогай [[камп’ютар]]а, а таксама першым з пярэднім прывадам. Першапачаткова выпускалася з кузавамі двухдзвернае купэ, чатырохдзверны седан і пяцідзверны ліфтбэк. Пазней да шэрагу дадаліся трох- і пяцідзверны хэтчбэкі. Рухавікі: бензінавыя 1,3 і 1,6 л, а таксама 1,8-літровы дызельны. З 1987 года з'явілася шостае пакаленне. Тым не менш, у [[Аўстралія|Аўстралію]] пастаўка пятага пакалення працягвалася яшчэ да 1988 года, у [[Венесуэла|Венесуэлу]] — да 1990 года. === AE86 === [[Выява:Toyota Corolla SR5 hatch front.jpg|thumb|left|200px|Toyota Corolla SR5]] {{main|Toyota Corolla Levin}} {{main|Toyota Sprinter Trueno}} У адрозненне ад седанаў і хэтчбэкаў, спартыўныя версіі базіраваліся на ранейшым заднепрывадным шасі. Версія ''AE86'' мела мацнейшыя рухавікі (на рынку Японіі — 130 к.с.), прапаноўвалася як 2-дзвернае купэ або 3-дзверны хэтчбэк. У [[ЗША]] ''AE86'' прадавалася выключна ў версіі «Trueno» (і называлася ''Toyota Corolla SR5 / GT-S''), а мадыфікацыя «Levin» там не прапанавалася<ref>[https://motor.ru/stories/podnimitemneveki.htm#12 Поднимите мне веки] // motor.ru {{ref-ru}}</ref>. {{clear}} == Шостае пакаленне (E90; 1987–1991) == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Toyota Corolla E90 (седан) | выява1 = Toyota Corolla front 20080331.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Toyota Corolla rear 20080331.jpg | шырыня2 = 200 }} {{main|Toyota Corolla (E90)}} Шостая Corolla паклала пачатак стылістычнаму падзелу машын для розных рынкаў. Паралельна выпускаліся 5-дзверныя хэтчбэк і ліфтбэк. Сілавая структура кузава гэтых версій была агульнай, але праёмы дзвярэй троху адрозніваліся, а кузаўныя панэлі дзвярэй не былі ўзаемазаменнымі: хэтчбэк быў уніфікаваны з седанам, а ліфтбэк — з паўнапрывадным універсалам<ref>{{артыкул |загаловак = Чтобы было шикарно! |спасылка = http://www.zr.ru/archive/gzr/2011/10/chtoby-bylo-shikarno |выданне = За рулём — Регион |тып = газета |год = 2011 |нумар = 10 (233) |старонкі = 8 }} {{ref-ru}}</ref>. <gallery widths="200"> Выява:1989 Toyota Corolla (AE92) CS 5-door hatchback (2015-07-14) 01.jpg|Toyota Corolla (хэтчбэк) Выява:1989 Toyota Corolla (AE92) CS 5-door hatchback (2015-07-14) 02.jpg| Выява:Toyota_Corolla_wagon.jpg|Toyota Corolla (універсал) </gallery> <gallery widths="200"> Выява:Toyota Corolla front 20071126.jpg|Toyota Corolla (ліфтбэк) Выява:Toyota Corolla rear 20071126.jpg| Выява:1995 Toyota Corolla (AE95R) XL station wagon (2015-11-13) 01.jpg|Toyota Corolla 4WD Выява:1995 Toyota Corolla (AE95R) XL station wagon (2015-11-13) 02.jpg </gallery> Рухавікі — аб'ёмам 1,3-2,0 л (64-135 к.с.), а ў [[Японія|Японіі]] прапаноўвалася купэ ''Corolla Levin GT-Z'' з кампрэсарнай «чацвёркай» 1,6 (165 к.с.). У мадэльным шэрагу з'явіўся варыянт GTi, які адрозніваўся спартыўным стайлінг-пакетам. На [[Еўропа|еўрапейскім]] рынку меў рухавік магутнасцю 125 к.с.<ref>[http://www.auto-swiat.pl/wiadomosci/toyota-corolla-to-rowniez-sportowe-emocje/6004nx Toyota Corolla to również sportowe emocje]{{Недаступная спасылка}} // auto-swiat.pl {{ref-pl}}</ref>. == Сёмае пакаленне (E100; 1991–2002) == {{У планах}} == Восьмае пакаленне (E110; 1995–2002) == [[Выява:1998 Toyota Corolla Sportif 1.3 Front.jpg|thumb|200px|]] {{main|Toyota Corolla (E110)}} У Японіі Corolla восьмага пакалення дэбютавала ў [[1995]] годзе. Еўрапейская версія пабачыла свет двума гадамі пазней. Прапаноўвалася з рухавікамі 1,3 16V (86 к.с.), 1,6 16V (110 к.с.), 1,8 16V (110 к.с.) і дызельным 2,0 D (72 к.с.). Вясной [[1999]] года дэбютавала "зараджаная" версія ''G6'' (рухавік 1,6 16V, шасціступеньчатая каробка перадач). Восенню [[1999]] года быў праведзены рэстайлінг. З'явіліся бензінавыя рухавікі са зменнымі фазамі газаразмеркавання — 1,4 16V VVT-i (97 к.с.) і 1,6 16V VVT-i (110 к.с.), а таксама новы дызель 1,9 D (69 к.с.). Рухавікі 1,3 16V і 1,6 16V былі прыбраныя з маторнага шэрагу. Восенню [[2000]] года дадаўся турбадызель 2,0 16V D4-D (90 к.с.)<ref>[http://moto.pl/Testy/1,126861,15176682,Toyota_Corolla_E_11__1997_2001____opinie_Moto_pl.html Toyota Corolla E 11 (1997-2001) - opinie Moto.pl] // moto.pl {{ref-pl}}</ref>. ;Бяспека Пры франтальным удары стойка лабавога шкла ссунулася на 20 мм, а дзверы змаглі адкрыцца. Аднак, трубчастая папярочка, якая праходзіць пад пярэдняй панэллю, пачала адрывацца ад стойкі. Пад рулявой калонкай, нягледзячы на прадуманую абарону каленаў, ёсць небяспечныя месцы. Пры бакавым краш-тэсце галава манекена стукнулася аб цэнтральную стойку. Энергапаглынаючая накладка стойкі змякчыла ўдар, аднак нагрузкі на тулава ўсё ж былі вялікімі<ref name="autoreview-1999-7"> {{артыкул |загаловак = Рейтинг безопасности: новички гольф-класса |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 7 |старонкі = 24 }} {{ref-ru}} </ref>. {{Euro NCAP |аўтамабіль = Toyota Corolla 1.3 Sportif |align = |год = 1998 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/toyota/corolla/15494 |зоркі = 3 |дарослыя_балы = 23 |пешаходы_зоркі = 2 |пешаходы_балы = 15 }} == Дзявятае пакаленне (E120, E130; 2000–2007) == [[Выява:Toyota Corolla front 20080808.jpg|thumb|200px|Toyota Corolla (2001–2004)]] {{main|Toyota Corolla (E120)}} Toyota Corolla дзявятага пакалення была пабудавана на скарочанай платформе седана [[Toyota Vista]] з паўзалежнай або шматрычагавай задняй падвескай. Дызайн упершыню быў распрацаваны ў Еўропе. З мадэльнага шэрагу канчаткова зніклі двухдзверныя версіі, даўжыня седана вырасла да 4,4 м. Рухавікі — аб'ёмам 1,4-2,2 л (89-215 к.с.). Бензінавыя рухавікі аб'ёмам 1,4 (97 к.с.), 1,6 (110 к.с.) і 1,8 л (192 к.с.) абсталёўваліся сістэмай змянення фаз газаразмеркавання VVT-i. Наймацнейшай версіяй была ''Corolla TS'' з рухавіком 2ZZ-GE, які з 1,8 л выдаваў да 192 к.с. і 180 Нм круцільнага моманту. У апошнія два гады вытворчасці гэты рухавік быў абсталяваны нагнятальнікам, што дазволіла павялічыць магутнасць да 220 к.с. Мадэрнізацыя [[2004]] года закранула пераважна знешнасць аўтамабіля. Машына атрымала новую рашотку радыятара, у пярэднім бамперы супрацьтуманныя ліхтары сталі круглай формы замест былых прастакутных. Змяніліся і заднія ліхтары, у якіх з'явіліся круглыя блокі аранжавага колеру. <gallery widths="200px"> Выява:Toyota Corolla E12 Facelift 20090620 front.JPG|Toyota Corolla (2004–2007) Выява:Toyota Corolla E12 Facelift 20090620 rear.JPG| </gallery> ;Бяспека Быў выпрабаваны [[Euro NCAP]] у [[2002]] годзе. Кузаў вытрымаў франтальны ўдар. Рамяні і падушкі эфектыўна ўтрымалі седакоў — эксперты адзначылі толькі небяспеку ўдараў каленаў кіроўцы аб панэль. На бакавым краш-тэсце з-за адсутнасці бакавых падушак манекен стукнуўся патыліцай аб сярэднюю стойку (абсталяваную мяккай накладкай), а тулава ўвайшло ў кантакт з падлакотнікам дзвярэй, але нагрузкі пры гэтым былі бяспечнымі<ref name="autoreview-2002-23"> {{артыкул |загаловак = Триумфальная площадь |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 23 |старонкі = 55 }} {{ref-ru}} </ref>. {{Euro NCAP |аўтамабіль = Toyota Corolla 1.4 Terra |align = |год = 2002 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/toyota/corolla/15596 |зоркі = 4 |дарослыя_балы = 28 |пешаходы_зоркі = 2 |пешаходы_балы = 11 }} == Дзясятае пакаленне (E140, E150; 2006—2013) == {{У планах}} Дзесятае пакаленне E140 Corolla было прадстаўлена ў кастрычніку 2006 года. На японскіх рынках седан атрымаў назву Corolla Axio. Універсал захаваў назву Corolla Fielder. == Адзінаццатае пакаленне (2012–ц.ч.) == {{У планах}} == Дванаццатае пакаленне (E210; 2018–ц.ч.) == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Toyota Corolla Ascent Sport | выява1 = 2018 Toyota Corolla (MZEA12R) Ascent Sport hatchback (2018-11-02) 01.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = 2018 Toyota Corolla (MZEA12R) Ascent Sport hatchback (2018-11-02) 02.jpg | шырыня2 = 200 }} ''Corolla'' дванаццатага пакалення дэбютавала летам [[2018]] года: тады стартавала вытворчасць хэтчбэкаў у [[Японія|Японіі]] і [[ЗША]]. Адтуль машыны таксама пастаўляюць у [[Аўстралія|Аўстралію]], краіны Азіі і [[Канада|Канаду]]. На аўтасалоне ў [[Парыж]]ы паказалі машыну з кузавам «універсал», а седан на выставе ў [[Гуанчжоу]]. 14 студзеня [[2019]] года пачалася вытворчасць на заводзе ў [[Вялікабрытанія|англійскім]] графстве [[Дэрбішыр]], дзе выпускаюць хэтчбэкі і ўніверсалы Touring Sports для еўрапейскага рынку. 29 студзеня [[2019]] года адбыўся запуск на заводзе ў [[Турцыя|Турцыі]] — там вырабляюць седаны для рынкаў Еўропы і [[СНД]]<ref>[https://autoreview.ru/news/novaya-toyota-corolla-nachalo-proizvodstva-dlya-evropy-i-rossii Новая Toyota Corolla: начало производства для Европы и России] // autoreview.ru {{ref-ru}}</ref>. Дванаццатае пакаленне пабудавана на аснове модульнай платформы TNGA версіі GA-C. Англійскія машыны абсталёўваюць трыма сілавымі агрэгатамі — бензінавы турбаматор 1,2 (115 к.с.), «эканамічны» гібрыд з атмасферным 1,8 (122 к.с.) і «спартыўны» гібрыд з двухлітровым маторам (180 к.с.). Турэцкія седаны адрозніваюцца ад хэтчбэкаў і ўніверсалаў іншым дызайнам пярэдняй часткі (так званы варыянт Prestige замест выканання Sport у хэтчбэка). Турбарухавіка ў гаме няма, замест яго — атмасферны 1,6 (132 к.с.), які агрэгатаваны з шасціступеньчатай «механікай» або варыятарам. [[Выява:Toyota, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1787).jpg|thumb|200px|Toyota Corolla Touring Sports]] Універсал спраектаваны ў Еўропе: над машынай працаваў дызайн-цэнтр Таёты ў [[Бельгія|бельгійскім]] [[Завентэм]]е. Да сярэдняй стойкі ўніверсал цалкам паўтарае хэтчбэк. У параўнанні з хэтчбэкам колавая база павялічана на 60 мм, да 2700 мм. Адлегласць паміж спінкамі сядзенняў пярэдняга і задняга шэрагаў — 928 мм. Аб'ём грузавога адсека з паднятымі заднімі сядзеннямі — 598 л<ref>[https://autoreview.ru/news/universal-toyota-corolla-touring-sports-poraduet-prostorom Универсал Toyota Corolla Touring Sports порадует простором] // autoreview.ru {{ref-ru}}</ref>. ;Бяспека {{Euro NCAP |аўтамабіль = Toyota Corolla Hatchback 1.8 |align = |год = 2019 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/toyota/corolla/35878 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 36,1 |дарослыя_працэнт = 95 |дзеці_балы = 41,6 |дзеці_працэнт = 84 |пешаходы_балы = 41,4 |пешаходы_працэнт = 86 |асістэнты_балы = 10,1 |асістэнты_працэнт= 77 }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |загаловак = Особенности девятой жизни |спасылка = http://www.zr.ru/archive/gzr/2012/09/toyota-corolla-osobiennosti-dieviatoi-zhizni |выданне = За рулём — Регион |тып = газета |год = 2012 |нумар = 9 (256) |старонкі = 38-41 }} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{commonscat|Toyota Corolla}} * {{cite web|url=https://www.auto.cz/toyota-corolla-1966-1970-prvni-generace-svetoveho-bestselleru-146788|title=Toyota Corolla (1966–1970): První generace světového bestselleru|work=auto.cz|date=2022-12-08|accessdate=2022-12-08|language=cs}} * [https://autoreview.ru/news/toyota-corolla-otmechaet-50-letniy-yubiley Toyota Corolla отмечает 50-летний юбилей] // autoreview.ru {{ref-ru}} == Гл. таксама == * [[Toyota Auris]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Toyota|Corolla]] 536713kgobqfsd6fbtkcxihqquxslaz 0 545329 5173288 5143333 2026-07-30T14:47:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173288 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Ю Несбё |Арыгінал імя = {{lang-no|Jo Nesbø}} |Выява = Jo Nesbo.jpg |Апісанне выявы = Ю Несбё ў 2008 годзе |Род дзейнасці = пісьменнік, музыкант |Гады актыўнасці = з [[1997]] года |Жанр = [[дэтэктыў]], [[трылер]], [[дзіцячая літаратура]] |Мова твораў = [[Нарвежская мова|нарвежская]] }} '''Ю Несбё''' ({{lang-no|Jo Nesbø}}; нар. [[29 сакавіка]] [[1960]] года, [[Осла]], [[Нарвегія]]) — нарвежскі пісьменнік і музыкант, былы эканаміст і журналіст. Уладальнік некалькіх літаратурных прэмій. Несбё з'яўляецца галоўным вакалістам і аўтарам песень нарвежскай [[рок-гурт|рок-групы]] ''{{Iw|Di Derre}}''. Слыннасць яму прынеслі [[дэтэктыў|дэтэктыўныя раманы]] пра інспектара [[Хары Холе]]. Ён таксама з'яўляецца аўтарам дзіцячых кніг пра доктара Проктара. == Біяграфія == [[Файл:Di Derre (14) (6012284481).jpg|230px|міні|злева|Ю Несбё выступае ў складзе групы Di Derre.]] Ю Несбё вырас у [[Моле]]. Маці Несбё працавала бібліятэкарам і ў будучага пісьменніка досыць рана з'явілася цікавасць да літаратуры<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/26054/2965497/|title=Ю Несбе: «В каждом из нас есть немного зла»|author=|date=30 марта 2013|work=|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2015-11-22|lang=}}</ref>. У юнацкасці захапляўся футболам, а ва ўзросце 17 гадоў гуляў за футбольны клуб «[[ФК Мольдэ|Мольдэ]]», пакуль не атрымаў сур'ёзнае пашкоджанне калена<ref>{{cite web |url = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/jo-nesbo-a-norwegian-killed-a-lot-of-other-norwegians-how-proud-can-you-be-about-that-8107196.html |title = Jo Nesbo: 'A Norwegian killed a lot of other Norwegians. How proud can you be about that?' |author = James Kidd |date = 2012-09-09 |work = Arts and entertainment |publisher = [[The Independent]] |accessdate = 2014-07-27 |lang = en }}</ref>. З-за гэтага захаплення адзнакі ў школе былі вельмі сярэднія, што не дазволіла паступіць ва ўніверсітэт. Пасля заканчэння школы тры гады служыў у войску, дзе актыўна займаўся самаадукацыяй. Пасля сканчэння службы ў арміі Несбё паступіў у {{Iw|Нарвежская школа эканомікі і бізнес-адміністравання|Нарвежскую школу эканомікі і бізнес-адміністравання|no|Norges Handelshøyskole}} па спецыяльнасці эканаміст. Пасля заканчэння інстытута працаваў [[брокер]]ам і [[журналіст]]ам. У 1992 годзе стаў сузаснавальнікам групы ''{{Iw|Di Derre}}'', якая ў 1994 годзе з альбомам «Jenter & sånn» згодна з [[VG-lista]] заняла першае месца ў Нарвегіі па продажах. У 1997 годзе была выдадзена першая кніга Несбё «Кажан», якая атрымала дадатныя водгукі крытыкаў<ref>{{Cite web|url=http://top-knig.ru/yu-nesbe/|title=Все книги Ю Несбе|author=|work=|date=|publisher=|access-date=14 студзеня 2018|archive-date=4 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604214432/http://top-knig.ru/yu-nesbe/|url-status=dead}}</ref>. Несбё з'яўляецца захопленым скалалазам; ён падымаўся па альпінісцкіх трасах катэгорыі 7c<ref>{{cite web |url = https://www.theguardian.com/theobserver/2012/mar/11/jo-nesbo-harry-hole-interview |title = Jo Nesbø: 'I am a vulture' |author = Andrew Anthony |date = 2012-03-11 |publisher = [[The Observer]] |accessdate = 2014-07-27 |lang = en }}</ref>. Жыве ў Осла<ref>{{cite web |url = http://skattelister.no/toppliste/oslo-3/oslo-301 |title = Oslo kommune |work = Skattelister.no |publisher = [[Verdens Gang]] |accessdate = 2014-07-27 |lang = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140810062710/http://skattelister.no/toppliste/oslo-3/oslo-301 |archivedate = 10 жніўня 2014 |url-status = dead }}</ref>, поруч з былой жонкай і дачкой. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{official|http://jonesbo.com/|Ю Несбё}} * {{cite web|url=http://flashnord.com/news/v-oslo-snimut-gollivudskiy-film-pro-detektiva-alkogolika|title=В Осло снимут голливудский фильм про детектива-алкоголика|date=23 октября 2015|publisher=Flashnord.com|accessdate=2015-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151122215503/http://flashnord.com/news/v-oslo-snimut-gollivudskiy-film-pro-detektiva-alkogolika|archivedate=22 лістапада 2015|url-status=dead}} * [http://eldb.net/name/nm004448/ Ю Несбё на сайте The Electronic Literary Database (ELDb)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151118192612/http://eldb.net/name/nm004448/ |date=18 лістапада 2015 }} * [http://www.inostrankabooks.ru/ru/author/725/ Ю Несбё на сайте издательства «Иностранка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111008032936/http://www.inostrankabooks.ru/ru/author/725/ |date=8 кастрычніка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несбё Ю}} [[Катэгорыя:Нарвежскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Аўтары дэтэктыўнай прозы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мольдэ]] a5gz3ry7lkwi906r2h9hv9cqgatwiyn 0 547274 5173522 4063910 2026-07-31T06:38:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173522 wikitext text/x-wiki '''Японская рэпатрыяцыя Паўднёвага Сахаліна і Курыльскіх астравоў''' — [[рэпатрыяцыя]] [[Японцы|японскага]], [[Айны|айнскага]] i [[Карэйцы|карэйскага насельніцтва]]<ref>А. Т. Кузин [http://www.riatr.ru/2010/2/076-083.pdf Проблемы послевоенной репатриации японского и корейского населения Сахалина]</ref> Паўднёвага Сахаліна і Курыльскіх астравоў, якія адышлі [[СССР]] ад [[Японія|Японіі]] ў выніку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]<ref>[http://www.sakhalin.ru/Region/anniversary/way.htm Сахалинской области — 55 лет]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Праходзіла адначасова з аналагічнымі мерапрыемствамі па рапатрыяцыі японцаў з Карэі, Манчжурыі, Тайваня і іншых былых японскіх калоній. У два этапы з 1946 па 1966 гг. з Сахалінскай вобл. ў Японію выселілі 283 320 чал., сярод якіх 8 000 ваеннапалонных і каля 17 000 жыхароў Курыльскіх астравоў<ref>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/8101395/Kuril-Islands-factfile.html</ref><ref>[http://www.mamonton-projekt.ru/poslevoennyj-saxalin Послевоенный Сахалин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130615000301/http://www.mamonton-projekt.ru/poslevoennyj-saxalin |date=15 чэрвеня 2013 }}</ref><ref>Костанов А. И. [http://www.kuriles-history.ru/book/chapter/18/ Курильские острова в переходный период (август 1945 – январь 1947 годов)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130930233320/http://www.kuriles-history.ru/book/chapter/18/ |date=30 верасня 2013 }}</ref>. Пісьмовыя заявы пра сваё жаданне застацца ў СССР падалі 469 дарослых грамадзян Японіі, пры іх таксама засталося 187 чалавек дзяцей ва ўзросце да 16 гадоў<ref>http://src-hokudai-ac.jp/pdf_seminar/040823karpov.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170104094737/http://src-hokudai-ac.jp/pdf_seminar/040823karpov.pdf |date=4 студзеня 2017 }}</ref>. == Перадгісторыя == [[Файл:Karafuto map.png|міні|справа|200px| [[Карафута]] (Паўднёвы Сахалін і Курыльскія астравы)]] З XVII ст. Японія і [[Расія]] даследавалі тэрыторыю Сахаліна і Курыльскіх астравоў, заселеную айнамі і ў [[1855]] заключылі паміж сабой [[Сімодскі трактат]], які вызначыў мяжу паміж Расіяй і Японіяй на Курылах па [[праліў Фрыза | праліву Фрыза]], а ў [[1875]] [[Пецярбургскі дагавор (1875)|Пецярбургскі дагавор]] вызначыў, што Японіі належаць Курыльскія астравы на поўнач ад праліву Фрыза, а Сахалін застаецца за Расіяй<ref>[http://www.kuriles.ru/?div=5&id=80 Курильские острова — непогашенный очаг мировой войны]</ref>. Паўднёвы Сахалін адышоў да Японіі ў выніку паражэння Расіі ў [[Руска-японская вайна | руска-японскай вайне]] (1904-05 гг). Пасля атрымання гэтай тэрыторыі, Японія актыўна яе каланізавала. У жніўні 1945 г. савецкія войскі занялі Паўднёвы Сахалін і Курылы. == Рэпатрыяцыя японскага насельніцтва == [[Файл:Demis-kurils-russian names.png|міні|З Курыльскіх астравоў у Японію пасля заканчэння вайны рэпатрыявалі каля 17 000 чал.]] Рэпатрыяцыя праходзіла ў два этапы: у ходзе першага (кастрычнік 1946 - май 1948) паходзіла дэпартацыя цывільнага насельніцтва, падчас другога (1957-1960) - спецыялістаў. Рэпатрыянтаў вывозілі па 30 тысяч чалавек у месяц, непасрэдна перад адпраўкай на [[Хакайда]] яны праходзілі праз транзітныя лагеры №379 ў [[Холмск]]у. і № 380 у г. [[Находка]], адкуль іх морам перапраўлялі ў Японію. === Парадак высялення === * Кіраўнікі і ўладальнікі прадпрыемстваў, чыноўнікі, частка інтэлігенцыі і служачыя, якія маюць у Японіі членаў сем'яў, вывезеных у пачатку вайны * Рабочыя прадпрыемстваў, майстэрняў, служачыя біржаў, кампаній * Сяляне і сельскія служачыя * Урачы, настаўнікі, інжынеры і іншыя спецыялісты, святары == Рэпатрыяцыя карэйцаў == Пасля ўваходу савецкай арміі на Паўднёвы Сахалін на востраве заставалася звыш 47 тыс. карэйцаў. Пасля ўтварэння ў 1948 годзе [[КНДР]], паўночнакарэйскія консулы праводзілі агітацыю сярод сахалінскіх карэйцаў за новае грамадзянства КНДР з наступным пераездам у Паўночную Карэю У 1958-1959 гады 6346 чалавек прынялі грамадзянства КНДР, з іх 5096 чалавек пераехалі на Поўнач. Савецкае грамадзянства атрымалі 6414 чалавек. Большасць карэйцаў заставалася асобамі без грамадзянства, паколькі яны жадалі пераехаць у Паўднёвую Карэю, з якой у СССР не было дыпламатычных адносін. == Гл. таксама == * [[Дэпартацыі ў СССР]] * [[Японскія ваеннапалонныя ў СССР]] * [[Інтэрніраванне японцаў у ЗША]] * [[Інтэрніраванне японцаў у Канадзе]] == Спасылкі == * [https://pikabu.ru/story/yaponskaya_sovetskaya_respublika_5419999 Японская советская республика] // Pikabu {{зноскі}} [[Катэгорыя: Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя: Рэпатрыяцыя]] 99x17kvxe0wlorhank9xw3tuy88z5r1 0 548085 5173534 4761451 2026-07-31T06:46:56Z Ueschar 151377 удакладненне 5173534 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = La Bataille de Rocroi.jpg |загаловак = [[Бітва пры Ракруа]] |частка = [[Трыццацігадовая вайна]] |канфлікт = Франка-іспанская вайна 1635—1659 |дата = [[19 мая]] [[1635]] — [[7 лістапада]] [[1659]] |месца = Паўночна-Усходняя, Усходняя і Паўднёвая [[Францыя]], Паўночная [[Іспанія]], [[Каталонія]], [[Іспанскія Нідэрланды]], [[Франш-Кантэ]], [[Італія]], [[Міжземнае мора]], [[Атлантычны акіян]] |вынік = Перамога Францыі: [[Пірэнейскі мір]] |прычына = Падтрымка Францыяй антыгабсбургскай кааліцыі ў Трыццацігадовай вайне |змены = Далучэнне да Францыі каталонскіх графстваў [[Графства Русільён|Русільён]], [[Графства Канфлан|Канфлан]], [[Валеспір]], [[Капсір]], [[Альта-Серданья|паўночнай часткі]] [[Графства Сердань|Серданьі]] і нідэрландскай правінцыі [[Артуа]] |праціўнік1 = * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Каралеўства Францыя]] * {{сцяг|Рэспубліка Злучаных правінцый}} [[Рэспубліка Злучаных правінцый]] (да 1648)<ref>гл. [[Нідэрландская рэвалюцыя]]</ref> * {{сцяг|Савойскае герцагства}} [[Савойскае герцагства]] * {{Сцяг|Пармскае герцагства}} [[Пармскае герцагства]] (1635—1637) * {{Сцяг|Модэнскае герцагства}} [[Модэнскае герцагства]] (1647—1649, 1655—1659) * {{Сцяг Партугаліі (1640-1667)}} [[Каралеўства Партугалія]] (c 1640)<ref>гл. [[Партугальская вайна за незалежнасць]]</ref> * {{Сцяг|Каталонія}} [[Княства Каталонія]] (1640—1652)<ref>гл. [[Сегадорскае паўстанне]]</ref> * {{Сцяг Вялікабрытаніі (1651—1658)}}{{Сцяг Вялікабрытаніі (1658-1660)}} [[Англійская рэспубліка]] ([[Пратэктарат Кромвеля|Пратэктарат]]) (з 1654)<ref name="War">гл. [[Англа-іспанская вайна (1654—1660)]], [[Парыжскі дагавор (1657)]]</ref> |праціўнік2 = * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Іспанская імперыя]] * {{Сцяг Партугаліі (1578-1640)}} [[Каралеўства Партугалія]] (да 1640)<ref>гл. [[Іберыйская унія]]</ref> * {{Сцяг|Модэнскае герцагства}} [[Модэнскае герцагства]] (1635—1646) * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Фронда#Фронда прынцаў|Фронда прынцаў]] (1650—1653) * [[Выява:Royal Standard of Great Britain (1603-1649).svg|22px]] Брытанскія раялісты ([[Кавалеры]]) (з 1657)<ref name="War" /> |камандзір1 = * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Людовік XIII]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Людовік XIV]] * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Арман Жан дэ Рышэльё]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Джуліа Мазарыні]] * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Анры дэ Ла Тур д’Авернь Цюрэн|Анры дэ Цюрэн]] * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Генрых II Бурбон Кандэ]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Людовік II Бурбон Вялікі Кандэ|Людовік II дэ Бурбон-Кандэ]] (да 1650) * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Жан дэ Гасіён]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Луі дэ Нагарэ дэ Ла Валет д’Эпернон|Луі д’Эпернон]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Філіп дэ Ламот-Уданкур]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Сезар дзю Плесі-Прален Шуазёль|Сезар дэ Шуазёль]] * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Анры дэ Ларэн Аркур|Анры д’Аркур]] * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Гаспар III дэ Каліньі|Гаспар III дэ Каліньі]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Жан Арман дэ Мае-Брэзэ|Жан Арман дэ Мае-Брэзэ]] † * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Тамас Савойскі-Карыньянскі|Тамас Савойскі]] † (з 1642) |камандзір2 = * {{сцяг|Іспанія|1506}}{{Сцяг Партугаліі (1578-1640)}} [[Філіп IV (кароль Іспаніі)|Філіп IV]] * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Гаспар дэ Гусман Аліварэс|Гаспар дэ Аліварэс]] † * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Фердынанд Аўстрыйскі]] † * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Франсіска дэ Мела|Франсіска дэ Мела]] † * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Леапольд Вільгельм Аўстрыйскі]] * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Хуан Хасэ Аўстрыйскі]] * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Педра Фахарда]] † * {{сцяг|Іспанія|1506}} [[Тамас Савойскі-Карыньянскі|Тамас Савойскі]] (да 1642) * {{сцяг|Францыя|каралеўская}}{{сцяг|Іспанія|1506}} [[Людовік II Бурбон Вялікі Кандэ|Людовік II дэ Бурбон-Кандэ]] (1650—1651, з 1652) * {{сцяг|Францыя|каралеўская}} [[Анры дэ Ла Тур д’Авернь Цюрэн|Анры дэ Цюрэн]] (1650—1651) |сілы1 = 300 тыс. чал.<ref>Clodfelter, M. Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015, 4th ed. p. 40.</ref> |сілы2 = |страты1 = |страты2 = }} '''Франка-іспанская вайна''' — вайна [[1635]]—[[1659]] гадоў паміж [[Францыя]]й і [[Іспанія|іспанскімі]] [[Габсбургі|Габсбургамі]] за панаванне ў [[Еўропа|Еўропе]]. == Гісторыя == Франка-іспанская вайна з’яўлялася часткай [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] [[1618]]—[[1648]] гадоў. Паводле Камп’енскага дагавора са [[Швецыя]]й Францыя ў 1635 годзе абвясціла вайну Іспаніі. Асноўныя бітвы праходзілі ў прыгранічных абласцях у [[Пірэнеі|Пірэнеях]], у [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]], а таксама на моры. Найбольш значную перамогу Францыя атрымала ў [[Бітва пры Ракруа|бітве пры Ракруа]]. [[Вестфальскі мір]] 1648 года, які завяршыў Трыццацігадовую вайну, не прымірыў абедзве краіны, і яны працягнулі супрацьстаянне. У [[1654]] годзе на баку Францыі [[Англа-іспанская вайна (1654—1660)|выступіла Англія]]. Вырашальнай бітвай вайны стала бітва каля Дзюнкерка [[14 чэрвеня]] [[1658]] года, таксама вядомая як [[Бітва ў дзюнах]], у якой войскі іспанцаў, якімі камандавалі [[Хуан Аўстрыйскі Малодшы]] і [[Людовік II Бурбон Вялікі Кандэ|прынц Кандэ]], пацярпелі паражэнне ад франка-англійскіх войскаў пад камандаваннем [[Анры дэ Ла Тур д’Авернь Цюрэн|віконта дэ Цюрэна]]. Прычынай паражэння сталі няўзгодненыя дзеянні паміж Хуанам Аўстрыйскім, які паспяшыў з атакай, і Кандэ. [[7 лістапада]] [[1659]] года на [[Востраў Фазанаў|востраве Фазанаў]] на рацэ [[Бідасоа]], па якой праходзіла граніца Францыі і Іспаніі, быў падпісаны [[Пірэнейскі мір]], паводле якога Францыі адыходзіла частка Фландрыі і іншых памежных зямель, а [[Англія|Англіі]] — [[Дзюнкерк]]. Таксама ў знак мірных намераў дачка караля Іспаніі [[Філіп IV (кароль Іспаніі)|Філіпа IV]] і [[Ізабела Французская (каралева Іспаніі)|Ізабелы Французскай]] [[Марыя Тэрэзія Іспанская]] была заручана з французскім каралём [[Людовік XIV|Людовікам XIV]], а вяселле адбылося ў чэрвені 1660 года. Іспанія пасля не змагла выплаціць пасаг, што дало нагоду Людовіку XIV пачаць [[Дэвалюцыйная вайна|Дэвалюцыйную вайну]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/frspan16351659.html|title=Franco-Spanish War, 1635-1659|lang=en|accessdate=2012-05-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AXmSFRUw?url=http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/frspan16351659.html|archivedate=9 верасня 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.histclo.com/essay/war/swc/war-swc17.html|title=War and Social Upheaval: The Impact on Boy's Clothing--Specific 17th Century Conflicts|lang=en|accessdate=2012-05-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AXmSpRET?url=http://www.histclo.com/essay/war/swc/war-swc17.html|archivedate=9 верасня 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://hanneby.com/2011/09/franco-spanish-war-facts/|title=Franco Spanish War Facts|lang=en|accessdate=2012-05-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AXmTOXaf?url=http://hanneby.com/2011/09/franco-spanish-war-facts/|archivedate=9 верасня 2012|url-status=live}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baron de Barante.|загаловак=Le Parlement de Paris et vie de M. Molé|месца=Paris|год=1859}} * {{кніга|аўтар=Julia Pardoe.|загаловак=Louis XIV and the Court of France|месца=London|год=1888}} * {{кніга|аўтар=Ralph Connor.|загаловак=The Fronde|месца=Oxford|год=1905}} * {{кніга|загаловак=Lettres du Cardinal Mazarin|месца=Paris|год=1878–1906}} [[Катэгорыя:Трыццацігадовая вайна]] [[Катэгорыя:Войны Іспаніі]] [[Катэгорыя:Войны Францыі]] [[Катэгорыя:Войны Людовіка XIV]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 8lslk2zzpwsvpnnlrynav5zjvhlqfwt 0 550618 5173356 4975921 2026-07-30T18:17:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173356 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Юнгбю |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Ljungby kommun}} |Герб = Ljungby vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Юнгбю |Карта = Ljungby Municipality in Kronoberg County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Крунуберг |Памер карты = 250px |Тип_найменування = |Найменування = |Сталіца = [[Юнгбю]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Крунуберг]] |Насельніцтва = 27 447 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 15,7 |Плошча = 1 995,13 |Сайт = http://www.Ljungby.se/ www.Ljungby.se |ISO = }} '''Камуна Юнгбю''' ({{lang-sv|Ljungby kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Крунуберг]] у цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Юнгбю 48-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Юнгбю]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 27 447 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=21 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Юнгбю за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|453||26 079}} {{bar pixel|1975|#0099FF|456||26 264}} {{bar pixel|1980|#0080E6|476||27 409}} {{bar pixel|1985|#0099FF|473||27 234}} {{bar pixel|1990|#0080E6|478||27 490}} {{bar pixel|1995|#0099FF|480||27 601}} {{bar pixel|2000|#0080E6|470||27 078}} {{bar pixel|2005|#0099FF|471||27 093}} {{bar pixel|2010|#0080E6|474||27 297}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 8 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Юнгбю]] (Ljungby) * Лаган (Lagan) * Рысбю (Ryssby) * Лідхульт (Lidhult) * Кона (Kånna) * Вітарыд (Vittaryd) * Ангельстад (Angelstad) * Агунарыд (Agunnaryd) * Біхальма (Byholma) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Ljungby Tellushuset.jpg|У цэнтры горада<br/>Юнгбю Файл:Kånna kyrka ext1.jpg|Царква<br/>(Кона) Файл:Angelstad neben der Kirche.JPG|Гарадок Ангельстад Файл:Bolmen in Piksborg.JPG|Возера Больмен </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.Ljungby.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210417025903/http://www.ljungby.se/ |date=17 красавіка 2021 }} {{Крунуберг}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Крунуберг]] foan36y540jrnyzla2h6i48yvjejqpi 10 551234 5173380 4075794 2026-07-30T20:36:37Z JerzyKundrat 174 5173380 wikitext text/x-wiki '''[[5 сакавіка]]''' * [[1279]]: Перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] на чале з [[Трайдзень|Трайдзенем]] над ордэнскім войскам у [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. * [[1562]]: Магістр [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] Готхард Кетлер у Рыжскім замку перадаў [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] пячатку Ордэна і ключы ад [[Рыга|Рыгі]], прызнаючы свае ўладанні часткай [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1907]]: Пачатак працы 2-ой Думы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1918]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] ў [[Масква|Маскву]]. * [[1940]]: Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняло рашэнне аб расстрэле ваеннапалонных польскіх афіцэраў, якія знаходзіліся ў савецкіх турмах (гл. [[Катынскі расстрэл]]). * [[1946]]: [[Уінстан Чэрчыль]] у сваёй прамове называе мяжу з Усходнім блокам [[Жалезная заслона|«Жалезнай заслонай»]]. * [[1998]]: [[НАСА]] абвясціла, што [[КА Клементайн|КА «Клементайн»]] знайшоў на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]] дастаткова [[Вада|вады]], каб заснаваць калонію. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|305]] </noinclude> 547lb5emn2csqiqrqijsnvwl0ybgwdq 5173382 5173380 2026-07-30T20:39:33Z JerzyKundrat 174 5173382 wikitext text/x-wiki '''[[5 сакавіка]]''' * [[1046]]: [[Насір Хасроў]] пакінуў [[Нішапур]] і выправіўся ў сямігадовае падарожжа. * [[1279]]: Перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] на чале з [[Трайдзень|Трайдзенем]] над ордэнскім войскам у [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. * [[1562]]: Магістр [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] Готхард Кетлер у Рыжскім замку перадаў [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] пячатку Ордэна і ключы ад [[Рыга|Рыгі]], прызнаючы свае ўладанні часткай [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1907]]: Пачатак працы 2-ой Думы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1918]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] ў [[Масква|Маскву]]. * [[1940]]: Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняло рашэнне аб расстрэле ваеннапалонных польскіх афіцэраў, якія знаходзіліся ў савецкіх турмах (гл. [[Катынскі расстрэл]]). * [[1946]]: [[Уінстан Чэрчыль]] у сваёй прамове называе мяжу з Усходнім блокам [[Жалезная заслона|«Жалезнай заслонай»]]. * [[1998]]: [[НАСА]] абвясціла, што [[КА Клементайн|КА «Клементайн»]] знайшоў на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]] дастаткова [[Вада|вады]], каб заснаваць калонію. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|305]] </noinclude> c1n2d283sixnwhuaw28q7n1j2gs6fpj 5173385 5173382 2026-07-30T20:44:49Z JerzyKundrat 174 5173385 wikitext text/x-wiki '''[[5 сакавіка]]''' * [[1046]]: [[Насір Хасроў]] пакінуў [[Нішапур]] і выправіўся ў сямігадовае падарожжа. * [[1279]]: Перамога войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] на чале з [[Трайдзень|Трайдзенем]] над ордэнскім войскам у [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. * [[1496]]: [[Джон Кабат]] атрымаў патэнт з правам плавання для адкрыцця новых зямель пад англійскім сцягам з [[Брысталь|Брысталя]]. * [[1562]]: Магістр [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] Готхард Кетлер у Рыжскім замку перадаў [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] пячатку Ордэна і ключы ад [[Рыга|Рыгі]], прызнаючы свае ўладанні часткай [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1907]]: Пачатак працы 2-ой Думы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1918]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] ў [[Масква|Маскву]]. * [[1940]]: Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняло рашэнне аб расстрэле ваеннапалонных польскіх афіцэраў, якія знаходзіліся ў савецкіх турмах (гл. [[Катынскі расстрэл]]). * [[1946]]: [[Уінстан Чэрчыль]] у сваёй прамове называе мяжу з Усходнім блокам [[Жалезная заслона|«Жалезнай заслонай»]]. * [[1998]]: [[НАСА]] абвясціла, што [[КА Клементайн|КА «Клементайн»]] знайшоў на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]] дастаткова [[Вада|вады]], каб заснаваць калонію. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|305]] </noinclude> qaq6spzdxqxtwfi5egcsa9kz7m7zg0x 0 556226 5173359 5104195 2026-07-30T18:32:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173359 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Юнісон |лагатып = |тып = [[Закрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = 2000 |скасавана = |прычына скасавання = |пераемнік = |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = «[[Ford Motor Company|Форд Мотар]]» ([[ЗША]]) |размяшчэнне = [[вёска]] [[Апчак]], [[Мінскі раён]], [[Беларусь]] |ключавыя фігуры = Зміцер Ягораў |галіна = [[аўтамабілебудаванне]] |прадукцыя = [[Легкавы аўтамабіль|легкавыя аўтамабілі]] |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = {{Артыкул у іншым раздзеле|Фенокс|«Фенокс»|en|Fenox}} ([[Мінск]]) |даччыныя кампаніі = |сайт = [http://www.unison.by/ www.unison.by] }} «'''Юнісон'''» — беларуска-брытанскае прадпрыемства, якое займаецца вытворчасцю легкавых і спецыялізаваных аўтамабіляў. Заснаванае ў 1996 годзе як сумеснае беларуска-брытанска-амерыканскае прадпрыемства «[[Форд Юніён]]». У 2000 годзе пераўтворанае ў СП ЗАТ «Юнісон». == Прадукцыя == Выпускаюцца наступныя маркі аўтамабіляў:<ref>{{Cite web|url = http://www.unison.by/index.php/ru/2011-03-29-22-07-38|title = Прадукцыя|publisher = Юнісон|date = 4 лістапада 2013|lang = ru|access-date = 29 красавіка 2018|archive-date = 11 ліпеня 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170711232942/http://www.unison.by/index.php/ru/2011-03-29-22-07-38|url-status = dead}}</ref> * [[Intrall Lublin|Intrall Lublin 3]] ([[2004]]—[[2007]]) * [[Samand]] ([[2006]]—[[2010]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Сімон Свістуновіч.|загаловак=Якія дзверы мы адчынім|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=74814|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=23 лютага 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-02-23 35 (26899)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/74837/23lut-6.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>) * [[Kia Bongo III|Kia 2500F «Unicom»]] * [[Zotye]] ([[2012]]—[[2020]]) * [[General Motors]] ** [[Opel Mokka]] ** [[Chevrolet Tahoe]] ** [[Cadillac Escalade]] ** [[Cadillac ХТ5]] * [[Peugeot]] ** [[Peugeot 301]] ** [[Peugeot 508]] ** [[Peugeot 3008]] ** [[Peugeot Partner]] * [[Citroën]] ** [[Citroën C-Elysee]] ** [[Citroën Berlingo]] * [[Changan]] (чэрвень [[2020]]—[[2021]])<ref>{{cite web |url = https://av.by/news/changan_bolshe_ne_sobiraut_v_belarusi |title = Changan больше не собирают на белорусском заводе «Юнисон» |publisher = [[av.by]] |date = 2021-10-21 |access-date = 2021-10-23 |language = ru |archive-date = 23 кастрычніка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211023172334/https://av.by/news/changan_bolshe_ne_sobiraut_v_belarusi |url-status = dead }}</ref> ** Changan CS35 Plus ** Changan CS75 FL * Спецтэхніка на базе камерцыйных аўтамабіляў: ** на базе [[ГАЗель|ГАЗелі]]: Юнікс 3561, Юнітех 3901, Юнімед 3591, Юнімед 35911, Юнімед 3592, Юнімед 3803, Юнімед 3804, Юнірыт 3703; ** на базе [[ГАЗель-Next]]: Юнілайн 3606; ** на базе [[Citroën Jumper]]: Юнімед 3593; ** на базе [[Ford Transit]]: Юніком 4002, Юнілайн 3607, Юнімед 3807; ** на базе [[Lada Largus]]: Юніком 4001, Юнімед 3562 ** на базе [[Mercedes-Benz Sprinter]]: Юнікс 3901, Юнілайн 3601, Юнілайн 3602, Юнілайн 3604, Юнімед 3801 ** на базе [[Renault Master]]: Юнімед 3802 ** на базе [[VW Crafter]]: Юнірыт 3701 {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.unison.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160619110711/http://www.unison.by/ |date=19 чэрвеня 2016 }} {{ref-ru}} * [http://www.abw.by/number/see_note/12189/ Тэст-драйв Zotye Z300] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140321235649/http://www.abw.by/number/see_note/12189/ |date=21 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.kp.by/daily/26094/2994125/ Гісторыя зборкі аўтамабіляў у Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Беларускае аўтамабілебудаванне}} [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканоміка Мінскага раёна]] 2o0k15600sh1oud06t1s6dtchw3cxnv 0 561588 5173193 4861014 2026-07-30T12:33:21Z Ueschar 151377 удакладненне 5173193 wikitext text/x-wiki [[Файл:Вий.jpg|thumb|Вій. Малюнак Р. Штэйна з кнігі: [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаль]], 1901]] '''Літаратура жахаў''' ({{lang-en|horror literature}}, {{lang-en|horror fiction}}; часта проста «''жахі''», «''містыка''» ці пазычанае з [[Англійская мова|англійскай]] «''хорар''») — [[жанр]] літаратуры, мэтай якога з’яўляецца выклікаць у чытача пачуццё жаху. Часта, але не заўсёды, у літаратуры жахаў апавядаецца пра надзвычайнае ў літаральным сэнсе; маецца абмежаваны набор тэматызаваных персанажаў, пазычаных, як правіла, з нізавай [[міфалогія|міфалогіі]] розных народаў: [[вампір]]ы, [[зомбі]], [[ваўкалак]]і, [[прывід]]ы, [[дэман]]ы і інш. == Гісторыя == === Вытокі жанру === Перадгісторыяй жанру з’яўляюцца «гатычны» [[рыцарскі раман]] сярэдзіны [[13 стагоддзе|XIII стагоддзя]] «[[Гібельны пагост]]», французскія «[[трагічныя гісторыі]]» [[16 стагоддзе|XVI]]—[[17 стагоддзе|XVII стагоддзяў]], у цэнтры ўвагі якіх выступаюць апантанасць д’яблам і іншыя інфернальныя тэмы (у тым ліку раманы біскупа [[Жан П’ер Камю|Жана П’ера Камю]]), англійскія [[гатычны раман|гатычныя раманы]] «[[Франкенштэйн]]» [[Мэры Шэлі]], а таксама «Манах» [[Мэцью Грэгары Льюіс|М. Г. Льюіса]] і «Мельмант-бадзяга» [[Чарлз Мэт’юрын|Чарлза Мэт’юрына]]), казкі нямецкіх рамантыкаў ([[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Э. Т. А. Гофман]], [[Вільгельм Гаўф]], [[Ахім фон Арнім]], [[Альберт фон Шаміса|Шаміса]]), псіхалагічныя навелы [[Эдгар По|Эдгара По]] і [[Амбраз Бірс|Амбраза Бірса]]. У 1860-я гады ў Англіі фарміруецца літаратурны пласт, які можна непасрэдна назваць літаратурай жахаў (ад [[Шэрыдан Ле Фаню|Шэрыдана Ле Фаню]] да [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]]). Класічнае апавяданне таго ж перыяду — «[[Дзіўная гісторыя доктара Джэкіла і містара Хайда]]» [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Стывенсана]]. === Ранняя літаратура жахаў === Раннімі прадстаўнікамі літаратуры жахаў у Англіі з’яўляюцца [[Мантэгю Родс Джэймс|М. Р. Джэймс]] з іранічнымі «апавяданнямі антыквара пра прывідаў», [[Элджэрнан Блэквуд]], [[Артур Мэйчэн]]. Пазней, у 30—50-я, з’яўляюцца апавяданні [[Роальд Даль|Роальда Даля]], [[Джон Кольер|Джона Кольера]], [[Джэральд Керш|Джэральда Керша]], якія злучаюць надзвычайнае з «[[чорны гумар|чорным гумарам]]». У Амерыцы штуршок да развіцця жанру даў часопіс «Weird Tales» (заснаваны ў [[1923]]), дзе ўпершыню з’явіліся творы [[Говард Філіпс Лаўкрафт|Г. Ф. Лаўкрафта]] (стварыўшага цэлы паджанр, які называюць «[[лаўкрафтавыя жахі|лаўкрафтавымі жахамі]]»), [[Кларк Эштан Сміт|Кларка Эштана Сміта]], [[Сіберы Кўін]]а, [[Роберт Блох|Роберта Блоха]]. Класікі [[1950|50-х]] — [[Шэрлі Джэксан]] і [[Рычарн Мэтэсан]]. У [[Германія|Германіі]] быў папулярны [[Ганс Гайнц Эверс]]. Сусветную вядомасць атрымаў «[[Голем|Голэм]]» аўстрыйскага экспрэсіяніста [[Густаў Майрынк|Густава Майрынка]]. Няжанравая адмена літаратуры жахаў — проза [[Франц Кафка|Франца Кафкі]] («Метамарфоза»). === Сучасная літаратура жахаў === «Каралём» жанра лічыцца [[Стывен Кінг]]. Не нашмат адстае ад яго ў папулярнасці іншы амерыканец, [[Дын Кунц]]. Вядомыя таксама [[Уільям Блэці]] («Выганяючы д’ябла»), [[Айра Лэвін]] («Дзіця Размары»), [[Клайв Баркер]] («Паўсталы з пекла»), [[Роберт Маккаман]] («Яны прагнуць»), [[Эн Райс]] («Вампірскія хронікі»), [[Лорэл Гамільтан]] з цыклам пра некраманта Аніту Блэйк, [[Рычард Лайман]], [[Пітэр Страўб]], [[Уітлі Стрыбер]], [[Джэк Кетчам]]. Да гэтага жанра адносяцца многія апавяданні [[Рэй Брэдбэры|Рэя Брэдбэры]]. У Англіі вядомыя [[Джэймс Гэрберт]], [[Рэмсі Кэмпбэл]], [[Браян Ламлі]] («Некраскоп»). == Гл. таксама == * [[Лаўкрафтаўскія жахі]] * [[Фільм жахаў]] {{Commonscat|Horror}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура жахаў| ]] 1ptezwafhh8aqg1kf1ft70xeuttp8ve 0 574765 5173315 4972423 2026-07-30T15:38:07Z Pabojnia 135280 афармленне 5173315 wikitext text/x-wiki {{Кінапрэмія |назва = 27-я [[Еўрапейская кінапрэмія]] |подпіс = {{lang-en|27th European Film Awards}} |стыль_уверсе = #ADD8E6 |стыль_загалоўкаў = #ADD8E6 |лога = |шырыня_лога = |фота = |шырыня_фота = |апісанне_фота = |дата = |месца = |вядучы = |прадзюсар = |рэжысёр_прэміі = |арганізатар = [[Еўрапейская кінаакадэмія]] |фільм = |рэжысёр = |рэжысёр_фільм = |акцёр = |акцёр_фільм = |актрыса = |актрыса_фільм = |узнагарод = |намінацый = |канал = |сетка = |працягласць = |гледачоў = |рэйтынг = |сайт = [https://europeanfilmawards.eu/ Афіцыйны сайт кінапрэміі] |папярэдняя = [[Еўрапейская кінапрэмія 2013|26-я цырымонія]] |наступная = [[Еўрапейская кінапрэмія 2015|28-я цырымонія]] }} '''27-я цырымо́нія прысуджэ́ння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапе́йскай кінапрэ́міі]]''' за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася [[13 снежня]] [[2014 год у гісторыі кіно|2014]] года ў [[Рыга|Рызе]]. == Пераможцы і намінанты == Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў<ref name="EFA Winners 2014" /> і намінантаў<ref name="EFA Nominations 2014" />. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона <span style="background:#ADD8E6; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> і прыводзіцца першым. === Узнагароды за фільм === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !Фільм !Рэжысёр !Краіна |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Іда (фільм, 2013)|Іда]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Данія}} |- |«''[[Зімняя спячка (фільм)|Зімняя спячка]]''» |[[Нуры Більге Джэйлан]] |{{Сцяг|Турцыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«''[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]''» |[[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] |{{Сцяг|Расія}} |- |«''{{нп5|Німфаманка (фільм, 2013)|Німфаманка — Рэжысёрская версія|en|Nymphomaniac (film)}}''» |[[Ларс фон Трыер]] |{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |«''{{нп5|Турыст (фільм, 2014)|Турыст|en|Force Majeure (film)}}''» |[[Рубен Эстлунд]] |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Нарвегія}} |- |rowspan="3" align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Мафія забівае толькі летам (фільм)|Мафія забівае толькі летам|en|The Mafia Kills Only in Summer (film)}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|П’ерфранчэска Дыліберта||en|Pif (television host)}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}} |- |«''{{нп5|Карміна і амэн||en|Carmina and Amen}}''» |{{нп5|Пака Леан||en|Paco León}} |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«''{{нп5|Уік-энд (фільм, 2013)|Уік-энд|en|Le Week-End}}''» |{{нп5|Роджэр Мічэл||en|Roger Michell}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |} === Персанальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !width="100px" align="center"|Фота !Намінант !Фільм |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Pawel Pawlikowski (cropped).jpg|Павел Паўлікоўскі|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Іда (фільм, 2013)|Іда]]'''''» |- |{{нп5|Паала Вірдзі||en|Paolo Virzì}} |«''{{нп5|Чалавечы капітал||en|Human Capital (film)}}''» |- |[[Нуры Більге Джэйлан]] |«''[[Зімняя спячка (фільм)|Зімняя спячка]]''» |- |[[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] |«''[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]''» |- |{{нп5|Сцівен Найт||en|Steven Knight}} |«''{{нп5|Лок||en|Locke (film)}}''» |- |[[Рубен Эстлунд]] |«''{{нп5|Турыст (фільм, 2014)|Турыст|en|Force Majeure (film)}}''» |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Marion Cotillard Cabourg 2017.jpg|Марыён Каціяр|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Марыён Каціяр]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Два дні, адна ноч||en|Two Days, One Night}}'''''» |- |[[Марыян Альварэс]] |«''{{нп5|Рана (фільм, 2013)|Рана|en|Wounded (2013 film)}}''» |- |[[Валерыя Бруні-Тэдэскі]] |«''{{нп5|Чалавечы капітал||en|Human Capital (film)}}''» |- |[[Шарлота Генсбур]] |«''{{нп5|Німфаманка (фільм, 2013)|Німфаманка|en|Nymphomaniac (film)}}''» |- |{{нп5|Агата Кулеша||en|Agata Kulesza}} |«''[[Іда (фільм, 2013)|Іда]]''» |- |{{нп5|Агата Тшэбухоўска||en|Agata Trzebuchowska}} |«''[[Іда (фільм, 2013)|Іда]]''» |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:Timothy Spall Cannes 2014.jpg|Цімаці Спол|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Цімаці Спол]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Містар Цёрнэр||en|Mr. Turner}}'''''» |- |[[Брэндан Глісан]] |«''{{нп5|Кальварыя (фільм, 2014)|Кальварыя|en|Calvary (2014 film)}}''» |- |{{нп5|Аляксей Валер’евіч Серабракоў|Аляксей Серабракоў|en|Aleksei Serebryakov (actor)}} |«''[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]''» |- |[[Стэлан Скарсгард]] |«''{{нп5|Німфаманка (фільм, 2013)|Німфаманка|en|Nymphomaniac (film)}}''» |- |[[Том Хардзі]] |«''{{нп5|Лок (фільм, 2013)|Лок|en|Locke (film)}}''» |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:Pawel Pawlikowski (cropped).jpg|Павел Паўлікоўскі|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' ''(на фота)'', '''{{нп5|Рэбека Ленкіевіч||en|Rebecca Lenkiewicz}}''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Іда (фільм, 2013)|Іда]]'''''» |- |{{нп5|Браты Дардэн|Жан-П’ер Дардэн|en|Dardenne brothers}}, {{нп5|Браты Дардэн|Люк Дардэн|en|Dardenne brothers}} |«''{{нп5|Два дні, адна ноч||en|Two Days, One Night}}''» |- |{{нп5|Эбру Джэйлан||en|Ebru Ceylan}}, [[Нуры Більге Джэйлан]] |«''[[Зімняя спячка (фільм)|Зімняя спячка]]''» |- |{{нп5|Стывен Найт||en|Steven Knight}} |«''{{нп5|Лок||en|Locke (film)}}''» |- |{{нп5|Алег Ігаравіч Негін|Алег Негін|en|Oleg Negin}}, [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] |«''[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]''» |} === Ганаровыя ўзнагароды === {| class="wikitable" |- !width="200px" align="center"|Узнагарода !width="100px" align="center"|Фота !Лаўрэат !width="20px" align="center"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |[[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] |[[Выява:MJK 37447 Agnès Varda (Berlinale 2019) (cropped).jpg|Аньес Варда|100px]] |'''[[Аньес Варда]]''' | |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]] |[[Выява:Steve McQueen at TIFF 2013 (cropped).jpg|Стыў Мак-Куін|100px]] |'''[[Стыў Мак-Куін (рэжысёр)|Стыў Мак-Куін]]''' | |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="EFA Nominations 2014">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/2014.503.0.html|title=European Film Academy: Nominations 2014|publisher=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|accessdate=2018-09-01|lang=en}}</ref> <ref name="EFA Winners 2014">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/2014.504.0.html|title=European Film Academy: Winners 2014|publisher=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|accessdate=2018-09-01|lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2014 27-я Еўрапейская кінапрэмія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521051955/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2014 |date=21 мая 2022 }} на сайце [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] {{ref-en}} * [https://www.imdb.com/event/ev0000230/2014/1 27-я Еўрапейская кінапрэмія] на сайце ''[[Internet Movie Database]]'' {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія|2014]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі 2014 года]] [[Катэгорыя:2014 год у кіно]] [[Катэгорыя:2014 год у Рызе]] [[Катэгорыя:Падзеі 13 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 2014 года]] rdafrxa996p7nj6g4o6dm33yhc6lrlk 0 579569 5173330 5104093 2026-07-30T16:16:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173330 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Чаховіч}} {{Мастак}} '''Ю́заф Юсты́навіч Чахо́віч''' (поўнае імя&nbsp;— '''Ю́заф Бенеды́кт'''; {{lang-pl|Józef Czechowicz}}, {{lang-ru|Иосиф Юстинович Чехович}}; {{ДН|14|3|1818}}, [[Віцебская губерня]]&nbsp;— {{ДС|13|1|1888}}, [[Вільня]])&nbsp;— беларускі і польскі [[фатограф]], адзін з пачынальнікаў фатаграфіі на тэрыторыі сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Член [[Французскае фатаграфічнае таварыства|Французскага фатаграфічнага таварыства]] з 1876. Вядомы сваімі відамі [[Вільня|Вільні]], [[Кіеў|Кіева]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Гродна]] і краявідамі [[Полаччына|Полаччыны]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Юзаф Бенедыкт Чаховіч нарадзіўся 2&nbsp;(14)&nbsp;сакавіка 1818&nbsp;года ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Хрост адбыўся ў [[Касцёл Святога Гераніма (Ушачы)|касцёле Святога Гераніма]] ў мястэчку [[Ушачы]]. Паходзіў са шляхецкага каталіцкага роду [[Ляхавіцкія-Чаховічы|Чаховічаў]] герба [[Астоя (герб)|«Астоя»]]. Род Чаховічаў, які таксама карыстаўся прыдомкам Ляховіч, быў афіцыйна пацверджаны ў шляхецкай годнасці [[Віцебскі шляхецкі сход|Віцебскім шляхецкім сходам]] 21&nbsp;верасня 1832&nbsp;года<ref name="kultura">{{cite web|url=https://kultura-info.by/view/3264|title=Імя, якое вяртаецца: Юзаф Чаховіч|author=[[З. Юркевіч]]|publisher=Культура|date=2026-01-09|lang=be|accessdate=2026-01-27|url-status=dead}}</ref>. Бацькі будучага мастака&nbsp;— Юстын Чаховіч і Францішка з роду [[Падгорскія|Падгорскіх]]&nbsp;— паходзілі са старых шляхецкіх фамілій [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. Каля 1819&nbsp;года сям’я пераехала з фальварка [[Ханякоўшчына]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] ў маёнтак [[Міткавічы (Шумілінскі раён)|Міткавічы]] (цяпер вёска [[Крывое Сяло (Шумілінскі раён)|Крывое Сяло]] [[Шумілінскі раён|Шумілінскага раёна]]) [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. Юзаф вырас у вялікай сям’і, дзе было дзесяць дзяцей. Сярод яго братоў былі Аляксандр Дэзыдэрый (нар. 1819, ахрышчаны ў [[Бешанковіцкі касцёл|Бешанковіцкім касцёле]]) і Павел Станіслаў (нар. 1833, ахрышчаны ў [[Непароцкі касцёл|касцёле ў Непаротах]]). Таксама Юзаф меў сем сясцёр: Вільгельміну, Караліну, Аляксандру, Соф’ю, Юзэфу, Францішку і Кляменціну<ref name="patriot">{{cite web|url=https://www.belpatriot.by/?p=70502|title=Юзеф Чехович: Возвращение забытого гения белорусской земли|author=[[З. Юркевіч]]|publisher=Патрыёт|date=2025-12-02|lang=ru|accessdate=2026-01-27|url-status=dead}}</ref>. === Адукацыя і дзяржаўная служба === У верасні 1830&nbsp;года Юзаф разам з братам Аляксандрам быў залічаны ў другі клас [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскай мужчынскай гімназіі]]. Вучэбная праграма ўключала замежныя мовы, матэматыку, гісторыю, геаграфію, а таксама асновы малявання і каліграфіі. Хлопец вылучаўся стараннасцю і здольнасцямі да матэматыкі. Гімназію браты скончылі каля 1838&nbsp;года<ref name="kultura" />. Пасля заканчэння навучання Чаховіч пачаў службу ў [[Ваеннае міністэрства Расійскай імперыі|Ваенным міністэрстве Расійскай імперыі]]. У 1843&nbsp;годзе ён атрымаў ніжэйшы чын [[Калежскі рэгістратар|калежскага рэгістратара]]. У 1844—1847&nbsp;гадах ён працаваў бухгалтарам у ваенным шпіталі ў [[Замасць|Замасці]], які падпарадкаваўся акруговай камісіі ў [[Нова-Георгіеўск|Нова-Георгіеўску]]. У 1846&nbsp;годзе ён атрымаў павышэнне да чына [[Губернскі сакратар|губернскага сакратара]]. Атрыманы досвед фінансавай і арганізацыйнай працы пазней дапамог яму ў кіраванні ўласнай фатаграфічнай майстэрняй<ref name="patriot" /><ref name="kultura" />. У 1848 годзе працаваў бухгалтарам ваеннага шпіталя ў [[Асавецкая крэпасць|Асаўцы]]. == Фатаграфічная дзейнасць == === Станаўленне і праца ў Віцебску === Прыкладна ў 1853&nbsp;годзе Чаховіч пакінуў ваенную службу і прысвяціў сябе святлапісу. Асновы фатаграфічнага мастацтва ён засвоіў у [[Варшава|Варшаве]], а таксама наведваў [[Парыж]] для вывучэння найноўшых тэхнік здымкі. Першыя прафесійныя поспехі былі звязаны з працай у [[Люблін|Любліне]]<ref name="patriot" /><ref name="kultura" />. З пачаткам [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] вярнуўся на ваенную службу як інспектар паставак для расійскай арміі ў [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]]. У пачатку 1860-х&nbsp;гадоў ён вярнуўся ў [[Віцебск]], дзе адкрыў уласную майстэрню<ref name="patriot" /><ref name="kultura" />. Фатаграфаваў у Варшаве, Кіеве і Чарнігаве, у 1861 годзе здымкі планавала апублікаваць выданне «Светописная Русь»<ref name=":0">''Dainius Junevičius''. Juozapo Čechavičiaus Vilnius…</ref>. У ліпені 1863&nbsp;года Чаховіч пісьмова заяўляў уладам, што яго мэтай з’яўляецца фіксацыя гістарычных відаў. У 1864&nbsp;года пецярбургскі часопіс «Фотограф» высока ацаніў яго віцебскія работы, адзначыўшы іх чысціню і выразнасць<ref name="patriot" /><ref name="kultura" />. === Віленскі перыяд і міжнароднае прызнанне === У жніўні 1865&nbsp;года фатограф пераехаў у Вільню, дзе яго талент раскрыўся найбольш поўна<ref name="kultura" />. У 1866 годзе наведаў [[Лондан]], каб пазнаёміцца з развіццём фатаграфіі{{Няма АК}}. Па вяртанні адкрыў у Вільні фотаатэлье, якое дзейнічала да 1888 года (з перапынкам у 1874—1876 гадах). З 1869 года актыўна здымаў Вільню і ваколіцы{{Няма АК}}. Атрымаўшы абавязковы дазвол [[генерал-губернатар]]а фатаграфаваць Вільню і ўвесь [[Паўночна-Заходні край]]{{Няма АК}}, ён стварыў маштабную серыю гарадскіх пейзажаў, якая прынесла яму вядомасць у Расійскай імперыі і за яе межамі<ref name="kultura" />. У 1876&nbsp;годзе ён быў прыняты ў [[Французскае фатаграфічнае таварыства]] і ўдзельнічаў у міжнародных выставах у [[Парыж|Парыжы]]<ref name="kultura" />. У 1876—1888 гадах фотаатэлье Юзафа Чаховіча было на [[Батанічная вуліца (Вільнюс)|вул. Батанічнай]] ва ўласным доме (каля ўваходу у [[Батанічны сад (Вільнюс)|Батанічны сад]]){{Няма АК}}. Нягледзячы на жыццё ў Вільні, ён працягваў фіксаваць беларускія краявіды: у 1884&nbsp;годзе стварыў панараму [[Гродна]], а ў 1887&nbsp;годзе ўдзельнічаў у навуковай экспедыцыі па рацэ [[Вілія]] ад [[Вілейка|Вілейкі]] да [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна]]. Вынікам гэтага падарожжа стаў альбом «Берагі Віліі», дзе былі зафіксаваны віды такіх мясцін, як [[Міхалішкі]], [[Жодзішкі]], [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыца]], [[Данюшава]] і [[Тупальшчына]]<ref name="kultura" />. [[Файл:Čechavičiaus Juozapo antkapis.jpg|міні|злева|Магіла Юзафа Чаховіча.]] Юзаф Чаховіч памёр 1&nbsp;(13)&nbsp;студзеня 1888&nbsp;года ў Вільні ва ўзросце 69 гадоў. Ён быў пахаваны на [[Бернардынскія могілкі|Бернардынскіх могілках]], дзе на яго магіле захаваўся прыкметны помнік<ref name="patriot" /><ref name="kultura" />. {{цытата|Юзаф Чаховіч, віленчук, шляхціч, быў адным з першых фатографаў у Вільні, і, здаецца бясспрэчным — першым фатографам-пейзажыстам у Польшчы, які займаўся гэтым маладым мастацтвам з замілаваннем і з пачуццём. (Ян Булгак)<ref>Bułhak Jan. O pierwszych fotografach wileńskich z XIX wieku // [http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/publication/7697 Fotograf Polski. 1939. No. 3.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630075719/http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/publication/7697 |date=30 чэрвеня 2022 }}</ref>}} == Асаблівасці творчага метаду == Творчасць Чаховіча грунтавалася на падзеле паміж камерцыйнай і мастацкай дзейнасцю. [[Партрэт]]ная фатаграфія заставалася для яго фінансавым фундаментам, які дазваляў займацца [[пейзаж]]амі. Яго партрэтныя работы цаніліся кліентамі за кампазіцыйную выверанасць і майстэрства перадачы святла. У 1878&nbsp;годзе на Сусветнай выставе ў Парыжы былі прадстаўлены яго вялікафарматныя партрэты<ref name="patriot" />. Сапраўдным пакліканнем мастака была пейзажная і архітэктурная фатаграфія. Чаховіч лічыцца піянерам сістэматычнай здымкі гарадскога асяроддзя. Ён адным з першых у рэгіёне пачаў фатаграфаваць інтэр’еры храмаў і палацаў<ref name=":0" />, а таксама актыўна выкарыстоўваў метад [[панарама|панарамнай здымк]]і. За свае пейзажныя працы Чаховіч быў узнагароджаны срэбнымі медалямі на выставах у [[Масква|Маскве]] і атрымаў высокія водгукі ў Парыжы<ref name="kultura" /><ref name="patriot" />. == Спадчына і памяць == Творы Юзафа Чаховіча захоўваюцца ў музейных калекцыях Вільні, [[Варшава|Варшавы]], [[Масква|Масквы]] і [[Ватыкан|Ватыкана]]. Яны маюць статус каштоўных гістарычных дакументаў і мастацкіх шэдэўраў. Даследаваннем яго спадчыны займаліся літоўскі гісторык мастацтва [[Дайнюс Юневічус]], а таксама даследчыкі [[Надзея Саўчанка]], [[Алена Бархатава]] і беларускі гістарыёграф [[Зміцер Юркевіч]]<ref name="patriot" />. Ва [[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка|Ушацкім музеі народнай славы імя У.&nbsp;Э.&nbsp;Лабанка]] быў рэалізаваны праект «Людзі цікавыя людзям», дзе прадстаўлены жыццяпіс Чаховіча і копіі яго прац. Вяртанне імя мастака ў беларускі культурны кантэкст з’яўляецца важным крокам у асэнсаванні гісторыі айчыннага мастацтва<ref name="kultura" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Dainius Junevičius''. Juozapo Čechavičiaus Vilnius. Parodos vadovas. — Vilnius: Lietuvos dailės muziejus, 2015. == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be-BY|url=https://patagrafija.wordpress.com/2016/01/19/%d0%b2%d1%96%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8f-%d1%8f%d0%b7%d1%8d%d0%bf%d0%b0-%d1%87%d0%b0%d1%85%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%d0%b0/|title=Вільня Язэпа Чаховіча|author=Андранік Антанян|last=|website=Patagrafija|date=2016-01-19|access-date=2024-01-17}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чаховіч Юзаф}} [[Катэгорыя:Фатографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Фатографы XIX стагоддзя]] iz7c6z8eu1bz2kdpauj5tnp6ug0wgc3 0 581843 5173723 3681135 2026-07-31T10:37:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173723 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] 1-я Пухавіцкая благачынная акруга |альтэрнатыўная = 1-я Пухавіцкая благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = Мар’іна Горка. Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага 1.jpg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага, г. [[Мар’іна Горка]] |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр = [[Мар’іна Горка|Мар'іна Горка]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''1-е Пухавіцкае благачынне''', '''1-я Пухавіцкая благачынная акруга''' — акруга ў [[Барысаўская епархія|Барысаўскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. З 1999 г. да 2015 г. акруга была вядома пад назвай Пухавіцкае благачынне. Аб’ядноўвае прыходы на паўдню Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці. == Гісторыя == У 1999 г. Мітрапаліт Філарэт багаславіў стварэнне Пухавіцкай благачынніцкай акругі. Благачынным быў прызначаны протаіерэй Аляксандр Цалкоў. У 2014 годзе ў склад благачынствы ўваходзяць 20 прыходаў. На тэрыторыі благачынствы было размешчана 13 храмаў. У 2015 годзе Пухавіцкая царкоўная акруга, з мэтай удасканалення царкоўна-прыходскага жыцця і для паляпшэння адміністрацыйнага і пастырскага абкармлення прыходаў, падзелены на два благачынствы<ref>{{Cite web |url=http://sobornevsky.by/blagochinie/istoriya-blagochiniya/ |title=Архіўная копія |access-date=30 снежня 2018 |archive-date=30 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330204519/http://sobornevsky.by/blagochinie/istoriya-blagochiniya/ |url-status=dead }}</ref>. == Храмы і прыходы == # [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Мар’іна Горка)|Свята-Аляксандра-Неўскі сабор]] ([[Мар’іна Горка]]) # [[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Царква Святой Тройцы]] ([[Блонь]]) # [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Блужа)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] ([[Блужа (аграгарадок)|Блужа]]) # [[Храм іконы Божай Маці (Вецярэвічы)|Храм іконы Божай Маці]] ([[Вецярэвічы]]) # [[Царква Нараджэння Божай Маці (Пухавічы)|Царква Нараджэння Божай Маці]] ([[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]]) # [[Царква святога вялікапакутніка Георгія Пераможца (Селецк)|Царква святога вялікапакутніка Георгія Пераможца]] ([[Селецк]]) # [[Царква Казанскай іконы Божай Маці (Светлы Бор)|Царква Казанскай іконы Божай Маці]] ([[Светлы Бор]]) # [[Свята-Пакроўская царква (Талька)|Свята-Пакроўская царква]] ([[Талька (вёска)|Талька]]) # [[Царква Святога прарока Ільі (Шацк)|Царква Святога прарока Ільі]] ([[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]) == Благачынныя настаяцелі == * протаіерэй Аляксандр Цалкоў. == Гл. таксама == * [[Храмы Пухавіцкага раёна]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://borisoveparhia.by/pervoe-puhovichskoe-blagochinie 1-е Пухавіцкае благачынне] на borisoveparhia.by {{Благачынні Барысаўскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Пухавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Барысаўскай епархіі]] kcu99tk9suoxj3xniiabmrqt7io21xz 0 583189 5173409 5170943 2026-07-30T22:38:32Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5173409 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2019}} '''[[2019]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 20—25 жніўня — міжнародны турнір [[The International]] 2019 == Выпускі гульняў == * 17 студзеня — [[Feudal Alloy]] ([[Windows]]) * 15 лютага — {{нп5|Metro Exodus}} ([[PS4]], [[Windows]], [[Xbox One]]) * 23 красавіка — [[Mortal Kombat 11]] ([[Switch]]) * 23 красавіка — {{нп5|Days Gone}} ([[PS4]]) * 28 мая — {{нп5|Outer Wilds}} ([[Windows]], [[Xbox One]]) * 27 верасня — [[FIFA 20]] ([[Switch]]) * 15 кастрычніка — {{нп5|Disco Elysium}} ([[Windows]], [[macOS]]) * 18 кастрычніка — [[Ring Fit Adventure]] ([[Switch]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2019]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] l20t3xmae4smwpynkyua7wgn7a85uoh 0 593732 5173408 5170947 2026-07-30T22:36:13Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5173408 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2020}} '''[[2020]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Выпускі гульняў == * 20 сакавіка — [[Animal Crossing: New Horizons]] ([[Switch]]) * 23 сакавіка — {{нп5|Half-Life: Alyx}} ([[Windows]]) * 29 лютага — [[Metro 2033 Redux]] ([[Switch]]) * 11 мая — [[Helltaker]] ([[Windows]]) * 11 чэрвеня — [[NBA 2K21]] ([[Switch]]) * 19 чэрвеня — {{нп5|The Last of Us Part II}} ([[PlayStation 4]]) * 17 верасня — {{нп5|Hades|Hades|en|Hades (video game)}} ([[macOS]], [[Switch]], [[Windows]]) * 28 верасня — [[Genshin Impact]] ([[Windows]]) * 10 снежня — {{нп5|Cyberpunk 2077}} ([[PS4]], {{нп5|Google Stadia|Stadia}}, [[Windows]], [[Xbox One]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2020]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 8izfvqr47sag9y1y2nlil9ocp0s8iek 0 601347 5173651 4550482 2026-07-31T08:43:55Z 5173651 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жыхар}} {{Асоба |імя = Яўген Жыхар |арыгінал імя = Аўген Жыхар |бацька = Іван |партрэт = [[Файл:Яўген_Жыхар.jpg]] |апісанне = |род дзейнасці = камандзір партызанскага атрада арганізацыі «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорнага ката]]» |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = хутар за 7 км ад [[Паставы|Паставаў]] (або в. Карповічы, [[Дунілавіцкі раён]]), [[Віцебская вобласць]], [[БССР]] }} '''Аўген Жыхар''', поўнае імя '''Яўген Іванавіч Жыхар''' (1925, [[Парыж (Беларусь)|в. Парыж]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] (цяпер Пастаўскі раён) або [[Навасёлкі|в. Навасёлкі]] (цяпер Мядзельскі раён) [[Віленскае ваяводства (Польшча)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] — не раней за 11 студзеня 1955) — удзельнік беларускага антысавецкага супраціву. Сябра [[Саюз беларускай моладзі|СБМ]], [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]] і «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорнага ката]]». Камандзір партызанскага атрада на [[Пастаўскі раён|Пастаўшчыне]]<ref>{{Крыніцы/Беларускі нацыяналізм. Даведнік|Жыхар Аўген|http://slounik.org/32054.html}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1943—1944 годзе вучыўся ў Пастаўскай настаўніцкай семінарыі. У 1944 годзе ўступіў у таемную [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускую незалежніцкую партыю]], прыняты туды [[Віктар Сікора|Віктарам Сікорам]]<ref>''Ёрш С.'' Інтэрвію з камандзірам «Лясных Братоў» (Віктар Сікора) // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі / С. Ёрш. — Менск-Слонім: БГАКЦ, 1998. — 186 с. — (Архіў Найноўшае Гісторыі). — ISBN 985-6012-62-7.</ref>. Падчас акупацыі Беларусі трапіў у батальён «[[Паветрана-дэсантны спецыяльны батальён «Дальвіц»|Дальвіц]]», прайшоў поўны курс падрыхтоўкі. Пасля расфармавання батальёна пад уласным прозвішчам уступіў у [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў Беларусь, працаваў настаўнікам у Верацееўскай пачатковай школе Дунілавіцкага раёна. Пасля спробы арышту ў 1946 годзе ўцёк у лес і стварыў партызанскі атрад. Атрад займаўся тэрорам міліцыянераў, камуністаў і партыйных актывістаў. Толькі ў 1948 годзе Жыхар увайшоў у кантакт з арганізацыяй «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]], і атрад стаў баявой адзінкай гэтай арганізацыі. Цягам 1946—1955 гадоў атрад Жыхара здзейсніў 23 тэракты, 42 рабаванні і 9 нападаў на сельсаветы. У 1952 — снежні 1954 гадоў атрад Жыхара быў адзіным падраздзяленнем «Чорнага ката» ў Беларусі. Большасць байцоў загінула ў лістападзе—снежні 1954 года ў баях з войскамі [[МДБ БССР|МДБ]], рэшткі па загадзе Жыхара сышлі на [[Захад]] праз [[Польшча|Польшчу]]. Савецкая дзяржаўная бяспека пільна шукала Яўгена Жыхара. == Смерць == Паводле адной з версій, у студзені 1955 года Яўген Жыхар быў акружаны аператыўнай групай МДБ у сялянскай хаце на хутары за 7 км ад Паставаў, адмовіўся здацца і застрэліўся апошнім патронам, куля моцна пашкодзіла твар. Паводле гісторыка [[Ігар Аляксандравіч Валахановіч|Ігара Валахановіча]], загадчыка цэнтральнага архіва [[КДБ Беларусі]], Яўген Жыхар загінуў калі аператыўная група ў складзе маёра Блінова, капітана Самалётава, лейтэнанта Ганчарова, асабіста Цішчанкі і старшыні мясцовага калгаса Савацеева заспела ў доме Вайцяховіч у вёсцы Карповічы [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] невядомага мужчыну, які пачаў адстрэльвацца і быў забіты, пры ім знайшлі дакументы на імя Яўгена Іванавіча Жыхара 1925 г.н., ураджэнца вёскі [[Навасёлкі]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Паводле Івана Адамовіча, жыхара вёскі Дзеркаўшчына, асуджанага 17 мая 1951 года на 6 гадоў за «неданасіцельства» на Жыхара: «''Людзі з Дзеркаўшчыны, Ласкаўшчыны, Квачоў, якія пераехалі ў 1950-я ў Польшчу жыць, бачылі там Жыхара і пісалі аб гэтым сюды ў лістах… Не веру, каб дыверсант так лёгка пракалоўся. Вам жа кажуць: Жыхар быў вялікім прахадзімцам, а гібель ніяк не ўкладаецца ў гэты вобраз. Мо спачывае дзесьці на ціхіх могілках [[Гданьск]]ага Памор’я, куды ўцяклі з савецкага раю, тысячы заходніх беларусаў''». == Сучаснасць == У сакавіку 2021 года мастак [[Алесь Пушкін]] быў затрыманы за партрэт Яўгена Жыхара. Пазней Пушкіна асудзілі па гэтым эпізодзе на 5 гадоў калоніі строгага рэжыму за «рэабілітацыю нацызму». Мастак памёр 11 ліпеня 2023 года, адбываючы прысуд<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/ales-puszkin-my-precedent-dlja-naszaj-krainy-na|title=Алесь Пушкін: «Мы прэцэдэнт для нашай краіны. Нас можна задзьмуць у адзін момант, як свечку»|author=Ганна Ермаковіч|date=2023-07-23|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19470 Жыхар Аўген] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304110109/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19470 |date=4 сакавіка 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=dD7nZhu9scU «Праклятыя і забытыя»], дак. фільм, ч. 2 — 2013, [[Белсат]]. Дакументальны фільм пра Яўгена Жыхара * [https://nn.by/?c=ar&i=72444 Артыкул Нашай Нівы пра Яўгена Жыхара] {{DEFAULTSORT:Жыхар Яўген}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] [[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Чорны Кот»]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзісенскім павеце (1921—1940)]] [[Катэгорыя:Застрэліліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пастаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1955 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пастаўскім раёне]] 7heq3gdsptzrfogp50blcnrjx9l2byy 0 602887 5173421 5166796 2026-07-30T23:08:19Z 5173421 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Юрый Хаджымуратавіч Караеў | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Міністр унутраных спраў Беларусі]] | парадак = 9 | сцяг = MUS Belarus crest.PNG | перыядпачатак = [[11 чэрвеня]] [[2019]] | перыядканец = [[29 кастрычніка]] [[2020]] | папярэднік = [[Ігар Анатолевіч Шуневіч]] | пераемнік = [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў]] | прэм'ер = [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]<br/>[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = {{РБ, Генерал-лейтэнант}}[[генерал-лейтэнант]] міліцыі | камандаваў = | бітвы = [[Карабахская вайна]] | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }}{{Не блытаць|Юрый Анатольевіч Караеў|Юрый Караеў|хормайстар, артыст хору, педагог}} '''Ю́рый Хаджымура́тавіч Кара́еў''' (нар. {{ДН|21|6|1966}}, г. [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]], [[Паўночна-Асецінская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Паўночна-Асецінская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч у званні [[генерал-лейтэнант]]а міліцыі (2020), старшыня Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта з 2025 года. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр унутраных спраў Беларусі]] (2019—2020). Кіраўнік карных аперацый супраць мірнага насельніцтва ў перыяд [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэсту 2020 года]]. Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па [[Гродзенская вобласць|Гродненскай вобласці]] з 2020<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30918846.html|title=Кубракоў стаў новым міністрам унутраных спраў. Караеў будзе памочнікам Лукашэнкі па Горадзеншчыне|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=29-10-2020}}</ref> па 2025 год<ref>[https://blr.belta.by/president/view/juryj-karaeu-naznachany-vykonvajuchym-abavjazki-starshyni-grodzenskaga-ablvykankama-142513-2025/ Юрый Караеў назначаны выконваючым абавязкі старшыні Гродзенскага аблвыканкама]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]]<ref name="belapan"/> (цяпер [[Уладзікаўказ]]) у сям’і Хаджымурата Цімафеевіча Караева, які працаваў электраслесарам, і Раісы Міхайлаўны, якая працавала інжынерам. Аддаваў перавагу чытанню, а не актыўным гульням. У секцыю [[бокс]]а яго адвёў дзядзька Саламгірэй Царахаў, які быў палкоўнікам унутраных войск. Прыклад дзядзькі вызначыў будучыню Караева<ref name="nn"/>. У 1987 годзе скончыў [[Саратаўскае вышэйшае ваеннае каманднае Чырванасцяжнае вучылішча МУС СССР імя Ф. Э. Дзяржынскага]]<ref name="belapan"/><ref name="nn"/>. У 1987 годзе атрымаў размеркаванне ў [[БССР]]. Спачатку служыў у [[Магілёў|Магілёве]], праз паўгода быў пераведзены ў мінскі полк аператыўнага прызначэння МУС СССР<ref name="belapan"/>. На розных афіцэрскіх пасадах праходзіў службу ў [[43-я канвойная дывізія УВ МУС СССР|43-й канвойнай дывізіі ўнутраных войскаў МУС СССР]]<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/novyy-glava-mvd-odin-iz-pervykh-belorusskikh-krapovikov.html Новый глава МВД — один из первых белорусских «краповиков»]</ref>. У той перыяд правёў 22 месяцы ў камандзіроўках на [[Каўказ]]: [[Ерэван]], [[Баку]], [[Сцепанакерт]], [[Нагорны Карабах]], [[Агдам]]<ref name="belapan">{{cite web|url=https://by.belapan.by/archive/2019/06/11/ru_1007215_123/|title=Юрый Караеў прызначаны міністрам унутраных спраў Беларусі|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918102619/https://by.belapan.by/archive/2019/06/11/ru_1007215_123/|archivedate=2020-09-18|url-status=dead}}</ref>. У 1992—1994 гадах камандаваў навучальнай ротай [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й АБрСП]] ([[Воінская часць|в/ч]] 3214) [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраных войскаў МУС Беларусі]]<ref name="sb"/>. Адзін з 20-ці першых беларускіх ваенных, якія атрымалі [[крапавы берэт|крапавыя берэты]]. Здаў кваліфікацыйныя выпрабаванні на права нашэння крапавага берэта ў маі 1993 года<ref name="belapan"/>. Затым Юрый Караеў служыў першым намеснікам начальніка аператыўнай і баявой падрыхтоўкі галоўнага ўпраўлення камандуючага ўнутранымі войскамі. З канца 2012 года па 11 чэрвеня 2019 года працаваў на пасадзе намесніка міністра ўнутраных спраў — камандуючага ўнутранымі войскамі МУС. Скончыў факультэт Генеральнага штаба Узброеных сіл [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. У 1996 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="belapan"/>. Быў прызначаны старшым афіцэрам у адну са структур галоўнага ўпраўлення камандуючага ўнутранымі войскамі. Камандаваў батальёнам 3-й АБрСП<ref name="sb"/>. У 1999—2005 гадах камандаваў воінскай часцю 5527 у [[Бабруйск]]у, або іначай [[5-ы асобны спецыяльны міліцэйскі батальён|5-м асобным спецыяльным міліцэйскім батальёнам]]. Затым палкоўніка Караева перавялі ў [[Гомель]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=232007|title=Пяць фактаў пра новага міністра ўнутраных спраў Юрыя Караева|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>, дзе з 13 красавіка 2005 па 21 чэрвеня 2008 года з’яўляўся камандзірам [[6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада ўнутраных войск МУС Рэспублікі Беларусь|6-й асобнай спецыяльнай міліцэйскай брыгады ўнутраных войск МУС Беларусі]] (воінская часць 5525)<ref name="в/ч 5525">Войсковая часть 5525. О подразделении [Электронный ресурс] // {{нп3|УУС Гомельскага аблвыканкама|УВД Гомельского облисполкома|be-x-old|УУС Гомельскага аблвыканкаму}}. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/O_podrazdelenii.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170619135529/http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/O_podrazdelenii.html |date=19 чэрвеня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У канцы ліпеня 2008 года прызначаны камандзірам [[Полк міліцыі спецыяльнага прызначэння ГУУС Мінгарвыканкама|палка міліцыі спецыяльнага прызначэння ГУУС Мінгарвыканкама]], замяніўшы на гэтай пасадзе [[Юрый Падабед|Юрыя Падабеда]]<ref>{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2008/07/31/ic_news_116_294733|title=Командир минского полка спецназа Юрий Подобед ушел в отставку|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409193543/http://naviny.by/rubrics/society/2008/07/31/ic_news_116_294733/|archivedate=9 красавіка 2015|url-status=dead|work=[[Naviny.by]]}}</ref>. З кастрычніка 2008 па чэрвень 2009<ref name="sb"/> года камандзір 3-й АБрСП, замяніў на пасадзе [[Дзмітрый Паўлічэнка|Дзмітрыя Паўлічэнку]]<ref name="belapan"/>. У 2009 годзе прызначаны першым намеснікам начальніка аператыўнай і баявой падрыхтоўкі ўнутраных войск МУС, у 2012 годзе — намеснікам міністра ўнутраных спраў — камандуючым унутранымі войскамі<ref name="belapan"/>. 11 чэрвеня 2019 года прызначаны [[Міністр унутраных спраў Беларусі|Міністрам унутраных спраў Беларусі]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/ministram-unutranyh-sprau-belarusi-naznachany-juryj-karaeu-78761-2019/ Міністрам унутраных спраў Беларусі назначаны Юрый Караеў Прэзідэнт 11.06.2019.] // [[БелТА]]</ref>. Палітычны агляднік [[Аляксандр Класкоўскі]] адзначыў, што, стаўшы на чале МУС, Юрый Караеў спачатку спрабаваў выглядаць лібералам і гуманістам на фоне свайго папярэдніка [[Ігар Шуневіч|Ігара Шуневіча]], які набыў скандальную славу недарэчнымі ўчынкамі і выказваннямі. Але на фоне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі]] ў 2020 годзе «ўвесь велікасвецкі глянец з Караева зляцеў, ён стаў выглядаць тыповым вінцікам рэпрэсіўнай сістэмы»<ref>{{cite web|url=https://naviny.media/article/20201029/1604002581-novosti-policeyskogo-gosudarstva-zachem-lukashenko-peretasovyvaet|title=Новости полицейского государства. Зачем Лукашенко перетасовывает силовиков?|author=Александр Класковский|work=[[Naviny.media]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101030913/https://naviny.media/article/20201029/1604002581-novosti-policeyskogo-gosudarstva-zachem-lukashenko-peretasovyvaet|archivedate=1 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. [[29 кастрычніка]] 2020 года быў адпраўлены ў адстаўку з пасады міністра ўнутраных спраў і прызначаны [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/nakirouvaetsesja-na-adkaznyja-uchastki-nashaj-krainy-lukashenka-naznachyu-novyh-pamochnikau-u-brestskaj-93186-2020/ blr.belta.by]</ref>. У той жа дзень [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] прысвоіў Юрыю Караеву воінскае званне [[генерал-лейтэнант]]а міліцыі<ref>[https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000388&p1=1&p5=0 Указ Президента Республики Беларусь от 29 октября 2020 г. № 388 «О присвоении специального звания»]</ref>. Прыязджаў на Марш пенсіянераў у Гродне 23 лістапада 2020 года, абураўся, навошта яны там ходзяць<ref>{{cite web|url=https://hrodna.life/2020/11/23/marsh-pensijanera/|title=У Гродне на Марш пенсіянераў прыехаў Юрый Караеў|work=[[Hrodna.life]]}}</ref>. 4 сакавіка 2021 года ініцыятыва [[BYPOL]] апублікавала аўдыёзапіс меркаванага звароту Караева да супрацоўнікаў [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] восенню 2020 года<ref name=":1">{{Cite web|date=2021-03-05|title=В Сети опубликован полный список карателей из ГУБОПиК|url=https://charter97.org/ru/news/2021/3/5/413685/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305091837/https://charter97.org/ru/news/2021/3/5/413685/|archive-date=2021-03-05|access-date=2021-03-05|publisher=[[Хартыя'97]]|language=ru}}</ref>. У аўдыёзапісе тагачасны міністр унутраных спраў дазваляе сабе абразы [[Беларусы|беларускага народа]], а таксама інструктуе супрацоўнікаў [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] адносна спосабаў і метадаў пазасудовых распраў над людзьмі<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2021-03-04|title=Саморазоблачение преступника: выступление Караева, которое будет использовано на Гаагском трибунале|url=https://charter97.org/ru/news/2021/3/4/413598/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305091959/https://charter97.org/ru/news/2021/3/4/413598/|archive-date=2021-03-05|access-date=2021-03-05|publisher=[[Хартыя'97]]|work=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|language=ru}}</ref>. У красавіку 2024 года быў выбраны дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў|Беларускага грамадскага аб’яднання ветэранаў]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. 3 сакавіка 2025 года прызначаны выконваючым абавязкі старшыні Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта<ref>[https://blr.belta.by/president/view/juryj-karaeu-naznachany-vykonvajuchym-abavjazki-starshyni-grodzenskaga-ablvykankama-142513-2025/ Юрый Караеў назначаны выконваючым абавязкі старшыні Гродзенскага аблвыканкама]</ref>. 31 сакавіка 2025 года прызначаны [[Старшыня Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта|старшынёй Гродзенскага аблвыканкама]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/juryj-karaeu-naznachany-starshynej-grodzenskaga-ablvykankama-143571-2025/ Юрый Караеў назначаны старшынёй Гродзенскага аблвыканкама]</ref>. == Міжнародныя санкцыі == [[31 жніўня]] 2020 года Караеў быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне мірных пратэстаў»''<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30812996.html|title=Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. [[2 кастрычніка]] 2020 года [[Савет Еўрапейскага саюза]] ўключыў Караева ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] як экс-міністра ўнутраных спраў, які застаўся актыўным пры [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыме Лукашэнкі]] ў якасці памочніка прэзідэнта — інспектара па Гродзенскай вобласці і нясе адказнасць за ''«кампанію рэпрэсій і запалохвання, якую праводзяць сілы МУС у выніку прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, у прыватнасці адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў»''<ref>{{cite web|url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3AOJ.LI.2020.319.01.0001.01.ENG&toc=OJ%3AL%3A2020%3A319I%3ATOC|title = Council implementing regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|date = 2020-10-02|work = Journal of the European Union|language = en|access-date =2020-12-24}}</ref>. У той жа дзень Караеў трапіў у [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. Акрамя таго, яго ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. == Сям’я == Мае двух сыноў. Старэйшы сын Герман (нар. 6 студзеня 1993) працуе трэнерам па каратэ<ref name="nn"/>. == Узнагароды == * [[ордэн «За службу Радзіме»]] III ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 27 лютага 2015 года № 108 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210114132114/https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf |date=14 студзеня 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Старшыні Гродзенскага аблвыканкама}} {{Міністры ўнутраных спраў Беларусі}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Караеў Юрый Хаджымуратавіч}} [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты міліцыі (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] jwedui1wydtl6lf3f6p8q70oko8q3dv 0 602993 5173201 3827675 2026-07-30T12:44:37Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5173201 wikitext text/x-wiki '''Падснежнік''' — шматзначны тэрмін * [[Падснежнік (Амарылісавыя)]] * народная назва віду {{bt-bellat|Пералеска высакародная|Hepatica nobilis}} * народная назва віду {{bt-bellat|Страчок звычайны|Gyromitra esculenta}} {{неадназначнасць}} g374wezxzwz4x0fnxy5oonpvr0e8vlr 0 606475 5173478 4580841 2026-07-31T05:40:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173478 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Цыж}} {{Пісьменнік}} '''Ян Цыж''' ({{lang-dsb|Jan Cyž}}, {{Lang-de|Johann Ziesche}}, [[13 студзеня]] [[1898]], Журыцы, [[Германія]] — [[21 верасня]] [[1985]], [[Баўтцэн]], Германія) — [[Лужычане|верхнялужыцкі]] пісьменнік, выдавец, юрыст і грамадскі дзеяч. Быў старшынёй Лужыцкай Народнай Рады і старастам Баўтцэнскага адміністрацыйнага раёна. Лаўрэат літаратурнай [[Прэмія імя Якуба Чышынскага|прэміі імя Якуба Чышынскага]]<ref>{{Cite web |url=http://stiftung.sorben.com/wobsah_hsb_116.htm |title=Myto Ćišinskeho |access-date=30 чэрвеня 2013 |archive-date=3 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113426/http://stiftung.sorben.com/wobsah_hsb_116.htm |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 студзеня 1898 года ў лужыцкай вёсцы Журыцы. Сярэднюю адукацыю атрымаў у нямецкай гімназіі ў праскім гістарычным раёне [[Мала-Страна]]. Вывучаў юрыспрудэнцыю ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]]. У 1921 годзе арганізаваў 47-ы моладзевы летнік-фестываль для лужыцкай моладзі пад назвай «Схадзаванка». Абараніў доктарскую навуковую ступень па юрыспрудэнцыі. З 1926 па 1932 год працаваў у [[Котбус|Котбусе]] ў філіяле Лужыцкага народнага банка. Пасля прыходу да ўлады нацыянал-сацыялістаў за сваю дзейнасць у лужыцкім нацыянальным руху знаходзіўся нядоўгі час у турэмным зняволенні. З 1934 года выдаваў лужыкую газету «[[Serbske Nowiny]]», дапамагаючы матэрыяльна падтрымліваць выданне да 1937 года. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] за сваю папярэднюю дзейнасць некалькі разоў падвяргаўся турэмнаму зняволенню. У лютым 1945 года падчас [[Бамбардзіроўка Дрэздэна|бамбардзіроўкі Дрэздэна]] збег з турмы. У маі 1945 года быў прызначаны савецкай ваеннай камендатурай старастам Баўтцэнскага раёна. У гэты ж час займаўся дзейнасцю па заснаванню [[Спроба лужыцкіх сербаў выйсці са складу Германіі (1945—1946)|незалежнай лужыцкай дзяржавы]], удзельнічаючы у працы Лужыцкай Народнай Рады, у якой займаў пасаду старшыні. Двойчы ўдастойваўся прэміі імя Якуба Чышынскага (у 1964 і 1999 гадах). З 1955 года выдаваў і рэдагаваў лужыцкую газету «Nowa doba». Памёр 21 верасня 1985 года ў Баутцене і быў пахаваны ў сямейным склепе [[Ян Арнашт Смолер|Яна Арнашта Смолера]]. == Сачыненні == Пісаў на [[Верхнялужыцкая мова|верхнялужыцкай мове]]. * ''«Za wšědnym chlěbom. Žiwjenski wobraz serbskeho holana»''. Berlin: Volk und Wissen, 1957; * ''«Mój sokoł. Wuběrk basnjow a prozy»''. Budyšin: LND, 1962 * ''«Jan Arnošt Smoler. Wobrys свайго žiwjenja a skutkowanja»''. Budyšin: LND, 1966 * ''«Wojowanje wo wuswobodźenje Łužicy. Za čas wulkeje bitwy wo Berlin 1945»''. Budyšin: LND, 1975 * ''«Ćernje na puću do swobody. Dopomnjenki wot nowembra 1944 co kónca meje 1945»''. Budyšin: LND, 1979 * ''«Hdyž so młody na puć podaš. Dopomnjenki z časa dźěćatstwa a młodosće hač do apryla 1926»''. Budyšin: LND, 1983 * ''«W tlamje ječibjela. Dopomnjenki na lěta 1926 do 1944»''. Budyšin: LND, 1984 {{зноскі}} == Літаратура == * Гугнин А. А., Введение в историю серболужицкой словесности и литературы от истоков до наших дней, Российская академия наук, Институт славяноведения и балканистики, научный центр славяно-германских отношений, М., 1997, стр. 155, 169, ISBN 5-7576-0063-2 * Manfred Thiemann (Hrsg.): Ein kleines Lexikon — Sorben/Serbja. Domowina-Verlag, Bautzen 1989, 183 S., ISBN 3-7420-0405-0 * Manfred Ladusch: Zum 100. Geburtstag von Dr. Johannes Ziesche, Sorbischer Verleger, Bautzens Landrat und Schriftsteller, in: Oberlausitzer Kulturschau, Heft 2, 1998, S. 28-29. * [http://saebi.isgv.de/biografie/Johannes_Ziesche_(1898-1985) Edmund Pech: Johannes Ziesche (1898—1985), Sächsische Biografie. Herausgegeben vom Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde, bearb. von Martina Schattkowsky] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131029221231/http://www.nowycasnik.de/artikle/302 Біяграфія] * [http://d-nb.info/gnd/118523155/about/html Бібліяграфія] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цыж}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Лужыцкія грамадскія дзеячы]] [[Катэгорыя:Верхнялужыцкія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Якуба Чышынскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Баўтцэне]] n8qvoha82xop1h4jsznmseprtx92vjy 1 609359 5173242 3416499 2026-07-30T13:37:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Павел Васільевіч Харламповіч]] у [[Размовы:Павел Васілевіч Харламповіч]] 3416499 wikitext text/x-wiki Брат {{нп5|Канстанцін Васільевіч Харламповіч|Канстанціна Васільевіча Харламповіча|ru|Харлампович, Константин Васильевич}}?--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:37, 4 жніўня 2019 (MSK) r1a67834gx1gchl1mjy6dc0un5588vd 0 613105 5173758 4959482 2026-07-31T11:36:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173758 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява = 14+ (poster).jpg |Шырыня = 270px }} '''«14+»''', таксама '''«14+: Гісторыя першага кахання»'''<ref name="Cinemaplex" /> ({{lang-ru|14+: История первой любви}}) — [[Расія|расійскі]] [[рамантычны фільм]] [[2015 год у гісторыі кіно|2015]] года, зняты рэжысёрам [[Андрэй Яўгенавіч Зайцаў|Андрэем Зайцавым]] па ўласным сцэнарыі. Галоўныя ролі выканалі {{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеб Калюжны|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}} і [[Ульяна Васьковіч]]<ref name="IMDb" />. Фільм апавядае гісторыю першага кахання, якая разгортваецца ў спальным раёне [[Масква|Масквы]]. Лёша — звычайны чатырнаццацігадовы [[падлетак]], які паўдня нудзіцца ў школе, а ў вольны час сядзіць у [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]], слухае музыку або бадзяецца з сябрамі па ваколіцы. Але аднойчы ён заўважае дзяўчынку Віку — і яго жыццё мяняецца. Цяпер увесь свет круціцца вакол таго, як пазнаёміцца з абранніцай, як упершыню загаварыць з ёй. Але падлеткавая няўпэўненасць і сарамлівасць не адзіныя складанасці — справа ў тым, што Віка вучыцца ў «''варожай''» школе і стасункі з ёй пагражаюць Лёшу сур’ёзнымі праблемамі. Фільм ствараўся пры падтрымцы «{{нп5|Фонд кино|Фонда кино|ru|Фонд кино}}» і {{нп5|Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі||ru|Министерство культуры Российской Федерации}}<ref name="Ruskino.ru" />. Здымкі праходзілі ўлетку 2013 года ў спальных раёнах [[Масква|Масквы]]. Усе падлеткі ў кадры — непрафесійныя акцёры-дэбютанты, знойдзеныя праз [[Сацыяльная сетка|сацыяльную сетку]] «[[VK|ВКонтакте]]»<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Сусветная прэм’ера фільма адбылася 7 лютага 2015 года на [[Берлінскі кінафестываль 2015|65-м Берлінскім кінафестывалі]], у праграме «Generation 14plus». Прэм’ера ў Расіі адбылася 8 чэрвеня 2015 года ў межах асноўнай конкурснай праграмы фестывалю «{{нп5|Кінатаўр 2015|Кінатаўр|ru|Кинотавр 2015}}». У шырокі пракат стужка выйшла 8 кастрычніка 2015 года. Вялікую папулярнасць фільм набыў на [[YouTube]], дзе колькасць праглядаў пераадолела мяжу ў 140 мільёнаў. У красавіку 2023 года выйшаў [[сіквел]] фільма — «[[14+: Працяг]]», які атрымаў адмоўныя водгукі ў прэсе<ref>[https://www.kp.ru/afisha/msk/obzory/kino/film-14-plyus-prodolzhenie-2023/ Фильм «14+. Продолжение»: что не так в сиквеле культовой картины о влюбленных подростках]</ref> і сярод гледачоў<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/4489519/reviews/ord/rating/ Рецензии / 14+ Продолжение]</ref>. == Сюжэт == {| class="toccolours" style="font-size:100%; background:#FFF8E8; color:black;" cellspacing="3" |style="text-align:left"| [[Слоган]] фільма: «''Гісторыя першага кахання''»<ref name="KinoPoisk" />. |} Лёша — звычайны чатырнаццацігадовы падлетак, які жыве з маці ў спальным раёне [[Масква|Масквы]]. Паўдня ён нудзіцца ў школе, а ў вольны час сядзіць у [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]], слухае музыку або бадзяецца па ваколіцы ў кампаніі сяброў Дрона і Віцька. Аднойчы, бавячы час на вуліцы, сябры заўважаюць трох дзяўчат-аднагодак і ўвязваюцца за імі следам. Неўзабаве яны становяцца сведкамі таго, як да дзяўчат чапляецца група старэйшых дзецюкоў на чале з хуліганам Волкавым. На брутальныя заляцанні дзяўчаты адказваюць лёгкім какецтвам, а затым адпраўляюцца з хлапцамі на пустыр, дзе мае адбыцца бойка. Лёша з сябрамі адпраўляюцца следам. У бойцы прымаюць удзел групоўкі варожых школ: 39-й, дзе вучыцца Лёша, і 201-й, адкуль шайка Волкава. Трое дзяўчат хварэюць за 201-ю і здымаюць бойку на тэлефон. Лёша таксама робіць выгляд, што здымае бойку, аднак сам употай здымае адну з дзяўчат, якая моцна яму спадабалася. Вярнуўшыся дамоў, Лёша прабівае дзяўчыну «[[VK|ВКонтакте]]» — яе клічуць Віка – і з вялікай увагай даследуе яе старонку. Якраз у гэты момант у пакой заходзіць маці і спрабуе правесці з сынам выхаваўчую размову пра [[Алкагольныя напоі|алкаголь]], [[Наркотык|наркотыкі]] і [[Дзяўчынка|дзяўчат]]. Лёша робіць выгляд, што ўважліва слухае, а сам, каб пазбегнуць няёмкай размовы, уключае ў навушніках музыку на поўную гучнасць. Усе яго думкі круцяцца вакол таго, як пазнаёміцца з Вікай. На самоце ён рэпеціруе знаёмства з ёй, але калі даходзіць да справы, то падысці і загаварыць не рашаецца. Перашкаджае яму і хеўра Волкава, якая часцяком круціцца ў двары Вікі. Тым часам, мама Лёшы спрабуе наладзіць сваё асабістае жыццё. Вярнуўшыся з вуліцы, Лёша застае яе за накрытым сталом у кампаніі мужчыны. Маці апраўдваецца, што гэта яе пацыент, які нядаўна выпісаўся з бальніцы, але хлопец усё разумее. Ён прымае гэта з панурай абыякавасцю і замыкаецца ў сваім пакоі. Пакуль Лёшавы прыяцелі адцягваюць увагу Волкава і яго п’яных дружкоў, закаханы падлетак пранікае ў пад’езд Вікі. Ён выглядвае дзяўчыну ў акно і перачытвае загатаваныя на лістку словы, але калі тая з’яўляецца, Лёшу ахоплівае паніка, і ён уцякае. Аднак, не разлічыўшы ўсяго, ён сутыкаецца з Вікай тварам да твару. Лёшу не стае смеласці загаварыць з ёй і ён сыходзіць. Дзяўчына здзіўляецца паводзінам незнаёмага хлопца і пачынае падазраваць, што гэта не выпадковая сустрэча. Дома за камп’ютарам Лёша робіць пакутлівы выбар: дадаць Віку ў сябры, адправіць ёй паведамленне? Раптам яго ўвагу прываблівае Вікін пост пра дыскатэку, якае мае неўзабаве адбыцца ў 201-й школе. Нягледзячы на небяспеку, Лёша з прыяцелем пранікаюць у варожую школу праз акно ў туалеце. Калі на дыскатэцы ўключаюць рэтра-шлягер «{{нп5|Зеленоглазое такси|Зеленавокае таксі|ru|Зеленоглазое такси}}», Лёша падыходзіць да Вікі і запрашае яе на танец. Падлеткі трымаюцца няёмка, на адлегласці выцягнутай рукі, і пазбягаюць глядзець адно аднаму ў вочы. Музыка мяняецца, і Віка з сяброўкамі сыходзіць. Потым адна з дзяўчат вяртаецца і кажа Лёшу, што Віка хоча з ім пагаварыць. Аднак у зацішным месцы хлопца чакае хеўра Волкава, якія ўжо збілі ў кроў яго прыяцеля. Дзяўчаты стаяць тут жа, з абыякавымі тварамі. З маці Лёшы здараецца істэрыка. Яна тэлефануе былому мужу і крычыць, што іх сын па-зверску збіты. П’яны бацька гразіцца пайсці разабрацца, але Лёша ўгаворвае яго нічога не рабіць і пераконвае, што маці моцна перабольшвае. Застаўшыся адзін, ён адчувае сябе здраджаным і ў адчаі выдаляе ўсе напампаваныя фотаздымкі Вікі. Аднак неўзабаве Віка з сяброўкамі з’яўляецца ў яго двары. Праз прыяцеля Лёшы сяброўка Вікі перадае яму цыдулку і просьбу аб прабачэнні. Дзяўчаты ніяк не маглі перашкодзіць Волкаву, бо яго ўсе баяцца. А наогул сяброўкі зусім не супраць затусіць з хлопцамі. Лёша скача ад радасці: у цыдулцы Віка пакінула свой нумар тэлефона. Абедзве кампаніі пачынаюць бавіць час разам. Яны гуляюць па вуліцах, дурэюць, здымаюць смешныя відэа. Позна ўвечары Лёша катае Віку на мапедзе, а потым, нягледзячы на пярэчанні Вікі, бярэцца яе правесці. У Вікіным двары падлеткі сутыкаецца з шайкай Волкава і ледзьве ратуюцца ўцёкамі. Каб перачакаць небяспеку, дзяўчына запрашае хлопца зайсці да яе. Віка знаёміць Лёшу са сваімі бацькамі — яе татам апынаецца суровы турэмны повар, а затым паказвае свой пакой. Неўзабаве, каб не злаваць Вікіных хатніх, хлопец сыходзіць, дзяўчына адпрошваецца правесці госця да ліфта. Каб зноў не нарвацца на Волкава, Лёша хоча перабрацца праз гарышча і выйсці з іншага пад’езда. Развітваючыся, закаханыя ўпершыню цалуюцца. Бяспечна выбраўшыся з дома, Лёша ідзе па свой мапед, але там яго ўжо чакаюць Волкаў з дружкамі. Хлопец аказваецца адзін супраць цэлай хеўры хуліганаў, настроеных вельмі варожа. Калі яго літаральна прыпіраюць да сценкі, і расправа становіцца непазбежнай, пад’язджае {{нп5|Патрульна-паставая служба|нарад паліцыі|ru|Патрульно-постовая служба}}, але Лёша запэўнівае патрульных, што нічога страшнага не адбываецца — яны проста размаўляюць. Паліцэйскія вырашаюць не ўмешвацца і з’язджаюць. Лёша поўны рашучасці працягваць сутычку, але Волкаў ацаніў учынак хлопца — ён загадвае сваім сябрукам адпусціць яго і вярнуць мапед. Дома Лёша заспявае маці і яе сяброўку Свету нападпітку. Цётка Света запэўнівае Лёшаву маці, што ўсе яе няўдачы ў асабістым жыцці ад таго, што яе {{нп5|Сурокі|сурочылі|ru|Сглаз}}. Яна бярэцца выявіць крыніцу «''сурокаў''» — і ёй апынаецца насценны дыван, што вісіць над Лёшавым ложкам. Сонны хлопец вымушаны суправаджаць п’яных сябровак да памыйніцы, дзе яны рытуальна спальваюць дыван. Віка рыхтуецца ў госці да Лёшы, а той разграбае завалы ў сваім пакоі, спрабуючы надаць яму больш-менш прыстойны выгляд. Хлопец сустракае дзяўчыну ў метро і прыводзіць яе да сябе. Ён паказвае сяброўцы свой пакой і прызнаецца, што бацька з імі не жыве. Віка заўважае на сцяне плакат з героем фільма «[[Брат (фільм)|Брат]]» Данілам Багровым. Лёша ў захапленні расказвае, што гэта яго самы ўлюбёны фільм. Калі тэмы для размовы сканчваюцца, ён прапануе Віцы выпіць — у яго прызапашана бутэлька вішнёвага лікёру і талерка маліны — і тая згаджаецца. Затым, каб здзівіць дзяўчыну, Лёша дастае стары бацькоўскі касетнік — такіх яна ў жыцці не бачыла — і ставіць музыку. На касеце апынаецца тая самая песня, што гучала на дыскатэцы. Лёша зноў запрашае Віку на танец, але гэтым разам іх абдымкі значна цясней і пяшчотней. Раніцай, вярнуўшыся з дзяжурства, мама выяўляе сляды гулянкі: шклянкі, недапіты лікёр, ягады. Яна ўжо збіраецца задаць сыну прачуханку, але раптам бачыць, што ў пасцелі Лёша не адзін. Збянтэжаная, яна сыходзіць у свой пакой і са слязьмі і істэрычным смехам глядзіць на дзіцячыя здымкі сына. Віка будзіць Лёшу і кажа, што вярнулася яго мама. Той рэзка ўскаквае і ліхаманкава спрабуе нацягнуць адзенне. Але мама ўжо пайшла, і Лёша бачыць у акно як яна разгублена цягнецца прэч. У прыхожай яна пакінула сыну пакет, у якім швэдар адзін у адзін, як у Данілы Багрова. Лёша апранае швэдар і паказваецца Віцы, ёй яго від прыходзіцца да спадобы. «''Усё ж добра?''» — пытаецца Віка, і закаханыя смяюцца. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | {{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеб Калюжны|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}} | ''Аляксей «Лёша» Васін'' | {{нп5|Ульяна Васьковіч||d|Q122228238}} | ''Віка'' | [[Вольга Сяргееўна Азалапіня|Вольга Азалапіня]] | ''Людміла, мама Лёшы'' | Дзмітрый Блахін | ''дзядзя Валера'' | Ірына Фралова | ''мама Вікі'' | {{нп5|Шандар Беркешы||ru|Беркеши, Шандор}} | ''тата Вікі'' | Уладыслаў Гарачкін | ''брат Вікі'' | Дзмітрый Барынаў | ''Дрон'' | Данііл Пікула | ''Віця'' | Ксенія Пахомава | ''сяброўка Вікі'' | Лізавета Македонская | ''Каця'' | {{нп5|Аляксей Вітальевіч Філімонаў|Аляксей Філімонаў|ru|Филимонов, Алексей Витальевич}} | ''Волкаў'' | Наталля Пікула | ''настаўніца матэматыкі'' }} == Стварэнне == === Задума і сцэнарый === Ідэя фільма з’явілася ў [[Андрэй Яўгенавіч Зайцаў|Андрэя Зайцава]], калі ён завяршаў працу над сваім папярэднім фільмам «[[Гультаі (фільм, 2011)|Гультаі]]». Рэжысёр выпадкова ўбачыў карціну «{{нп5|Шведская гісторыя кахання||en|A Swedish Love Story}}» [[Рой Андэрсан|Роя Андэрсана]] і загарэўся ідэяй зняць такое ж кіно, толькі ў сучасным антуражы<ref name="газета.ru, 14+" />. Многія моманты фільма рэжысёр і сцэнарыст Андрэй Зайцаў узяў са свайго ўласнага жыцця. Так, падзеі кінастужкі адбываюцца ў {{нп5|Бабушкінскі (раён Масквы)|Бабушкінскім раёне|ru|Бабушкинский район (Москва)}} Масквы, дзе прайшло дзяцінства рэжысёра. Як і галоўны герой фільма, ён вырас без бацькі. З рэальнага жыцця былі ўзяты і асобныя сцэны. Так, сапраўды мела месца гісторыя, калі маці будучага рэжысёра выпіла з сяброўкай, і яны знайшлі на дыване {{нп5|сурокі||ru|Сглаз}}<ref name="Бюллетеня Кинопрокатчика, 14+" />. === Падбор акцёраў === Усіх дзяцей-акцёраў аўтары фільма знайшлі праз [[Сацыяльная сетка|сацыяльную сетку]] «[[VK|ВКонтакте]]»<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Спачатку пошукі вяліся звычайным шляхам — праз акцёрскія агенцтвы, у кінашколах і тэатральных кружках. Аднак, такі спосаб не апраўдаў сябе. «''Яны там, як з аднаго канвеера: усміхаюцца, правільна гавораць добра завучаны тэкст. І сапраўдных дзяцей-асоб на такіх кастынгах я не сустрэў''», — апавядае рэжысёр<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Таму паралельна быў распачаты пошук у інтэрнэце, праз сацыяльную сетку «[[VK|ВКонтакте]]». Каманда ўводзіла нумар школы, узрост 14–15 гадоў і глядзела профілі дзяцей, іх фотаздымкі. Затым рассылаліся лісты, і дзяцей запрашалі на кастынг. Усяго было разгледжана каля 1000 кандыдатур<ref name="14plus.ru, О фильме" /><ref name="metronews.ru" />. На ролю Лёшы быў запрошаны {{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеб Калюжны|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}}, малады [[рэп]]ер, які выступаў на разагрэве ў дарослых рэпераў. Рэжысёр звярнуў увагу, што аватар Глеба перавесілі сабе на старонкі некалькі іншых хлопцаў і дзяўчат з розных класаў. Ён паглядзеў фотаздымкі хлопца, яго кліпы — і запрасіў на кастынг<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Дзяўчыну на ролю Вікі не ўдавалася знайсці вельмі доўга. Былі разгледжаны сотні варыянтаў, перш чым рэжысёр звярнуў увагу на Ульяну Васьковіч. Бацькі Ульяны з кінематаграфічнага асяроддзя, і сябар яе бацькі параіў яе Андрэю Зайцаву. Андрэй знайшоў старонку дзяўчыны «ВКонтакте», паглядзеў яе фотаздымкі і вырашыў паклікаць на пробы. Пазней рэжысёр узгадваў, што гэта было дакладнае пападанне: «''Калі б яна адмовілася здымацца, то ў нас не было б галоўнай гераіні, таму што лепш за яе мы нікога нават блізка не бачылі. Зрэшты, як і Глеба, так што „запасных“ варыянтаў на галоўныя ролі ў нас не было''»<ref name="14plus.ru, О фильме" />. === Здымкі === Здымкі фільма адбываліся ўлетку 2013 года ў спальных раёнах [[Масква|Масквы]]<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Сярод здымачных лакацый: раёны {{нп5|Бабушкінскі (раён Масквы)|Бабушкінскі|ru|Бабушкинский район (Москва)}}, {{нп5|Мядведкава (раён Масквы)|Мядведкава|ru|Медведково (исторический район)}}<ref name="Бюллетеня Кинопрокатчика, 14+" />; станцыя метро «[[Бабушкінская (станцыя метро)|Бабушкінская]]»<ref name="IMDb, Filming & production" />. Здымачны перыяд склаў 67 дзён (замест прынятых для такога фармату 30—35 дзён). У асноўным гэта было выклікана складанасцямі ў працы з непрафесійнымі ацёрамі-дзецьмі. Для дакладнага пападання ў вобраз часам патрабавалася па 17—18 дубляў. Паколькі дзеці хутка стамляліся і пачыналі іграць «''на аўтамаце''», пад асабліва складаныя сцэны адводзілася па 2—3 здымачныя дні<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Рэжысёр так апісвае працу з дзецьмі: «''Вось ён адчыняе дзверы, уваходзіць, глядзіць на гераіню. Не тое! Зноў уваходзіць, глядзіць. Не тое: вочы пустыя, уваходзіць хлопчык-робат… Так штораз. І раптам нешта адбываецца: і вочы што трэба, і ўсе рухі дакладныя да міліметра''»<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Рэжысёр адмовіўся ад здымак на ручную камеру дзеля больш камфортнай для гледача статыкі. Рэжысёр адзначае: «''Здымаць так, з пляча, значна прасцей і хутчэй, але часта гэты спосаб выкарыстоўваюць неапраўдана. І галоўнае — гэта немагчыма глядзець на вялікім экране: шмат буйных дрыжачых планаў, ад якіх жудасна стамляюцца вочы, а агульных, дзе было б паветра, амаль няма. Так што мне хацелася зрабіць нармальнае, класічнае кіно са статычнай камерай, з панарамамі і без трасяніны''»<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Паводле задумы рэжысёра, каб паказаць стан закаханасці, у фільме не павінна было быць пахмурных кадраў. Аднак надвор’е не спрыяла, і на перыяд здымкаў акурат прыпала 80% непагодлівых дзён. Каб выйсці са становішча, здымачная група штодня рыхтавала па дзве лакацыі. Калі было кепскае надвор’е, здымаліся сцэны на кватэры, а калі добрае — здымкі адбываліся на вуліцы<ref name="14plus.ru, О фильме" />. === Музычнае суправаджэнне === [[Выява:Adriano al Politecnico di Milano.jpg|200px|thumb|[[Адрыяна Чэлентана]], 2013 год.]] Рабочая назва карціны была «Чэлентана». Рэжысёр меркаваў выкарыстаць шмат песень [[Адрыяна Чэлентана]], а ў пакоі галоўнага героя мусіў вісець яго плакат. Аднак у выніку на сцяне апынуўся плакат з выявай Данілы Багрова з фільма «[[Брат (фільм)|Брат]]», бо, калі дзеці сталі прыходзіць на кастынг, высветлілася, што яны нават не ведаюць, хто такі Чэлентана. Тады рэжысёр папрасіў дзяцей падзяліцца сваімі ўлюбёнымі трэкамі, якія яны слухаюць ва «[[VK|ВКонтакте]]». На аснове гэтых песень і быў складзены саўндтрэк. У яго ўвайшло 22 песні самых розных выканаўцаў, палова з якіх — заходнія, у тым ліку «[[Radiohead]]», [[Серж Генсбур]], {{нп5|Ману Чао||en|Manu Chao}}. З Адрыяна Чэлентана рэжысёр пакінуў толькі адну песню: з яе пачынаецца фільм, і яна задае настрой усёй карціне<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Выбар такога разнастайнага рэпертуара пацягнуў за сабой складанасці з набыццём аўтарскіх правоў. Так, высветлілася, што Чэлентана ўвогуле забараняе выкарыстоўваць арыгінальныя запісы сваіх песень. Тады аўтары фільма набылі правы на выкананне і зрабілі запіс з вакалам Аляксея Сулімы з праекту «Голас». Запіс даслалі Чэлентана, той яго ўхваліў і даў дазвол на перазапіс і выкарыстанне ў фільме<ref name="14plus.ru, О фильме" /><ref name="metronews.ru" />. Яшчэ больш праблем узнікла з песняй «{{нп5|Creep||en|Creep (Radiohead song)}}» у выкананні «[[Radiohead]]»: давялося пісаць лісты аўтарам, у тым ліку {{нп5|Том Ёрк|Тому Ёрку|en|Thom Yorke}}, дэманстраваць ім фрагменты фільма, каб яны далі дазвол і знізілі суму, якую належала заплаціць за права выкарыстання<ref name="Ведомости, 14+" />. Гаворачы аб выбары музыкі, рэжысёр адзначаў: «''Гэта вельмі дорага, але ні на якія кампрамісы мы не пайшлі, бо музыка па настроі ідэальна падыходзіла да тых ці іншых эпізодаў. І гэта толькі так падаецца, што песню лёгка купіць! У адной песні, напрыклад, аказалася 8 аўтараў, і кожны павінен быў даць дабро на продаж правоў на гэтую кампазіцыю''»<ref name="14plus.ru, О фильме" />. Спіс песень, выкарыстаных у фільме: {{Калонкі|шыр=30em}} * [[Адрыяна Чэлентана|Adriano Celentano]] — «Ciao Ragazzi» * [[Radiohead]] — «{{нп5|Creep||en|Creep (Radiohead song)}}» * {{нп5|Рычард Чыз|Richard Cheese|en|Richard Cheese}} — «Creep» * {{нп5|The Ska Vengers||en|The Ska Vengers}} — «Vampire» * [[Серж Генсбур|Serge Gainsbourg]], [[Джэйн Біркін|Jane Birkin]] — «{{нп5|Je t'aime… moi non plus||en|Je t'aime... moi non plus}}» * {{нп5|Mano Negra||en|Mano Negra (band)}} — «{{нп5|Out of Time Man||fr|Out of Time Man}}» * {{нп5|The Business (гурт)|The Business|en|The Business (band)}} — «Saturday’s Heroes» * {{нп5|Ніл Седака|Neil Sedaka|en|Neil Sedaka}} — «{{нп5|Happy Birthday Sweet Sixteen|Happy Birthday, Sweet Sixteen|en|Happy Birthday Sweet Sixteen}}» * {{нп5|Стэн Гец|Stan Getz|en|Stan Getz}}, {{нп5|Жуан Жылберту|João Gilberto|en|João Gilberto}}, {{нп5|Аструд Жылберту|Astrud Gilberto|en|Astrud Gilberto}}, {{нп5|Антоніу Карлас Жабін|Antônio Carlos Jobim|en|Antônio Carlos Jobim}} — «{{нп5|Corcovado|Corcovado (Quiet Nights of Quiet Stars)|en|Corcovado (song)}}» * Корабль — «Нет бабы. Нет слёз» * {{нп5|Пропаганда (гурт)|Пропаганда|ru|Пропаганда (группа)}} — «Quanto Costa» * {{нп5|Ленинград (гурт)|Ленинград|ru|Ленинград (группа)}} — «ИТД» * {{нп5|ЯйцЫ Fаберже||ru|ЯйцЫ Fаберже}} — «Все на футбол» * {{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеб Калюжный|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}} — «Духом не падай вниз» * [[Міхаіл Сяргеевіч Баярскі|Михаил Боярский]] — «{{нп5|Зеленоглазое такси||ru|Зеленоглазое такси}}» * [[Аляксандр Барысавіч Пушны|Александр Пушной]] — «Du Taxi (Зеленоглазое такси)» * Газон — «Пьяные» * [[Андрэй Міхайлавіч Данілка|Верка Сердючка]] — «Дольче Габбана» * Гастрит — «Фрутэлла» * {{нп5|ЯйцЫ Fаберже||ru|ЯйцЫ Fаберже}} — «Hools» * {{нп5|Фабрика (гурт)|Фабрика|ru|Фабрика (группа)}} — «Романтика» * {{нп5|Фабрика (гурт)|Фабрика|ru|Фабрика (группа)}} — «5 минут» {{Канец кал}} == Выхад і прыём == === Пракат і зборы === Прэм’ера фільма адбылася 7 лютага [[2015]] года на [[Берлінскі кінафестываль 2015|65-м Берлінскім кінафестывалі]], у праграме «Generation 14plus». Прэм’ера ў [[Расія|Расіі]] адбылася 8 чэрвеня 2015 года ў межах асноўнай конкурснай праграмы фестывалю «{{нп5|Кінатаўр 2015|Кінатаўр|ru|Кинотавр 2015}}». Акрамя таго фільм дэманстраваўся на [[Шанхайскі кінафестываль|Шанхайскім міжнародным кінафестывалі]] (14 чэрвеня), {{нп5|Міжнародны фестываль моладзевага кіно ў Сеуле|Міжнародным фестывалі моладзевага кіно ў Сеуле|en|Seoul International Youth Film Festival}} (6 жніўня), [[Спутнік над Польшчай|Фестывалі расійскіх фільмаў «Спутнік над Польшчай»]] (5 лістапада)<ref name="IMDb, Release Info" />, [[Каірскі міжнародны кінафестываль|Каірскім міжнародным кінафестывалі]] (13 лістапада)<ref name="Mada, 37th CIFF" />. Незадоўга да выхаду ў шырокі пракат карціна апынулася ў цэнтры скандалу<ref name="газета.ru, 14+" /><ref name="Новая газета, 14+" />. Група актывістаў звярнула ўвагу на трэйлер фільма, які на той момант вісеў у інтэрнэце ўжо паўтара месяцы<ref name="газета.ru, 14+" />. Зрабіўшы выснову, што фільм будзе прапагандаваць [[алкагалізм]], [[наркотык]]і і [[секс]] сярод падлеткаў<ref name="metronews.ru" />, актывісты выпусцілі свой ролік, у якім асуджалі будучы фільм і заклікалі пасадзіць рэжысёра ў турму<ref name="газета.ru, 14+" />. Для дэманстрацыі непрыстойнасці фільма, у роліку была выкарыстана эратычная сцэна з «{{нп5|Шведская гісторыя кахання|Шведскай гісторыі кахання|en|A Swedish Love Story}}» [[Рой Андэрсан|Роя Андэрсана]], у той час, як у самім «14+» эратычныя сцэны практычна адсутнічаюць<ref name="газета.ru, 14+" /><ref name="metronews.ru" />. Скандал выліўся ў шэраг пікетаў перад кінатэатрамі падчас прэм’ерных паказаў<ref name="metronews.ru" />. У канчатковым выніку актывісты дасягнулі адваротнага эфекту: да карціны аказалася прыцягнута ўвага, а ў яе абарону выступілі міністр культуры [[Уладзімір Расціслававіч Мядзінскі|Уладзімір Мядзінскі]] і [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Мікіта Міхалкоў]]. Яны наведалі прэм’еру карціны ў кінатэатры «Кастрычнік», і Міхалкоў перад паказам зрабіў гарачую прамову, у якой усяляк заступаўся за фільм. Асабліва ён хваліў карціну за любоў, з якой аўтары глядзяць на сваіх герояў. Гэта стала тым выпадкам, калі нават паслядоўныя праціўнікі Міхалкова, якія крытыкуюць любое яго выказванне, аказаліся цалкам на яго баку<ref name="Ведомости, 14+" />. У [[Расія|расійскі]] пракат фільм выйшаў 8 кастрычніка 2015 года<ref name="IMDb, Release Info" /><ref name="KinoPoisk, Премьеры" /> і дэманстраваўся ў 300 кінатэатрах<ref name="metronews.ru" />. У расійскім пракаце фільм паглядзелі больш за 50 тысяч чалавек, а зборы склалі {{Num|173616|$}}<ref name="KinoPoisk, Сборы" />. 10 мая 2017 года фільм выйшаў у [[Францыя|французскі]] пракат, дзе за шэсць тыдняў было прададзена ўсяго 785 білетаў<ref name="AlloCiné, Box Office" />. Вялікую папулярнасць фільм набыў на [[YouTube]]. У жніўні 2016 года фільм быў выкладзены на канале «Киностудия СЕНТЯБРЬ» і за чатыры месяцы сабраў 10 мільёнаў праглядаў<!-- https://www.facebook.com/14movie/photos/a.856657977718969/1315395891845173/ -->. У сакавіку 2017 года фільм размясціў канал «CD LAND VIDEO». Тут за чатыры месяцы карціна дасягнула 20 мільёнаў праглядаў<!-- https://www.facebook.com/14movie/posts/pfbid02Zoc3vn1Jtb6kxmoV353MXKSRXmgikv8Vq9xpubgAqfNMwWSPbhA2WPv3KvwhbM2rl -->, а ў сакавіку 2020 года колькасць праглядаў пераадолела мяжу ў 100 мільёнаў<ref name="film.ru, 100 млн просмотров" /><ref name="teleprogramma.pro, 100 млн просмотров" />. Па стане на 2023 год колькасць праглядаў на адным гэтым канале складала больш за 140 мільёнаў<ref name="ПрофиСинема, 14+ Продолжение" />. === Крытыка === Высокую ацэнку крытыкаў атрымаў Андрэй Зайцаў — і як рэжысёр, і як сцэнарыст. «''Яго талент сцэнарыста і далікатнасць, з якой ён прасякае кожную сцэну, робяць яго працу арыгінальным і прывабным фільмам''», — адзначаецца ў аглядзе на сайце «aVoir-aLire.com»<ref name="aVoir-aLire.com, 14+" />. Высокай пахвалы крытыкаў удастоіўся кастынг фільма і ў прыватнасці ігра {{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеба Калюжнага|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}} і {{нп5|Ульяна Васьковіч|Ульяны Васьковіч|d|Q122228238}}, якія выканалі галоўныя ролі. «''Дзякуючы іх праўдападобнай і шчырай ігры вельмі лёгка пазнаць у героях сябе''», — адзначае рэдакцыя сайта «Cinemaplex»<ref name="Cinemaplex" />. Асобнае ўхваленне атрымала акцёрская праца актрысы [[Вольга Сяргееўна Азалапіня|Вольгі Азалапіні]], якая сыграла эмацыйную маму Лёшы<ref name="Cinemaplex" />. Крытыкі падзяліліся ў меркаванні наконт праўдзівасці сюжэту. Так, у рэцэнзіі газеты «[[Коммерсантъ]]» сцвярджаецца, што «''„14+“ — гэта рэдкі фільм, у якім не адчуваецца фальшы і ўмоўнасці ў выяўленні жыцця падлеткаў''»<ref name="Коммерсантъ, Рецензия" />, у «{{нп5|Новая газета (Расія)|Новой газете|ru|Новая газета}}» ўвага акцэнтуецца на «''дыялогах, „сарваных з языка“, дакладных рэакцыях-водыгрышах''»<ref name="Новая газета, 14+" />, а ў «{{нп5|Российская газета|Российской газете|ru|Российская газета}}» заяўляецца адваротнае: «''Уся гэта канструкцыя працавала б пры адным адзіным дапушчэнні — калі б у ёй не было ні грама фальшы і адкрытага глупства. У „14+“, нажаль, хапае і таго, і іншага''»<ref name="Российская газета, рецензия Нечаева" />. Марыя Куўшынава з часопіса «{{нп5|Сеанс (часопіс)|Сеанс|ru|Сеанс (журнал)}}» звярнула ўвагу, што ў карціне выдатна выяўлена існаванне падлеткаў на мяжы рэальнага і віртуальнага сусветаў: «''Што можа быць нудней за акно [[браўзер]]а на кінаэкране, але заходы галоўнага героя ў профіль яго пакуль яшчэ далёкай каханай у „14+“ ператвараюцца ледзь не ў псіхалагічны экшан''»<ref name="Сеанс, рецензия Кувшиновой" />. Некаторыя рэцэнзенты падкрэслівалі неабходнасць аддзяляць мастацкія якасці фільма ад суб’ектыўнага ўспрыняцця яго тэматычнага, жанравага і маральнага аспектаў. Аляксей Літоўчанка з «{{нп5|Российская газета|Российской газеты|ru|Российская газета}}» адзначыў: «''Даваць якую-небудзь ацэнку гэтаму фільму няправільна, якім бы ён ні быў у сваёй лірычнасці, кранальнасці, чароўнай дзіцячай наіўнасці і сентыментальнасці. Калі ў ім і ёсць нейкія недахопы, то яны ляжаць у плоскасці ўспрымання, а не ў плоскасці аб’ектыўных якасцяў''»<ref name="Российская газета, рецензия Литовченко" />. Дзяніс Корсакаў з «{{нп5|Ведомости|Ведомостей|ru|Ведомости}}» падагуліў сваю рэцэнзію наступнай высновай: «''Гэта вельмі просты фільм пра каханне, ад якога немагчыма адарвацца і на які потым цяжка забыцца. Наўпрост у ім (рэдкі выпадак, асабліва ў расійскім кіно) абсалютна ўсё зроблена правільна''»<ref name="Ведомости, 14+" />. === Узнагароды === Фільм быў адзначаны шэрагам узнагарод на кінафестывалях і кінапрэміях<ref name="IMDb, Awards" /><ref name="kinoglaz.fr" />: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 225px"|Фестываль / Прэмія !scope="col" style="width: 90px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 140px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Берлінскі кінафестываль]] |align="center" data-sort-value="2015-02-15"|[[Берлінскі кінафестываль 2015|05–15.02.2015]] |Прэмія «Хрустальны мядзведзь» праграмы «Generation 14plus» — Найлепшы фільм |data-sort-value="14+"|«14+», [[Андрэй Яўгенавіч Зайцаў|Андрэй Зайцаў]] |{{nom}} |<ref name="Berlinale, 14+" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Кінатаўр]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2015-06-14"|{{нп5|Кінатаўр 2015|07–14.06.2015|ru|Кинотавр 2015}} |Галоўны прыз |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="Российская газета, Кинотавр 2015" /><ref name="Voice Mag, Кинотавр 2015" /> |- |Спецыяльны дыплом журы «''За таленавіты і шчыры позірк на пакаленне „[[VK|ВКонтакте]]“, якое спазнае вечныя каштоўнасці кахання''» |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Спутнік над Польшчай]] |align="center" data-sort-value="2015-11-15"|[[Спутнік над Польшчай 2015|05–15.11.2015]] |Спецыяльны прыз «''За стварэнне глыбокай і хвалюючай ролі маці''» |data-sort-value="Азалапіня Вольга"|[[Вольга Сяргееўна Азалапіня|Вольга Азалапіня]] |{{won}} |<ref name="Спутник над Польшей 2015" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»|Цёмныя ночы|en|Tallinn Black Nights Film Festival}} |align="center" data-sort-value="2015-11-29"|[[Цёмныя ночы 2015|13–29.11.2015]] |Гран-пры кінафестывалю дзяцей і моладзі «Just Film» |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў, Вольга Граніна |{{won}} |<ref name="Film New Europe, Black Nights 2015" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Фестываль расійскага кіно ў Анфлёры||fr|Festival du cinéma russe à Honfleur}} |align="center" data-sort-value="2015-11-29"|{{нп5|Фестываль расійскага кіно ў Анфлёры 2015|24–29.11.2015|fr|Festival du cinéma russe à Honfleur 2015}} |Найлепшы фільм |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў |{{won}} |<ref name="Actu.fr, Honfleur 2015" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Сталкер (кінафестываль)|Сталкер|ru|Сталкер (кинофестиваль)}} |align="center" data-sort-value="2015-12-15"|[[Сталкер (кінафестываль, 2015)|10–15.12.2015]] |Прыз «Сталкер» — Другі прыз |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў |{{won}} |<ref name="Сталкер 2015" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Жорж (кінапрэмія)|Жорж|ru|Жорж (премия)}} |align="center" data-sort-value="2016-04-15"|[[Жорж (прэмія, 2016)|15.04.2016]] |Спецыяльны прыз арганізатараў прэміі |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў |{{won}} |<ref name="Жорж 2016" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Сузор’е (кінафестываль)|Сузор’е]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2016-08-17"|[[Сузор’е (кінафестываль, 2016)|12–17.08.2016]] |Найлепшая галоўная жаночая роля |data-sort-value="Азалапіня Вольга"|Вольга Азалапіня |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="mirfest.com, Созвездие 2016" /><ref name="obl1.ru, Созвездие 2016" /> |- |Найлепшы мужчынскі дэбют |data-sort-value="Калюжны Глеб"|{{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеб Калюжны|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}} |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Фестываль расійскага кіно «Кінарама» ў Біярыцы]] |align="center" data-sort-value="2017-05-13"|[[Кінарама (кінафестываль, 2017)|10–13.05.2017]] |Прыз глядацкіх сімпатый |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў |{{draw|2-е месца}} |<ref name="Kinorama 2017" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскі кінафестываль]] |align="center" data-sort-value="2017-06-29"|{{нп5|Маскоўскі кінафестываль 2017|22–29.06.2017|fr|Festival international du film de Moscou 2017}} |Прыз мэра сталіцы «''За стварэнне вобразу [[Масква|Масквы]] ў кінамастацтве''» |data-sort-value="14+"|«14+», Андрэй Зайцаў |{{draw|2-е месца}} |<ref name="Вокруг ТВ, ММКФ 2017" /><ref name="RusTeam, ММКФ 2017" /> |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="14plus.ru, О фильме">{{cite web|url=http://14plus.ru/about|title=О фильме — 14+|publisher=Афіцыйны сайт фільма «14+»|lang=ru|accessdate=2019-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320044333/http://14plus.ru/about|archivedate=20 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Actu.fr, Honfleur 2015">{{cite web|url=https://actu.fr/normandie/lisieux_14366/a-honfleur-le-jury-a-devoile-le-palmares-du-23e-festival-du-film-russe_2263551.html|title=À Honfleur, le jury a dévoilé le palmarès du 23e festival du film russe|author=Sophie Quesnel|date=2015-11-29|publisher=Сайт «Actu.fr»|lang=fr|accessdate=2023-05-25|url-status=live}}</ref> <ref name="AlloCiné, Box Office">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm-234677/box-office/|title=14 ans, premier amour : Box Office|publisher=Сайт «[[AlloCiné]]»|lang=fr|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}</ref> <ref name="aVoir-aLire.com, 14+">{{cite web|url=https://www.avoir-alire.com/14-ans-premier-amour-la-critique-du-film|title=14 ans - premier amour - la critique du film|author=Claudine Levanneur|date=2017-05-09|publisher=Сайт «aVoir-aLire.com»|lang=fr|accessdate=2023-08-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Berlinale, 14+">{{cite web|url=https://www.berlinale.de/de/2015/programm/201505139.html|title=14+ — Generation 2015|publisher=Сайт [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]]|lang=de|accessdate=2023-05-25|url-status=live}}</ref> <ref name="Cinemaplex">{{cite web|url=https://cinemaplex.ru/2015/06/10/kinotavr-2015-den-vtoroj.html|title=26-й «Кинотавр». День второй: «14+. История первой любви» и «Ангелы революции»|date=2015-06-10|publisher=Сайт «Cinemaplex»|lang=ru|accessdate=2023-10-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Film New Europe, Black Nights 2015">{{cite web|url=https://www.filmneweurope.com/news/estonia-news/item/111852-fne-at-tallinn-black-nights-2015-prize-winners|title=FNE at Tallinn Black Nights 2015: Prize Winners|author=Anna Franklin|date=2015-11-30|publisher=Сайт «Film New Europe»|lang=en|accessdate=2023-05-25|url-status=live}}</ref> <ref name="film.ru, 100 млн просмотров">{{cite web|url=https://www.film.ru/news/neozhidannyy-sikvel|title=Мелодрама «14+» набрала 100 млн просмотров на YouTube и получит сиквел|date=2020-03-27|publisher=Сайт «film.ru»|lang=ru|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt4427076/|title=14+ (2015) — IMDb|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|accessdate=2023-06-16|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt4427076/awards|title=14+ — Awards|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|accessdate=2023-06-16|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Filming & production">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt4427076/locations|title=14+ — Filming & production|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|accessdate=2023-06-16|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt4427076/releaseinfo|title=14+ — Release Info|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|accessdate=2023-06-16|url-status=live}}</ref> <ref name="kinoglaz.fr">{{cite web|url=https://www.kinoglaz.fr/index.php?lang=fr&page=fiche_film&num=8944|title=14 ans - Premier amour|publisher=Сайт «kinoglaz.fr»|lang=fr|accessdate=2023-10-10|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/781432/|title=14+ (2015)|publisher=Сайт «[[КиноПоиск]]»|lang=ru|accessdate=2023-05-31|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk, Премьеры">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/781432/dates/|title=14+ (2015) — дата выхода в России и других странах|publisher=Сайт «[[КиноПоиск]]»|lang=ru|accessdate=2023-05-31|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk, Сборы">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/781432/box/|title=14+ (2015) — кассовые сборы|publisher=Сайт «[[КиноПоиск]]»|lang=ru|accessdate=2023-05-31|url-status=live}}</ref> <ref name="Kinorama 2017">{{cite web|url=http://arcb.monsite-orange.fr/page-570665acb094d.html|title=Kinorama 2017|lang=fr|accessdate=2017-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170611191752/http://arcb.monsite-orange.fr/page-570665acb094d.html|archivedate=2017-06-11|url-status=dead}}</ref> <ref name="Mada, 37th CIFF">{{cite web|url=https://www.madamasr.com/en/2015/11/13/feature/culture/festbeat-good-films-on-day-one-of-the-37th-ciff/|title=FestBeat: Good films on day one of the 37th CIFF|author=Nour El Safoury|date=2015-11-13|lang=en|accessdate=2023-10-10|url-status=live}}</ref> <ref name="metronews.ru">{{cite web|url=https://www.metronews.ru/novosti/peterbourg/reviews/na-premere-skandalnogo-14-v-peterburge-aktivisty-nazvali-film-pornografiey-1176195/|title=На премьере скандального "14+" в Петербурге активисты назвали фильм "порнографией"|author=Игорь Карасев|date=2015-10-08|publisher=Сайт «metronews.ru»|lang=ru|accessdate=2023-05-26|url-status=live}}</ref> <ref name="mirfest.com, Созвездие 2016">{{cite web|url=https://mirfest.com/news/item/4320.html|title=В городе воинской славы – Орле подвели итоги фестиваля актеров кино «Созвездие»|publisher=Сайт «Мир фестивалей»|lang=ru|accessdate=2023-05-25|url-status=live}}</ref> <ref name="obl1.ru, Созвездие 2016">{{cite web|url=https://obl1.ru/news/v-orle-podvedeny-itogi-xxiii-mezhdunarodnogo-festivalya-akterov-kino-sozvezdie|title=В Орле подведены итоги XXIII Международного фестиваля актеров кино «Созвездие»|date=2016-08-17|publisher=Сайт «Первый Областной Портал Новостей»|lang=ru|accessdate=2023-05-25|url-status=live}}</ref> <ref name="Ruskino.ru">{{cite web|url=https://ruskino.ru/mov/17320|title=14+, режиссер Андрей Зайцев, 2015|publisher=Сайт «Ruskino.ru»|lang=ru|accessdate=2019-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190831111914/https://ruskino.ru/mov/17320|archivedate=31 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="RusTeam, ММКФ 2017">{{cite web|url=https://rus.team/events/startoval-moskovskiy-mezhdunarodnyy-kinofestival-2017|title=Завершился Московский Международный кинофестиваль|date=2017-06-29|publisher=Сайт «RusTeam.media»|lang=ru|accessdate=2023-09-29|url-status=live}}</ref> <ref name="teleprogramma.pro, 100 млн просмотров">{{cite web|url=https://teleprogramma.pro/cinema-stop/1293102-solidno-rossiyskaya-kartina-14-poluchila-bolee-100-millionov-prosmotrov-na-u3541|title=Солидно: российская картина «14+» получила более 100 миллионов просмотров на YouTube|date=2020-03-27|publisher=Сайт «teleprogramma.pro»|lang=ru|accessdate=2023-06-10|url-status=dead}}</ref> <ref name="Voice Mag, Кинотавр 2015">{{cite web|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/krupnim-planom/kinotavr-2015-pobediteli-i-krasnaya-dorozhka-zakrytiya-festivalya/|title=Кинотавр-2015: победители и красная дорожка закрытия фестиваля|author=Алина Краснова|date=2015-06-15|publisher=Сайт «The Voice Mag»|lang=ru|accessdate=2023-05-25|url-status=live}}</ref> <ref name="Бюллетеня Кинопрокатчика, 14+">{{cite web|url=https://www.kinometro.ru/interview/show/name/Andrey_Zaycev_14plus_12345|title=Андрей Зайцев: «Для меня спальный район – это абсолютно понятное существо»|author=Максим Туула|date=2015-06-08|publisher=Сайт «Бюллетеня Кинопрокатчика»|lang=ru|accessdate=2023-06-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Ведомости, 14+">{{cite web|url=https://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2015/10/07/611719-film-14-odin-luchshih-otechestvennih-filmov-goda|title=Фильм «14+» – один из лучших отечественных фильмов года|author=Денис Корсаков|date=2015-10-06|publisher=Сайт газеты «{{нп5|Ведомости||ru|Ведомости}}»|lang=ru|accessdate=2023-05-26|url-status=live}}</ref> <ref name="Вокруг ТВ, ММКФ 2017">{{cite web|url=https://www.vokrug.tv/product/show/moscow_international_film_festival_2017/|title=Московский кинофестиваль 2017 (ММКФ 2017)|publisher=Сайт «Вокруг ТВ»|lang=ru|accessdate=2023-05-26|url-status=live}}</ref> <ref name="газета.ru, 14+">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/culture/2015/10/08/a_7810487.shtml|title=«Мои актеры не знали, кто такой Федор Бондарчук»|author=Ярослав Забалуев|date=2015-10-08|publisher=Сайт «газета.ru»|lang=ru|accessdate=2023-05-26|url-status=live}}</ref> <ref name="Жорж 2016">{{cite web|url=http://www.national-movie-awards.ru/photos/winners-2016/858/|title=Лауреаты премии «Жорж 2016» — Специальный приз организаторов премии|date=2016-04-15|publisher=Сайт прэміі «{{нп5|Жорж (кінапрэмія)|Жорж|ru|Жорж (премия)}}»|lang=ru|accessdate=2023-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525120052/http://www.national-movie-awards.ru/photos/winners-2016/858/|archivedate=25 мая 2023|url-status=dead}}</ref> <ref name="Коммерсантъ, Рецензия">{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2831039|title=Джинн из бутылки ликера|author=Андрей Плахов|date=2015-10-12|publisher=Сайт «[[Коммерсантъ]]»|lang=ru|accessdate=2023-09-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Новая газета, 14+">{{cite web|url=https://novayagazeta.ru/arts/70214.html|title=«Бить морды… лучше ногами»|author=Лариса Малюкова|date=2015-10-05|publisher=Сайт «{{нп5|Новая газета (Расія)|Новой газеты|ru|Новая газета}}»|lang=ru|accessdate=2022-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310180033/https://novayagazeta.ru/arts/70214.html|archivedate=2022-03-10|url-status=dead}}</ref> <ref name="ПрофиСинема, 14+ Продолжение">{{cite web|url=https://www.proficinema.com/interviews/detail.php?ID=372047|title=Андрей Зайцев: «"14+ Продолжение" смело можно назвать "Я шагаю по Москве 60 лет спустя"»|author=Елена Трусова|date=2023-04-21|publisher=Сайт «ПрофиСинема»|lang=ru|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Российская газета, Кинотавр 2015">{{cite web|url=https://rg.ru/2015/06/15/pobediteli.html|title=Фестиваль "Кинотавр" назвал победителей|date=2015-06-15|publisher=Сайт «Российской газеты»|lang=ru|accessdate=2023-05-25|url-status=live}}</ref> <ref name="Российская газета, рецензия Литовченко">{{cite web|url=https://www.rg.ru/2015/10/07/odinchetyre-site.html|title=Жестокое прекрасное далёко|author=Алексей Литовченко|date=2015-10-07|publisher=Сайт «Российской газеты»|lang=ru|accessdate=2023-09-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Российская газета, рецензия Нечаева">{{cite web|url=https://www.rg.ru/2015/10/06/zajcev.html|title=В прокат вышла подростковая мелодрама "14+" Андрея Зайцева|author=Александр Нечаев|date=2015-10-06|publisher=Сайт «Российской газеты»|lang=ru|accessdate=2023-10-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Сеанс, рецензия Кувшиновой">{{cite web|url=https://seance.ru/articles/kids/|title=Два детства. Русское кино в Берлине|author=Мария Кувшинова|date=2015-02-03|publisher=Сайт часопіса «{{нп5|Сеанс (часопіс)|Сеанс|ru|Сеанс (журнал)}}»|lang=ru|accessdate=2023-10-10|url-status=live}}</ref> <ref name="Спутник над Польшей 2015">{{cite web|url=http://www.sputnikfestiwal.pl/2015/aktualnosci-ru_p1_i754|title=«Страна Оз» Василия Сигарева побеждает на 9-м Фестивале российских фильмов «Спутник»!|date=2015-11-15|publisher=Сайт [[Спутнік над Польшчай|Фестывалю расійскіх фільмаў «Спутнік над Польшчай»]]|lang=ru|accessdate=2023-05-26|url-status=live}}</ref> <ref name="Сталкер 2015">{{cite web|url=https://www.stalkerfest.org/novosti/itogi-xxi-mezhdunarodnogo-kinofestivalya-stalker|title=Итоги XХI Международного Кинофестиваля «Сталкер»|date=2015-12-16|publisher=Сайт кінафестывалю «{{нп5|Сталкер (кінафестываль)|Сталкер|ru|Сталкер (кинофестиваль)}}»|lang=ru|accessdate=2023-05-27|url-status=live}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Margarita Levantovskaya.|загаловак=Andrei Zaitsev: 14+ (2015)|арыгінал=|спасылка=http://www.kinokultura.com/2015/50/50r-14plus.shtml|аўтар выдання=|выданне={{нп5|KinoKultura||d|Q15762107}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=October 2015|выпуск=|volume=|нумар=50|pages=|isbn=|issn=1478-6567|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=}} == Спасылкі == * [http://14plus.ru/about Афіцыйны сайт фільма «14+»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180320044333/http://14plus.ru/about|date=20 сакавіка 2018}} * {{YouTube|crhkzo9_qtE|Фільм «14+»}} * {{YouTube|fraORtdCMJI|Прэс-канферэнцыя на Кінатаўры}} * {{Imdb title|4427076|14+}} {{рэйтынг-10|6.9}} (на 25.05.2023) * [https://www.kinopoisk.ru/film/781432/ 14+] на сайце «[[КиноПоиск]]» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|6.6}} (на 25.05.2023) {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Зайцава}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Фільмы Расіі 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы Расіі]] [[Катэгорыя:Рамантычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Моладзевыя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Маскву]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Зайцава]] felkypf5bi7cuvw5iqqp6aroen7o1gc 0 626719 5173208 5133633 2026-07-30T12:49:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173208 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная Царква | Царква = Эстонская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата | Царква2 = Moskva Patriarhaadi Eesti Õigeusu Kirik | Выява галоўнага храма = [[Файл:Alexander-Newski-Kathedrale.JPG|280px]] | Подпіс = Аляксандра-Неўскі сабор | Царква-маці = [[Руская праваслаўная царква]] | Аўтаномія = 10 мая 1920 | Прадстаяцель у наш час = [[Аляксандра-Неўскі сабор (Талін)|Аляксандра-Неўскі сабор]] | Цэнтр = [[Талін]], [[Эстонія]] | Рэзідэнцыя Прадстаяцеля = [[Талін]] | Юрысдыкцыя (тэрыторыя) = {{Сцягафікацыя|Эстонія}} | Набажэнская мова = [[Эстонская мова|эстонская]], [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]] | Каляндар = [[юліянскі каляндар|юліянскі]] | Біскупаў = 3 | Епархій = 2 | Навучальных устаноў = | Сайт=http://www.orthodox.ee/ }} '''Эстонская праваслаўная царква''' ({{lang-et|Moskva Patriarhaadi Eesti Õigeusu Kirik, MPEÕK}}) — [[Самакіраваная царква|самакіраваная частка]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. Ахоплівае тэрыторыю [[Эстонія|Эстоніі]]. == Гісторыя == У 1817 годзе было заснавана Рэвельскае вікарыяцтва [[Санкт-Пецярбургская епархія|Санкт-Пецярбургскай епархіі]]. [[10 мая]] 1920 года на супольным пасяджэнні патрыярха [[Ціхан (Патрыярх Маскоўскі)|Ціхана (Бялавіна)]], Сінода і Вышэйшага царкоўнага савета Расійскай Праваслаўнай Царквы была прынята пастанова прызнаць Эстонскую Праваслаўную Царкву аўтаномнай, Рэвельская дыяцэзія стала самастойнай. У верасні 1922 года сабор Эстонскай Апостальскай Праваслаўнай Царквы прыняў пастанову пра зварот да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|Канстанцінопальскага Патрыярха]] Мялеція IV з прашэннем аб прыняцці ў юрысдыкцыю Канстанцінопальскага Патрыярхату і надання ёй [[Аўтакефалія|аўтакефаліі]]. [[7 ліпеня]] 1923 года Патрыярх Мялецій IV уручыў у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] Томас. У чэрвені 1940 года Эстонія была ўключана ў склад [[СССР|Савецкага Саюза]]. Эстонская царква была далучана да Маскоўскага Патрыярхату. Пасля акупацыі Эстоніі германскімі войскамі мітрапаліт Талінскі Аляксандр (Паўлус) абвясціў аб аднаўленні Эстонскай Аўтаномнай Праваслаўнай Царквы. У 1944 годзе, калі Эстонія зноў апынулася ў складзе СССР, мітрапаліт і больш за 20 праваслаўных святароў эмігравалі на Захад. Эстонская Царква ўвайшла ў склад Маскоўскага Патрыярхату як епархія і ў 1947 годзе была пераназвана ў Талінскую і Эстонскую епархію<ref>[http://www.orthodox.ee/estonian-orthodox.html ПРАВОСЛАВИЕ В ЭСТОНИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191213080642/http://www.orthodox.ee/estonian-orthodox.html |date=13 снежня 2019 }}</ref>. У 1990-х гадах была прынята пастанова прызнаць Эстонскую Праваслаўную Царкву аўтаномнай. Доўгі час царква не магла атрымаць дзяржаўнай рэгістрацыі<ref>{{Cite web |url=http://www.strana.ru/stories/02/01/08/2313/122755.html |title=Православную церковь Московского патриархата вновь отказываются регистрировать |access-date=10 студзеня 2003 |archive-date=10 студзеня 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030110233932/http://www.strana.ru/stories/02/01/08/2313/122755.html |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2000-х гадоў, дзякуючы судзеянню дыпламатаў Расійскай Федэрацыі, атрымала дзяржаўную рэгістрацыю<ref>[https://mospat.ru/archive/2002/04/nr204181/ Состоялась регистрация устава Эстонской Православной Церкви Московского Патриархата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190514124655/https://mospat.ru/archive/2002/04/nr204181/ |date=14 мая 2019 }}</ref>. == Епіскапы == * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] (1961—1992) == Епархіі == * [[Талінская епархія]] * [[Нарвская епархія]] == Гл. таксама == * [[Эстонская апостальская праваслаўная царква]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.orthodox.ee/index.html Эстонская православная церковь Московского патриархата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180504010611/http://www.orthodox.ee/index.html |date=4 мая 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Праваслаўе}} [[Катэгорыя:Эстонская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата| ]] kgdae6kl2nbnj62z0sw3e0av2jvphwc 0 630331 5173696 5104655 2026-07-31T09:53:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173696 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Катава}} '''Яўгенія Катава''', таксама вядомая як '''Жэня Катава''' ({{lang-en|Zhenya Katava}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[Мадэль (прафесія)|мадэль]]. == Біяграфія == Пачала кар’еру мадэлі ў 2011 годзе, яе рост 1,80 м, мае каштанавыя валасы і зялёныя вочы. У 2011 годзе ўдзельнічала ў дэфіле брэнда {{нп3|Costello Tagliapietra|||Costello Tagliapietra}}. У 2012 працавала з [[Джорджа Армані]] і Эрмана Сервіка. У 2013 была мадэллю Тані Тэйлар, {{нп3|Філіп Плейн|Філіпа Плейна|ru|Филипп Плейн}}, {{нп3|Рэйчэл Зоўі||ru|Зоуи, Рэйчел}}, {{нп3|Наім Хан|Наіма Хана||Naeem Khan}} і {{нп3|Ніколь Мілер|||Nicole Miller}}. Яна тры разы ўдзельнічала ў паказах {{нп3|Dolce & Gabbana|||Dolce & Gabbana}} і {{нп3|Cushnie|Cushnie et Ochs||Cushnie (fashion house)}}<ref>[https://models.com/models/zhenya-katava/15/year/all Zhenya Katava]</ref>. У лютым 2016 года з’явілася на вокладцы «Harper’s Bazaar Serbia», сербскім выданні «{{нп3|Harper’s Bazaar||ru|Harper’s Bazaar}}», фатографам выступіў Ёсі Міхаэлі<ref>[https://fashioneditorials.com/harpers-bazaar-serbia-february-2016-zhenya-katava-by-yossi-michaeli/ Harper’s Bazaar Serbia February 2016 — Zhenya Katava by Yossi Michaeli], sur le site fashioneditorials.com {{Ref-en}}</ref> . У 2017 годзе прадстаўляла новы парфум {{нп3|Aura|||Aura (parfum)}} ад [[Цьеры Мюглер]]а<ref>[https://www.buzzwebzine.fr/zhenya-katava-joue-avatar-pub-2017-parfum-aura-mugler/#qJB3eLiDKDE976Vw.99 Zhenya Katava se la joue Avatar dans la pub 2017 du parfum Aura Mugler]</ref> . У 2015-18 годзе мела стасункі з {{нп3|Артур Кулькоў|Артурам Кульковым|ru|Кульков, Артур}}<ref>{{Cite web|title=Женя Катава и Артур Кульков — пара, которой все восхищаются|url=https://www.vogue.ru/fashion/model-business/zhenya_katava_i_artur_kulkov_para_kotoroy_vse_voskhishchayutsya/|date=14 лютага 2018}}.</ref>. == Асабістае жыццё == 23 ліпеня ў мінскім рэстаране «Лябяжы», які размешчаны на тэрыторыі [[Лябяжы (заказнік)|аднайменнага заказніка]], адбылася беларускае «вяселле года»: Яўгенія Катава ажанілася з сынам уладальніка сеткі «[[Віталюр]]» Віталём Яцуком. Падчас свята ў непасрэднай блізкасці ад заказніка быў арганізаваны гучны [[феерверк]], які мог учыніць значныя нязручнасці рэдкім відам птушак, што жывуць на ахоўнай тэрыторыі, і вызваў грамадскую незадаволенасць, паколькі відавочна парушыў дзеючае заканадаўства<ref>[https://realt.onliner.by/2021/07/24/fejerverk-v-lebyazhem Фейерверк над заказником «Лебяжий» гремел на весь Минск. А разве так можно?] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://citydog.by/post/zaden-salut-minsk/ Слышали вчера вечером салют? Вот почему минчане им недовольны] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://modellink.se/female/curvy/?model=2756 Zhenya Katava sur Modellink] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200129120820/https://modellink.se/female/curvy/?model%3D2756 |date=29 студзеня 2020 }} * {{Ref-it}} [https://www.grazia.it/bellezza/celebrity-beauty/zhenya-katava-make-up-modella-2016 Zhenya Katava: i beauty look più belli della modella dagli occhi di giada] le 24 février 2016 sur grazia.it * {{Ref-de}} [https://www.jolie.de/mode/zhenya-katava Zhenya Katava — unser neues Lieblingsmodel] sur jolie.de * {{Ref-ru}} [https://ru.hellomagazine.com/moda/novosti-mody/30002-na-domashnem-zhenya-katava-v-lukbuke-k-14-fevralya.html?section=1 На домашнем: Женя Катава в лукбуке к 14 февраля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190227182425/https://ru.hellomagazine.com/moda/novosti-mody/30002-na-domashnem-zhenya-katava-v-lukbuke-k-14-fevralya.html?section=1 |date=27 лютага 2019 }} sur ru.hellomagazine.com * {{Ref-ru}} [https://www.glamour.ru/fashion/news/zhenya-katava-stala-licom-kollekcii-intimissimi-ko-dnyu-svyatogo-valentina Женя Катава стала лицом коллекции Intimissimi ко Дню святого Валентина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190228004023/https://www.glamour.ru/fashion/news/zhenya-katava-stala-licom-kollekcii-intimissimi-ko-dnyu-svyatogo-valentina |date=28 лютага 2019 }} sur glamour.ru * [https://kobieta.dziennik.pl/moda-na-topie/zdjecia/590791,1,zhenya-katava-w-walentynkowej-kampanii-intimissimi.html Zmysłowa celebracja miłości: zniewalająca Zhenya Katava w walentynkowej kampanii znanej marki bieliźnianej] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190227182326/https://kobieta.dziennik.pl/moda-na-topie/zdjecia/590791,1,zhenya-katava-w-walentynkowej-kampanii-intimissimi.html |date=27 лютага 2019 }} * {{Ref-pl}} [https://www.elle.pl/artykul/walentynkowa-kampania-intimissimi Walentynkowa kampania Intimissimi] sur elle.pl * {{Ref-pl}} [https://www.gala.pl/artykul/intimissimi-seksowna-bielizna-na-walentynki-zdjecia-190205040006 Walentynki 2019 Seksowna bielizna od Intimissimi to prawdziwy manifest miłości] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200129120828/https://www.gala.pl/artykul/intimissimi-seksowna-bielizna-na-walentynki-zdjecia-190205040006 |date=29 студзеня 2020 }} sur gala.pl {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Катава Яўгенія}} [[Катэгорыя:Фотамадэлі Беларусі]] c3yq47dgb2cnfoqvg4fa6idpphutt0r 0 632526 5173369 4945185 2026-07-30T19:15:39Z 5173369 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Юрка Геніюш | Фота = [[Файл:Юрка Геніюш.jpg|300px]] | Арыгінал імя = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Род дзейнасці = | Бацька = | Маці = }} {{Цёзкі2|Геніюш}} '''Юрка Геніюш''' ({{ДН|21|10|1935}}, [[Зэльва]] [[Ваўкавыскі павет (1921—1940)|Ваўкавыскага павету]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цяпер [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|21|11|1985}}, [[Беласток]]) — беларускі паэт і пісьменнік. Сын [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] і [[Янка Геніюш|Янкі Геніюша]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і студэнта-лекара [[Янка Геніюш|Янкі Геніюша]] і будучай паэткі [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]. Сям’я эмігравала ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], у [[Прага|Прагу]], дзе вучыўся бацька. Менавіта там прайшло дзяцінства Юркі Геніюша ў атмасферы беларушчыны, якой быў напоўнены эмігранцкі дом бацькоў. Вучыўся ў пачатковай школе пры рускай гімназіі, пасля ў чэшскай гімназіі. У 1948 годзе бацькоў арыштавалі ў [[Чэхаславакія|Чэхаславаччыне]], каб выдаць саветам, але дванаццацігадовага Юрку ўдалося пераправіць да сваякоў у [[Польшча|Польшчу]]. Бацькі былі рэпрэсаваны, зняволены ў лагерах. Нярэдка прыязджаў у Зэльву, дзе з 1956 года жылі бацькі пасля скарачэння тэрміну зняволення і вызвалення. Вучыўся ў вячэрняй школе і працаваў ва [[Вроцлаў|Уроцлаве]], [[Глівіцы|Глівіцах]]. У 1957 годзе на стала пераехаў на Беласточчыну. Вывучыўся на дзіцячага лекара ў Медычнай акадэміі ў [[Беласток]]у. Стаў вядомы як літаратар. Працаваў лекарам у [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], з 1981 года — у Беластоку. Сябраваў з пісьменнікам [[Сакрат Яновіч|Сакратам Яновічам]]. Як беларускі паэт Геніюш перажываў за будучыню роднага слова. Як і бацькі, увесь час адчуваў пільную ўвагу спецслужбаў, сведкамі чаго былі [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] і [[Міхась Скобла]] на пахаванні [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]. На другі дзень па пахаванні маці ў хаце Геніюшаў адбыўся ператрус з удзелам старшыні пасялковага савету і яго памагатых, якіх прыслалі даследаваць архіў паэткі, каб знойдзеныя доказы «антысавеччыны» даставіць спецслужбам. Юрка Геніюш у роспачы тэлефанаваў у [[Мінск]] [[Адам Мальдзіс|Адаму Мальдзісу]], а той — [[Алесь Адамовіч|Алесю Адамовічу]], які меў сувязі ў [[ЦК КПБ]]. У выніку архіў Ларысы Геніюш удалося захаваць. Поўны архіў Ларысы Геніюш захоўваецца ў аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа Акадэміі навук Беларусі, куды яго перадаў Юрка Геніюш у 1983 годзе. Паводле Таццяны Жук, загадчыцы гэтага аддзелу, Юрка Геніюш напісаў своеасаблівы тастамент, паводле якога творчая частка дакументаў 20 гадоў нікому не выдавалася, толькі з дазволу членаў камісіі па літаратурнай спадчыне, а перапіска наогул — 25 гадоў.<ref>https://zbsb.org/news/belarus/2838/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128155243/https://zbsb.org/news/belarus/2838/ |date=28 студзеня 2021 }} Упершыню прэзэнтуюцца ўнікальныя дакумэнты з архіву Ларысы Геніюш</ref> Памёр 21 лістапада 1985 года ў [[Беласток]]у пры нявысветленых абставінах. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Беласток)|праваслаўных могілках парафіі Усіх Святых у Беластоку]]. == Творчасць == 20 кастрычніка 1963 года дэбютаваў на старонках «[[Ніва (газета)|Нівы]]» (Беласток) апавяданнем «Прыкметы». У 1965 годзе ў альманаху «Белавежа» змясціў кароткую падборку сваёй прозы: «Як знайсці хулігана?», «Ой ты, доля мая», «З апавяданняў старога сабакі Тарзана» і «Як мы арганізаваліся». У 1976 годзе Беларускім грамадска-культурным таварыствам быў выдадзены «Зборнік сцэнічных твораў», які стаў першай значнай на творчым шляху кніжкай. У альманаху літаратурнага аб’яднання «Белавежа» Юрка Геніюш выявіў зусім новыя якасці свайго таленту, менавіта ў паэтычнай прозе, у прысвечаным выпускнікам Бельскага беларускага ліцэя «Смыком па сэрцы», у «Запавеце», «Чорным па белым», «Сейбіце». Апублікаваў у перакладзе на польскую мову зборнік паэтычнай прозы «Спачатку было толькі Слова…» (Беласток 1981). Ужо пасля ягонай смерці выйшлі кнігі «Да свету» — у зборніку «Маці і сын» (Беласток 1992) і «З маёй званіцы» (Беласток 1993). == Бібліяграфія == * «Прыкметы», апавяданне (Беласток, 1963); * «Як знайсці хулігана?» («Белавежа», 1965); * «Ой ты, доля мая» («Белавежа», 1965); * «З апавяданняў старога сабакі Тарзана» («Белавежа», 1965); * «Як мы арганізаваліся» («Белавежа», 1965); * «Зборнік сцэнічных твораў» (Беларускае грамадска-культурнае таварыства, 1976); * «Смыком па сэрцы» («Белавежа»); * «Запавет» («Белавежа»); * «Чорным па белым» («Белавежа»); * «Сейбіта» («Белавежа»); * «Спачатку было толькі Слова…» (Беласток, 1981); * «Да свету» (зборнік «Маці і сын», Беласток, 1992); * «З маёй званіцы» (Беласток, 1993). * Смыком па сэрцы. — Беласток : Беларуская інтэрнэт-бібліятэка Kamunikat.org, 2013. — 239 с. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/775936.html Радыё Свабода. Імёны Свабоды: Юрка Геніюш] * [http://www.harodniaspring.org/be/news/7574 Гродзенская вясна. 80 гадоў з дня нараджэння Юркі Геніюша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128131554/http://www.harodniaspring.org/be/news/7574 |date=28 студзеня 2021 }} * [https://www.racyja.com/kultura/yurku-geniyush-spounilasya-b-80-gadou/ Радыё Рацыя. Юрку Геніюш споўнілася б 80 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228074933/https://www.racyja.com/kultura/yurku-geniyush-spounilasya-b-80-gadou/ |date=28 лютага 2021 }} * [https://knihi.com/Jurka_Hienijus/ Беларуская палічка. Юрка Геніюш] * [http://kamunikat.org/katalohprivate.html?pub_start=1750&pubid=26997 Kamunikat. Геніюш Юрка. Смыком па сэрцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128073108/http://kamunikat.org/katalohprivate.html?pub_start=1750&pubid=26997 |date=28 студзеня 2021 }} * [http://cerkiew.wygoda.systkom.pl/mapa.html?gv=3870&cm=CMWYG&fbclid=IwAR3PRzGIDJlCqO0bdseX4Ra-ajRdmLLgCS5eH0LkzM-q0NVFVmgSJ5OZpgI Cmentarz w Białymstoku. Jerzy Geniusz] {{DEFAULTSORT:Геніюш Юрка}} [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зэльве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Беластоку]] 6qalditktjpwx2zhyw5zv242nqy1xe7 0 641578 5173333 4173441 2026-07-30T16:20:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173333 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} {{цёзкі2|Дзяконскі}} '''Юзаф Янавіч Дзяконскі''' — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[род Дзяконскіх|роду Дзяконскіх]] герба [[Кораб (герб)|«Кораб»]]. Паводле [[С. Урускі|С. Урускага]] быў трэцім сына [[Ян Валынец Дзяконскі|Яна Валынца]], але ў афіцыйным генеалагічным апісанні рода Дзяконскіх, складзеным у 1797 годзе, Юзафа сына Яна няма. Імя Юзаф было распаўсюджана ў гэтай галіне роду і сустракаецца часта, што, магчыма, стварае блытаніну. У 1781—1793 — [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|ваўкавыскі]] [[скарбнік]] і скарбовы камісар літоўскі. У 1819 годзе — прэзідэнт [[Ваўкавыск]]ага [[Гродскі суд|гродскага суда]]. Быў членам масонскай ложы [[Сябры чалавецтва|«Сябры чалавецтва»]] ў Гродне. У 1819 годзе ён стаў масонам 2-й ступені, а ў 1821 годзе — 3-й ступені. == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Род Дзяконскіх — галіна Яна Валынца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011. {{DEFAULTSORT:Дзяконскі Юзаф Янавіч}} [[Катэгорыя:Дзяконскія|Юзаф Янавіч]] [[Катэгорыя:Скарбнікі ваўкавыскія]] [[Катэгорыя:Масоны Беларусі]] clagxmkqof46qjrsh25iyi9j6iv1pre 0 641594 5173466 4173442 2026-07-31T05:12:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173466 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} {{значнасць}} {{цёзкі2|Дзяконскі}} '''Ян Валынец Дзяконскі''' — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] шляхціч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[род Дзяконскіх|роду Дзяконскіх]] герба [[Кораб (герб)|«Кораб»]], меў прыдомак Валынец. Ян Валынец быў сынам вендэнскага стольніка [[Станіслаў Дзяконскі|Станіслава Дзяконскага]] і ўнукам каралеўскага канюшага Яна Дзяконскага. Атрымаў у спадчыну маёнткі [[Кватэры]] і [[Чапліцы (вёска)|Чапліцы]]. [[Севярын Урускі]] сцвярджаў, што Ян быў [[Бельск Падляскі|бельскім]] [[чашнік]]ам. Але, згодна з даследаваннямі сучасных польскіх вучоных, з XVII стагоддзя да 1790 года не згадваецца бельскі чашнік з прозвішчам Дзяконскі. Больш таго, на тэрыторыі [[Бельскі павет (Падляшскае ваяводства, 1513—1795)|Бельскага]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскага]], [[Бранскі павет|Бранскага]], [[Мельніцкі павет|Мельніцкага паветаў]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшша]] не было ніводнага ўрадніка з прозвішчам Дзяконскі. == Сям’я == Ад Яна пайшла асобная галіна роду. У яго было чатыры дачкі і тры сыны: [[Антоні Дзяконскі|Антоні]], [[Юзаф Янавіч Дзяконскі|Юзаф]] і [[Ануфрый Дзяконскі|Ануфрый]]. Дачка Яна Марыяна пайшла за замуж за ваўкавыскага чашніка Калантая, Яганна — за паручыка войск літоўскіх Булгака, Тэрэза стала жонкай бельскага мечніка [[Якуб Дрангоўскі|Якуба Дрангоўскага]], Францішка — пяцігорскага [[Харунжы|харунжага]] войск літоўскіх Адамовіча. == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Род Дзяконскіх — галіна Яна Валынца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011. {{DEFAULTSORT:Дзяконскі Ян Валынец}} [[Катэгорыя:Дзяконскія|Ян Валынец]] bnminji28rvbz5gselvrzk6egylm172 0 641602 5173707 4469691 2026-07-31T10:12:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173707 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} {{значнасць}} {{цёзкі2|Дзяконскі}} '''Яўстафій Адольф Дзяконскі''' ({{lang-pl|Eustachy Adolf Dziekoński}}; 1820—1894) — памешчык. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[род Дзяконскіх|роду Дзяконскіх]] герба [[Кораб (герб)|«Кораб»]]. Сын [[Юзаф Дзяконскі|Юзафа Дзяконскага]] і Ганны з [[Быхаўцы|Быхаўцаў]]. Ад бацькі атрымаў маёнтак [[Баля Вялікая]]. У 1855 годзе Яўстафій пацвердзіў сваё шляхецтва ў [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўстве Польскім]]. [[Файл:Grodna District, Belarus - panoramio (60).jpg|міні|злева|[[Капліца-пахавальня Юліі Дзяконскай]] на могілках у Сапоцкіне]] Жонка Юлія з [[Быхаўцы|Быхаўцаў]] памерла вельмі маладой у 1858 годзе і была пахавана на каталіцкіх могілках у [[Сапоцкін]]е. Для яе была пабудаваная [[Капліца-пахавальня Юліі Дзяконскай|капліца]], унутры знаходзіцца шыльда з эпітафіяй ў гонар Юліі і Яўстафія, які памёр значна пазней. == Сям’я == У шлюбе з Юлію з [[Быхаўцы|Быхаўцаў]] (1825—1858) меў двух сыноў: * [[Казімір Дзяконскі|Казімір]] (? — [[30 кастрычніка]] [[1913]]). Скончыў медыцынскі факультэт Дорпацкага універсітэта, аднак, амаль не практыкаваў. У канцы 1870-пачатку 1880-х г. пасля смерці родных братоў маці, Казіміра і Сяргея Быхаўцаў, да яго перайшоў іх вялікі родавы маёнтак [[Магілёўцы]] ў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім павеце]], разам з бібліятэкай і архівам. На той час маёнтак налічваў 3 607 дзесяцінаў зямлі. Сярэдні валавы прыбытак з яго складаў каля 6 650 рублёў срэбрам. У шлюбе са Стэфаніяй з Талочкаў, дачкой Эдварда Талочкі, дзяцей ён не меў. Каля 1910 г. пара вырашыла ўсынавіць свайго далёкага родзіча, васемнадцацігадовага юнака [[Альбін Міхал Дзяконскі|Альбіна Міхала Дзяконскага]] (1892—1940). * Юліян (? — 16 (29) чэрвеня 1914). Жыў у [[Сувалкі|Сувалках]] і займаўся нейкай камерцыйнай дзейнасцю. Пасля смерці брата Казіміра згадзіўся прадаць сваю долю спадчыны брата за 45 000 рублёў. У снежні 1913 г. Юліян склаў свой асабісты тэстамент. Сваіх дзяцей у яго не было, жонка Разалія з [[род Грыгаровічаў|Грыгаровічаў]] памерла раней за яго. Усю сваю рухомую маёмасць Юліян Дзяконскі завяшчаў Сігізмунду Антонавічу Буйноўскаму, сыну бліжэйшых суседзяў Дзяконскага, яму ён дапамог адкрыць сваю лаўку і вёў нейкія агульныя з ім справы. Спадчынай пасля Юліяна было ўсё тое, што знаходзілася ў яго доме па вуліцы Садовай, д.8. Акрамя гэтага, Юліян пакінуў пасля сябе значныя грашовыя капіталы ў працэнтных паперах, 45 000 рублёў, якія ён павінен быў атрымаць за Магілёўцы і сумы, якія былі пазычаны ў яго іншымі асобамі. == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Род Дзяконскіх — галіна Яна Валынца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011. {{Продкі}} {{DEFAULTSORT:Дзяконскі Яўстафій}} [[Катэгорыя:Дзяконскія|Яўстафій]] 38hgavos1z3d8h4v865gck32flsu5ov 0 641665 5173467 4628288 2026-07-31T05:14:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173467 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Кашталян смаленскі]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[20 чэрвеня]] [[1659]] | перыядканец = [[1659]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Казімір Людвік Еўлашэўскі]] | пераемнік = [[Стэфан Кандзежаўскі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ян Далмат-Ісайкоўскі''' (? — {{ДС|||1659}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[Далматы-Ісайкоўскія|роду Далматаў-Ісайкоўскіх]] герба [[герб «Прус»|«Прус I»]], сын [[Мікалай Далмат-Ісайкоўскі|Мікалая]]. [[Каралеўскі дваранін]], [[кашталян смаленскі]] з 20 чэрвеня 1659 года. Валодаў [[Індура]]й у [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскім павеце]], [[Кайраны|Кайранамі]] ў [[Віленскае ваяводства|Віленскім ваяводстве]] і інш. == Сям’я == У шлюбе з Яаннай Тэадорай з Нарушэвічаў, дачкой [[Станіслаў Нарушэвіч (сын Крыштафа)|Станіслава Нарушэвіча]] і Ганны з [[Сапегі|Сапегаў]]. Пасля смерці Яна ўзяла каля 1663 года шлюб з князем [[Ян Агінскі|Янам Агінскім]], будучым ваяводам мсціслаўскім, потым полацкім<ref>[http://catalog.library.mogilev.by/kray/krugloe/94.html ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Меў сына [[Станіслаў Далмат-Ісайкоўскі|Станіслава]] (? — 1682), харунжага гарадзенскага<ref>[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Цудатворны абраз Маці Божай Студэнцкай і гарадзенская шляхта: ідэнтыфікацыя, радаводы, сувязі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=679|артыкул=Ісайкоўскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} {{Wikidata/Ancestors}} {{DEFAULTSORT:Далмат-Ісайкоўскі Ян}} [[Катэгорыя:Далматы-Ісайкоўскія|Ян]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Кашталяны смаленскія]] lkhx20j8zkgjzw0jxwfq6s8lx9j907e 0 641726 5173476 4620110 2026-07-31T05:39:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173476 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} {{цёзкі2|Александровіч}} '''Ян Уладзіслаў Александровіч''' ({{lang-pl|Jan Władysław Aleksandrowicz}}; ? — [[7 лістапада]] [[1644]], [[Новагародак]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[род Александровічаў|роду Александровічаў]] герба [[герб «Александровіч»|«Александровіч»]]. Займаў пасаду [[Гарадзенскі павет|гарадзенскага]] маршалка з 1627 года. Маршалак [[Галоўны трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1633<ref>Artur Walden, Marszałkowie świeccy Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1633—1648, w: Czasopismo Prawno-Historyczne, Tom LXV — 2013 — Zeszyt 1, s. 167.</ref> і 1638 гадах. Разам з жонкай заснаваў царкву ў гонар Найсвяцейшай Панны ў сваёй маёмасці [[Стубінец]]. Фундуш быў запісаны ў тэстаменце Яна Уладзіслава ў 1644 годзе, але не быў выплачаны<ref name="kamunikat"/>. Памёр [[7 лістапада]] [[1644]] года ў [[Навагарадак|Новагародку]], пахаваны ў [[Гродзенскі бернардзінскі касцёл|Гарадзенскім бернардзінскім касцёле]]<ref name="kamunikat"/>. == Сям’я == У шлюбе з Хрысцінай з [[Курчы (род)|Курчоў]] (пам. пасля 1666). У сям’і нарадзіліся<ref name="kamunikat"/>: * [[Канстанцін Казімір Александровіч|Канстанцін]], гарадзенскі земскі суддзя; * Станіслаў (? — да 1659), у шлюбе з Соф’яй Пачапоўскай; * Яўфімія; * Апалонія; * Марыяна. Канстанцін падзяліў рухомую маёмасць паміж сёстрамі ў 1664 годзе<ref name="kamunikat">[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Цудатворны абраз Маці Божай Студэнцкай і гарадзенская шляхта: ідэнтыфікацыя, радаводы, сувязі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Artur Walden, Marszałkowie świeccy Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1633—1648, w: Czasopismo Prawno-Historyczne, t. LXV, 2013, z. 1, s. 168. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 2, Województwo trockie XIV—XVIII wiek, pod redakcją Andrzeja Rachuby, Warszawa 2009, s. 268. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александровіч Ян Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Александровічы|Ян Уладзіслаў]] [[Катэгорыя:Маршалкі земскія гарадзенскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] g4seddcji3betk7u41swyq40f6hwn4k 0 644701 5173754 5104778 2026-07-31T11:32:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173754 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 13-ы Беларускі паліцыйны батальён СД |арыгінал = Weissruthenische-Polizei(SD)-Bataillon № 13 |у складзе = [[Служба бяспекі (СД)|СД]] ([[беларуская дапаможная паліцыя]]) |падпарадкаванне = [[Рэйхскамісарыят Остланд]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Трэці Рэйх}} |гады = [[1943]]—[[1945]] |бітвы = [[Другая сусветная вайна]] |мянушка = |вядомыя_камандзіры = |цяперашні_камандзір = |знакі_адрознення = |рыштунак = |талісман = |марш = |колеры = |дэвіз = |заступнік = |размяшчэнне = |выява = |камандная_структура = |памер = |роля = |уключае_ў_сябе = |тып = |подпіс = }} '''13-ы Беларускі паліцыйны батальён СД''' ({{lang-de|Weissruthenische-Polizei(SD)-Bataillon № 13}}) — беларускае калабарацыйнае падраздзяленне мясцовай паліцыі. Самі ж беларусы звычайна называлi яго батальёнам [[СС]]. Батальён быў адным з самых баяздольных і, у нейкім сэнсе, элітным беларускім фарміраваннем. Адно з найлепшых калабарацыйных фарміраванняў з беларусаў. == Шлях батальёна == У лютым 1943 года батальён ужо складаўся з дзвюх рот, а ў маі быў кінуты на антыпартызанскую [[Карная аперацыя «Cottbus»|аперацыю «Котбус»]] у ваколіцах [[Мінск]]а. Восенню таго ж года, батальён яднаецца ў [[Вілейка|Вілейцы]], такім чынам у ягоным складзе апынулася каля 1000 жаўнераў. Частка ўзводаў была адлучаная ад батальёну на ахову канцлагера ў [[Калдычэва|Калдычэве]] (за 20 км ад [[Баранавічы|Баранавічаў]]) і на розныя аперацыі на [[Глыбокае|Глыбоччыне]] і [[Ліда|Лідчыне]]. У чэрвені 1944 года батальён адступае з тэрыторыі Беларусі, а ў [[Аўгустаў|Аўгуставе]] з ягонага складу дэзертуе 150 жаўнераў з 4 афіцэрамі, якія сыйшлі ў [[Аўгустоўская пушча|лес]]. Потым яны далучыліся да [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і [[Чорны кот (арганізацыя)|Чорнага ката]]. Такім чынам, ужо ўвосені 1944 года батальён складаўся з 600 жаўнераў, якія былі раскінутыя па розных гарадах [[Трэці рэйх|Германіі]] і далучаныя ў выніку да [[30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС|30-й грэнадзёрскай дывізіі СС]]. == Афіцэрскі склад == На восень 1943 года афiцэрскi склад батальёна быў наступны: надлейтэнант Іван Орсiч, лейтэнанты Іван Мялешка, Антон Бандык, Дрозд, Калька, Iванiцкi, [[Аркадзь Качан]], Якубёнак, С. Бобка, Мохарт, Сасукевiч, Кушнеровiч, Клiнцэвiч. == Форма == Паводле ўмоў [[Францішак Кушаль|Францішка Кушаля]], жаўнеры насілі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяжок]] на левым рукаве і [[Пагоня|пагоню]] ў якасці какарды. Але таксама батальён выкарыстоўваў сімволіку [[СС]] на шлямах, у тым ліку і [[Адамава галава|адамаву галаву]], што бачна на здымках. == Сучаснасць == * З 27 снежня 2019 года, паводле пастанаўлення [[МУС Беларусі]], у Беларусі сімволіка батальёна патрапіла пад забарону, але не згадваецца, што менавіта маецца на ўвазе пад ягонай сімволікай (рашэньне ўступіла ў сілу 1 лютага 2020 года)<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2831226.html |title=Пра забарону |access-date=27 мая 2020 |archive-date=17 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117160538/https://regnum.ru/news/polit/2831226.html |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/034/Кушаль_Ф._Спробы_арганізацыі_беларускага_войска_пры_нямецкай_акупацыі_Беларусі.html Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі / Францішак Кушаль] * [https://coollib.net/b/438818-yuryi-turonak-belarus-pad-nyametskay-akupatsyiyay/read Беларусь пад нямецкай акупацыяй / Юры Туронак.] * [http://www.warmech.ru/karateli/bel_pol_1.html С.Чуев. Проклятые солдаты. Предатели на стороне III рейха. Москва. «ЯУЗА», «ЭКСМО», 2004] * [https://docplayer.ru/57693549-Jtibd-hhbib-korichnevie-teni-v-polese-belorussiya-tainy-veka-0-8-romanko.html#show_full_text ОРИЧНЕВЬIЕ ТЕНИ В ПОЛЕСЬЕ. БЕЛОРУССИЯ 1943—1945 / Романько] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180628082114/http://docplayer.ru/57693549-Jtibd-hhbib-korichnevie-teni-v-polese-belorussiya-tainy-veka-0-8-romanko.html#show_full_text |date=28 чэрвеня 2018 }} == Спасылкі == * [http://jivebelarus.net/history/new-history/guarding-parts-from-self-defense-to-belarusian-police.html?page=6#lnk5 Артыкул] * [http://inbelhist.org/belarusy-na-sluzhbe-v-ss/ Артыкул] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180913002441/http://inbelhist.org/belarusy-na-sluzhbe-v-ss/ |date=13 верасня 2018 }} * [https://petrimazepa.com/militarywayofbelarus.html Артыкул] * [https://www.sb.by/articles/oni-unichtozhali-lyudey.html Пра ўдзел 13-й роты ў вынішчэнні габрэяў у Мінску] * [http://www.pobeda.witebsk.by/shadow/force/sd_blr/ Пра СД у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190914023340/http://pobeda.witebsk.by/shadow/force/sd_blr |date=14 верасня 2019 }} {{Беларускія воінскія фарміраванні на баку нацысцкай Германіі}} [[Катэгорыя:Беларускія калабарацыянісцкія фарміраванні ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] nfisjo3p3i60brbha9e8pjxtzujredp 0 645007 5173682 3642077 2026-07-31T09:45:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173682 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} '''Яўгенія Іонаўна Гурарый''' ({{ДН|19|12|1903}}, [[Крэмэнчук|Крамянчуг]] — [[1977]], [[Харкаў]]) — савецкі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Крэмэнчук|Крамянчугу]] ў яўрэйскай сям’і<ref>{{Cite web |url=http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |title=Гурарий, Евгения Ионовна |access-date=30 мая 2020 |archive-date=22 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022144929/http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |url-status=dead }}</ref>. Скончыла архітэктурны факультэт [[Харкаўскі мастацкі інстытут|Харкаўскага мастацкага інстытута]] ў 1930 годзе. Працавала ў праектных арганізацыях [[Харкаў|Харкава]], у [[Рубцоўск]]у [[Алтайскі край|Алтайскага края]], [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Кемерава|Кемераве]], з 1947 года — архітэктарам ва Упраўленні капітальнага будаўніцтва [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]], з 1948 па 1975 гады — у [[Белпрампраект|Белпрампраекце]]. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з 1936 года. == Творчасць == Асноўныя працы: рэканструкцыя 2-павярховага будынка прафтэхшколы па [[вуліца Розы Люксембург (Мінск)|вул. Р. Люксембург]] (1953—1954), генпланы жылога пасёлка для [[Мінскі завод жалезабетонных вырабаў|завода жалезабетонных вырабаў]] і квартала па [[Быхаўская вуліца (Мінск)|вул. Быхаўскай]] для [[будтрэст № 3|будтрэста № 3]] (1951—1955), адміністрацыйны [[будынак Белпрампраекта (стары)|будынак Белпрампраекта]] на рагу [[Вуліца Леніна (Мінск)|вул. Леніна]] і [[Вуліца Кірава (Мінск)|Кірава]] (1956, у аўтарскім калектыве) у [[Мінск]]у. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Гурарий Евгения Ионовна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурарый Яўгенія Іонаўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] 3iuzkirtfl54mkduhn13b2jvyp51iu3 0 645285 5173431 4069183 2026-07-31T00:08:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173431 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Ягана Шпіры |Арыгінал імя = Johanna Louise Heusser |Партрэт = Zentralbibliothek Zürich - Johanna Spyri - 000006279 2.jpg |Памер = 200пкс |Апісанне = Ягана Шпіры каля 1870 |Імя пры нараджэнні = Ягана Луіза Гойсер |Псеўданімы = |Дата нараджэння = 12.6.1827 |Месца нараджэння = |Дата смерці = 7.7.1901 |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[пісьменніца]] |Гады актыўнасці = |Напрамак = |Жанр = [[Дзіцячая літаратура|дзіцячая і падлеткавая літаратура]] |Мова = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = [[Гайдзі (аповесць)|Гайдзі]] |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Камунікат = |Сайт = }} '''Яга́на Шпі́ры''' ({{lang-de|Johanna Spyri}}, {{IPA|joˈhana ˈʃpiːri|lang}}), пры нараджэнні '''Ягана Луіза Гойсер''' ({{lang-de|Johanna Louise Heusser}}; [[12 чэрвеня]] [[1827]], [[Гірцэль]], [[Швейцарыя]] — [[7 ліпеня]] [[1901]], [[Цюрых]], [[Швейцарыя]]) — швейцарская [[дзіцячая пісьменніца]], найбольш вядомая сваёй кнігай «[[Гайдзі (аповесць)|Гайдзі]]». == Біяграфія == Нарадзілася ў сельскай мясцовасці, улетку дзяцінства праводзіла ў ваколіцах [[Кур]]а ([[Граўбюндэн]]), які пазней апіша ў сваіх творах. У 1852 годзе выйшла за адваката Бернгарда Шпіры. Жывучы ў [[Цюрых]]у, пачала апісваць жыццё ў вёсцы. Першая аповесць «Нататка на Вроневай магіле», якая апавядае пра жыццё жанчыны пад хатнім гвалтам, выйшла ў 1880. У наступным годзе з'явіліся гісторыі для дзяцей і падлеткаў, сярод якіх быў і раман «[[Гайдзі (аповесць)|Гайдзі]]», якія пісьменніца напісала за чатыры тыдні. «Гайдзі» — гісторыя пра дзяўчынку-сірату, што жыве з дзедам у швейцарскіх [[Альпы|Альпах]]; відарысы ў рамане апісаныя вельмі маляўніча. Муж Яганы і адзіны іх сын Бернард памерлі ў 1884 годзе. Пасля гэтага яна прысвяціла сябе дабрачыннасці і напісала больш за 50 апавяданняў. Пахаваная побач з сям’ёй на могілках Зыльфельд-А ў Цюрыху. == Ушанаванне памяці == У Швейцарыі пісьменніцу вельмі шануюць; яе партрэт выдадзены на марцы ў 1951 годзе і выбіты на памятнай манеце ў 20 [[Швейцарскі франк|франкаў]] у 2009. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/s#a2491 Праект] «[[Гутэнберг (праект)|Гутэнберг]]» * [https://librivox.org/author/1663?primary_key=1663&search_category=author&search_page=1&search_form=get_results Творы Яганы Шпіры на LibriVox] * [http://www.classicreader.com/author.php/aut.53/ Творы Яганы Шпіры на Classicreader] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313041616/http://www.classicreader.com/author.php/aut.53 |date=13 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Шпіры Ягана}} [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Раманісты]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Швейцарыі]] nnkom5akv7hvprjkkfjyynp7scbfdbr 0 647833 5173419 5143433 2026-07-30T23:01:56Z 5173419 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Імя=Юрый Юрчанка|Жанры=[[Рэп]]|Гады актыўнасці=[[2017 год у музыцы|2017]]—дагэтуль|Дата нараджэння={{Нарадзіўся|29|4|1989|1}}|Месца нараджэння=[[Мінск]], [[Беларусь]]|Краіна={{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]|Бацька=Уладзімір Юрчанка|Месца працы=[[Інтэрнэт-маркетынг|Сецівовы маркетынг]]|Псеўданімы=Піліп Беспамылковы, Дабл Ю|Сайт=https://vk.com/yur_yur|Імя_пры_нараджэнні=Юрый Уладзіміравіч Юрчанка}} '''Юрый Уладзіміравіч Юрчанка''' (нар. 29 красавіка 1989, [[Мінск]]) — беларускі спартовец, музыка, паэт, відэаблогер, папулязатар [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Выступаў за [[Зборная Беларусі па футболе U-19|юнацкую]] і [[Зборная Беларусі па футболе U-21|моладзевую зборную па футболе Беларусі.]] == Біяграфічны нарыс == Юрый Юрчанка нарадзіўся ў [[Мінск]]у 29 красавіка 1989 годзе. === Футбольная кар’ера === Футбольнае жыццё Юрыя Юрчанкі пачыналася даволі звычайна. Яго шасцігадовага прывёў на трэніроўку тата, і яму адразу спадабалася. Юрый Юрчанка жыў ва [[Уручча (жылы раён)|Уруччы]], на той момант на [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]] трэніравалася «[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]]». Гэта і была каманда, якая дала яму шлях у футбол у якасці [[Абаронца (футбол)|абаронцы]]. У 2007 годзе ў складзе каманды [[Павел Раднёнак|Паўла Раднёнка]] перамог на мемарыяле Гранаткіна. У найвышэйшай лізе дэбютаваў у [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]] пры [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрыю Пунтусе]] ў 2009 годзе. Аднак далейшага прагрэсу не паследавала. З 2010 года Юрый Юрчанка выступаў за першалігавыя «[[ФК Спадарожнік Рэчыца|Ведрыч-97]]» ды «[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]». Узімку 2012 года футбаліст пачаў лавіць сябе на думцы, што займацца футболам «дзеля таго, каб проста бегаць», — гэта не тое, чаго ён жадаў, з-за чаго вырашыў у 2013 годзе<ref>{{Артыкул|загаловак="Непрыемна чуць ад людзей "Белоруссия"|спасылка=http://belarus.kz/kultura/video/82.html|выданне=Беларускі партал у Казахстане|год=25 траўня 2018 года|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=17 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617105931/http://belarus.kz/kultura/video/82.html}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Футбаліст Юрчанка заснаваў праект у падтрымку беларускай мовы|спасылка=https://www.svaboda.org/a/25165599.html|мова=[[беларуская мова]]|выданне=[[Радыё Свабода]]}}</ref>, што варта скончыць, пра што, як паведамляў пазней, не шкадуе. У лютым 2014 года Юрый Юрчанка пераехаў у [[Масква|Маскву]]. Таксама ён адзначаў, што не кінуў футбол і гуляе ўжо як аматар.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html |title=Інтэрв’ю (2016) |access-date=16 чэрвеня 2020 |archive-date=1 мая 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501122838/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html |url-status=dead }}</ref> === Прасоўванне беларускай мовы === Юрый Юрчанка, як сам адзначаў, быў заўсёды зацікаўлены ў [[Беларуская мова|беларускай мове]], але не мог ім паўнавартасна займацца ёю з-за футболу. У сябра на вяселлі ён пазнаёміўся з вядоўцам Анатолем Дрыгіным, які быў вялікім аматарам беларускай мовы. Яны пазней пасябравалі і пачалі размаўляць між собку па-беларуску, што дало штуршок Юрыю Юрчанку да беларушчыны.<ref name=":0" /> ==== Крок Наперад ==== У 2013 годзе Юрый Юрчанка зладзіў конкурс відэаролікаў «Крок наперад» на сайце «krok-naperad.by», які стварыў самастойна праз канструктар сайтаў. Да конкурса ён запісаў відэаролік «А ты размаўляеш па-беларуску?», дзе ў ролі Дона Жуана распавядаў, што калі будзеш размаўляць па-беларуску, то дзяўчат будзе многа, пад канец прызываючы ўдзельнічаць у конкурсе. Гэтым конкурсам Юрый Юрчанка быў задаволены. Удзельнікі конкурсу былі, яны яму пісалі і тэлефанавалі, у выніку было створана 12 відэаролікаў.<ref name=":0" /> Па прыездзе ў [[Масква|Маскву]] Юрый Юрчанка пачаў эксперыментаваць з відэа. Ён стварыў серыю відэаролікаў «Што мова для цябе?» (2014), якія сканчаліся пытаннем з назвы серыі. Усяго было створана 3 ролікі ў межах серыі. ==== Краіна Мараў ==== Ідэі стварэння беларускай сацыяльнай сеткі былі ў Юрыя Юрчанкі ў галаве яшчэ ў час футбольнай кар’еры, але пастаянныя матчы ды зборы перашкаджалі рэалізаваць усё. 25 сакавіка 2015 года Юрый Юрчанка на свае сродкі стварае сацыяльную сетку «[[Краіна Мараў]]», каманды памагатых тады не было, хаця некаторыя прапаноўвалі свае паслугі. «Краіна Мараў» зробленая выключна на [[Беларуская мова|беларускай мове]], пра што сам Юрый Юрчанка тлумачыў, што такім чынам карыстальнікі змогуць палепшыць узровень уласных ведаў «[[Беларуская мова|нашай роднай мілагучнай мовы]]». Гэтая сацыяльная сетка мела платную рэгістрацыю, за якую трэба было заплаціць 10 [[Долар ЗША|даляраў]] (а паводле сайта «[[Будзьма беларусамі!]]», плата толькі за адкрыццё ўсіх магчымасцяў)<ref>{{Артыкул|загаловак=“Краіна Мараў” – новая сацсетка для мэтанакіраваных беларусаў|спасылка=https://budzma.by/news/kraina-maraw-novaya-sacsyetka-dlya-metanakiravanykh-byelarusaw.html|выданне=[[Будзьма беларусамі!]]|год=27 сакавіка 2015 года|мова=[[беларуская мова]]}}</ref>. Юрый Юрчанка гэтае тлумачыў:<blockquote>''Гэта своеасаблівы фільтр, які дазволіць пакінуць па-за “краінай” абыякавых людзей і аб’яднаць па-сапраўднаму вартых. Бясплатна нічога не працуе, а за такія грошы нават дзяўчыну ў кавярню не зводзіш. І мінімальная цана будзе добрым паказчыкам якасцяў людзей.''</blockquote>Аднак у інтэрв’ю для «[[Прессбол]]а» за 4 снежня 2015 года Юрый Юрчанка паведаміў, што спачатку быў платны ўваход (10 даляраў за месяц), што было, паводле ягоных словаў, на той момант ужо скасаванае. На той жа момант, паводле Ярыя Юрчанкі, колькасць зарэгістраваных карыстальнікаў у сацыяльнай сетцы «[[Краіна Мараў]]» была роўнай 148.<ref>{{Cite web |title=Інтэрв’ю (2015) |url=https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 |accessdate=16 чэрвеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617030723/https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 |archivedate=17 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref> У межах праекта «Краіны Мараў» на сваім аднайменным канале на «[[YouTube]]» Юрый Юрчанка выпусціў 4 выпускі «Тэлебачання Краіны Мараў» (2015—2016), знятыя на ягоныя сродкі, са здымкай яму таксама дапамагалі сяброўкі. Другі выпуск «Тэлебачання» быў прысвечаны [[Дзень Перамогі|Дню Перамогі]]. Агулам жа ў сацыяльнай сетцы зарэгістравалася каля 200 карыстальнікаў, з-за чаго сетка была закрытая ўжо ў 2016 годзе. === Блогерства === Напачатку 2016 года Юрый Юнчарка пачаў займацца [[трыятлон]]ам, а 6 ліпеня 2017 года стварыў асобны расейскмоўны канал «3 в 1», прысвечаны гэтаму віду спорту. 16 студзеня 2019 года на гэтым канале з’явіўся першы Юнчаркаў музычны кліп [[Руская мова|па-расейску]] пад псеўданімам Дабл Ю. === Музыка === 31 жніўня 2017 года Юрый Юрчанка дэбютаваў як музыка з кліпам «Мы любім бульбу» пад псеўданімам Піліп Беспамылковы. Пра саму песню аўтар казаў:<ref>{{Артыкул|загаловак=ПІЛІП БЕСПАМЫЛКОВЫ. ЯК СПАЗНАЦЬ ДЗЭН|выданне=[[Tuzin.fm]]|год=2017|спасылка=https://tuzinfm.by/videos/4063/my-lubim-bulbu.html|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=17 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617031113/https://tuzinfm.by/videos/4063/my-lubim-bulbu.html}}</ref>{{пачатак цытаты}}''Бульба — гэта наш наркотык. І мне закарцела перадаць нашае ёю захапленне па-новаму, зрабіць такі гламур з прыгожымі дзеўчынамі ды якаснай карцінкай, каб можна было ўбачыць, што бульба — гэта ня толькі вёска, трактар і гной. І што наогул вельмі карысна глядзець на звычайныя рэчы крыху з іншага боку''{{oq|be-tarask|Бульба — гэта наш наркотык. І мне закарцела перадаць нашае ёю захапленьне па-новаму, зрабіць такі глямур з прыгожымі дзеўчынамі ды якаснай карцінкай, — тлумачыць аўтар. — Каб можна было ўбачыць, што бульба — гэта ня толькі вёска, трактар і гной. І што наогул вельмі карысна глядзець на звычайныя рэчы крыху зь іншага боку.}}{{канец цытаты}}4 красавіка 2018 года выйшла песня «[[Беларуская мова|Мова]]», якую музыка называе «прызнаннем у любові да мовы» і «чарговым заклікам не забываць пра мову, атрымліваць кайф ад яе гучання і вымаўлення, распаўсюджваць мову паўсюль». Кліп таксама не абмінулі [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]].<ref>{{Артыкул|загаловак=«Мовы так мала, быццам на яе існуе забарона», — асілак пяе пра беларускую мову. ВІДЭА|год=4 красавіка 2018 года|спасылка=https://www.svaboda.org/a/pilip-biespmylkovy-mova/29144865.html|выданне=[[Радыё Свабода]]|мова=[[беларуская мова]]}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=ПІЛІП БЕСПАМЫЛКОВЫ. МОВА ЯК НАРКОТЫК|год=3 чэрвеня 2018 года|спасылка=https://tuzinfm.by/videos/4177/mova.html|выданне=[[Tuzin.fm]]|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=17 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617020742/https://tuzinfm.by/videos/4177/mova.html}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Былы гулец юніёрскай футбольнай зборнай Беларусi выпусціў кліп пра родную мову.|год=4 красавіка 2018 года|спасылка=https://tip.by/mova-gjeta-svaboda/|выданне=TIP.by|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=17 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617105936/https://tip.by/mova-gjeta-svaboda/}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=«Мова – ты мой наркотык». Былы гулец юніёрскай зборнай працягвае спяваць пра беларускае|год=4 красавіка 2018 года|спасылка=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/editors/1644129.html|выданне=[[Tribuna.com]]|мова=[[беларуская мова]]|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918121815/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/editors/1644129.html}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Былы спартсмен зняў кранальны кліп пра мову|спасылка=https://34mag.net/piarshak/news/pilip-bespamylkovy-mova/p/42|год=4 красавіка 2018 года|выданне=[[Пяршак]]|мова=[[беларуская мова]]}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=«Беларускую мову я чуў толькі на літаратуры, і гэта паказчык усёй нашай культуры». Былы футбаліст і Ironman зняў кранальны кліп пра мову|спасылка=https://people.onliner.by/2018/04/04/bespamylkovy|год=4 красавіка 2018 года|выданне=[[Onliner.by]]|мова=[[беларуская мова]]}}</ref> 29 красавіка 2019 года быў выпушчаны правакацыйны кліп «Дз, дж, г, ч», які закранае тэматыку [[БДСМ]]. У беларускім грамадстве гэтае выклікала неадназначную рэакцыю, хаця сам аўтар сказаў, што да гэтага трэба адносіцца з гумарам.<ref>{{Артыкул|загаловак=«Паляцеў убок станік, я выдатны настаўнік!» Піліп Беспамылковы вяртаецца з правакацыйным БДСМ-кліпам|год=29 красавіка 2019 года|спасылка=https://people.onliner.by/2019/04/29/bespamylkovy-2|аўтар=Александр Чернухо|выданне=[[Onliner.by]]}}</ref> Шмат хто раскрытаваў кліп за празмерную і безгустоўную пахабнасць. Старшыня [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] [[Алег Трусаў]] паведаміў наконт кліпа:<ref>{{Артыкул|загаловак=«Паляцеў убок станік»: настаўнік беларускай мовы з плёткаю прыйшоў да вучаніцы|год=29 красавіка 2019 года|спасылка=https://belsat.eu/news/palyatseu-ubok-stanik-nastaunik-belaruskaj-movy-z-plyotkayu-pryjshou-da-vuchanitsy/|выданне=[[БелСат]]}}</ref><blockquote>''Жах! Ад такіх кліпаў мовы болей не стане.''</blockquote>17 сакавіка 2020 года Піліп Беспамылковы прадставіў кліп «Як бацька» у эфіры «[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]». Аўтар адмаўляе звязанасць песні з падітыкаю, тлумачачы гэта тым, што «кожны чуе тое, што хоча».<ref>[https://euroradio.fm/dzyorzki-spartsmen-yuryy-yurchanka-prezentue-klip-na-pesnyu-yak-backa Інтэрв’ю (2020)]</ref> == Адукацыя == Юрый Юрчанка вучыўся ў [[мінск]]ай школе № 191 (1996—2007).<ref>[https://vk.com/yur_yur Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы [[VK]]</ref> У 2013 годзе ён скончыў [[БДЭУ|Беларускі дзяржаўны эканамічны ўнівэрсытэт]] паводле адмысловасці міжнародныя інвестыцыі.<ref name=":0" /> == Вобразы == === Піліп Беспамылковы === Пра вобраз Піліпа Юрый Юрчанкаў распавядаў:<ref name=":0" />{{пачатак цытаты}}''Піліп – паэт. Ён ні да чаго ніколі не заклікае, а проста гаворыць на цікавыя яму тэмы. Ён можа быць розным: вясёлым, філасофсктм, сатырычным. У яго, увогуле-та, добрыя вершы. Мне вельмі падабаецца пра ветэранаў, напрыклад :). Як і ўсе іншыя, зрэшты. Пачытаць іх, праўда, асабліва няма дзе. Пакуль піша ў стол, але на відеа некаторыя творы ёсць.''{{oq|ru|Піліп – поэт. Он ни к чему никогда не призывает, а просто говорит на интересные ему темы. Он может быть разным: веселым, философским, сатиричным. У него, вообще-то, хорошие стихотворения. Мне очень нравится про ветеранов, к примеру :). Как и все другие, впрочем. Почитать их, правда, особо негде. Пока пишет в стол, но на видео некоторые произведения есть.}}{{канец цытаты}} === Васіль Файны === Пра вобраз Васіля Юрый Юрчанкаў распавядаў:<ref name=":0" />{{пачатак цытаты}}''Васіль – настаўнік беларускай мовы. Ён імкнецца, каб усе размаўлялі па-беларуску. Выдае адукацыйныя ролікі, у якіх распавядае, як правільна называеццп тая ці іншая рэч. Ёсць крутое відеа пра жаночае адзенне. А ёсць, дзе ён катуе чалавека. Вырывае зубы, суе іголкі пад пазногці, прапануе грошы – патрабуе, каб той гаманіў па-беларуску. У рэшче рэшт, чалавеку падаюць [[дранік]]і. Ён згаджаецца, але есцікі без зубоў ужо не можа.''{{oq|ru|Васіль – учитель белорусского языка. Он стремится, чтобы все разговаривали на мове. Выдает образовательные ролики, в которых рассказывает, как правильно называется та или иная вещь. Есть крутое видео про женскую одежду. А есть, где он пытает человека. Вырывает зубы, засовывает иголки под ногти, предлагает деньги – требует, чтобы тот говорил по-белорусски. В конце концов, человеку подают драники. Он соглашается, но кушать без зубов уже не может.}}{{канец цытаты}} == Футбольныя клубы == * [[Зборная Беларусі па футболе U-21]] * [[Зборная Беларусі па футболе U-19]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда]] ([[Жодзіна]]) * [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]] ([[Мінск]]) * [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]] ([[Мінск]]) * [[ФК Спадарожнік Рэчыца|Ведрыч-97]] ([[Рэчыца]]) * [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] ([[Смаргонь]]) == Творчасць == === Піліп Беспамылковы === ==== Самотнікі ==== * Мы любім бульбу (2017) * Спалі тлушч (2017) * [[Беларуская мова|Мова]] (2018) * [[Беларусь]] (2018) * Вёска (2018) * [[Дзед Мароз]] існуе (2018) * Дз, дж, г, ч (2019) * Ляці (2019) * [[Саюзная Дзяржава|Інтэграцыя]] (2019) * Як Бацька (2020) ==== Кліпы ==== * Мы любім бульбу (2017) * Спалі тлушч (2017) * [[Беларуская мова|Мова]] (2018) * [[Беларусь]] (2018) * Вёска (2018) * [[Дзед Мароз]] існуе (2018) * Дз, дж, г, ч (2019) * Ляці (2019) * [[Саюзная Дзяржава|Інтэграцыя]] (2019) * Як Бацька (2020) === Дабл Ю === ==== Самотнікі ==== * Выбиваем ковры (2019) * Вставай и беги! (2019) ==== Кліпы ==== * Выбиваем ковры (2019) * Вставай и беги! (2019) == Цікавінкі == * Калі Юрый Юрчанка толькі пачынаў размаўляць па-беларуску, ён наведваў курсы «[[Мова нанова|Мова Нанова]]». == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://tuzinfm.by/performer/300/pilip-biespamylkovy.html Юрый Юрчанка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200714102434/https://tuzinfm.by/performer/300/pilip-biespamylkovy.html |date=14 ліпеня 2020 }} на «[[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]» * [https://www.youtube.com/user/krainamaray/videos Канал] на «[[YouTube]]» * [https://www.youtube.com/channel/UCAEKgf3Ge4wMxYq9sziyBJg Канал] на «[[YouTube]]», прысвечаны спорту * [https://www.talaka.org/projects/402/about Праект «Крок наперад»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200618080045/https://www.talaka.org/projects/402/about |date=18 чэрвеня 2020 }} на «[[Талака|Талацэ]]» === У сацыяльных сетках === * [https://vk.com/yur_yur Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы [[VK]] * [https://www.instagram.com/y_yurchanka/ Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы «[[Instagram]]» * [https://twitter.com/y_yurchanka Старонка] Юрыя Юрчанкі ў сацыяльнай сетцы «[[Twitter]]» === Інтэрв’ю === * [https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 Інтэрв’ю (2015)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200617030723/https://www.pressball.by/pbonline/football/80899 |date=17 чэрвеня 2020 }} * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html Інтэрв’ю (2016)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160501122838/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/navulicymajoj/936688.html |date=1 мая 2016 }} * [https://euroradio.fm/dzyorzki-spartsmen-yuryy-yurchanka-prezentue-klip-na-pesnyu-yak-backa Інтэрв’ю (2020)] {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Юрчанка, Юрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэперы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэперы Расіі]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Блогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] hrkl8poececdzq3pzhyr7htdr0jzamc 0 649974 5173307 3663598 2026-07-30T15:24:20Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ордэн Жалезнага рыцара]] 5173307 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ордэн Жалезнага рыцара]] r571daalldh5lhl71kwy5vhg5s5gc22 0 650348 5173739 5152962 2026-07-31T11:06:14Z Magnefl 34101 Галерэя 5173739 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = Ancistrocerus | rang = Від | latin = Ancistrocerus parietum | author = | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ancistrocerus parietum | commons = Ancistrocerus parietum | iucn = | eol = }} '''Ancistrocerus parietum''' — від адзіночных вос з сямейства {{Bt-bellat|Сапраўдныя восы|Vespidae}}. == Распаўсюджанне == Галарктыка. Сустракаюцца ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Еўропа|Еўропе]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Паўночная Азія|Паўночнай Азіі]]. Завезены са Старога Свету ў Амерыку ў 1916 годзе<ref name="ualberta">Buck, Matthias; Marshall, Stephen A.; Cheung, David K.B. (2008). [http://www.biology.ualberta.ca/bsc/ejournal/bmc_05/09a_parietum.html Identification Atlas of the Vespidae (Hymenoptera, Aculeata) of the northeastern Nearctic region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807163112/http://www.biology.ualberta.ca/bsc/ejournal/bmc_05/09a_parietum.html |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}{{v|23|07|2011}}</ref>. == Апісанне == Даўжыня пярэдняга крыла самак 7,5—10,0 мм, а ў самцоў — 6,5—8,0 мм. Афарбоўка цела ў асноўным чорныя з жоўтымі меткамі. Гнёзды будуюць на камянях, галінах дрэў і глебе. Для кармлення сваіх лічынак здабываюць у якасці правізіі вусеняў матылькоў з сямейства {{bt-bellat|ліставёрткі|Tortricidae}}, а ў Еўропе таксама і лічынак жукоў-лістаедаў роду {{bt-bellat||Melasoma}}<ref name="ualberta"/>. == Галерэя == <gallery> Ancistrocerus parietum.jpg|Каляровыя меткі ''Ancistrocerus parietum'' на спіне Ancistrocerus parietum-s.jpg|Сцёгны ''Ancistrocerus parietum'' амаль цалкам чорныя Ancistrocerus parietum-ff.jpg|Моравыя меткі самкі ''Ancistrocerus parietum'' Ancistrocerus parietum-v.jpg|V-падобная выемка ў папярочным грэбні першай задняй канечнасці ''Ancistrocerus parietum'' з'яўляецца важнай характарыстыкай </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * MacLachlan, W. B. 1980. A key to and notes on the Eumenes of America north of Mexico (Hymenoptera: Eumenidae). Journal of the Kansas Entomological Society, 53: 617—621. * Richards, O. W. 1978. The social wasps of the Americas без эраса the Vespinae. British Museum (Natural History), London. vii + 580 pp., 4 plates. == Спасылкі == * [http://www.eol.org/pages/1032872 Encyclopedia of Life] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Азіі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўропы]] [[Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя восы]] 6lg8h0zf0od3qxsvnbwrejne06nwob4 0 659316 5173496 5170678 2026-07-31T06:05:19Z ~2026-40856-89 171449 /* Дзяржава */ 5173496 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Трэцяя дынастыя Ура |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Ur III.svg |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[2112 да н.э.|2112]] да н. э. |ліквідавана = [[2004 да н.э.|2004]] да н. э. |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = |гарады = |мовы = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = лугаль |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Трэцяя дынастыя Ура''', '''Ур III''', '''шумера-акадскае царства''' — буйная старажытная [[дзяржава]] ў [[Месапатамія|Месапатаміі]] ў канцы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. == Дынастыі Ура == Хаця горад [[Ур]] ужо ў [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]] тысячагоддзі да н. э. з’яўляўся дастаткова буйным паселішчам сярод іншых [[Шумеры|шумерскіх]] гарадоў, асабістая [[манарх]]ічная дынастыя тут узнікла толькі каля [[2600 да н.э.|2600]] г. да н. э. Першым вядомым валадаром, які меў тытул ''лугаль'', быў Мескаламдуг<ref>Treasures from the Royal Tombs of Ur, 1998. P. 25</ref>. Яго імя не ўваходзіла ў спіс валадароў Шумера, аднак было знойдзена на [[Артэфакт (археалогія)|археалагічных артэфактах]] і надпісах на магільнях Ура. Яго нашчадак Мешанепада, што першым увайшоў у спіс лугаляў і кіраваў 80 гадоў, быў названы валадаром таксама [[Кіш (Шумер)|Кіша]] і пераможцам [[Урук]]а<ref>[https://www.academia.edu/4387825/Three_Kings_of_the_Orient_in_Archaic_Ur Petr Charvat, Three Kings of the Orient in Archaic Ur]</ref>. Апошні прадстаўнік першай дынастыі Балулу кіраваў 36 гадоў і быў пераможаны [[элам]]ітамі. З прадстаўнікоў другой дынастыі Ура (сярэдзіна [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э.) вядомы лугалі Нані і Мешкіангнана. Апошні быў пераможаны валадаром [[Адаб]]а, які на некаторы час ператварыўся ў палітычны цэнтр паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]<ref>[https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/history-ur.htm Ur]</ref>. Трэцяя дынастыя Ура была заснавана пры невядомых абставінах у перыяд пасля заняпаду [[Акад]]скай імперыі. Некаторы час Шумер знаходзіўся пад кіраваннем дзяржавы [[гутыі|гутыяў]]<ref>[https://iranicaonline.org/articles/gutians GUTIANS]</ref>, але яна разглядалася як вельмі цяжкая і суправаджалася крызісам гаспадаркі. Відавочна, Ур, Урук і [[Лагаш]], абароненыя забалочанымі землямі, пацярпелі ад нападаў гутыяў найменей за астатнія шумерскія гарады. Каля [[2109 да н.э.|2109]] г. да н. э. [[Утухегаль]] з Урука перамог апошняга валадара гутыяў і вызваліў Шумер ад іх улады. Утухегаль кіраваў 7,5 гадоў (з [[2112 да н.э.|2112]] да н. э.). Пасля яго смерці ўлада перайшла да ''шагану'' (ваеннага адміністратара) [[Ур-Наму]] з Ура. Менавіта ён разглядаецца як заснавальнік трэцяй дынастыі<ref>[https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ur-nammu Ur-Nammu]</ref>. У спісе лугаляў кажацца, што Урук пры гэтым быў зрынуты, але ў іншых крыніцах апавядаецца толькі пра перамогі Ур-Наму над гутыямі і Лагашам. Важнай для існавання моцнай дзяржавы аказалася заканадаўчая дзейнасць Ур-Наму. Ён вядомы як стваральнік аднаго з першых вядомых кодэксаў [[Закон (права)|законаў]]. Перыяд кіравання трэцяй дынастыі Ура адзначыў часавае адраджэнне ўплыву шумерскай [[культура|культуры]] ў Месапатаміі і папярэднічаў узвышэнню [[Вавілон]]а. == Гісторыя == [[Выява:King Ur-Nammu.jpg|thumb|Выява Ур-Наму на цыліндрычнай [[Пячатка|пячатке]]]] Ужо [[Ур-Наму]], заснавальнік трэцяй дынастыі [[Ур]]а, кантраляваў землі не толькі ў [[Шумер]]ы, але і ў суседніх рэгіёнах. Ён меў афіцыйныя тытулы валадара Ура, валадара Шумера і валадара [[Акад]]а. На самой справе, на поўначы яго ўлада распаўсюджвалася на частку тэрыторыі сучаснай [[Сірыя|Сірыі]], а на ўсходзе — уздоўж рэчышча [[Дыяла|Дыялы]]<ref>Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne / Francis Joannès (dir.). — Paris: Robert Laffont, 2001. P. 885 - 887</ref>. Ур-Наму вёў надзвычай актыўную дзейнасць ва ўзнаўленні і будаўніцтве новых [[храм]]аў, [[Канал (гідраграфія)|каналаў]], [[Абарончае збудаванне|абарончых збудаванняў]], пра што апавядаюць запісы самога валадара і яго пераемнікаў. Ён пачаў будаўніцтва знакамітага [[Зікурат ва Уры|урскага зікурата]]. Кодэкс законаў Ур-Наму ўселяк падкрэсліваў справядлівасць лугаля. Аднак да самага канца яго кіравання знешняе становішча створанай ім дзяржавы заставалася няўстойлівым. Заснавальнік трэцяй дынастыі загінуў на 18 год свайго кіравання ў бітве, відавочна з [[гутыі|гутыямі]]. [[Выява:Foundation nail-Sb 2879-P5280608-gradient.jpg|thumb|Статуэтка Шульгі з [[Сузы|Суз]]]] Наступным лугалем Ура, Шумера і Акада стаў [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] ([[2094 да н.э.|2094]] — [[2046 да н.э.|2046]] гг. да н. э.), сын Ур-Наму і дачкі [[Утухегаль|Утухегаля]]<ref name="ancient.eu">[https://www.ancient.eu/Shulgi_of_Ur/ Shulgi of Ur - Ancient History Encyclopedia]</ref>. Пра першыя гады яго валадарства амаль нічога не вядома, акрамя яго дзейнасці па ўмацаванню культаў багоў і іх храмаў у [[Ніпур]]ы і Уры. Аднак на 19 год свайго кіравання ён рэфармаваў войска, пасля чаго пачаў заваёўніцкую палітыку на поўначы Месапатаміі, дзе захапіў [[Ашур (горад)|Ашур]] і умацаваў мяжу з [[Субарту]], а таксама на ўсходзе ад Шумера, дзе скарыў [[Элам]]. [[Сузы]] былі акупаваны шумерамі. Шульгі ад свайго імя клапаціўся пра мясцовыя храмы. Астатнія эламскія землі апынуліся пад уладай мясцовых дробных князёў, якія прынялі тытулы ''энсі'' — намеснікаў лугаля. Заключаліся [[шлюб]]ныя дамовы з больш далёкімі дзяржавамі [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]. Каб спыніць напады [[амарэі|амарэяў]] на поўнач ад Акада паміж [[Тыгр (рака)|Тыграм]] і [[Еўфрат]]ам быў пабудаваны доўгі [[абарончая сцяна|мур]] (каля 250 км). Для нармальнага функцыянавання адзінай дзяржавы Шульгі пашырыў сетку [[дарога|дарог]]. Уздоўж іх былі адчынены дзяржаўныя заезныя двары для вандроўникаў. Адбылася стандартызацыя мер і [[вага|вагі]]<ref>[https://www.ancient-origins.net/history-famous-people/king-shulgi-0011602 The Mighty Deeds of King Shulgi of Ur, Master of Mesopotamian Monarchs]</ref>. Для падрыхтоўкі штата чыноўнікаў-пісцоў з’явіліся спецыяльныя школы ''эдуба''. У канцы жыцця або ўжо пасля смерці Шульгі быў абагаўлёны<ref name="ancient.eu"/>. Яму будаваліся храмы, яго імя было замацавана ў месапатамскай [[міфалогія|міфалогіі]]. Наступныя прадстаўнікі трэцяй дынастыі [[Амар-Суэн]] ([[2046 да н.э.|2046]] — [[2037 да н.э.|2037]] гг. да н. э.), [[Шу-Суэн]] ([[2037 да н.э.|2037]] — [[2028 да н.э.|2028]] гг. да н. э.) і [[Ібі-Суэн]] ([[2028 да н.э.|2028]] — [[2004 да н.э.|2004]] гг. да н. э.) імкнуліся працягваць палітыку сваіх папярэднікаў. Аднак яна ўжо не была паспяховай. Пацяпленне [[клімат]]у ў канцы [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э.<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/30667315/Climate_Change_the_Mardu_Wall_and_the_Fall_of_Ur_in_Fortune_and_Misfortune_in_the_Ancient_Near_East_http_www_eisenbrauns_com_item_RAI60 |title=Minna Silver (former Lönnqvist) MARDIN, Climate Change, the Mardu Wall, and the Fall of Ur |access-date=27 кастрычніка 2020 |archive-date=1 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101145441/https://www.academia.edu/30667315/Climate_Change_the_Mardu_Wall_and_the_Fall_of_Ur_in_Fortune_and_Misfortune_in_the_Ancient_Near_East_http_www_eisenbrauns_com_item_RAI60 |url-status=dead }}</ref> выклікала [[засуха|засуху]] і падзенне ўзроўню [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], ад чаго Тыгр і Еўфрат змянілі рэчышчы. Гэтыя змены мелі кастрафічныя наступствы. У Шумеры пачаліся неўраджаі і [[голад]]. З усходу ўсё болей адчуваўся ціск качавых амарэяў, і Шу-Суэн быў вымушаны пабудаваць новы доўгі мур. Але амарэі перапраўляліся праз Тыгр, рухаліся ўздоўж яго ўсходняга берага і зноў перапраўляліся ўжо з усходу на поўдні, каб рабіць напады на паселішчы земляробаў. На 5 год кіравання Ібі-Суэна яны прараваліся праз мур і паралізавалі дастаўку [[збожжавыя культуры|збожжа]] ў Ур<ref>{{Cite web |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/100414/1/42-45.pdf |title=Мохаммед К. Рокан, Падение города Ур и конец шумерского периода в Месопотамии в 2004 г. до н. э. |access-date=1 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727102953/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/100414/1/42-45.pdf |archivedate=27 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. На ўсходзе адбывалася актывізацыя раней заваяваных эламітаў. У выніку лугалі былі вымушаны траціць значныя рэсурсы на несупынныя войны. Тым часам, у Шумеры і Акадзе пачаліся паўстанні і адпадзенне пэўных частак дзяржавы. Асабліва неспрыяльная сітуацыя склалася ў [[2022 да н.э.|2022]] — [[2018 да н.э.|2018]] гг. да н. э., калі падчас голаду, нападаў амарэяў і вайны ў Эламе Ібі-Суэну перасталі падпарадкоўвацца [[Эшнуна]], [[Лагаш]], [[Ларса]], [[Ума]] і [[Ісін (Шумер)|Ісін]]. Нягледзячы на гэта, лугаль здолеў умацаваць муры Ура і Ніпура і адтэрмінаваць заняпад дзяржавы. У 2004 г. да н. э. валадар Элама з дынастыі Шымашкі стварыў моцную ваенную кааліцыю, узяў у аблогу Ур і захапіў яго. У шумерскай «Жалобнай песне аб Шумеры і Уры»<ref>[https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section2/tr223.htm The lament for Sumer and Urim: translation]</ref> паведамляецца, што большасць гараджан не здолелі пакінуць горад і выратавацца ад ворагаў. Эламіты разрабавалі яго, вывезлі статую бога [[Сін (міфалогія)|Сіна]], што лічыўся заступнікам Ура, і ўзялі ў палон лугаля. Яго далейшы лёс невядомы. На некаторы час гегемонія ў Шумеры перайшла да Ісіна, чый уладар вярнуў статую Сіна з Элама і, відавочна, далучыў Ур да сваіх валоданняў, а потым да валадароў Ларсы. У [[18 стагоддзе да н.э.|XVIII]] ст. да н. э. галоўным палітычным цэнтрам Месапатаміі стаў [[Вавілон]]. == Дзяржава == [[Выява:Ur Nammu code Istanbul.jpg|thumb|Таблетка з кодэксам Ур-Наму. Археалагічны музей у [[Стамбул]]е]] [[Шумер]] і [[Акад]] эпохі трэцяй дынастыі [[Ур]]а з’яўляўся спадчыннай [[манархія]]й на чале адзінага валадара з [[шумеры|шумерскім]] традыцыйным тытулам ''луга́ль''. Заснавальнік трэцяй дынастыі [[Ур-Наму]] называў сябе першапачаткова лугалям Ура, пасля смерці [[Утухегаль|Утухегаля]] — лугалям Ура, Шумера і Акада. [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] і яго пераемнікі дадалі да тытула фармулёўку «валадар чатырох бакоў свету», як гэта калісьці рабілі манархі Акада, акрамя таго яны абагаўляліся пры жыцці<ref>[https://www.hyperhistory.com/online_n2/civil_n2/histscript0_n2/bb.html Shulgi Ruler of Ur]</ref>. Фармальна пры валадары мелася толькі адна валадарка — жонка або маці лугаля. У рэчаіснасці, у валадара было шмат наложніц рознага рангу. Адзін з іх ''лукур'' прыраўноўваў такіх жанчын да [[жрэцтва|жрыц]]<ref>[https://cafe-ayo.ru/en/bedroom/istoriya-bogi-shumer-shumerskie-bogi-bogi-i-bogini-shumer-komu.html History of the Sumerian gods. Sumerian Gods, Gods and Goddesses Sumerian]</ref>. Дзеці лугаля таксама мелі пэўны ранг, так што спадчыннік трона быў вядомы да яго смерці. Частка дзяцей магла заняць пасады жрацоў найбольш важных [[храм]]аў. Напрыклад, старэйшая дачка лугаля па звычаю, заведзенаму яшчэ ў Акадскай імперыі, станавілася жрыцай у урскім храме [[Сін (міфалогія)|Сіна]]. Астатнія займалі розныя дзяржаўныя пасады. Шульгі і яго нашчадкі імкнуліся заручыцца [[шлюб]]нымі дамовамі з кіраўнікамі найбольш важных правінцый і суседніх краін. Шумер і Акад складалі аснову дзяржавы. Яны былі падзелены на 20 правінцый з адміністрацыйнымі цэнтрамі ў старажытных [[горад|гарадах]]. У іх кіравалі мясцовыя цывільныя адміністрацыі на чале спадчынных валадароў ''энсі''. Дзякуючы шлюбам з сям'ёй лугаля энсі звычайна былі яго сваякамі. Найбольш важнымі гарадамі былі Ур, [[Урук]] і [[Ніпур]]. Ур з’яўляўся [[сталіца]]й. Ніпур — [[рэлігія|рэлігійным]] і [[суд]]овым цэнтрам, дзе лугаль у пачатку свайго кіравання шукаў прызнанне ў храме [[Энліль|Энліля]]<ref>[http://factsanddetails.com/world/cat56/sub402/entry-6036.html NIPPUR: THE RELIGIOUS CENTER OF MESOPOTAMIA]</ref>. Асаблівы статус Урука тлумачыцца тым, што трэцяя дынастыя вызначала свой пачатак як ад Ур-Наму, так і ад Утухегаля. Кожная правінцыя выплочвала цэнтральным уладам натуральны [[падатак]] ''бала''. Памежныя правінцыі ўзначальвалі прызначаныя лугалям ваенныя намеснікі ''шагін''. Для кантролю мясцовых адміністрацый быў створаны штат вандроўных чыноўнікаў ''сукал'', якія выступалі ў якасці рэвізораў або пасланцаў цэнтра. Пасада ''сукалма'', старшыні такіх чыноўнікаў, была адной з самых важных. Пры Шу-Суэне сукалма Арад-Нана<ref>[http://sumerianshakespeare.com/34101/68901.html Scribal social ranking in Sumerian society]</ref> выконваў функцыі [[Прэм’ер-міністр|прэм'ер-міністра]], меў тытул энсі [[Лагаш]]а і з’яўляўся другім чалавекам у дзяржаве. К канцу існавання дзяржавы трэцяй дынастыі цэнтральны апарат моцна разросся, але не здолеў цалкам замяніць мясцовыя кіраўнічыя органы. Прычына пашырэння цэнтральнага апарата толькі часткова тлумачыцца імкненнем лугаля кантраляваць унутраны лад. Дзяржаўныя пасады ў Уры перадаваліся па спадчыне<ref>[https://www.academia.edu/4714486/Was_the_Ur_III_state_bureaucratic_Patrimonialism_and_Bureaucracy_in_the_Ur_III_period STEVEN J. GARFINKLE, WAS THE UR III STATE BUREAUCRATIC? PATRIMONIALISM AND BUREAUCRACY IN THE UR III PERIOD]</ref>, таму рост сем'яў адміністратараў і чыноўнікаў прыводзіў да ўсё новых прызначэнняў. Ужо пры Ур-Наму адбылася першасная кадыфікацыя дзяржаўнага [[заканадаўства]]<ref>[https://www.ancient-origins.net/artifacts-ancient-writings/code-ur-nammu-when-ancient-sumerians-laid-down-law-everyone-obeyed-009333 The Code of Ur-Nammu: When Ancient Sumerians Laid Down the Law, Everyone Obeyed]</ref>. Збор законаў заснавальніка трэцяй дынастыі дайшоў да нашага часу ў няпоўным выглядзе дзякуючы больш познім перапісчыкам. У прадмове да яго казалася, што Ур-Наму прымае законы для ўсталявання міру і справядлівасці. Галоўным суддзёй з’яўляўся сам лугаль. Судовымі справамі таксама займаліся энсі і шагін. Але меліся і прафесійныя суддзі ''ды-куд'' або часовыя суддзі ''машкім''. Некаторыя злачынствы, напрыклад забойства, кодэкс Ур-Наму караў смерцю, але ў большасці выпадкаў прадпісваліся штрафы і кампенсаванні. Аснову [[армія|арміі]] трэцяй дынастыі Ура складала [[пяхота]], ўзброеная [[дзіда]]мі. У шумераў практыкавалася стандартызацыя ўзбраення<ref>[https://sites.google.com/site/histoiredelaguerre/home/la-guerre-a-l-age-du-bronze/les-sumeriens Les Sumériens ont constitué la plus ancienne civilisation de l'histoire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101150247/https://sites.google.com/site/histoiredelaguerre/home/la-guerre-a-l-age-du-bronze/les-sumeriens |date=1 лістапада 2020 }}</ref>. Армія камплектавалася пераважна з жыхароў цэнтральных правінцый. Служба лічылася іх абавязкам. У некаторых выпадках да дзяржаўнай арміі далучаліся прыватныя ваенныя атрады. Для аховы гарадоў і памежжа будаваліся шматлікія ваенныя ўмацаванні. Іх аховай займаліся сталыя гарнізоны наёмнікаў, часам [[амарэі|амарэяў]] і [[хурыты|хурытаў]], якія атрымоўвалі за службу харчовую выплату. == Эканоміка == [[Выява:Balance sheet Mesopotamia Louvre AO6036.jpg|thumb|Таблетка са штогадовай гаспадарчай справаздачай часоў Амар-Суэна. Захоўваецца ў [[Луўр]]ы]] Асновай [[эканоміка|эканомікі]] дзяржавы трэцяй дынастыі [[Ур]]а, як і іншых старажытных дзяржаў, з’яўлялася [[сельская гаспадарка]]. Прычым, з-за асаблівасцей [[экалогія|экалогіі]] і [[геаграфія|геаграфіі]] рэгіёна, найважнейшым было [[земляробства]]. У цэнтральных правінцыях [[жывёлагадоўля]] адыгрывала толькі дадатковы характар. Адгонная жывёлагадоўля развівалася пераважна на ўскраінах, у мясцовасцях, дзе пераважалі [[стэп]], [[паўпустыня|паўпустыні]] і [[балота|балоты]]. Там існаваў спецыяльны [[падатак]] свойскай жывёлай, які выплочваўся як падатак на зброю для ваенных <ref name="Ur III: Continuity and Erasure">[https://cnx.org/contents/MPG7vGNB@3/Ur-III-Continuity-and-Erasure Ur III: Continuity and Erasure]</ref>. Галоўным прадуктам земляробства быў [[ячмень]], што мог даваць паўнавартыя ўраджаі нават на часткова засоленых з-за памылак у [[ірыгацыя|ірыгацыі]] землях. Яшчэ да ўсталявання трэцяй дынастыі ўлады шумерскіх гарадоў імкнуліся ўрэгуляваць кошты. З-за адсутнасці [[Манета|манет]], мерай разлікаў былі зліткі [[срэбра]] і іншых [[метал]]аў. Нават такой простай металічнай [[валюта|валюты]] не хапала, і кошты вызначаліся ў аб'ёмах ячменя. У гады кіравання [[Ур-Наму]] вытворчасць [[Збожжавыя культуры|збожжа]] ўзрасла, што прывяло да сапраўднай «[[інфляцыя|інфляцыі]]» і рэзкаму ўздыму коштаў на [[мяса]], якое выкарыстоўвалася для ахвярапрынашэнняў у [[храм]]ах<ref>Cripps Eric L., The Structure of Prices in the Ur III Economy: Cults and Prices at the Collapse of the Ur III State // Journal of Cuneiform Studies. Vol. 71, 2019. P. 53 – 76</ref>. У далейшым дзяржава рэгулявала эканоміку праз вытворчасць у буйных гаспадарках. Пры гэтым, заўважна надзвычайная [[Бюракратыя|бюракратызацыя]], выяўленая даследчыкамі ў шматлікіх справаздачах, што дайшлі да нашага часу. Гаспадарчыя ўстановы дзяржавы трэцяй дынастыі можна ўмоўна падзяліць на [[палац]]авыя, храмавыя і прыватныя. Першыя і другія займалі вялікія абшары і, відавочна, былі асноўнымі вытворцамі сельскагаспадарчай прадукцыі. Пры іх таксама меліся [[рамяство|рамесныя]] майстэрні, склады і пункты размеркавання. У іх вёўся падрабязны ўлік таго, што вытваралася, захоўвалася ці адпраўлялася ў іншыя месцы. Храмы валодалі буйнымі маёнткамі, аднак самі храмы кантраляваліся дзяржавай, таму іх маёнткі выконвалі дзяржаўныя функцыі<ref>[https://cdli.ucla.edu/staff/englund/publications/englund2012a.pdf ROBERT K. ENGLUND UCLA, EQUIVALENCY VALUES AND THE COMMAND ECONOMY OF THE UR III PERIOD IN MESOPOTAMIA]</ref>. Персанал, які працаваў у маёнтках, меў дастаткова складаную [[Іерархія|іерархію]]. На чале стаялі адміністратары ''га́нігена''. На ніжэйшай прыступцы — простыя рабочыя ''гуру'' (мужчыны) і ''гемэ'' (жанчыны). Яны аб’ядноўваліся ў атрады, падобныя ваенным, нават званні тых, хто іх узначальваў, нагадвалі ваенныя. Звычайна, рабочыя выконвалі пэўныя абавязкі, але ў залежнасці ад сітуацыі маглі быць накіраваны на іншую працу. За гэта яны атрымоўвалі паёк у выглядзе збожжа і [[Воўна|воўны]], часам — [[алей|алею]], [[масла]], [[фінікі|фінікаў]], [[піва]] і г. д. Работнікі і іншыя сяляне маглі арандаваць частку зямлі, за што аддавалі ўладальніку траціну ўраджаю. У [[горад|гарадах]] таксама меліся буйныя храмавыя і палацавыя прадпрыемствы. Так, у Уры дзяржаўны палац кантраляваў вытворчасць [[тканіны|тканін]]. Дзяржава абмяжоўвала рух рамеснікаў з горада ў горад<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/ap3a.1998.8.1.57 Rita P. Wright, Crafting Social Identity in Ur III Southern Mesopotamia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212115644/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/ap3a.1998.8.1.57 |date=12 лютага 2022 }}</ref>. На буйных прадпрыемствах і будоўлях часцяком працавалі жанчыны. Іх заробак быў істотна меншым, чым у мужчын (напрыклад, у [http://cuneiform.library.cornell.edu/collections/garsana архіве Гаршаны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204145539/http://cuneiform.library.cornell.edu/collections/garsana |date=4 снежня 2020 }} дзённы заробак жанчын на будоўле пазначаны як 3 л ячменю, а мужчын — 5 л<ref>[https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf Robert McC. Adams, Slavery and Freedom in the Third Dynasty of Ur: Implications of the Garshana Archives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025104443/https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>), аднак яны мелі магчымасць займаць пасады адміністратараў груп рабочых. Дзейнасць дробных хатніх гаспадарак амаль не задакументавана, таму ў мінулым у даследчыкаў стваралася ўражанне, што яны не адыгрывалі істотнай ролі ў эканамічным развіцці. У нашы дні вучоныя часцей кажуць пра важнасць узаемадзеяння дробных і буйных гаспадарак. [[Экалогія|Экалагічныя]] ўмовы [[Месапатамія|Месапатаміі]], асабліва ў перыяд [[засуха|засухі]], патрабавалі шмат клопату пра [[арашэнне|абрашэнне]] надзелаў. Фактычна ўстойлівая арганізацыя ірыгацыі клалася на буйныя храмавыя і палацавыя гаспадаркі. Частка іх зямельнага фонду перадавалася ў карыстанне [[жрэцтва|жрацам]], адміністратарам і сталым рабочым, якія акрамя дзённага пайка атрымоўвалі ўраджай з асабістых надзелаў. Раней лічылася, што рабочыя знаходзіліся ў [[прыгонніцтва|прыгонным стане]]. Сучасныя даследаванні не падцвярджаюць гэтага<ref>[https://www.academia.edu/1789851/Land_Tenure_in_Ur_III_Lagas R. de Maaijer, LAND TENURE IN UR III LAGAS]</ref>. Надзелы па-за межамі маёнткаў перадаваліся ў карыстанне прыдворным, чыноўнікам і сялянам. Вядомы ўзгадкі пра прыватныя гаспадаркі, уладальнікі якіх эксплуатавалі [[рабства|рабоў]] і нават трымалі свае ваенныя сілы. Але большасць сялян акрамя працы на сваіх надзелах была вымушана сезонна працаваць у буйных маёнтках, дзе іх дзённы поплатак быў нават вышэйшым, чым у рабочых. Надзелы перадаваліся па спадчыне, але не маглі прадавацца. Часам забарона на продаж абыходзілася шляхам дарэння. У гарадах розныя прафесійныя заняткі з’яўляліся спадчыннымі. Відавочна, прывтныя рамеснікі з’яўляліся асноўнымі вытворцамі тавараў паўседзённага ўжытку. Палацы, храмы і прыватныя асобы эксплуатавалі не толькі наёмных рабочых, але і рабоў. У перыяд кіравання [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] паспяховыя ваенныя кампаніі дазвалялі ператвараць у рабоў палонных ''нам-ра-ак'' («здабычу»). Іх працай карысталіся на будоўлях, абслугоўванні ірыгацыйных сістэм, трымалі як хатніх служак і выкарыстоўвалі ў ваеннай справе. У сярэдзіне кіравання Амар-Суэна прыток палонных зменьшыўся, аднак рабства працягвала існаваць. Рабамі станавіліся дзеці рабоў і беднякі, што прадавалі сябе ў рабства з-за запазычанасці. Іх унёсак у эканоміку застаецца малавядомым. Асаблівасцю рабства ў Шумеры і Акадзе было тое, што рабы разглядаліся як малодшыя члены роду рабаўладальнікаў, а таму маглі займаць важныя пасады, вышэйшыя за пасады асабіста вольных людзей. Часцяком рабы працавалі за межамі гаспадаркі рабаўладальніка. У архіве Гаршаны ўзгадваюцца 175 рабоў прыдворнай сям'і Шу-Кабта, прыцягнутых для будоўлі далёка ад Ура<ref>[https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf Robert McC. Adams, Slavery and Freedom in the Third Dynasty of Ur: Implications of the Garshana Archives] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025104443/https://cdli.ucla.edu/files/publications/cdlj2010_002.pdf |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. Сярод іх былі кваліфікаваныя муляры і нават адміністратары. Яны атрымоўвалі паёк і заробак нароўні з наёмнымі рабочымі. Відавочна, потым увесь заробак або яго частка перадаваліся ўладальнікам. Тое, што рабы маглі займацца самастойнай дзейнасцю і накапліваць пэўную маёмасць, падвярджаецца фактамі выкупу рабамі саміх сябе з рабскага стану. Эканоміка Месапатаміі перыяда трэцяй дынастыі не была замкнёнай, паколькі для яе развіцця патрабаваліся дадатковыя рэсурсы — [[драўніна]], [[металы]], [[Будаўніцтва|будаўнічыя]] матэрыялы, [[каштоўныя камяні]], [[арамат]]ычныя рэчывы і інш. Міжнародны [[гандаль]] знаходзіўся ў руках прафесійных гандляроў ''дамкара'', якія з’яўляліся прыватнымі асобамі, самастойна карысталіся [[крэдыт]]ам і [[пазыка]]й, аднак былі шчыльна звязаны з буйнымі палацавымі і храмавымі гаспадаркамі<ref>[http://asbbs.org/files/ASBBS2012V1/PDF/A/AlexanderW.pdf TRADE AND TRADERS OF MESOPOTAMIAN UR]</ref>. Гандляры, што вялі гандаль з паўночнымі і заходнімі краінамі, вандравалі на рачных [[судна]]х па [[Еўфрат]]у аж да [[Эмар]]а, потым арганізоўвалі наземныя караваны з [[Свойскі асёл|аслоў]]. Доступ рэсурсаў з [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]] стаў магчымым дзякуючы дынастычным сувязям з мясцовымі [[манарх]]амі. Яшчэ адным важным гандлёвым шляхам быў марскі праз [[Персідскі заліў]] у краіны Маган (сучасны паўночны [[Аман]]) і [[Дыльмун]]. З Магана прывозілі [[медзь]] і [[дыярыт]]. Дыльмун з’яўляўся вызначальным пасрэдніцкім цэнтрам у сувязях з багатай краінай Мелуха (магчыма, [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыяй]]). Для плаванняў на ўсход майстры з Ура будавалі вялікія караблі. Некаторыя з іх дасягалі водазмяшчэння 90 т<ref>Postgate, J. Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History. — New-York, London: Routledge, 1992. P. 218</ref>. Пашыраным таварам, што вывозілі з Месапатаміі, было збожжа. Другім важным таварам маглі быць [[тканіны]], што тлумачыць хуткае развіццё [[ткацтва]] і [[авечкагадоўля|авечкагадоўлі]], якія стымуляваліся і кантраляваліся з боку дзяржавы. == Культура == [[Выява:Operation Iraqi Freedom DVIDS284470.jpg|thumb|[[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат Ура]]]] У адрозненні ад эпохі [[Акад]]скай імперыі, калі валадары імкнуліся замацаваць свой ваяўнічы вобраз, прадстаўнікі трэцяй дынастыі Ура паказвалі сябе як надзвычай набожныя стваральнікі, заўгодныя вышэйшым сілам. Таму яны актыўна займаліся будаўніцтвам, рэстаўрацыяй і ўзвядзеннем новых будынкаў. Пра гэта сведчаць як запісы, зробленыя ў гады іх кіравання і пазней, так і [[археалогія|археалагічныя]] знаходкі. У першую чаргу, узводзіліся і ўзнаўляліся [[Абарончае збудаванне|абарончыя збудаванні]] і [[храм]]ы. Так, [[Ур-Наму]] клапаціўся пра [[Абарончая сцяна|муры]] Ура. Па загаду [[Шульгі (Ур)|Шульгі]] і Шу-Суэна будаваўся доўгі мур паміж [[Тыгр (рака)|Тыграм]] і [[Еўфрат]]ам для стрымлівання [[амарэі|амарэяў]]<ref>[https://www.history.com/news/7-famous-border-walls 7 Famous Border Walls]</ref>. Нават у гады заняпаду Ібі-Суэн узнаўляў абарончыя збудаванні Ура і [[Ніпур]]а. Будаўніцтва храмаў мела не толькі [[рэлігія|рэлігійны]], але і [[ідэалогія|ідэалагічны]] сэнс. Найбольш знакаміты ''Этэменігуру'' — рэлігійны комплекс у Уры, прысвечаны яго заступніку богу [[Сін (міфалогія)|Сіну]], узведзены на штучным узвышэнні ў форме замкнёнага [[чатырохвугольнік|чатырохкутніка]] з 2 унутранымі дварамі і велічным [[Зікурат ва Уры|зікуратам]], што першапачаткова меў 64 м у даўжыню, 45 у шырыню, ад 20 м да 30 м у вышыню<ref>[https://www.amusingplanet.com/2016/07/the-great-ziggurat-of-ur.html The Great Ziggurat of Ur]</ref>. На поўдзень ад яго знаходзіліся ''Гіпару'' — комплекс з храма [[Нінгал]] і дома вялікай [[жрэцтва|жрыцы]], ''Ганунма'' (меркавана комплекс сховішчаў), ''Эхурсаг'' (храм і [[палац]] лугаля), вялікая магільня («маўзалей») Шульгі і яго нашчадкаў. У перыяд трэцяй дынастыі адбыўся росквіт Ніпура — галоўнага рэлігійнага і [[суд]]овага цэнтра [[Шумер]]а. Яго плошча пашырылася да 135 га, а насельніцтва павялічылася прыкладна да 40 000 чалавек<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6173/ Nippur - UNESCO World Heritage Centre]</ref>. [[Канал (гідраграфія)|Канал]] падзяліў горад на выразна вызначаныя ўсходні і заходні сектары. Самыя вялікія грамадскія будынкі размяшчаліся на ўсходнім боку ў раёне, які звалі «злучэннем неба і землі». Пры Ур-Наму былі канчаткова вызначаны [[архітэктура|архітэктурныя]] формы ''Экур'' — храма, дзе па меркаванню [[шумеры|шумераў]] жыў вярхоўны бог [[Энліль]]. Яго насыпны фундамент займаў прастору каля 2 262 м². Акрамя таго, у горадзе знаходзіліся [[зікурат]], храмавыя комплексы багоў [[Інана|Інаны]], [[Гула (багіня)|Гулы]] і [[Нінурта|Нінурты]]. Храмы і зікураты будаваліся і ў іншых гарадах. Адзінае вялікае свецкае збудаванне, якое адносна добра захавалася да нашага часу, — палац Іль-Шуіліі, лугаля [[Эшнуна|Эшнуны]]<ref>[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.283684/2015.283684.The-Gimilsin_djvu.txt THE GIMILSIN TEMPLE AND THE PALACE OF THE RULERS AT TELL ASMAR]</ref>. Матывы блізкасці валадароў да багоў і стварэння дзеля росквіту таксама адлюстраваны ў прыкладах тагачаснага [[мастацтва]] — рэлігійных [[статуя|статуэтках]], [[барэльеф]]ах на сценах храмаў і каменных [[стэла]]х, выявах на цыліндрычных [[пячатка]]х<ref name="Ur III: Continuity and Erasure"/><ref>[https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/17467243/PITTS-DISSERTATION-2015.pdf?sequence=4&isAllowed=y Pitts, Audrey. The Cult of the Deified King in Ur III Mesopotamia]</ref>. Так, на стэле Ур-Наму лугаль паказаны разам з багамі і рабочымі-будаўнікамі, паўтараныя матывы — яго сувязь з [[вада|вадой]], магчыма ўказанне на ўзнаўленне каналаў, закінутых пры [[гутыі|гутыях]]. [[Выява:Employement contract IMG 0074.jpg|thumb|Кантракт аб найманні з [[Гірсу]] на шумерскай мове, каля 2037 г. да н. э.]] Перыяд трэцяй дынастыі стаў росквітам [[пісьмо]]васці і [[літаратура|літаратуры]] на [[шумерская мова|шумерскай мове]]. У наш час вядома болей за 120 000 [[дакумент]]аў таго часу, і толькі каля 100 зроблены на [[акадская мова|акадскай мове]], астатнія на шумерскай<ref>[https://journals.openedition.org/comptabilites/1980 Manuel Molina, Archives and Bookkeeping in Southern Mesopotamia during the Ur III period]</ref>. Гэты матэрыял складае самы вялікі корпус [[клінапіс]]ных тэкстаў у параўнанні з любым перыядам [[гісторыя|гісторыі]] паўднёвай [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Большасць тэкстаў захоўваліся ў цэнтральных або правінцыйных [[архіў|архівах]] і належалі да адміністрацыйных спраў. Узнікненне такой колькасці пісьмовых крыніц стала магчымым дзякуючы пашырэнню адукацыі, якое адбылося пры Ур-Наму або Шульгі і павінна было забяспечыць дзяржаўны апарат, храмы і буйныя гаспадаркі пісьменнымі адміністратарамі. Што сабой уяўляла шумерская школа-''эдуба'' ў эпоху трэцяй дынастыі, дакладна не вядома. Захаваліся прыклады болей позняга перыяду [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э., калі ''эдуба'' існавала часцей як прыватная ўстанова, дзе вывучалі клінапіс, шумерскую мову і [[матэматыка|матэматыку]]<ref>[https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01139643/document Christine Proust, Masters’ Writings and Students’ Writings: School Material in Mesopotamia]</ref>. Праграма адукацыі была дастаткова складанай, у школе давалася болей ведаў, чым патрабавалася звычайнаму пісцу. Шумерскія школьнікі былі вымушаны браць частку заняткаў на дом у якасці хатніх заданняў<ref>[https://www.penn.museum/sites/expedition/texts-tablets-and-teaching/ Steve Tinney, TEXTS, TABLETS, AND TEACHING]</ref>. Літаратура эпохі трэцяй дынастыі прадстаўлена рознымі па жанру творамі: [[эпас|эпічнымі]] казаннямі, складзенымі ў вуснай форме ў папярэднія перыяды, рэлігійнымі [[песня|спевамі]], разважаннямі, [[казка]]мі і г. д. Многія з іх адлюстроўвалі [[ідэалогія|ідэалогію]] лугаляў Ура, якія імкнуліся злучыць сябе з прадстаўнікамі мінулых вядомых дынастый буйных шумерскіх гарадоў. Напрыклад, у спеве пра смерць Ур-Наму паведамлялася, што ён сустракаецца ў замагільным свеце з [[Гільгамеш]]ам. У песне, прысвечанай Шульгі, гаворыцца: «Хай мае гімны будуць ва ўсіх на вуснах; хай песні аб мне не сыходзяць з памяці»<ref>[https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/edition2/literature.php Sumerian literature]</ref>. [[ЗША|Амерыканскі]] ўсходазнавец [https://ii.umich.edu/ii/people/all/p/piotrm.html Пётр Міхалоўскі] нават высоўвае [[гіпотэза|гіпотэзу]] пра тое, што пісцы трэцяй дынастыі наўмысна знішчылі літаратурныя творы Акадскай імперыі і перазапісалі старыя [[легенда|легенды]] на новы лад<ref name="Ur III: Continuity and Erasure"/>. Пад уплывам новых літаратурных твораў шумерская пісьмовая мова зведала некаторыя змены. У прыватнасці з’явілася вытанчаная [[літаратурная мова]] ''эмэ-сал'', на якой пісалі тэксты ад імя жанчын-гераінь. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Довгяло, Г.'' История Древнего Востока / Г. И. Довгялло, О. В. Перзашкевич, А. А. Прохоров. — Минск: ТетраСистемс, 2002 ISBN 985-470-051-8 * Treasures from the Royal Tombs of Ur / Ed. by R.L. Zettler and L. Horne. — UPenn Museum of Archaeology, 1998 ISBN 0-92-417154-5 == Спасылкі == * [https://www.ancient.eu/article/306/third-dynasty-of-ur-ur-iii/ Third Dynasty of Ur (Ur III) - Ancient History Encyclopedia] * [https://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/MesopotamiaUr.htm Near East Kingdoms] * [https://dailyhistory.org/How_Did_the_Ur_III_Dynasty_Impact_Ancient_Mesopotamian_History%3F How Did the Ur III Dynasty Impact Ancient Mesopotamian History?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029000949/https://dailyhistory.org/How_Did_the_Ur_III_Dynasty_Impact_Ancient_Mesopotamian_History |date=29 кастрычніка 2020 }} * [http://www.swartzentrover.com/cotor/Bible/Timelines/Babylon/Ur.htm The 3rd Dynasty of Ur (2112-2004 BC)] {{Старажытная Месапатамія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трэцяя дынастыя Ура| ]] ppi3i4e8vy0ljenutcmsrevar0u5a51 0 659885 5173670 5053916 2026-07-31T09:13:37Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5173670 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Арлоўская}} '''Ганна Лявонаўна Арлоўская''' (нар. {{ДН|6|8|1923}}, в. Балітчыхіна [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] — {{ДС|||2010}}) — беларускі педагог. Заслужаны настаўнік Беларусі. == Біяграфія == Скончыла 52-ю чыгуначную школу г. [[Віцебск]]а (1938), [[Віцебскае педагагічнае вучылішча|Віцебскае беларускае педагагічнае вучылішча]] (1941). У 1944—1947 гадах працавала загадчыцай Іванаўскай пачатковай школы Віцебскага раёна. З 1947 года у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]]: настаўніца Янканцаўскай і загадчыца Гедэйскай пачатковых школ (да 1951), настаўніца СШ № 1 г. [[Ашмяны]] (1951—1958), загадчыца Бянянскай пачатковай школы. == Узнагароды == Ганаровае званне «Заслужаны настаўнік БССР» прысвоена ў 1957 годзе. Узнагароджана медалямі<ref>{{Cite web |url=http://www.osh.by/?p=57813 |title=Анна и Александр Орловские. Их имена не забыты |access-date=1 лістапада 2020 |archive-date=5 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105101714/http://www.osh.by/?p=57813 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Арлоўская Ганна Лявонаўна // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2018 год / склад. Г. У. Палубінская. -- Ашмяны, 2017. -- С. 28. * Арлоўская Ганна Лявонаўна // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна / рэдкал.: Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — С. 560 — 561. (Вызначыліся працай. Заслужаны настаўнік). {{DEFAULTSORT:Арлоўская Ганна Лявонаўна}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] r5r8yhf6rwt6hi0oprs6fm96m0t4tz6 0 660107 5173458 5117321 2026-07-31T02:06:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173458 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Якаў Міхайлавіч Цукерзіс''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі настаўнік, навуковец. [[Доктар біялагічных навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 кастрычніка 1909 года ў [[Ашмяны|Ашмянах]]. Скончыў Віленскую гімназію, у 1934 годзе — факультэт матэматыкі і прыродазнаўчых навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта імя С. Баторыя]]. У 1939—1941 гадах працаваў завучам Ашмянскай сярэдняй школы (зараз — сярэдняя школа № 1), наладжваў навучанне на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="nast">{{Cite web |url=https://nastgaz.by/vyvuchayuchy-gistoryyu-shkoly-lyos-nastaunikau-vypusknikou-ty-vyvuchaesh-gistoryyu-krainy-lyos-svajgo-naroda/ |title=Вывучаючы гісторыю школы, лёс настаўнікаў, выпускнікоў, ты вывучаеш гісторыю краіны, лёс свайго народа |access-date=12 лютага 2025 |archive-date=21 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421000419/https://nastgaz.by/vyvuchayuchy-gistoryyu-shkoly-lyos-nastaunikau-vypusknikou-ty-vyvuchaesh-gistoryyu-krainy-lyos-svajgo-naroda/ |url-status=dead }}</ref>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] жыў і працаваў [[энтамолаг]]ам у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]]. Пасля вызвалення Беларусі ў 1944 годзе вярнуўся ў [[Ашмяны]], з дапамогай мясцовых улад адрамантаваў будынак школы, у якой раней працаваў і які моцна пацярпеў падчас вайны, і 1 верасня 1944 года ў школе пачаліся заняткі<ref name="nast"/>. Працаваў дырэктарам школы ў Ашмянах у 1944—1954 гадах, адначасова быў дырэктарам Ашмянскага педагагічнага вучылішча<ref>{{Cite web |url=https://www.osh.by/?p=59477 |title=Звонок, как и раньше, зовет на урок. Средней школе № 1 г. Ошмяны — 90 лет |access-date=12 лютага 2025 |archive-date=4 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204023031/http://www.osh.by/?p=59477 |url-status=dead }}</ref>. У 1954—1960 гадах — інспектар Міністэрства асветы Літоўскай ССР. Памёр 17 красавіка 1992 года ў [[Вільня|Вільні]]. == Бібліяграфія == * Цукерзис Я. М. Биология широкопалого рака. — Вильнюс, 1970. — 203 с. * Цукерзис, Я. М. Речные раки / Я. М. Цукерзис; ред. В. Л. Контримавичюс. — Вильнюс : Моксклас, 1989. — 142 с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Звязаныя лёсам з Ашмяншчынай. Цукерзіс Якаў Міхайлавіч // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — С. 581. * Цукерзіс Якаў Міхайлавіч (1909—1992) // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2014 год / склад. Г. У. Палубінская. — Ашмяны, 2014. — С. 31. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цукерзіс Якаў Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Ашмян]] t49troybw1y8djapns9jakfo4styvkr 0 660995 5173401 3726343 2026-07-30T21:40:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173401 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Рудэнка}} '''Юрый Васілевіч Рудэ́нка''' (нар. {{ДН|3|10|1953}}, г. [[Віцебск]]) — беларускі мастак [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Біяграфія == Скончыў у 1979 годзе [[Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя С. М. Кірава]]. З 1980 года выкладаў у адной з мастацкіх школ г. [[Віцебск]]а. З 1983 года працуе на [[Віцебскі камбінат «Мастацтва»|Віцебскім камбінаце «Мастацтва»]]. Удзельнік мастацкіх выстаў з 1976 года. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1990 года. Жыве ў [[Віцебск]]у. == Творчасць == Працуе ў [[ювелірная справа|ювелірнай пластыцы]], шырока выкарыстоўвае разнастайныя традыцыйныя і нетрадыцыйныя матэрыялы. Аўтар прызоў для Шагалаўскага пленэру, фестываляў «Белая мода», «Славянскі базар у Віцебску» (усе 1992—2000): «Афіцыйны прыз» (1999); статуэткі «Медуза Гаргона» (2003) і інш. Сярод твораў, што зробленыя сумена з [[Т. Рудэнка]]: [[габелен]]ы «Зямля» (1987), «Расколіна» (1990), «Горад Шагала» (1992), «Азёрны край» (1993), «Знакі задыяка» (2001), канцэртныя заслоны для тэатральных сцэн «Вячэрні паказ» (1983), «Урачыстая» (1986), «Кветка папараці» (1987), «Залацістая» (1989); [[бацік]]і «Першыя кветкі» (1981), «Бэз» (1990), «Планета» (1991), «Усход» (1992), «Палявыя кветкі» (1994); працы ў змяшанай і аўтарскай тэхніцы «Пачатак» (1988), «Хмара» (1989), «Сухія кветкі» (1991), «Далёкі востраў» (1992), «Код жыцця» (1995); [[трыпціх]] «Іерусалім» (2007) і інш. Творы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]], [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]], фондах [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]], Епархіяльным музеі ў г. [[Катавіцы]] (Польшча). == Сям’я == У шлюбе з мастачкай [[Таццяна Аляксееўна Рудэнка|Таццянай Аляксееўнай Рудэнка]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|13|Рудэнкі|[[В. В. Шамшур]]}} * {{крыніцы/Рэгіёны Беларусі|2-2|Руденко}} == Спасылкі == * [http://rudenko-art.pro/ Персанальны сайт Таццяны і Юрыя Рудэнкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201111010516/http://rudenko-art.pro/ |date=11 лістапада 2020 }} * [http://painters.vlib.by/by/30-partfolijo-category-by/dekorativno-prikladnoe-iskusstvo-by/rudenko-yuri-by/309-biografiya-rudenko-by Рудэнка Юрый. Біяграфія] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рудэнка Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастакі-габеленісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ювеліры Беларусі]] pkp1nati04amba4sqy5do54hm0ifb0a 0 666971 5173370 3872266 2026-07-30T19:16:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173370 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Юрка Мазура |арыгінал імя = |партрэт = Юрка_Мазура.jpg |апісанне = |род дзейнасці = [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і культурны дзеяч |дата нараджэння = 1916 |месца нараджэння = |дата смерці = 04.02.1990 |месца смерці = |месца пахавання = }} '''Юрка Мазура''' ({{ДН|||1916}} — {{ДС|4|02|1990}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і культурны дзеяч, арганізатар беларускіх хораў.<ref>https://hardzin.livejournal.com/75237.html Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 4 лютага. Юрка Мазура</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1916]] годзе ў [[Полацк]]у, дзе працаваў яго бацька. Дзіцячыя і школьныя гады правёў у літоўскім [[Укмярге]]. У [[1928]] годзе пераехаў з бацькамі ў [[Навагрудак]]. Служыў у [[Войска Польскае|польскім войску]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў часе нямецкай акупацыі быў камандзірам звязу ў [[Наваградскі конны эскадрон|эскадроне]] [[Барыс Рагуля|Барыса Рагулі]]. Пазней быў лейтэнантам беларускага аддзела ў [[Паветрана-дэсантны спецыяльны батальён «Дальвіц»|Дальвіцкай выведчай школе]]. Пасля вайны вучыўся музыцы ва [[Марбургскі ўніверсітэт|Універсітэце Філіпа]] ў [[Марбург]]у ў Германіі. Стварыў беларускі студэнцкі хор, кіраваў ім, спяваў (меў прыгожы голас), апрацоўваў і пісаў песні. У 1950-х прыехаў у [[ЗША]]. Жыў у [[Дэтройт|Дэтройце]]. Працаваў у аўтамабілебудаўнічай кампаніі. Кіраваў хорам. Быў сябрам [[БАЗА|Беларуска-Амерыканскага задзіночання]], першым старшынём Дэтройцкага аддзела арганізацыі. [[Рада БНР|Радны БНР]]. Браў удзел у стварэнні беларускай праваслаўнай парафіі ў Дэтройце. Памёр [[4 лютага]] [[1990]] года. Пахаваны побач са сваёй маці на стараверскіх могілках у прадмесці Дэтройта. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be|загаловак=Мазура Юрка|месца=[[Нью-Ёрк]] - [[Менск]]|год=2014|старонкі=139|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} {{DEFAULTSORT:Мазура Юрка}} [[Катэгорыя:Члены Наваградскага коннага эскадрона]] [[Катэгорыя:Члены Паветрана-дэсантнага спецыяльнага батальёна «Дальвіц»]] [[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] ras8ucmtkqspfczk7ka3malvpmjhxnj 0 667756 5173358 4204418 2026-07-30T18:27:43Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5173358 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Выява = }} '''Як атрымаць поспех у справах''' ({{lang-en|Taking Care of Business}}) — амерыканскі камедыйны фільм рэжысёра [[Артур Гілер|Артура Гілера]], галоўную ролю ў якім сыгралі [[Джэймс Белушы]] і [[Чарлз Гродын]]. Фільм названы ў гонар аднайменнай песні [[Рэндзі Бекман]]а, запісанай канадскім рок-гуртам [[Bachman–Turner Overdrive]] (BTO). Фільм таксама вядомы тым, што быў першым сцэнарным творам [[Джэфры Джэйкаб Абрамс|Джэфры Джэйкаба Абрамса]], які пазней быў сярод стваральнікаў серыялу «[[Згубленыя (тэлесерыял)|Згубленыя]]». == Сюжэт == Асуджаны выкрадальнік самаходаў і зацяты заўзятар бейсбольнага клуба «[[Чыкага Кабз]]», Джымі Дворскі ([[Джэймс Белушы]]), выйграў квіткі на сусветную серыю клуба. На жаль, у яго засталося некалькі дзён, якія ён павінен адседзець у турме, і нагледавік Фрэнк Тулман ([[Гектар Элізонда]]) не дазваляе яму сысці з турмы на нейкі час і вярнуцца. З дапамогай іншых зняволеных Джымі пачынае бунт, каб за гэты час выкрасціся з турмы і ўбачыць гульню. Па дарозе ён знаходзіць нататнік зацятага і беспазваночнага рэкламнага кіраўніка Спэнсера Барнза ([[Чарлз Гродын]]), які абяцае ўзнагароду, калі яго знойдуць. Акрамя самога нататніку Джымі знаходзіць і ключ ад шыкоўнае вілы. На наступны дзень Джымі выдае сябе за Барнза, застаючыся ў пляжным доме Малібу Спэнсера, фліртуючы з дачкой боса, нават прымаючы сустрэчу з магнатам японскае харчовае карпарацыі містарам Сакамота ([[Мака Івамацу]]). == Крытыка == Фільм атрымаў негатыўныя водгукі, і аглядальніца Керын Джэймс з газеты ''«[[The New York Times]]»'' пазначыла яго як добры, але маркотны фільм<ref>[https://www.nytimes.com/movie/review?res=9C0CE3D7123EF934A2575BC0A966958260 «Review/Film; An Adman, His Filofax and a Thief»]. The New York Times.</ref><ref>[http://articles.latimes.com/1990-08-17/entertainment/ca-521_1_movies-business-care «MOVIE REVIEW: 'Taking Care of Business' Is Bankrupt of Laughter»]. Los Angeles Times.</ref>. Агрэгатар рэцэнзіяў [[Rotten Tomatoes]] мае ў сярэднім 29% пазітыўных водгукаў на аснове 14 рэцэнзіяў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.imdb.com/title/tt0103035 Як атрымаць поспех у справах] на сайце [[IMDb|Internet Movie Database]] {{ref-en}} * [https://www.allmovie.com/movie/v48455 Як атрымаць поспех у справах] на сайце AllMovie {{ref-en}} * [http://www.rottentomatoes.com/m/taking_care_of_business Як атрымаць поспех у справах] на сайце Rotten Tomatoes {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1990 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Артура Гілера]] 3u3ztm5mzwn5c42kzvj7l2z4s7bhcj9 0 681083 5173404 4859891 2026-07-30T21:58:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173404 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кепель}} {{спартсмен}} '''Юрый Кепель''' або '''Юры Кэпэль''' ({{lang-pl|Jerzy Kepel}}; [[1910]], [[Бутрыманцы]]<ref name="pamyat"/>, [[Віленская губерня]] — [[1944]]) — заходнебеларускі [[журналіст]], польскі спартсмен-[[вясляр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1910 годзе ў сям’і заходнебеларускага грамадскага дзеяча [[Мітрафан Кепель|Мітрафана Кепеля]] і яго жонкі Веры. Праваслаўны [[беларусы|беларус]]<ref name="Адамковіч"/>. Скончыў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]] ў 1929 годзе. Вучыўся на юрыдычным факультэце [[універсітэт Сцяпана Баторыя|Універсітэта Сцяпана Баторыя]], але не скончыў. Апошнім часам далучыўся да сяброў секты [[метадысты|метадыстаў]], супрацоўнічаў са студэнтамі, які трымаліся ідэй [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі]], з групай беларускіх сенатараў, а таксама з групай левых беларускіх студэнтаў<ref name="Адамковіч"/>. Рэдактар-выдавец літаратурна-мастацкага часопіса «[[Крыгалом (часопіс)|Крыгалом]]», які выдаваўся ў лютым 1933 года ў [[Вільня|Вільні]]. Адразу пасля выхаду першага нумару выданне было забаронена польскімі ўладамі<ref name="Маракоў"/>. Сябра рэдакцыйнай калегіі «[[Наша воля (1935)|Нашай волі]]»<ref name="Адамковіч">[[Аляксандр Адамковіч|Адамковіч Аляксандр]]. Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І — Вільня. — Вільня: Таварыства беларускай культуры ў Літве, 2010. — 200 с.: іл. ISBN 978-9955-578-14-7</ref>. Адзін з самых вядомых акадэмічных весляроў Польшчы 1930-х гадоў, пераможац шматлікіх міжнародных спаборніцтваў. Мусіў выступаць на Алімпіядзе 1940 года ў Хельсінкі<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Ryszard Wryk|загаловак=Straty osobowe Akademickiego Związku Sportowego w latach II [drugiej] wojny światowej 1939-1945|год=1991|месца=Poznań|выдавецтва=Wydaw. Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza|старонак=115|seite=54|isbn=978-83-232-0356-8}}</ref>. Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] арыштаваны савецкімі органамі бяспекі<ref name="Маракоў" />, абвінавачаны ў шпіянажы і асуджаны да 10 гадоў лагераў. Адбываў тэрмін на нікелевых рудніках каля Нарыльска. Паводле [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]], у чэрвені 1940 года Юрый Кепель мабілізаваны ў Чырвоную Армію, служыў у званні лейтэнанта ў [[149-ы гвардзейскі стралковы полк|149-м гвардзейскім стралковым палку]] {{нп5|49-я гвардзейская стралковая дывізія|49-й гвардзейскай стралковай дывізіі|ru|49-я гвардейская стрелковая дивизия}}<ref name="pamyat">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36725126/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fgroup%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1%26last_name%3D%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C%26first_name%3D%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9&search_view_id=ispchelovek_spisok3229950&static_hash=8555aa202d1e983d2c3b02b940bcd8b3v4 Кепель Юрий Митрофанович]</ref>, загінуў у 1944 годзе<ref name="Маракоў">{{крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, працаўнікі адукацыі, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі|1|Кепель Юрый}}</ref>. [[Леанід Галяк]], чыім настаўнікам веславання ў Студэнцкім спартыўным саюзе быў Кепель, успамінаў<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/050a/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html Галяк Леанід. Успаміны. Кніга 1: ЗША, Летапіс, 1982.]</ref>: <blockquote> Вельмі высокі, прыгожы бляндын. Дасканалы вясьляр на адзінках. Часта займаў першае месца на рэгатах у Вільні, а аднойчы здабыў першае месца на спаборніцтвах на Сэне ў Парыжы. Пасля акупацыі Вільні Саветамі ў 1939 годзе быў арганізатарам службы парадку міліцыі, пакуль Вільня ня была падорана Жамойцам. Ня выехаў зь Вільні. Калі ў 1940 годзе Саветы акупавалі ўсю ковенскую Літву, дык Кэпэль быў арганізатарам спартыўнага жыцьця. Пасля пачатку нямецка-савецкае вайны недзе зьнік і хадзілі чуткі, што ён недзе партызаніў. Быў жанаты з Вандаю Бургардт, асыстэнткай на агрыкультурным ф-це УСБ. На ўсе запытаньні ў лістох у Вільню пра яго, ніхто не адказаў, хоць напісалі, што яго бацька Мітрафан Кэпэль памёр.</blockquote> == Сям’я == Меў сына {{нп5|Ежы Кепель|Ежы|pl|Jerzy Kepel (bankowiec)}}, польскага эканаміста і банкіра. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, працаўнікі адукацыі, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі|1|Кепель Юрый}} * {{Кніга|ref=Адамковіч|спасылка=https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr|аўтар=[[Аляксандр Адамковіч]]|загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння|адказны=Рэдактар Лілея Плыгаўка|год=2010|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонак=200|isbn=978-9955-578-14-7, 978-609-95668-0-1, 978-9955-578-16-1|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918132717/https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кепель Юрый}} [[Катэгорыя:Весляры (акадэмічнае веславанне) Польшчы]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Алітускім раёне]] gg4i8hjal94fdcbn4wixksbnmerzvzy 0 681171 5173474 5047221 2026-07-31T05:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173474 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Біспінг}} '''Ян Тадэвуш Кароль Біспінг''' (''Бішпінг, Бішпінк'', {{lang-pl|Jan Tadeusz Bisping}}; каля [[1741]] — {{ДС|28|9|1822}}, [[Струбніца]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў з нямецкага рода [[род Біспінгаў|Біспінгаў]] уласнага герба (прыдомак ''фон Гален''), прадстаўнікі якога ў канцы [[XVI]] — пачатку [[XVII ст.]] перасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Сын [[Баляслаў Біспінг|Баляслава]], [[маршалак старадубскі|маршалка старадубскага]]. Падпісаў акт аб элекцыі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў [[1764]] годзе. Пасля займаў урады [[старадуб]]скага [[гараднічы|гараднічага]] (1765—1767), [[падстолі]]я (1767—1773), [[земскі пісар|земскага пісара]] (1773—1781), [[харужы старадубскі|харужага]] (1781—1786), [[маршалак старадубскі|маршалка]] (1786—1793). Пасол на сойм 1782 года, дзе быў выбраны для рэвізіі [[Каронная скарбовая камісія|Кароннай скарбовай камісіі]]. У 1776 годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам св. Станіслава]]. Дэпутат [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] 1784 (маршалак Трыбунала духоўнага), 1789 гадоў. На моцы соймавай пастановы ў 1793 годзе стаў, як і ўсе павятовыя маршалкі, [[кашталян старадубскі|кашталянам]] (старадубскім){{sfn|ЭнцВКЛ|2010}}. Ян Біспінг бы найбагацейшым са шляхты ў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім павеце]]. Яму належалі: [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]], [[Конна]], [[Вішнёўка]], [[Янаўшчына|Янаўшчызна]], [[Сядзельнікі]], [[Манцякі]], [[Струбніца]] і [[Галоўчыцы (Пружанскі раён)|Галоўчыцы]]. Гэта дазваляла весці жыццё магната і бавіць час у каштоўных [[паляванне|паляваннях]]. Маёнткі пускаліся ў заставу, а калі не хапала грошай, каб іх выкупіць, яны паступова выпадалі з рук Біспінга. Існавала нават выслоўе ''«Прайграў ты Азярніцу, Пратрубіш і Струбніцу»'', або ''«Bispinga psy zjadły»''<ref name="Litherland"/>. [[Файл:Струбніца. Драўляны касцёл (07).jpg|міні|злева|Магіла Яна Біспінга перад касцёлам у Струбніцы]] Памёр {{ДС|28|9|1822}} года ў [[Струбніца|Струбніцы]], пахаваны там жа каля жонкі. Яго надмагільны помнік захаваўся перад [[Струбніцкі касцёл|Струбніцкім касцёлам]]. Надпіс, выбіты на камяні, ужо слаба чытэльны, канчаецца словамі: ''«Nagrobek wystawiony Rodzicom przezwdzięczne dzieci, którzy przechodniów proszą o troje pozdrowienia Anielskie»''<ref name="Litherland"/>. == Сям’я == У шлюбе з Ганнай з [[Мікульскія|Мікульскіх]] меў сыноў [[Адам Біспінг|Адама]], палкоўніка войскаў польскіх, і [[Міхал Біспінг|Міхала]], маршалка ваўкавыскага<ref>{{Cite web |title=Bisping (Biszping, Biszpink) Jan Tadeusz |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-tadeusz-bisping-h-wlasnego |accessdate=26 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210626105824/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-tadeusz-bisping-h-wlasnego |archivedate=26 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. На два гады перажыў сваю жонку, справіўшы ёй пышнае пахаванне ў [[Струбніца|Струбніцы]]. Так яго апісваў тагачасны «[[Kurier Litewski (1793)|Кур’ер Літоўскі]]»<ref name="Litherland">[[В. Карпыза]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1215-1.pdf Род Біспінгаў на Ваўкавышчыне ў XVIII—XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220217045617/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1215-1.pdf |date=17 лютага 2022 }} // [[Герольд Litherland]] № 2 (2). Горадня, 2001</ref>: {{цытата|У час кандукту, якому асіставалаў фамілія і сто [[каплан]]аў з запаленымі свечкамі, прамаўляў цэлеброваў кс. Стургалеўскі і [[Стэфан Мікульскі]], капітан польскіх войска, суддзя гранічны слонімскі, родны сыновец Я[сна]В[яльможнай] маршалковай.}} Ян Біспінг на 36 гадоў перажыў свайго малодшага брата, які валодаў Вярэйкамі, і прыняў апеку над яго дзецьмі — [[Аляксандра Біспінг|Аляксандрай]] і [[Юзэфа Біспінг|Юзэфай]]<ref name="Litherland"/>, якія, застаўшыся бяздзетнымі ўдовамі, потым створаць [[Масальская ардынацыя|Масальскую ардынацыю]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭВКЛ|3|Біспінг Ян Тадэвуш Кароль}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Біспінг Ян Тадэвуш Кароль}} [[Катэгорыя:Біспінгі|Ян Тадэвуш Кароль]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падстоліі старадубскія]] [[Катэгорыя:Гараднічыя старадубскія]] [[Катэгорыя:Пісары земскія старадубскія]] [[Катэгорыя:Харунжыя старадубскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі земскія старадубскія]] [[Катэгорыя:Кашталяны старадубскія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мастоўскім раёне]] osqn4m68kcgbjxs3ix5nzd0lf22x3rd 0 681501 5173494 3872349 2026-07-31T06:03:48Z 5173494 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Янка Кудрук''' ({{Датанараджэння|14|4|1914}} — {{Памёр|20|5|1984}}, [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]) — беларускі грамадскі дзеяч, капітан [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]. == Дзейнасць == У 1949 годзе пераехаў з [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Германіі]] ў [[Аўстралія|Аўстралію]]. У [[Мельбурн|Мельбурне]] стаў актыўным удзельнікам грамадскага жыцця беларусаў. Адзін з заснавальнікаў і першы кіраўнік [[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі|Беларускага аб’яднання ў Вікторыі]]. Удзельнік стварэння ў Мельбурне [[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі|Беларускага вызвольнага руху]] ў 1953 годзе. З канца 1950-х гадоў адышоў ад актыўнага ўдзелу ў беларускім эмігранцкім жыцці, з-за непрымання міжсуполкавай барацьбы. Пахаваны ў Мельбурне на беларускай дзялянцы [[Фокнер (могілкі)|Фокнерскіх могілак]] ({{Lang-en|Fawkner Memorial Park}}). == Спасылкі == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be-tarask|загаловак=Кудрук Янка|месца=[[Нью-Ёрк]] — [[Менск]]|год=2014|старонкі=122|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} {{DEFAULTSORT:Кудрук Янка}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі]] en3xgz9jjrkk20705urlzbz9pfyl3c3 0 689951 5173403 4760951 2026-07-30T21:52:19Z 5173403 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Назаранка}} {{ДД |партрэт=Юрий_Геннадьевич_Назаренко.jpg |званне={{РБ, Генерал-маёр}} }} '''Юрый Генадзьевіч Назаранка''' (нар. {{ДН|17|4|1976}}, [[Слонім]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі ваенны дзеяч. Першы намеснік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]], [[генерал-маёр]] з 2020 года. Фігурант санкцыйных спісаў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], шэрагу іншых краін. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 красавіка 1976 года ў [[Слонім]]е [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Бацька — афіцэр, служыў у ваенна-паветраных сілах. Сям’я пераязджала разам з бацькам па розным кропкам былога Савецкага Саюза, а пасля распаду СССР вярнулася ў Беларусь. У 1997 годзе скончыў факультэт унутраных войск [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. Па яго заканчэнні быў размеркаваны ў 1-ю роту [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й асобнай Чырвонасцяжнай брыгады спецыяльнага прызначэння]] (воінская часць 3214), камандаваў ротай разведкі спецыяльнага прызначэння, быў начальнікам штаба 1-га батальёна, камандзірам 3-га батальёна спецыяльнага прызначэння гэтай воінскай часці. У 1998 годзе прайшоў кваліфікацыйныя выпрабаванні на права нашэння крапавага бярэта<ref>[https://www.sb.by/articles/v-mobilnom-sobre-zdorovyy-dukh.html Интервью с командиром специального отряда быстрого реагирования внутренних войск полковником Юрием Назаренко]</ref>. З 2007 па 2009 год навучаўся на камандна-штабным факультэце Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь. У чэрвені 2009 года стаў першым намеснікам камандзіра часці — начальнікам штаба воінскай часці 5526 у [[Брэст|Брэсце]]. З сакавіка 2010 года па кастрычнік 2014 года служыў у розных падраздзяленнях [[Служба бяспекі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Службы бяспекі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. У кастрычніку 2014 года прызначаны камандзірам [[Спецыяльны атрад хуткага рэагавання|Спецыяльнага атраду хуткага рэагавання]] воінскай часці 3214, у лютым 2016 года — камандзірам [[Спецыяльны атрад хуткага рэагавання|спецыяльнага атраду хуткага рэагавання]] [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й асобнай Чырвонасцяжнай брыгады спецыяльнага прызначэння]]: 16 сакавіка 2016 года міністр унутраных спраў Беларусі [[Ігар Анатолевіч Шуневіч|Ігар Шуневіч]] пераўтварыў [[Спецыяльны атрад хуткага рэагавання]] (САХР) у воінскую часць 3032 у складзе [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й асобнай Чырвонасцяжнай брыгады спецыяльнага прызначэння]]. Рашэнне зацвердзілі на прапанову камандзіра САХРа Назаранкі, бо ў атрада з’явіліся ўласныя службы<ref>{{cite web|title=Асобную воінскую часць стварылі на базе спецыяльнага атрада хуткага рэагавання ўнутраных войскаў|url=https://blr.belta.by/society/view/asobnuju-voinskuju-chasts-stvaryli-na-baze-spetsyjalnaga-atrada-hutkaga-reagavannja-unutranyh-vojskau-44680-2016/|publisher=[[БелТА]]|date=2016-03-16|access-date=2021-08-15|language=be}}</ref>. З сакавіка 2018 года кіраваў штабам [[Служба бяспекі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Службы бяспекі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-naznachil-komandujuschego-vnutrennimi-vojskami-365752-2019/ Лукашенко назначил командующего внутренними войсками]</ref>. 15 кастрычніка 2019 года прызначаны намеснікам [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] — камандуючым [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|унутранымі войскамі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31900379&p1=1 Указ Президента Республики Беларусь от 15 октября 2019 года № 379 «О Ю. Г. Назаренко»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016212022/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31900379&p1=1 |date=16 кастрычніка 2021 }}</ref>. 18 чэрвеня 2020 года Назаранку прысвоена воінскае званне генерал-маёра. 19 лістапада 2020 года прызначаны першым намеснікам [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000219&p1=1 Указ Президента Республики Беларусь от 18 июня 2020 года № 219 «О присвоении воинского звания»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016212022/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000219&p1=1 |date=16 кастрычніка 2021 }}</ref>. Назаранка кіраваў [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|унутранымі войскамі]], якімі ажыццяўлялася беспрэцэдэнтна жорсткае здушэнне мірных пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]]<ref>[https://www.dw.com/ru/v-belarusi-prohodjat-novye-akcii-protesta/a-54520855 В Беларуси проходят новые акции протеста]</ref>. == Узнагароды == * медаль [[Медаль «За адзнаку ў воінскай службе» (Беларусь)|«За адзнаку ў воінскай службе»]] * медаль [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|«За бездакорную службу»]] I, II і III ступеняў == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 31 жніўня 2020 года ўключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае здушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/economics/698739.html|title=Лукашенко, ЦИК, силовики. Страны Балтии ввели санкции в отношении белорусских чиновников|access-date=16 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901051108/https://news.tut.by/economics/698739.html|archive-date=1 верасня 2020|url-status=dead}}</ref>. 29 верасня 2020 года Назаранка быў дададзены ў санкцыйнцыя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2020/09/29/tixanovskaya-obshhaetsya-s-makronom-govoryat-o-novyx-vyborax|title=Политическая хроника дня: Тихановская поговорила с Макроном, белорусский МИД ответил, а позже Великобритания и Канада ввели санкции|access-date=16 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016212024/https://people.onliner.by/2020/09/29/tixanovskaya-obshhaetsya-s-makronom-govoryat-o-novyx-vyborax|archive-date=16 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref> і [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/09/backgrounder-belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Назаранку ўнеслі ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143|title=Treasury Sanctions Belarus Officials for Undermining Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809231921/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143|archive-date=2020-10-02}}</ref><ref>{{Cite web|title=40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс|url=https://www.svaboda.org/a/30870774.html}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] было адзначана, што Назаранка нясе адказнасць за дзеянні, якія падрываюць дэмакратычныя працэсы і інстытуты ў Беларусі: кіраўнік унутраных войск МУС, ён знаходзіўся на перадавой, здушаў права на мірны пратэст, а таксама публічна падзякаваў вайскоўцам, якія ўдзельнічалі ў разгоне пратэстаў і журналістаў у [[Мінск]]у<ref name=":0" />. [[Савет Еўрапейскага саюза]] пры ўвядзенні санкцый адзначыў, што Назаранка як намеснік міністра ўнутраных спраў і камандуючы [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутранымі войскамі]] адказны за кампанію рэпрэсій і запалохвання, якую праводзіць [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], у прыватнасці ўнутраныя войскі пад яго камандаваннем, пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], у прыватнасці адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне, у тым ліку катаванні, мірных дэманстрантаў, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў, застаўшыся актыўным пры [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыме Лукашэнкі]] ў якасці першага намесніка [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] — начальніка міліцыі грамадскай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|title=Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus}}</ref>. 13 кастрычніка 2020 года да кастрычніцкага пакету санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучылася [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856|title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|url-status=dead}}</ref>, 20 лістапада — [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн|Ліхтэнштейн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{Cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.mvd.gov.by/ru/page/nazarenko-yurij-gennad-evich Біяграфія Ю. Г. Назаранкі на сайце МУС Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923110036/https://www.mvd.gov.by/ru/page/nazarenko-yurij-gennad-evich |date=23 верасня 2020 }} {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Назаранка Юрый Генадзьевіч}} [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] 3ayn3c72aiuqi6d0d03z1ojtbyzfog3 0 695564 5173493 4879678 2026-07-31T05:58:59Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5173493 wikitext text/x-wiki '''Брэнер''' — тапонім і прозвішча. == Геаграффія == * [[Брэнер (Італія)]] * [[Брэнер (перавал)|Брэнер]] — перавал ва ўсходніх Альпах. == Прозвішча == *[[Ёсеф Хаім Брэнер]] — пісьменнік. * [[Сафія Элізабет Брэнер]] — шведская пісьменніца, паэтка, феміністка, гаспадыня салона. * [[Сідней Брэнер]] — паўднёваафрыканскі і брытанскі біёлаг. {{неадназначнасць}} mrljqkealpda6nvm2hlgp46zoy964p7 0 696931 5173422 5065833 2026-07-30T23:09:18Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5173422 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Зевін Леў Якаўлевіч''' (6 [[19 снежня|(19) снежня]] [[1903]], [[Віцебск]] — снежань [[1941]] ці сакавік [[1942]]) — беларускі і савецкі [[Жывапіс|жывапісец]], [[Графіка (мастацтва)|графік]], мастак тэатра і ілюстратар яўрэйскага паходжання. == Біяграфія == [[Файл:Минская_текстильная_фабрика.jpg|міні|280x280пкс|Леў Зевін. Мінская тэкстыльная фабрыка, 1940, палатно, масла]] Нарадзіўся 6 [[19 снежня|(19) снежня]] [[1903]] у Віцебску ў сям’і [[Рамеснік|рамесніка]]. У 1917—1918 гг. вучыўся ў віцебскай прыватнай Школе малявання і жывапісу [[Юдаль Пэн|Юдэля Пэна]], адначасова працуючы ў Віцебскіх оптыка-механічных майстэрнях Зеліга<ref name="encyclopaedia">Энциклопедия русского авангарда: Изобразительное искусство. Архитектура / Авторы-составители В. И. Ракитин, А. Д. Сарабьянов; Научный редактор А. Д. Сарабьянов. — <abbr>М.</abbr>: RA, Global Expert & Service Team, 2013. — Т. 1: Биографии. А—К. — 528 с. — 2500 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-902801-10-8</nowiki>.</ref>. У 1919 годзе працягнуў навучанне ў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім народным мастацкім вучылішчы]] ў майстэрні [[Марк Шагал|Марка Шагала]], дзе, на думку [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]], Леў Зевін «''…свае жывапісныя працы вырабляў пад уплывам [[Пабла Пікаса|Пікаса]]''». Паспеў паспрабаваць сябе ў [[Кубізм|кубізме]]<ref name="kazimirmalevich">''Малевич, Казимир Северинович.'' Лев Яковлевич Зевин. — В: Записная книжка III. 1924» // Союз московских архитекторов : Рукопись. — 1924. — № 32. — С. 1. — 2 с.</ref><ref name="Trenikhin">''Тренихин М. М.'' Поэтика одухотворённой артистической личности: портреты кисти Льва Зевина. — В: Вестник славянских культур // Государственная академия славянской культуры : PDF. — <abbr>М.</abbr>, 2011. — Т. XXI, № 3. — С. 111–118.</ref>. У 1920 годзе Леў Зевін перайшоў у майстэрню Казіміра Малевіча і [[Вера Міхайлаўна Ермалаева|Веры Ермалаевай]] («''са з'яўленнем майго метаду Зевін быў вымушаны працягваць пазнаванне кубізму''»)<ref name="kazimirmalevich" />, а ў 1921 годзе ў так званую «[[Поль Сезан|сезанаўскую]] майстэрню» [[Роберт Рафаілавіч Фальк|Роберта Фалька]] («''пасля гэтага было рашэнне Зевіна вярнуцца да жывапісу, і, вядома ж, прынцып Сезана быў асновай усёй дзейнасці яго настаўніка Фалька...''»)<ref name="kazimirmalevich" />. Быўшы вучнем непадобных майстроў, здолеў знайсці свой уласны стыль. У яго творчай манеры асэнсаваныя і злучаны рысы мастацкіх кірункаў канца XIX — пачатку XX стагоддзя. [[Мастацтвазнаўства|Мастацтвазнаўвец]] [[Аляксандр Георгіевіч Ром|Аляксандр Ром]] так пісаў пра мастака: «''Спагадны, душэўны, знешне сціплы чалавек з музычнай душой, ён выказаў без астатку ў жывапісу прывабныя рысы сваёй лірычнай натуры''»<ref>''Ромм А. Г.'' Лев Зевин. — В: Сборник статей о еврейских художниках // Астрея. — <abbr>М.</abbr>, 2005. — С. 126. — 224 с.</ref> У 1918—1920 гадах разам з іншымі мастакамі займаўся святочным афармленнем Віцебска. У 1919 годзе ўдзельнічаў у 1-й Дзяржаўнай выстаўцы карцін віцебскіх і маскоўскіх мастакоў ([[Віцебск]]). У 1920 годзе быў членам Дзяржаўнай дэкаратыўна-мастацкай майстэрні пры Віцебскім ГубАНА. На 2-й справаздачнай выстаўцы віцебскіх свабодных мастацкіх майстэрняў (1920) быў сярод групы мастакоў, прэміраваных за найлепшыя творы<ref name=":0">Крэпак Б. Леў Зевін. "Я убит подо Ржевом" // Вяртанне імёнаў. Кніга ІІ. Мінск: Мастацкая літаратура, 2014. С. 296-309.</ref>. Разам з [[Эфраім Барысавіч Валхонскі|Эфраімам Валхонскім]] і [[Міхаіл Кунін|Міхаілам Куніным]] арганізаваў «Групу трох», якая ў маі 1920 года адкрыла выстаўку ў клубе Саюза работнікаў мастацтва ў Віцебску. Крытык [[Абрам Ром]] адзначаў творы Зевіна ў віцебскай прэсе: «''Ужо цяпер ягоныя яшчэ няспелыя творы паказалі нам пэўныя дасягненні ў колеры, канструкцыі форм, жывапіснай фактуры. У яго найбольш удалых кампазіцыйных вопытах (карціны "Купальшчыцы" і "У доме"), пры ўсёй непазбежнай блізкасці да Сезана і Пікаса, адчуваецца пэўная мастацкая індывідуальнасць з асаблівай экспрэсіўнасцю ды творчымі заданнямі, якія ўласцівы менавіта ёй''»<ref name=":0">Крэпак Б. Леў Зевін. "Я убит подо Ржевом" // Вяртанне імёнаў. Кніга ІІ. Мінск: Мастацкая літаратура, 2014. С. 296-309.</ref>. У лістападзе 1920 года быў сябрам групы [[УНОВИС]]. У канцы 1921 года паехаў у [[Масква|Маскву]] ўслед за Р. Фалькам. Вучыўся ў маскоўскім [[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВХУТЕМАСе]] (1921—1925). Па заканчэнні станкавага аддзялення па майстэрні Р. Фалька у 1925 годзе за дыпломную работу «Рабочая сям’я» Л. Зевіну была нададзена найвышэйшая ўзнагарода — паездка за мяжу на чатыры гады, але праз адсутнасць грошай яна не адбылася. Працягнуў вучобу ў аспірантуры ВХУТЕМАС — ВХУТЕИНа (1926—1929, асістэнт Р. Фалька). Браў удзел у [[Першая Усебеларуская выстаўка|Першай]] (1925), Другой (1927), Трэцяй (1929) і Чацвёртай (1931) Усебеларускіх выстаўках. У 1934 годзе прыняў удзел у юбілейнай выстаўцы «Мастакі БССР за 15 гадоў». Апошняя выстаўка ў Беларусі, у якой паспеў узяць удзел — Усебеларуская выстаўка выяўленчага мастацтва (1940)<ref name=":0">Крэпак Б. Леў Зевін. "Я убит подо Ржевом" // Вяртанне імёнаў. Кніга ІІ. Мінск: Мастацкая літаратура, 2014. С. 296-309.</ref>. Сябра і экспанент аб’яднанняў: ВОХ (1927—1930), [[Рэвалюцыйная арганізацыя мастакоў Беларусі|РАМБ]] (1930—1932, сябра-заснавальнік), РОСТ (1928—1929), група «13» (1929), сябра [[Таварыства мастакоў-станкавістаў|ОСТ]] (1929—1931<ref name="Trenikhin" />. У 1930 годзе камандзіраваны Народным камісарыятам асветы РСФСР у камуну «Войа Нова» у [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крыме]] разам з [[Мендл Хаімавіч Горшман|М. Горшманам]], [[Меер Майсеевіч Аксельрод|М. Аксельродам]], Л. Жалткевіч. У 1930 годзе па заданні «Всекохудожника» адбылася яго творчая паездка ў [[калгас]]ы [[Херсонская вобласць|Херсоншчыны]]. У 1935 годзе Таварыствам землеўпарадкавання яўрэйскіх працоўных (ОЗЕТ) разам з групай маладых мастакоў (М. Аксельрод, Р. Гершанік, М. Горшман, І. Зусман, Б. Разенбліт і іншымі) камандзіраваны ў [[Бірабіджан]]. З 1932 года — сябра МОССХ. Ілюстраваў і аформіў рад кніг: «Жаўтаротыя» Н. Кальмы (1931), «Гарніст» М. Святлова (1931) і іншых. Афармляў спектаклі «Замежная калегія» паводле п’есы Л. Славіна (1932), «Скарб Напалеона» А. Айзенберга паводле п’есы [[Шолам-Алейхем]]а «Голбгрэбер» (1935) (абодва — у [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Дзяржаўным яўрэйскім тэатры БССР]], [[Мінск]]), у тэатрах Масквы, [[Адэса|Адэсы]] (там у 1935 годзе быў адноўлены «Скарб Напалеона»), Бірабіджана (1930-я). У 1936—1940 гадах выкладаў у Маскоўскім абласным мастацкім тэхнікуме. Працаваў паводле дамоў з «Всекохудожником». У канцы 1930-х гг. Леў Зевін уваходзіў у мастацкае аб’яднанне «Група пяці» разам з мастакамі [[Леў Аронаў|Львом Аронавым]], [[Арон Ржэзнікаў|Аронам Ржэзнікавым]], [[Міхаіл Дабрасердаў|Міхаілам Дабрасердавым]] і [[Абрам Пейсахавіч|Абрамам Пейсахавічам]]<ref>{{Cite web|last=Аневский|first=Александр|title=Лев Ильич Аронов|url=http://gruppa5.ru/bios/aronov|publisher=«Группа людей»|date=2010|accessdate=2021-08-01|archiveurl=https://archive.today/20210801105541/http://gruppa5.ru/bios/aronov|archivedate=1 жніўня 2021|url-status=live}}</ref>. Восенню 1940 года ў Маскве адбылася выстаўка «Групы пяці». 6 ліпеня 1941 года Зевін у радах [[Апалчэнне|апалчэння]] сышоў на фронт [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Са снежня 1941 года лічыўся зніклым без вестак, паводле іншых звестак, не пацверджаных дакументальна — у сакавіку 1942 года загінуў на фронце пад Вязьмай. '''Выстаўкі:''' * «Група пяці: страты і адкрыцці. Леў Аронаў, Міхаіл Дабрасердаў, Леў Зевін, Абрам Пейсахавіч, Арон Ржэзнікаў.» Галерэя «Адкрыты клуб» 2016.<ref>{{Cite web|last=Аневский|first=Александр|title=Группа Пяти: Утраты и открытия. Лев Аронов, Михаил Добросердов, Лев Зевин, Абрам Пейсахович, Арон Ржезников|url=https://www.openklub.ru/events/681/|publisher=[[Открытый клуб]]|date=2016-01-14|accessdate=2021-08-01|archiveurl=https://archive.today/20210801111751/https://www.openklub.ru/events/681/|archivedate=1 жніўня 2021|url-status=live}}</ref> * «Мясніцкая, 21. Скрыжаванні лёсаў.» 2016—2017. == Галерэя == <gallery> Файл:Вечаровае сонца. Эцюд.jpg|Вечаровае сонца. Эцюд. 1939. Палатно, масла, 29х40. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]. Файл:Леў Зевін. Панадворак.jpg|Дворык. 1940. Кардон, масла, 19×24,4. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь.]] </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зевін Леў Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага вучылішча жывапісу, разьбярства і дойлідства]] [[Катэгорыя:Мастакі рускага авангарда]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] 9ery7qy39dh1sk6zfpzqziuwo8oyrgl 4 701597 5173405 5170288 2026-07-30T22:09:47Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак 5173405 wikitext text/x-wiki Гэтая старонка прысвечана асноўным вехаў развіцця [[Беларуская Вікіпедыя|беларускамоўнага раздзела Вікіпедыі ў афіцыйным правапісе]]. Акрамя агульных звестак з гісторыі раздзела{{пераход|Гісторыя}}, прыводзіцца дэтальная статыстыка яго памераў{{пераход|Памер}}, актыўнасці ўдзельнікаў{{пераход|Актыўнасць}}, а таксама папулярнасці ў Беларусі{{пераход|Папулярнасць у Беларусі}}. == Гісторыя == === Пачатковы этап (2004—2006) === Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Неўрэгуляванасць пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 21 лютага 2005 года колькасць артыкулаў у раздзеле дасягнула 1000, а 6 снежня — 2000. === Канфлікт і падзел праекта (2006—2007) === У лютым 2006 года група ўдзельнікаў звярнулася на Meta-Wiki з запытам аб адкрыцці новага моўнага раздзела, заснаванага на выкарыстанні выключна афіцыйнай нормы арфаграфіі беларускай мовы. Першая заяўка была адхіленая, але ў снежні таго ж года створана новая. З’явіўся беларускі раздзел у афіцыйным правапісе ў [[Вікіінкубатар|Вікіінкубатары]]. Да гэтага моманту агульны беларускі раздзел налічваў каля 3 800 артыкулаў у абедзвюх арфаграфіях. 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонду Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, далейшы яго лёс планавалася вырашыць пазней. Задавальненне заяўкі на стварэнне раздзела ў афіцыйнай арфаграфіі было зроблена шляхам пераносу зместу Вікіінкубатара, які змяшчаў на той момант больш за 3 565 артыкулаў, на вызвалены дамен be.wikipedia.org. Гэтае рашэнне суправаджалася пратэстамі шэрагу беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі. == Памер == === Колькасць артыкулаў === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Дата !scope="col"|Колькасць !scope="col"|Юбілейны артыкул !scope="col"|Каментарый |- | align="right"|21 лютага 2005 || align="center"|1 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/March 2005|Рэнкінг]] |- | align="right"|6 снежня 2005 || align="center"|2 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/January 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|чэрвень 2006 || align="center"|3 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/July 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|жнівень 2006 || align="center"|4 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/September 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|верасень 2006 || align="center"|5 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/October 2006|Рэнкінг]] |- | align="right"|студзень 2007 || align="center"|6 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/February 2007|Рэнкінг]] |- | colspan=4 align="center"| '''27 сакавіка 2007 года адбыўся падзел Беларускай Вікіпедыі.''' |- | align="right"|май 2007 || align="center"|5 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/June 2007|Рэнкінг]] |- | align="right"|ліпень 2007 || align="center"|6 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/August 2007|Рэнкінг]] |- | align="right"|верасень 2007 || align="center"|7 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/October 2007|Рэнкінг]] |- | align="right"|(?) 1 студзеня 2008 || align="center"|8 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/January 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|студзень 2008 || align="center"|9 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/February 2008|Рэнкінг]] |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|15 сакавіка 2008 || align="center"|10 000 || [[Ева]] || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/April 2008|Рэнкінг]], [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/10000|Прэс-рэліз]] |- | align="right"|красавік 2008 || align="center"|11 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/May 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|чэрвень 2008 || align="center"|12 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/July 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|жнівень 2008 || align="center"|13 000 || || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/September 2008|Рэнкінг]] |- | align="right"|3 снежня 2009 || align="center"|18 000 || || |- | align="right"|3 сакавіка 2010 || align="center"|19 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|16 мая 2010 || align="center"|20 000 || [[Каракал]] || |- | align="right"|8 ліпеня 2010 || align="center"|21 000 || || |- | align="right"|9 жніўня 2010 || align="center"|22 000 || || |- | align="right"|23 верасня 2010 || align="center"|24 000 || || |- | align="right"|16 лістапада 2010 || align="center"|25 000 || [[Рудольф I Габсбург]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|17 чэрвеня 2011 || align="center"|30 000 || [[Дыжон]] || |- | align="right"|6 лістапада 2011 || align="center"|35 000 || [[Кентаўры]] || |- | align="right"|24 снежня 2011 || align="center"|36 000 || [[Осмас]] || |- | align="right"|14 студзеня 2012 || align="center"|37 000 || [[Светагорск]] || |- | align="right"|4 лютага 2012 || align="center"|38 000 || [[Жаваранкавыя]] || |- | align="right"|1 сакавіка 2012 || align="center"|39 000 || [[Юзаф Вроньскі]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|21 сакавіка 2012 || align="center"|40 000 || [[Сантур]] || |- | align="right"|21 красавіка 2012 || align="center"|41 000 || [[Daimler Dernburg Wagen]] || |- | align="right"|22 мая 2012 || align="center"|42 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20120524222903/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-05-23] |- | align="right"|19 чэрвеня 2012 || align="center"|43 000 || [[Сац-арт]] || Архіў [https://web.archive.org/web/20120620075022/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-06-20] |- | align="right"|12 ліпеня 2012 || align="center"|44 000 || [[Ігар Андрэевіч Кузьмянок]] || Архіў [https://web.archive.org/web/20120712211008/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-07-12] |- | align="right"|1 жніўня 2012 || align="center"|45 000 || [[ФК Тарпеда-БелАЗ]] || |- | align="right"|21 жніўня 2012 || align="center"|46 000 || [[Белавежскія пагадненні]] || |- | rowspan=2 align="right"|29-31 жніўня 2012 || align="center"|47 000 || || rowspan=2|Архіў [https://web.archive.org/web/20120829225227/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-08-29],<br/> архіў [https://web.archive.org/web/20120901065837/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-08-31] |- | align="center"|48 000 || |- | align="right"|15-16 верасня 2012 || align="center"|49 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20120918192736/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-09-15] |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''15-16 верасня 2012''' || align="center"|'''50 000''' || || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/50000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|15-16 верасня 2012 || align="center"|51 000 || || |- | align="right"|13 кастрычніка 2012 || align="center"|52 000 || [[Варвары]] || |- | align="right"|9 лістапада 2012 || align="center"|53 000 || [[Уладзімір (горад, Украіна)]] || |- | align="right"|6 снежня 2012 || align="center"|54 000 || [[Азорскі антыцыклон]] || |- | align="right"|11 студзеня 2013 || align="center"|55 000 || [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне]] || |- | align="right"|люты 2013 || align="center"|56 000 || || |- | align="right"|сакавік 2013 || align="center"|57 000 || || |- | align="right"|красавік 2013 || align="center"|58 000 || || |- | align="right"|май 2013 || align="center"|59 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|31 мая 2013 || align="center"|60 000 || [[Валка]] || |- | align="right"|31 чэрвеня 2013 (?) || align="center"|61 000 || || [[Вікіпедыя:Асноўны_міжмоўны_рэнкінг_2013-07-01|Рэнкінг 2013-07-01]] |- | align="right"|ліпень 2013 || align="center"|62 000 || || |- | align="right"|жнівень 2013 || align="center"|63 000 || || |- | align="right"|верасень 2013 || align="center"|64 000 || || |- | align="right"|кастрычнік 2013 || align="center"|65 000 || || |- | align="right"|лістапад 2013 || align="center"|66 000 || || |- | align="right"|снежань 2013 || align="center"|67 000 || || |- | align="right"|студзень 2014 || align="center"|68 000 || || |- | align="right"|люты 2014 || align="center"|69 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|12 сакавіка 2014 || align="center"|70 000 || [[Змеегалоўнік Руйша]] або [[Ромул і Рэм]] || |- | align="right"|9 красавіка 2014 || align="center"|71 000 || [[Мікалай Васілевіч Вараб’ёў]] || |- | align="right"|май 2014 || align="center"|72 000 || || |- | align="right"|чэрвень 2014 || align="center"|73 000 || || |- | align="right"|ліпень 2014 || align="center"|74 000 || || |- | align="right"|26 жніўня 2014 || align="center"|75 000 || || |- | align="right"|верасень 2014 || align="center"|76 000 || || |- | align="right"|(?) 31 кастрычніка 2014 || align="center"|77 000 || || [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-11-01|Рэнкінг 2014-11-01]] |- | align="right"|27 лістапада 2014 || align="center"|77 777 || || |- | align="right"|снежань 2014 || align="center"|78 000 || || |- | align="right"|(?) 1 студзеня 2015 || align="center"|79 000 || || [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-01-01|Рэнкінг 2015-01-01]] |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|28 студзеня 2015 || align="center"|80 000 || || |- | align="right"|сакавік 2015 || align="center"|81 000 || || |- | align="right"|красавік 2015 || align="center"|82 000 || || |- | align="right"|май 2015 || align="center"|83 000 || || |- | rowspan=6 align="right"|чэрвень 2015 || align="center"|84 000 || || |- | align="center"|85 000 || || |- | align="center"|86 000 || || |- | align="center"|87 000 || || |- | align="center"|88 000 || || |- | align="center"|89 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|24 чэрвеня 2015 || align="center"|90 000 || || |- | rowspan=3 align="right"|чэрвень 2015 || align="center"|91 000 || || |- | align="center"|92 000 || || |- | align="center"|93 000 || || |- | rowspan=6 align="right"|ліпень 2015 || align="center"|94 000 || || |- | align="center"|95 000 || || |- | align="center"|96 000 || || |- | align="center"|97 000 || || |- | align="center"|98 000 || || |- | align="center"|99 000 || || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''28 жніўня 2015''' || align="center"|'''100 000''' || '''[[Кальмордэнскі заапарк]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/100000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|17 снежня 2015 || align="center"|111 111 || [[Быхаўскае сядзенне]] || |- | align="right"|21 лістапада 2016 || align="center"|123 000 || [[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)]] || |- | align="right"|18 студзеня 2017 || align="center"|125 000 || [[Такійскі працэс]] || |- | align="right"|28 лютага 2017 || align="center"|127 000 || [[Лютэранская кірха (Новачаркаск)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|8 сакавіка 2017 || align="center"|130 000 || [[NGC 4541]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|23 сакавіка 2017 || align="center"|140 000 || || |- | align="right"|4 жніўня 2017 || align="center"|145 000 || [[Сцяг Кунды]] || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''31 студзеня 2018''' || align="center"|'''150 000''' || '''[[Збігнеў Прайснер]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/150000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|31 сакавіка 2018 || align="center"|153 000 || [[Тэрэнс Малік]] || |- | align="right"|8 мая 2018 || align="center"|154 000 || [[Прывід пяра]] || |- | align="right"|25 чэрвеня 2018 || align="center"|155 000 || [[Падвойнае жыццё Веранікі]] || |- | align="right"|19 кастрычніка 2018 || align="center"|158 000 || [[Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|30 снежня 2018 || align="center"|160 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|8 мая 2019 || align="center"|170 000 || || |- | align="right"|27 жніўня 2019 || align="center"|175 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|16 лістапада 2019 || align="center"|180 000 || || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|1 мая 2020 || align="center"|190 000 || [[Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)]] || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''31 снежня 2020''' || align="center"|'''200 000''' || '''[[Гімн любові]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/200000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|24 сакавіка 2021 || align="center"|203 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20210324215238/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2021-03-24] |- | align="right"|22 красавіка 2021 || align="center"|204 000 || || Архіў [https://web.archive.org/web/20210422215323/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2021-04-22] |- | align="right"|26 мая 2021 || align="center"|205 000 || [[Грогу]] || |- | align="right"|30 чэрвеня 2021 || align="center"|206 000 || [[Эквілібрыум]] || |- | align="right"|1 жніўня 2021 || align="center"|207 000 || [[Спіс карцін Яна Вермера]] || |- | align="right"|2 верасня 2021 || align="center"|208 000 || [[Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага]] || |- | align="right"|28 верасня 2021 || align="center"|209 000 || [[Вясёлыя рабяты (кніга)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|22 кастрычніка 2021 || align="center"|210 000 || [[Звычайныя падазроныя]] || |- | align="right"|14 лістапада 2021 || align="center"|211 000 || [[Танцорка ў цемры]] || |- | align="right"|14 снежня 2021 || align="center"|212 000 || [[Прынцэса-нявеста (фільм)]] || |- | align="right"|6 студзеня 2022 || align="center"|213 000 || [[Поўнач у Парыжы]] || |- | align="right"|28 студзеня 2022 || align="center"|214 000 || [[Алена (фільм, 2011)]] || |- | align="right"|18 лютага 2022 || align="center"|215 000 || [[Розум і пачуцці (фільм, 1995)]] || |- | align="right"|17 сакавіка 2022 || align="center"|216 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]] || |- | align="right"|8 красавіка 2022 || align="center"|217 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы]] || |- | align="right"|13 мая 2022 || align="center"|218 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] || |- | align="right"|5 чэрвеня 2022 || align="center"|219 000 || [[Адзінаццаць (Дзіўныя рэчы)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|9 ліпеня 2022 || align="center"|220 000 || [[Маўчанне ягнят (фільм)]] || |- | align="right"|13 жніўня 2022 || align="center"|221 000 || [[Піяніст (фільм, 2002)]] || |- | align="right"|28 жніўня 2022 || align="center"|222 000 || [[Цяжкасці перакладу]] || |- | align="right"|31 жніўня 2022 || align="center"|222 222 || [[Бедбург]] || |- | align="right"|19 верасня 2022 || align="center"|223 000 || || |- | align="right"|9 кастрычніка 2022 || align="center"|224 000 || [[Піраты Карыбскага мора: Праклён «Чорнай пярліны»]] || |- | align="right"|2 лістапада 2022 || align="center"|225 000 || [[Шоу Трумана]] || |- | align="right"|5 снежня 2022 || align="center"|226 000 || [[Каралі народа Дурына]] || |- | align="right"|11 студзеня 2023 || align="center"|227 000 || [[Каралі Рохана]] || |- | align="right"|9 лютага 2023 || align="center"|228 000 || [[Каралі Нуменара]] || |- | align="right"|3 сакавіка 2023 || align="center"|229 000 || [[Таны Шыра]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|2 красавіка 2023 || align="center"|230 000 || [[Таварыства мёртвых паэтаў]] || |- | align="right"|13 мая 2023 || align="center"|231 000 || [[Зора]] || |- | align="right"|15 чэрвеня 2023 || align="center"|232 000 || [[Форт Баяр]] || |- | align="right"|17 ліпеня 2023 || align="center"|233 000 || [[Людвік і зорны конь]] || |- | align="right"|9 жніўня 2023 || align="center"|234 000 || [[May It Be]] || |- | align="right"|12 верасня 2023 || align="center"|235 000 || [[The Hobbit (гульня, 2003)]] || |- | align="right"|25 кастрычніка 2023 || align="center"|236 000 || [[Пыха і перадузятасць]] || |- | align="right"|7 снежня 2023 || align="center"|237 000 || [[Розум і пачуцці]] || |- | align="right"|11 студзеня 2024 || align="center"|238 000 || [[Перакананне (раман)]] || |- | align="right"|5 лютага 2024 || align="center"|239 000 || [[Эма (раман)]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|27 лютага 2024 || align="center"|240 000 || [[Нябесны замак Лапута]] || |- | align="right"|25 сакавіка 2024 || align="center"|241 000 || [[Доўгая дарога дадому]] || |- | align="right"|30 красавіка 2024 || align="center"|242 000 || [[Мой рок-н-ролл]] || |- | align="right"|7 чэрвеня 2024 || align="center"|243 000 || [[Хуан Мадэста]] || |- | align="right"|9 ліпеня 2024 || align="center"|244 000 || [[Хейна Мандры]] || |- | align="right"|1 жніўня 2024 || align="center"|245 000 || [[Меланхолія (фільм, 2011)]] || |- | align="right"|1 верасня 2024 || align="center"|246 000 || [[Роча]] || |- | align="right"|2 кастрычніка 2024 || align="center"|247 000 || [[Бэн-Гур (фільм, 1959)]] || |- | align="right"|20 лістапада 2024 || align="center"|248 000 || [[Ар'ю]] || |- | align="right"|16 снежня 2024 || align="center"|249 000 || [[Літоўская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага]] || |- style="background:#EEDD82" | align="right"|'''18 студзеня 2025''' || align="center"|'''250 000''' || '''[[Легендарыум Толкіна]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/250000|Прэс-рэліз]]''' |- | align="right"|15 лютага 2025 || align="center"|251 000 || [[Панаўка (Круглянскі раён)]] || |- | align="right"|17 сакавіка 2025 || align="center"|252 000 || [[Брадвейская мелодыя]] || |- | align="right"|17 красавіка 2025 || align="center"|253 000 || [[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)]] || |- | align="right"|27 мая 2025 || align="center"|254 000 || [[Вёска (фільм, 2004)]] || |- | align="right"|28 ліпеня 2025 || align="center"|255 000 || [[Выпадак (фільм, 1981)]] || |- | align="right"|14 верасня 2025 || align="center"|256 000 || [[Пропасць]] || |- | align="right"|5 лістапада 2025 || align="center"|257 000 || [[Сезон 2024/2025 ЖГК Гомель]] || |- | align="right"|18 снежня 2025 || align="center"|258 000 || [[Акт на права валодання зямлёй]] || |- | align="right"|25 студзеня 2026 || align="center"|259 000 || [[Еўрапейская кінапрэмія 2026]] || |- style="background:#D4D4D4" | align="right"|4 лютага 2026 || align="center"|260 000 || [[Пераходная вуліца (Мінск)]] || |- | align="right"|5 лютага 2026 || align="center"|261 000 || [[Студзянецкі завулак]] || Падчас ботазаліўкі |- | align="right"|11 сакавіка 2026 || align="center"|262 000 || [[Іванна Іванаўна Бамбешка]] || |- | align="right"|19 красавіка 2026 || align="center"|263 000 || [[Знакі (фільм)]] || |- | align="right"|6 чэрвеня 2026 || align="center"|264 000 || [[Кралупі-над-Влтавау]] || |- | align="right"|24 ліпеня 2026 || align="center"|265 000 || [[Нерчынскі дагавор]] || |} === Колькасць старонак === * 11 ліпеня 2012 года агульная колькасць старонак дасягнула 100 000. Юбілейная старонка — [[Дзмітрый Аляксандравіч Платонаў]]. * 22 снежня 2020 года агульная колькасць старонак дасягнула 600 000. * 20 верасня 2024 года агульная колькасць старонак дасягнула 700 000. Юбілейная старонка — [[Шаблон:Fba/core]]. === Юбілейныя лагатыпы === <gallery widths=135 heights=155> Wikipedia-logo-be-100000.png Лагатып 150 000 (валошка).svg Неверагодныя 200 000.svg Wikipedia-logo-v3-be_250000_articles_red_ribbon.svg </gallery> == Актыўнасць == === Колькасць правак === * 5 лістапада 2011 года агульная колькасць правак дасягнула 1&nbsp;000&nbsp;000. * 17 снежня 2012 года агульная колькасць правак дасягнула 1&nbsp;500&nbsp;000. * 1 лютага 2015 года агульная колькасць правак дасягнула 2&nbsp;000&nbsp;000. * 25 кастрычніка 2017 года агульная колькасць правак дасягнула 3&nbsp;000&nbsp;000. * 20 лістапада 2019 года агульная колькасць правак дасягнула 3&nbsp;500&nbsp;000. * 14 студзеня 2022 года агульная колькасць правак дасягнула 4&nbsp;000&nbsp;000. * 2 чэрвеня 2023 года агульная колькасць правак дасягнула 4&nbsp;500&nbsp;000. * 20 чэрвеня 2025 года агульная колькасць правак дасягнула 5&nbsp;000&nbsp;000. === Колькасць удзельнікаў === * 30 верасня 2020 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 100&nbsp;000. * 3 кастрычніка 2021 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 110&nbsp;000. * 19 ліпеня 2022 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 120&nbsp;000. * 1 студзеня 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 125&nbsp;000. * 28 мая 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 130&nbsp;000. * 24 кастрычніка 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 135&nbsp;000. * 20 сакавіка 2024 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 140&nbsp;000. * 2 верасня 2024 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 145&nbsp;000. * 1 сакавіка 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 150&nbsp;000. * 24 жніўня 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 155&nbsp;000. * 22 снежня 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 160&nbsp;000. * 15 красавіка 2026 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 165&nbsp;000. * 30 ліпеня 2026 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 170&nbsp;000. === Актыўнасць удзельнікаў === Дыяграма пабудавана паводле [http://be.wikiscan.org/?menu=tables&submenu=users&type=user статыстыкі актыўнасці ўдзельнікаў па месяцах] і паказвае змену медыяннай колькасці ўдзельнікаў за месяц для кожнага года. <div style="float:margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=200|type=rect|x=2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022|y=39,85,118,154,178,215,218,204,244,239,244,235,261,270,276,293}}</div> == Папулярнасць у Беларусі == Найбольш папулярныя раздзелы Вікіпедыі паводле колькасці наведванняў з Беларусі. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Моўны раздзел !scope="col"|Студзень 2021</br>тыс. наведванняў !scope="col"|Студзень 2022</br>тыс. наведванняў !scope="col"|Студзень 2023</br>тыс. наведванняў |- | [[Руская Вікіпедыя]] || 35276 (85,2 %) || 37438 (86,8 %) || 38180 (84,7 %) |- | [[Англійская Вікіпедыя]] || 2948 (7,1 %) || 2979 (6,9 %) || 3067 (6,8 %) |- style="background:#EEDD82" | [[Беларуская Вікіпедыя]] || 477 (1,2 %) || 492 (1,1 %) || 627 (1,4 %) |- | [[Польская Вікіпедыя]] || 157 (0,4 %) || 111 (0,3 %) || 102 (0,2 %) |- | [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]] || 148 (0,4 %) || 127 (0,3 %) || 174 (0,4 %) |- | [[Украінская Вікіпедыя]] || 74 (0,2 %) || 66 (0,2 %) || 122 (0,3 %) |- | '''Усе праекты''' || '''41411 (100,0 %)''' || '''43148 (100,0 %)''' || '''45071 (100,0 %)''' |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] l04vhpu17gh2x8kydjqi9rgcgmmzpsl 0 702658 5173427 4527050 2026-07-30T23:25:09Z Bk1949 50943 /* Фільмаграфія */ 5173427 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Векслер}} {{Мастак|жанр=|сайт=}} '''Абра́м Саламонавіч''' ('''Шлёмавіч''') '''Ве́кслер''' ([[22 студзеня]] [[1905]], [[Горкі]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[12 ліпеня]] [[1974]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[мастак]]. Працаваў мастаком-пастаноўшчыкам у кіно. == Біяграфія == Сын сталяра-чырванадрэўшчыка. Абрам Векслер з’яўляецца малодшым братам мастака [[Міхаіл Векслер|Міхаіла Векслера]] (1898—1974). У 1917 і 1921-22 гадах працаваў у Мастацка-дэкаратыўных майстэрнях Віцебска (чаляднік, маляр-дэкаратар). Служыў добраахвотнікам у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] ў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестане]]. У 1921—1922 гадах вучыўся ў Віцебскім мастацка-практычным інстытуце ў [[Юдаль Пэн|Юдаля Пэна]], затым — у [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]] і [[Вера Міхайлаўна Ермалаева|Веры Ермалаевай]]. Сябра [[УНОВИС]]а. Захавалася адна з яго вучэбных прац — супрэматычная пастановачная кампазіцыя («Статычная канструкцыя № 6. Супрэматызм», Вяцкі мастацкі музей). У 1922 годзе разам з іншымі вучнямі Віцебскай школы пераязджае ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]]. На працягу года жыве ў Ермалаевай, удзельнічае ў творчых вечарынах, дзе бывалі [[Міхаіл Васільевіч Мацюшын|Міхаіл]], [[Павел Мікалаевіч Філонаў|Павел Філонаў]] і іншыя мастакі. У 1922—1925 гадах праходзіў навучанне ў петраградскім (затым — ленінградскім) [[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙСе]], спачатку на агульным курсе, потым на паліграфічным факультэце. У якасці практыканта працаваў у Гінхуку (1924). У маі 1924 года перавёўся ў Дэкаратыўны інстытут, дзе спачатку быў практыкантам, потым чаляднікам-жывапісцам. У 1926 годзе апынуўся ў [[Гомель|Гомелі]], падпрацоўваў рабочым-рэтушэрам, мастаком у тэатры. Вярнуўся ў Ленінград, служыў у Чырвонай Арміі ў палку сувязі (1927-29). З 1927 па 1966 год працаваў на ленінградскай кінафабрыцы «Саўкіно» (у розныя гады — «Саюз-кіно», «Росфільм», «Ленфільм») памочнікам, мастаком-дэкаратарам, мастаком. У 1951 годзе атрымаў прыз Канскага кінфестывалю за найлепшыя дэкарацыі да фільма «Мусаргскі». Сын — кінааператар Юрый Абрамамавіч Векслер. Дачка — тэатральны грымёр Ліяна Абрамаўна Рапапорт.[[Файл:Veksler Suprematic Composition.jpg|міні|Абрам Векслер. Статычная плоскасная канструкцыя. Пачатак 1920-х.]] [[Файл:Abram_Veksler.jpg|міні|347x347пкс|Абрам Векслер у апошнія гады жыцця]] == Фільмаграфія == * {{Год у гісторыі кіно|1931}} — Чалавек за бортам * {{Год у гісторыі кіно|1932}} — Таварны № 717 * {{Год у гісторыі кіно|1933}} — Салдацкі сын * {{Год у гісторыі кіно|1934}} — На Месяц з перасадкай * {{Год у гісторыі кіно|1936}} — Федзька * {{Год у гісторыі кіно|1938}} — Вялікі грамадзянін * {{Год у гісторыі кіно|1939}} — Чацвёрты перыскоп * {{Год у гісторыі кіно|1941}} — Антон Іванавіч злуецца * {{Год у гісторыі кіно|1943}} — У імя Радзімы * {{Год у гісторыі кіно|1944}} — Марскі батальён * {{Год у гісторыі кіно|1947}} — Новы дом * {{Год у гісторыі кіно|1949}} — Акадэмік Іван Паўлаў * {{Год у гісторыі кіно|1950}} — Мусаргскі * {{Год у гісторыі кіно|1952}} — Рымскі-Корсакаў * {{Год у гісторыі кіно|1953}} — Алека (сум. з [[Віктар Волін|В. Воліным]]) * {{Год у гісторыі кіно|1954}} — [[Утаймавальніца тыграў]] * {{Год у гісторыі кіно|1956}} — Таленты і прыхільнікі * {{Год у гісторыі кіно|1956}} — Мядовы месяц * {{Год у гісторыі кіно|1958}} — [[Містар Ікс]] (сум. з [[Яўген Яўгенавіч Еней|Я. Енеем]]) * {{Год у гісторыі кіно|1958}} — Начны госць * {{Год у гісторыі кіно|1959}} — [[Не май 100 рублёў…]] * {{Год у гісторыі кіно|1960}} — Балетныя мініяцюры * {{Год у гісторыі кіно|1961}} — [[Паднятая цаліна (фільм, 1959—1961)|Паднятая цаліна]] (3-я серыя) * {{Год у гісторыі кіно|1962}} — [[Дзікі сабака дынга|Дзікі сабака дынга]] * {{Год у гісторыі кіно|1963}} — Каін XVIII («Два сябра») * {{Год у гісторыі кіно|1964}} — Вернутая музыка {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Векслер Абрам Саламонавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі-супрэматысты]] [[Катэгорыя:Мастакі рускага авангарда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] [[Катэгорыя:Вучні Юдаля Пэна]] reszkb1zmcpm1vmslowi99tgy2xp3bw 0 703037 5173423 4388574 2026-07-30T23:12:03Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5173423 wikitext text/x-wiki {{Мастак|жанр=[[Жывапіс]], [[графіка]]|сайт=|выява=[[File:Magaril.jpg|thumb]]|партрэт=}} [[Файл:Уновис_1922.jpg|справа|міні|300x300пкс|[[УНОВИС]]. Чэрвень 1922. Віцебск. Каштуюць (злева направа): Іван Чарвінка, [[Казімір Малевіч|Казімір Малевич]], Яфім Раяк, Ганна Каган, [[Мікалай Міхайлавіч Суэцін|Мікалай Суэцін]], [[Леў Аляксандравіч Юдзін|Леў Юдзін]], Яўгенія Магарыл. Сядзяць (злева направа): Міхаіл Векслер, [[Вера Міхайлаўна Ермалаева|Вера Ермалаева]], [[Ілья Рыгоравіч Чашнік|Ілля Чашнік]], [[Лазар Маркавіч Хідэкель|Лазар Хідэкель]]]] '''Яўгенія Маркаўна Магарыл''' (рус. Евгения Марковна Магарил; [[21 чэрвеня]] [[1902]] —[[1987]]) — савецкая мастачка, [[Жывапіс|жывапісец]] і графік. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1902 г. у [[Віцебск|Віцебску]], у сям'і печніка. Вучылася ў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім вучылішчы]]<ref name="autogenerated20130506-1">Профессор Михаил Матюшин и его ученики. Каталог выставки. Составитель и автор вступительной статьи Никита Несмелов. Музей Академии художеств. СПб, 2008. С. 215</ref> у [[Марк Шагал|Марка Шагала]], [[Казімір Малевіч|Казіміра]] [[Казімір Малевіч|Малевіча]]. У гады навучання пазнаёмілася з [[Вера Міхайлаўна Ермалаева|Верай Ермалаевай]], [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Лазарам Лісіцкім]], [[Ксенія Багуслаўская|Ксеніяй Багуслаўскай]]. Сябра групы мастакоў УНОВИС ([[Віцебск]]). У 1922 г. пераехала ў Петраград. У сваёй творчасці яна была далёкая ад метадаў пабудовы мастацтва авангардыстамі, з якімі працавала. Ступень уплыву на яе К. Малевіча была не такой моцнай, як на іншых членаў УНОВИС. У 1922-1926 гг. вучылася ва [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Усерасійскай акадэміі мастацтваў]] у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], у майстэрні прасторавага рэалізму [[Міхаіл Мацюшын|Міхаіла Мацюшына]]. «Магарыл стыхійна таленавітая. Ёй не хапае арганізаванага падыходу, і яе карціны, вельмі змястоўныя, пакутуюць ад непадобнасці зместу і формы. Але яна працуе над сабой напоўніцу», пісаў М. Мацюшын у сваім рукапісе «Творчы шлях мастака» у 1933-1934 гг.<ref name="autogenerated20130506-1">Профессор Михаил Матюшин и его ученики. Каталог выставки. Составитель и автор вступительной статьи Никита Несмелов. Музей Академии художеств. СПб, 2008. С. 215</ref> Е. Магарыл, поруч з іншымі мастакамі, уваходзіла ў асноўную групу «школы Мацюшына».<ref>[[Костров, Николай Иванович|Н. И. Костров]]. «М. В. Матюшин и его ученики». Публикация и комментарии А. В. Повелихиной. / Панорама искусств № 13. М. : « Советский художник», 1990. C. 190—214; В. Э. Делакроа-Несмелова. «Воспоминания о педагогической деятельности М. В. Матюшина». / Панорама искусств , № 13. М.: «Советский художник», 1990. С. 215−223; «Художник М. В. Матюшин и его ученики.» Выставка произведений/ Буклет. Государственный музей истории Ленинграда, 1989.</ref> Сур'ёзнае ўздзеянне на Магарыл аказала сістэма колеразнаўства Мацюшына, агульныя заканамернасці змяняльнасці колеру і формы, іх уплываў адзін на аднаго. Вынікі доследаў фіксаваліся на табліцах, якія экспанаваліся на справаздачных выставах аддзела ў ГИНХУКе з 1924 па 1926 год. Пераняўшы ідэі Матюшина аб формаўтваральных уласцівасцях колеру, мастачка аднак інтэрпрэтавала іх па-свойму, аддаючы перавагу над рацыяналістычнасцю каляровых законаў ўласнай каляровайю стыхійнасці і імпульсіўнай эмацыйнасці, выкарыстоўваючы метады дынамічнага каляровага кантрасту, і з дапамогай дадатковых кветак і каляровых пераходаў дамагаючыся перадачы настрою<ref name=":0">[https://artbelarus.by/be/artists/1863.html Евгения Магарил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220314145408/https://artbelarus.by/be/artists/1863.html |date=14 сакавіка 2022 }} // Галерея "Арт-Беларусь".</ref>. У 1926 г. скончыла Акадэмію мастацтваў. У 1927-1929 гг. працавала мастаком па текстылю на фабрыцы ім. Пятра Аляксеева ў Шлісельбурзе З 1929 г. і на працягу ўсяго жыцця працавала настаўнікам малявання ў ленінградскіх школах. Захавалася серыя яе даваенных малюнкаў, выкананых каляровымі алоўкамі, на якіх намаляваныя школьнікі за партамі падчас урокаў. Нягледзячы на схематычнасць алоўкавага малюнка, яе лёгкая штрыхоўка трапна перадала індывідуальнасці вучняў, дынаміку іх поз, пераносячы гледача ў атмасферу мастацкага класа ленінградскай школы<ref name=":0" />. У 1930 г. прымала ўдзел у групе мастакоў-вучняў М. Мацюшына, пад дэвізам КОРН, у Ленінаградскім доме працаўнікоў мастацтваў.<ref>Группа КОРН. 1930. М. В. Матюшин и ученики. Буклет. Государственный музей истории Санкт-Петербурга. 2010.</ref> З гэтага часу – удзельніца многіх выстаў ленінградскіх мастакоў. У 1930-32 гг. пачала ажыццяўляць штогадовыя творчыя паездкі па краіне, першыя паездкі – у саўгасы пад Уральскам і на будоўлі Магнітагорска. У 1932 г. уступіла ў сябры Саюзу мастакоў. Пасля пачатку вайны і [[Блакада Ленінграда|блакады]] заставалася ў Ленінградзе. Працягвала выкладаць у школе. Вяла альбом блакадных замалёвак. Стварыла цыкл акварэльных работ («У стацыянары», «На вуліцы. 25 сакавіка 1942», «Блакадны хлеб», 1941) і шэраг работ, выкананых у спецыфічным «блакадным» матэрыяле – соусе з вугалю, катухі і льнянога масла («Мастак працуе», «За маляваннем», «Чарга за хлебам», 1942).<ref>''Блокадный дневник: Живопись и графика блокадного времени'': Альбом-каталог / ГМИ СПб. СПб., 2005. С. 96-99.</ref> У жніўні 1942 г. выехала з асаджанага Ленінграда. Усё даваенныя работы і большасць блакадных<ref>Там же.</ref> работ мастачкі загінулі падчас вайны. Захавалася даваенная графіка мастачкі: серыя партрэтных малюнкаў, выкананая ў 1939 годзе на параходзе "Механік" падчас падарожжа па Волзе, якая ўключае ў сябе партрэты матросаў і качагараў, працоўных на судне, і бесклапотных адпачывальнікаў. У 1942-1945 гг. працавала настаўнікам малявання ў г. Бійске Алтайскага края. Вярнулася ў Ленінград у 1945 годзе. У 1945-1951 гг. выкладала акварэль і малюнак у Ленінградскім мастацкім вучылішчы. У 1952 году, у час ганенняў на мастакоў, Я. Магарыл была выключаная з Саюзу мастакоў за фармалізм: «яе творчасць не патрапляе ў рамкі сацыялістычнага рэалізму».<ref name="autogenerated20130506-1">Профессор Михаил Матюшин и его ученики. Каталог выставки. Составитель и автор вступительной статьи Никита Несмелов. Музей Академии художеств. СПб, 2008. С. 215</ref> У гэты перыяд Е. М. Магарыл не перастала займацца жывапісам, асвоіла тэхніку каляровай літаграфіі, прыўносячы ў яе асаблівую маляўніча-экспрэсіўную ноту. У апошнія дзесяцігоддзі яе любімым жанрам стаў акварэльны партрэт. Мэта шматлікіх прац гэтага перыяду - перадаць не столькі знешняе аблічча мадэляў, колькі іх ўнутраны змест, асаблівасці характару, іх індывідуальнасць ("Партрэт мастака Яна", "Партрэт Загянскай", "Партрэт барадатага мастака", "Юная піяністка"). З 1957 г. штогод удзельнічала ў ленінградскіх і ва ўсесаюзных выстаўках. З 1963 г. працавала ў тэхніцы каляровай літаграфіі, супрацоўнічала з Эксперыментальнай літаграфскай майстэрняй у ЛОСХ. У 1966 г. Магарыл была адноўлена у членстве ў Саюзе мастакоў. У 1974 і ў 1984 гг. у Ленінградзе прайшлі персанальныя выстаўкі мастачкі. Творы мастачкі знаходзяцца ў [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі ў Санкт-Пецярбургу]], Дзяржаўным музеі гісторыі Санкт-Пецярбурга, у прыватных калекцыях Расіі, Беларусі, ЗША. == Літаратура == * ''А. Боровский.'' Евгения Магарил. Советская графика. вып. 10. М., 1986. * ''Художник М. В. Матюшин и его ученики. Выставка произведений''/ Буклет. Государственный музей истории Ленинграда, 1989. * ''Профессор Михаил Матюшин и его ученики. Каталог выставки. Составитель и автор вступительной статьи Никита Несмелов.'' Музей Академии художеств. СПб, 2008. * ''Маргарета Тильберг. Цветная вселенная: Михаил Матюшин об искусстве и зрении.'' М. : НЛО, 2008. С. по указ. * ''Группа КОРН. 1930. М. В. Матюшин и ученики.'' Буклет. Государственный музей истории Санкт-Петербурга. 2010. == Спасылкі == {{DEFAULTSORT:Магарыл Яўгенія Маркаўна}} [[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута імя Рэпіна]] [[Катэгорыя:Сацыялістычны рэалізм]] [[Катэгорыя:Мастакі-супрэматысты]] [[Катэгорыя:Мастакі рускага авангарда]] [[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1987 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 21 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] jpz23xd5urlgxb8kaeso2nkkalhwvtg 0 704338 5173480 4469284 2026-07-31T05:41:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173480 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} '''Ян Юрый Людвік з Канопніцы Грабоўскі''' (каля 1730 — {{ДС|16|2|1789}}, [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] ваенны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Грабоўскія|Грабоўскіх]] герба [[Тапор (герб)|«Тапор»]] (або [[Окша (герб)|«Окша»]]). Нарадзіўся ў сям’і [[Стэфан Грабоўскі (староста віштынецкі)|Стэфана]], віштынецкага старосты, і Тэадоры са [[Стрыенскія|Стрыенскіх]]<ref name="kamunikat">[[Аляксей Шаланда]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=26674-1.pdf САПРАЎДНЫ ГЕРБОЎНІК ШЛЯХТЫ ВАЎКАВЫСКАГА ПАВЕТА Ў ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XVI-XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241109223418/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=26674-1.pdf |date=9 лістапада 2024 }}</ref>. У 1755—1756 гадах [[палкоўнік]] [[ЯКМ]], у 1757 годзе [[Генерал-маёр|генерал маёр]] і палкоўнік [[войска ВКЛ]], у 1763 годзе палкоўнік [[Пінскі рэгімент|Пінскага Рэгіменту]], у 1776—1785 гадах [[генерал-інспектар войскаў літоўскіх]], у 1779—1789 гадах [[Генерал-лейтэнант|генерал лейтэнант]] літоўскага войска, домбскі [[староста]]<ref name="kamunikat"/>. Кавалер [[ордэн Святога Станіслава|ордэнаў Святога Станіслава]] (1779), [[ордэн Белага Арла|Белага Арла]] (1780) і [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага|Аляксандра Неўскага]]<ref name="kamunikat"/>. Памёр 13 лютага 1789 г. Валодаў у [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскім павеце]] маёнткамі [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]], [[Зеляневічы]], [[Крупкі]], як гэта вынікае з дзельчага ліста яго сыноў ад 1789 г. З’яўляўся фундатарам і калятарам [[Кальвінскі збор (Ізабелін)|кальвінскага збору]] ў [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабеліне]]<ref name="kamunikat"/>. == Сям’я == Быў двойчы жанаты. У 1754 годзе ажаніўся з {{нп5|Яанна Грушчынская|Яаннай з Грушчынскіх|pl|Joanna Gruszczyńska}} (каля 1730{{—}} 1764), ад шлюбу з якой меў дзевяць дзяцей: * Тэадор * Тэадора Кацярына (нар. 1755) * [[Ежы Францішак Грабоўскі|Ежы Францішак]] (1756—1799), [[генерал-інспектар войскаў літоўскіх]] * Міхаіл Багдан (нар. 1757) * Стэфан Казімір (1758—1794), сакратар каралеўскага двара * [[Павел Ежы Грабоўскі|Павел Ежы]] (1759—1794), [[генерал]] польскіх войскаў * Ганна Караліна (нар. 1761) * {{нп5|Канстанцыя Грабоўская|Канстанцыя|pl|Konstancja Dernałowicz}} (1762—1842), жонка каралеўскага [[камергер]]а Вінцэнта Дорыа-Дзерналовіча * Людвік Зыгмунт (нар. 1763) У 1769 годзе другі раз ажаніўся з [[Альжбета Шыдлоўская|Альжбетай з Шыдлоўскіх]] (1748/1749 — 1810), дачкой ваяводы плоцкага Тэадора Шыдлоўскага і Тэрэзы Віткоўскай. Дзеці: * [[Станіслаў Грабоўскі]] (1780—1845), граф, міністр адукацыі Царства Польскага * [[Міхал Грабоўскі (генерал)|Міхал Грабоўскі]] (1773—1812), [[брыгадны генерал]] арміі [[Герцагства Варшаўскае|Герцагства Варшаўскага]] * [[Ізабела Грабоўская]] (1776—1858), жонка [[Валент Фаўсцін Сабалеўскі|Валента Фаўсціна Сабалеўскага]] * Аляксандра Грабоўская (1771—1789), жонка [[Францішак Салезій Красіцкі|Францішка Салезія Красіцкага]] * [[Казімір Грабоўскі]] (1774—1833), польскі [[перакладчык]], маршалак [[ваўкавыск]]і * Канстанцыя Грабоўская {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=551|артыкул=Грабоўскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грабоўскі Ян Юрый}} [[Катэгорыя:Памерлі ў Ваўкавыскім раёне]] [[Катэгорыя:Генералы-інспектары войскаў літоўскіх]] [[Катэгорыя:Генералы Рэчы Паспалітай]] 4626a8gl4vae22vmxgqw1scg198rsir 0 704883 5173342 4095748 2026-07-30T17:23:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173342 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Крупенка}} '''Юлія Вячаславаўна Крупенка''' (нар. у {{ДН|||1984}} годзе) — [[Беларусь|беларускі]] [[Эканоміка|эканаміст]], [[кандыдат эканамічных навук]], [[дацэнт]]. == Біяграфічныя звесткі == Скончыла ў [[2006]] годзе факультэт эканомікі і менеджменту [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] па спецыяльнасці «Сусветная эканоміка і міжнародныя эканамічныя адносіны». У [[2008]] годзе там жа абараніла [[Магістр|магістарскую]] дысертацыю па спецыяльнасці «Фінансы, грашовае абарачэнне і крэдыт». У [[2010]]-[[2014]] гадах навучалася ў [[Аспірантура|аспірантуры]] [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Фінансы, грашовае абарачэнне і крэдыт». Дысертацыю на саісканне вучонай ступені [[Кандыдат навук|кандыдата эканамічных навук]] па спецыяльнасці «Фінансы, грашовае абарачэнне і крэдыт» абараніла [[24 кастрычніка]] [[2018]] года ў Савеце па абароне дысертацый пры [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]]. Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Фінансавая ўстойлівасць перастрахоўшчыкаў як фактар стабілізацыі рынку страхавых паслуг». Навуковы кіраўнік - [[Марына Яўгеньеўна Карпіцкая]]. [[23 студзеня]] [[2019]] года Прэзідыум [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь]] прысвоіў ёй [[навуковае званне]] [[дацэнт]]а па спецыяльнасці «Эканоміка». З [[2006]] года працуе ў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Янкі Купалы]], з 2009 года па цяперашні час на пасадзе [[Дацэнт|дацэнта]] кафедры фінансаў і бухгалтарскага ўліку. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя навуковыя даследаванні прысвечаны даследаванню рынку страхавых паслуг, фінансавай устойлівасці перастрахоўшчыкаў як фактару стабілізацыі рынку страхавых паслуг, праблемам і перспектывам развіцця перастрахавання жыцця, аналізу напрамкаў росту фінансавых рэсурсаў страхоўшчыка для павышэння яго канкурэнтаздольнасці, пытанням канкурэнтаздольнасці перастраховачнай арганізацыі ва ўмовах эканамічнай турбулентнасці, удасканалення інвестыцыйнай дзейнасці суб'ектаў страхавога рынку, рэгулявання нацыянальнай рэйтынгавай сістэмы ў кантэксце ўстойлівага развіцця эканомікі, аналізу фактараў канкурэнтаздольнасці страхавой арганізацыі ва ўмовах цыфравізацыі эканомікі, цыфравізацыі страхавога рынку як фактару павышэння яго канкурэнтаздольнасці і інш. == Спасылкі == * [https://fem.grsu.by/faculty/kafedry/buh_uchet/sotrudniki-kafedry/krupenko-yuliya-vyacheslavovna/ Біяграфія на сайце факультэта эканомікі і менеджменту ГрДУ імя Янкі Купалы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241103121250/https://fem.grsu.by/faculty/kafedry/buh_uchet/sotrudniki-kafedry/krupenko-yuliya-vyacheslavovna/ |date=3 лістапада 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-03-31}} {{DEFAULTSORT:Крупенка Юлія Вячаславаўна}} [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук]] 2zn2itarwb9hx0qk5gmtl4jz91352tj 0 707208 5173725 5145587 2026-07-31T10:42:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173725 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 1-я (26-я) паветраная армія |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады = [[1942]]—[[1992]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |краіны = |падпарадкаванне = |у складзе = [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]]<br>[[3-і Беларускі фронт]]<br>[[Беларуская ваенная акруга]] |тып = [[Паветраная армія СССР|паветраная армія]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = [[Вялікая Айчынная вайна]] |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = гл. [[#Камандуючыя арміяй]] і [[#Камандуючыя 1 (26) ПА пасля вайны]] }} '''1-я паветраная армія''' — [[аперацыя (ваенная справа)|аператыўнае]] [[фарміраванне]] ([[аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]], [[Паветраная армія СССР|паветраная армія]]) [[Авіяцыя|авіяцыі]] [[РСЧА]] [[УС СССР|Узброеных Сіл СССР]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Файл:Sergei Khudyakov.jpg|thumb|200px|<center>Камандуючы арміяй з 18 чэрвеня 1942 года па 27 мая 1943 года генерал-лейтэнант авіяцыі [[Сяргей Аляксандравіч Худзякоў|С. А. Худзякоў]].<br> На фатаграфіі ў званні маршала авіяцыі.]] [[Файл:Timofey Khryukin 1945.jpg|thumb|200px|<center>Камандуючы арміяй з 3 ліпеня 1944 года генерал-палкоўнік авіяцыі [[Цімафей Цімафеевіч Хрукін|Ц. Ц. Хрукін]]. ]] Сфарміравана 10 мая 1942 года [[Загад (акт кіравання)|загадам]] [[Народны камісар абароны СССР|народнага камісара абароны СССР]] № 0081 ад 5 мая 1942 года на аснове [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]]<ref>[http://www.kursk1943.mil.ru/kursk/oob/ussr/units/zf_1va.html Западный фронт. 1 ВА] {{webarchive|url=https://archive.today/20120803130417/http://www.kursk1943.mil.ru/kursk/oob/ussr/units/zf_1va.html |date=2012-08-03 }} {{webarchive|url=https://archive.today/20120803130417/http://www.kursk1943.mil.ru/kursk/oob/ussr/units/zf_1va.html |date=2012-08-03 }}</ref><ref>[http://allaces.ru/cgi-bin/s2.cgi/sssr/struct/h/va1.dat 1-я воздушная армия. Allaces.ru]</ref>. 10 студзеня 1949 года пераназвана ў '''26-ю паветраную армію'''.<ref>[http://www.mod.mil.by/s37sprawka.html Краткая историческая справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071028184628/http://www.mod.mil.by/s37sprawka.html |date=28 кастрычніка 2007 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028184628/http://www.mod.mil.by/s37sprawka.html |date=2007-10-28 }}</ref> ==Гісторыя найменняў == [[Найменне]] [[фарміраванне|фармавання]], у розны перыяд часу: * ВПС Мінскай ваеннай акругі (28.11.1918 г.); * ВПС Заходняй ваеннай акругі (14.12.1918 г.); * ВПС Беларускай ваеннай акругі (02.10.1926 г.); * ВПС Беларускай асобай ваеннай акругі (26.07.1936 г.); * ВПС Беларускага фронту (01.09.1939 г.); * ВПС Беларускай асобай ваеннай акругі (14.11.1939 г.); * ВПС Заходняй асобай ваеннай акругі (11.07.1940 г.); * ВПС Заходняга фронту (22.06.1941 г.); * 1-я паветраная армія (05.05.1942 г.); * 26-я паветраная армія (20.02.1949 г.); * 26-я паветраная Чырванасцяжная армія (22.02.1968 г.); * ВПС Беларускай ваеннай акругі (04.1980 г.)<ref>Директива Генерального штаба ВС СССР от 5 февраля 1980 года № 314/1/00170</ref><ref>Директива штаба БВО от 12 февраля 1980 года № 03/0143</ref>; * 26-я паветраная Чырванасцяжная армія (05.1988 г.). * [[Ваенна-паветраныя сілы Рэспублікі Беларусь]] (15.06.1992 г.); * [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь]] (2001 г.). == Баявы шлях == У 1942 годзе паветраная армія падтрымлівала наступленне войскаў Заходняга фронту на юхноўскім, гжацкім і ржэўскім кірунках. Удзельнічала ў [[Першая Ржэўска-Сычэўская аперацыя|Ржэўска-Сычэўскай]], [[Аперацыя «Бюфель»|Ржэўска-Вяземскай]], [[Арлоўская аперацыя (1943)|Арлоўскай]], [[Смаленская аперацыя (1943)|Смаленскай]], [[Аршанская наступальная аперацыя|Аршанскай]], [[Віцебская наступальная аперацыя|Віцебскай]], [[Беларуская аперацыя (1944)|Беларускай]], [[Мемельская аперацыя (1944)|Мемельскай]] аперацыях, а таксама ў [[Паветраная аперацыя ВПС РСЧА па знішчэнні нямецкай авіяцыі на аэрадромах у маі 1943 год|паветранай аперацыі па знішчэнні нямецкай авіяцыі на аэрадромах у маі 1943 года]]. Усяго за гады вайны лётчыкамі ''1 ПА'' здзейснена звыш 290 000 [[самалёта-вылет]]аў. За баявыя заслугі 5 яе злучэнняў і часцей атрымалі [[Ганаровае званне СССР|ганаровае званне]] і ператвораны ў [[Савецкая гвардыя|гвардзейскія]], 50 прысвоены ганаровыя найменні, 44 узнагароджаны ордэнамі; больш за 17 тысяч яе воінаў узнагароджаны ордэнамі і медалямі, 145 лётчыкам і штурманам прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]], а 17 чалавек удастоены гэтага звання двойчы. == У складзе == З моманту стварэння паветраная армія ўваходзіла ў склад: * [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]]; * [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]] — з 24 красавіка 1944 года да канца вайны. == Камандны склад == === Камандуючыя арміяй === * 5 мая 1942 года — [[генерал-лейтэнант авіяцыі]] [[Цімафей Фёдаравіч Куцевалаў|Ц. Ф. Куцевалаў]] * 18 чэрвеня 1942 года — генерал-лейтэнант авіяцыі, [[генерал-палкоўнік авіяцыі]] (з 17 сакавіка 1943) [[Сяргей Аляксандравіч Худзякоў|С. А. Худзякоў]] * 27 мая 1943 года — генерал-лейтэнант авіяцыі [[Міхаіл Міхайлавіч Громаў|М. М. Громаў]] * 3 ліпеня 1944 года — генерал-палкоўнік авіяцыі [[Цімафей Цімафеевіч Хрукін|Ц. Ц. Хрукін]]<ref name=soldat>[http://www.soldat.ru/force/sssr/rkka/vvs/06_komva.html Командующие воздушными армиями ВВС РККА в период 1942—1945 гг.]</ref><ref name=victory>{{Cite web |url=http://victory.mil.ru/rkka/units/03/105.html |title=1-я воздушная армия |access-date=21 снежня 2012 |archive-date=22 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722112551/http://victory.mil.ru/rkka/units/03/105.html |url-status=dead }}</ref> === Начальнікі штаба === * 5 мая 1942 года — 9 жніўня 1944 года — [[палкоўнік]], [[генерал-маёр авіяцыі]] (з сакавіка 1943) [[Аляксандр Сямёнавіч Пронін|А. С. Пронін]] * 12 лютага 1945 года — генерал-маёр авіяцыі [[Іван Міхайлавіч Бялоў (генерал)|І. М. Бялоў]]<ref name=victory/> * снежань 1950 года — снежань 1953 года — генерал-маёр авіяцыі [[Адам Станіслававіч Дземяшкевіч|А. С. Дземяшкевіч]] === Намеснікі камандуючага арміяй === * 5 мая 1942 года — 11 мая 1942 года — [[палкоўнік]] [[Іван Кліменцьевіч Самохін]]<ref>Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь / В. П. Горемыкин. — М.: Кучково поле, 2014. — Т. 2. — С. 795-797. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9950-0341-0.</ref> * 12 мая 1942 года — 7 жніўня 1942 года — [[палкоўнік]] [[Леанід Рыгоравіч Кулдзін]], загінуў у паветраным баі<ref>Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь / В. П. Горемыкин. — М.: Кучково поле, 2014. — Т. 2. — С. 633—635. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9950-0341-0.</ref> === Ваенныя камісары, зампаліты === * 5 мая 1942 года — [[Камісар (у вайсковым падраздзяленні)|брыгадны камісар]], палкоўнік (з 20 снежня 1942), генерал-маёр авіяцыі (з 9 красавіка 1943) [[Іван Рыгоравіч Літвіненка|І. Р. Літвіненка]] З 9 кастрычніка 1942 года пасада называецца намеснік камандуючага па палітчастцы. * 23 сакавіка 1945 года — генерал-маёр авіяцыі [[Іван Цімафеевіч Чарнышоў|І. Ц. Чарнышоў]]<ref name=libru>[http://militera.lib.ru/h/kozhevnikov_mn/app.html Руководящий состав ВВС Советской Армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.]</ref> == Склад == Першапачаткова ў склад арміі згодна з загадам НКА СССР<ref>Приказ НКО СССР № 0081 от 05.05.1942 г. (Народный комиссар обороны СССР И. СТАЛИН ф. 4, оп. 11, д. 67, л. 244—246. Подлинник).</ref> увайшло ўпраўленне, 4 авіядывізіі і іншыя часці: * [[201-я знішчальная авіяцыйная дывізія]]; * [[202-я знішчальная авіяцыйная дывізія]]; * [[203-я змешаная авіяцыйная дывізія]]; * [[204-я змешаная авіяцыйная дывізія]]; * 3-і асобны вучэбна-трэніровачны авіяцыйны полк (перыяд баявых дзеянняў з 30.10.1942 па 20.01.1943. Перафармаваны ў 1-ю вучэбна-трэніровачную авіяцыйную брыгаду, перыяд баявых дзеянняў з 20.01.1943 па 15.09.1944 гг.)<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/warunit/1%20%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%80/?static_hash=199bebf3cf62e82a21cc63e8b11baa3dv6|title=Память народа::Боевой путь воинской части::1 учебно-тренировочная авиационная бригада (1 утабр)|website=pamyat-naroda.ru|access-date=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410065202/https://pamyat-naroda.ru/warunit/1%20%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%80/?static_hash=199bebf3cf62e82a21cc63e8b11baa3dv6|archivedate=10 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>; * 1-я разведвальная авіяцыйная эскадрылля (у складзе двух звёнаў (усяго 6 самалётаў)); * [[203-я асобная вайсковая авіяцыйная эскадрылля сувязі|Асобная авіяцыйная эскадрылля сувязі]] (10 самалётаў У-2); * 901-ы лёгкі бамбардзіровачны авіяцыйны полк (20 самалётаў у-2); * і іншыя фарміравання. Загадам НКА СССР № 00101 ад 23 мая 1942 года склад ''1 ПА'' зменены, колькасць дывізій склала 13<ref>[http://www.soldat.ru/doc/nko/1942ss.html Приказы НКО за 1942 год с грифом «Совершенно секретно»]</ref>. == Пасля вайны == Пасля вайны [[дыслакацыя (ваенная справа)|дыслакавалася]] ў [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]]<ref name=autogenerated1>[http://www.mod.mil.by/s37sprawka.html Сайт Министерства обороны Белоруссии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071028184628/http://www.mod.mil.by/s37sprawka.html |date=28 кастрычніка 2007 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028184628/http://www.mod.mil.by/s37sprawka.html |date=2007-10-28 }}</ref>. [[Файл:Le Neu Neu.jpg|thumb|200px|Частка асабістага складу [[Нармандыя-Нёман|знішчальнага авіяпалка «Нармандыя — Нёман»]].]] У лютым 1949 года 1-я паветраная армія перайменавана ў 26-ю паветраную армію (дырэктыва начальніка [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|ГШ ВС СССР]] № ОРГ 120026 ад 10 студзеня 1949 года). У красавіку 1980 года 26-я паветраная армія перафармавана ў ВПС Беларускай ваеннай акругі (дырэктыва начальніка ГШ УС СССР ад 1980 года № 314/1/00170). У маі 1988 года ВПС Беларускай ваеннай акругі перафармаваныя назад у 26-ю паветраную армію (загад [[Міністр абароны СССР|міністра абароны СССР]] ад 1988 года № 0018). == Камандуючыя 1 (26) ПА пасля вайны == У пасляваенны перыяд арміяй (у 1980-1988 гадах — ВПС Беларускай ваеннай акругі) камандавалі<ref>''Феськов В. И.'' Вооружённые Силы СССР после Второй мировой войны: от Красной Армии к Советской (часть 2: Военно-воздушные силы, Войска ПВО, Ракетные войска стратегического назначения). / Под науч. ред. В. И. Голикова. — Новосибирск: Академиздат, 2020. — 648 с. — ISBN 978-5-6043239-9-1. — С.275.</ref>: * ліпень 1946 — люты 1947 — маршал авіяцыі [[Рыгор Аляксеевіч Варажэйкін|Варажэйкін Р. А.]] * люты 1947 — снежань 1948 г. — генерал-палкоўнік авіяцыі [[Сяргей Ігнацьевіч Рудэнка|Рудэнка С. І.]] * красавік 1949 — кастрычнік 1950 — генерал-палкоўнік авіяцыі [[Іван Лукіч Туркель|Туркель І. Л.]] * кастрычнік 1950 — жнівень 1951 — [[генерал-лейтэнант авіяцыі]] [[Уладзімір Іванавіч Ізотаў|Ізотаў У. І.]] (ч. в. а.) * жнівень 1951 — чэрвень 1953 — генерал-лейтэнант авіяцыі [[Сцяпан Ульянавіч Рубанаў|Рубанаў С. У.]] * чэрвень 1953 — красавік 1955 — генерал-палкоўнік авіяцыі [[Уладзімір Аляксандравіч Судзец|Судзец У. А.]] * красавік 1955 — май 1956 — генерал-палкоўнік авіяцыі [[Сцяпан Акімавіч Красоўскі|Красоўскі С. А.]] * май 1956 — май 1958 — генерал-лейтэнант авіяцыі [[Аляксандр Сяргеевіч Сенатараў|Сенатараў А. С.]] * май 1958 — студзень 1964 — [[генерал-маёр авіяцыі]], з 5.08.1958 генерал-лейтэнант авіяцыі [[Юрый Барысавіч Рыкачоў|Рыкачоў Ю. Б.]] * студзень 1964 — люты 1972 — генерал-лейтэнант авіяцыі, з 19.02.1968 генерал-палкоўнік авіяцыі [[Сяргей Якаўлевіч Жукоўскі|Жукоўскі С. Я.]] * люты 1972 — снежань 1976 — генерал-маёр авіяцыі, з 23.02.1972 генерал-лейтэнант авіяцыі [[Леанід Ігнатавіч Бяда|Бяда Л. І.]] * сакавік 1977 — чэрвень 1982 — генерал-маёр авіяцыі, з 27.10.1977 генерал-лейтэнант авіяцыі [[Аляксандр Мікалаевіч Закрэўскі|Закрэўскі А. М.]] * чэрвень 1982 — снежань 1984-генерал-маёр авіяцыі, з 16.12.1982 генерал-лейтэнант авіяцыі [[Віктар Сяргеевіч Буланкін|Буланкін В. С.]] * снежні 1984 — май 1988 — генерал-маёр авіяцыі, з 30.04.1988 генерал-лейтэнант авіяцыі [[Анатоль Іванавіч Малюкаў|Малюкаў А. І.]] * май 1988 — чэрвень 1992 — генерал-маёр авіяцыі, з 30.10.1989 генерал-лейтэнант авіяцыі [[Сяргей Васільевіч Сядоў|Сядоў С. В.]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * Кожевников М. Н. Командование и штаб ВВС Советской Армии в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.. — Москва: Наука, 1977. — 288 с. — 70 000 экз. * Кояндер Е. В. Я — «Рубин», приказываю.... — М.: Воениздат, 1978. — 277 с. — 65 000 экз. — мемуары заместителя начальника войск связи 1-й воздушной армии. * Королев В. О. Гвардейцы первой штурмовой. — М.: Воениздат, 1980. * Бойков П. М. На главных направлениях. — М.: Воениздат, 1984. * М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941–1945 / под общ. ред. генерала армии С. П. Иванова. — Институт военной истории МО СССР. Центральный архив МО СССР. — М.: Воениздат, 1985. — 598 с. — (Справочник). — 50 000 экз. * Зимин Г. В. Истребители. — М.: Воениздат, 1988. * Памятная книжка ветерана 224-й штурмовой авиационной Жмеринской Краснознамённой дивизии. — Днепропетровск, 1989. * Перов В. И., Растренин О. В. Штурмовая авиация Красной Армии. — М.: Издатель А. С. Акчурин, 2003. — Том 1. Суровая школа. * Коллектив авторов. Перечень № 2 управлений общевойсковых, танковых, воздушных и саперных армий, армий ПВО, военных округов и органов управления флотилий, входивших в состав Действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг / А.Грылёв. — Министерство обороны СССР. Военно-научное управление Генерального Штаба. — Москва: Воениздат, 1973. — Т. Директива Генерального штаба 1970 г. № Д-043. — 39 с. * Дьяков Д. А. Совершенствование организационной структуры 1-й (26-й) воздушной армии белорусского военного округа (1945—1962 гг.) // Военно-исторический журнал. — 2010. — № 11. — С.16-19. == Спасылкі == * [http://www.warheroes.ru Герои Второй Мировой] * [http://www.lpilot.narod.ru Боевой состав ВВС] * [http://allaces.ru Авиаторы Второй мировой войны] * [https://web.archive.org/web/20130530135859/http://www.558arp.by/history-rus.html ОАО «558-й Авиационный ремонтный завод». Из истории 38-й подвижной авиаремонтной железнодорожной мастерской] * [http://www.teatrskazka.com/Raznoe/Perechni_voisk/Perechen_32_06.html Перечень № 32 «Ремонтно-эвакуационных и трофейных частей и учреждений со сроками вхождения их в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Раздел 9. Ремонтные мастерские.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116230742/http://www.teatrskazka.com/Raznoe/Perechni_voisk/Perechen_32_06.html |date=16 студзеня 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20071028184628/http://www.mod.mil.by/s37sprawka.html Сайт Министерства обороны Белоруссии] [[Катэгорыя:ВПС СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны]] 1wh4xnfng01w9zxwuv9f2fl5whkzdiw 10 707225 5173351 5170217 2026-07-30T17:41:52Z Андрэй 2403 Б 152769 5173351 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав.]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> tazazs7ys3dehji5rp686g99grq88jb 14 707472 5173581 4113790 2026-07-31T07:36:23Z DzBar 156353 5173581 wikitext text/x-wiki {{catmain}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Пардубіцкага края]] 6zxf1bhulhx7maaqnmwr76a1x44m544 0 708508 5173411 4920272 2026-07-30T22:41:11Z RespectiveDuck781 171927 /* */ 5173411 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Сцяг = Flag of the Region of Occitanie.svg }} '''Аксіта́нія''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang2|oc|ca|Occitània}}) — рэгіён [[Францыя|Францыі]], створаны ў адпаведнасці з тэрытарыяльнай рэформай французскіх рэгіёнаў 2014 года ў выніку аб’яднання рэгіёнаў [[Лангедок-Русільён]] і [[Поўдзень-Пірэнеі]]. Датай стварэння новага рэгіёна лічыцца 1 студзеня 2016 года. == Геаграфія == Рэгіён (агульная плошча {{num|72724|км²}}) — другі па велічыні на тэрыторыі метраполіі Францыі. Ён размешчаны на поўдні краіны і мяжуе з рэгіёнам [[Новая Аквітанія]] на захадзе і на паўночным захадзе, [[Авернь — Рона — Альпы]] на паўночным усходзе, [[Праванс — Альпы — Блакітны Бераг]] на ўсходзе. На поўдні рэгіён мяжуе з [[Іспанія]]й і [[Андора]]й. З паўднёвага ўсходу рэгіён абмываецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Па тэрыторыі рэгіёна працякае адна з пяці Вялікіх рэк Францыі — [[Гарона]]. З поўдня рэгіён аддзелены ад Іспаніі горным хрыбтом [[Пірэнеі|Пірэнеяў]]. {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Рэгіёны Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Францыі]] [[Катэгорыя:Аксітанія (рэгіён)| ]] 6qx6k78ssgekpyi56beh0obavtewi5u 5173606 5173411 2026-07-31T07:58:38Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/RespectiveDuck781|RespectiveDuck781]]) і адноўлена версія 4920272, зробленая Plaga med: go to Wikidata 5173606 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Аксіта́нія''' ({{lang-fr|Occitanie}}, {{lang2|oc|ca|Occitània}}) — рэгіён [[Францыя|Францыі]], створаны ў адпаведнасці з тэрытарыяльнай рэформай французскіх рэгіёнаў 2014 года ў выніку аб’яднання рэгіёнаў [[Лангедок-Русільён]] і [[Поўдзень-Пірэнеі]]. Датай стварэння новага рэгіёна лічыцца 1 студзеня 2016 года. == Геаграфія == Рэгіён (агульная плошча {{num|72724|км²}}) — другі па велічыні на тэрыторыі метраполіі Францыі. Ён размешчаны на поўдні краіны і мяжуе з рэгіёнам [[Новая Аквітанія]] на захадзе і на паўночным захадзе, [[Авернь — Рона — Альпы]] на паўночным усходзе, [[Праванс — Альпы — Блакітны Бераг]] на ўсходзе. На поўдні рэгіён мяжуе з [[Іспанія]]й і [[Андора]]й. З паўднёвага ўсходу рэгіён абмываецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Па тэрыторыі рэгіёна працякае адна з пяці Вялікіх рэк Францыі — [[Гарона]]. З поўдня рэгіён аддзелены ад Іспаніі горным хрыбтом [[Пірэнеі|Пірэнеяў]]. {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Рэгіёны Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Францыі]] [[Катэгорыя:Аксітанія (рэгіён)| ]] 49xucf3ni8f61nzoi98689ewbkaqfkn 10 709151 5173311 5155172 2026-07-30T15:33:44Z Pabojnia 135280 афармленне 5173311 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма |загаловак = [[Прэмія «Оскар» за найлепшую музыку да фільма]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = background: #EEDD82; |стыль_загалоўкаў = background: #EEDD82; |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = 1935—1950 |спіс1 = * [[Луі Сільверс]] <small>(1935)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} <small>(1936)</small> * {{нп5|Леа Форбстайн||en|Leo F. Forbstein}} <small>(1937)</small> * {{нп5|Чарльз Прэвін||en|Charles Previn}} <small>(1938)</small> * {{нп5|Эрых Вольфганг Корнгальд||en|Erich Wolfgang Korngold}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1939)</small> * {{нп5|Герберт Стотхарт||en|Herbert Stothart}} / {{нп5|Рычард Хейгман||en|Richard Hageman}}, {{нп5|Уільям Фрэнк Харлінг||en|W. Franke Harling}}, {{нп5|Джон Лайпалд||en|John Leipold}}, {{нп5|Леа Шукен||en|Leo Shuken}} <small>(1940)</small> * {{нп5|Лі Харлайн||en|Leigh Harline}}, {{нп5|Пол Сміт (кампазітар)|Пол Сміт|en|Paul Smith (composer)}}, {{нп5|Нэд Вашынгтан||en|Ned Washington}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1941)</small> * [[Бернард Херман]] / {{нп5|Фрэнк Чэрчыль||en|Frank Churchill}}, {{нп5|Олівер Уолес||en|Oliver Wallace}} <small>(1942)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}}, {{нп5|Хайнц Ромельд||en|Heinz Roemheld}} <small>(1943)</small> * [[Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1944)</small> * {{нп5|Макс Стайнер||en|Max Steiner}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Кармен Дрэган||en|Carmen Dragon}} <small>(1945)</small> * [[Міклаш Рожа]] / {{нп5|Джорджы Стол||en|Georgie Stoll}} <small>(1946)</small> * {{нп5|Хуга Фрыдхофер||en|Hugo Friedhofer}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}} <small>(1947)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Альфрэд Ньюман]] <small>(1948)</small> * {{нп5|Браян Ісдэйл||en|Brian Easdale}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1949)</small> * [[Аарон Копленд]] / {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}}, {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}} <small>(1950)</small> |загаловак2 = 1951—1975 |спіс2 = * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Роджэр Эдэнс||en|Roger Edens}} <small>(1951)</small> * {{нп5|Франц Ваксман||en|Franz Waxman}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1952)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1953)</small> * {{нп5|Браніслаў Капер||en|Bronisław Kaper}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] <small>(1954)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}}, {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}} <small>(1955)</small> * [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]] / {{нп5|Роберт Расел Бенет||en|Robert Russell Bennett}}, {{нп5|Джэй Блэктан||en|Jay Blackton}}, {{нп5|Адольф Дойч||en|Adolph Deutsch}} <small>(1956)</small> * {{нп5|Віктар Янг||en|Victor Young}} / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1957)</small> * {{нп5|Малкальм Арнальд||en|Malcolm Arnold}} <small>(1958)</small> * [[Дзмітрый Зіноўевіч Цёмкін|Дзмітрый Цёмкін]] / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1959)</small> * [[Міклаш Рожа]] / [[Андрэ Прэвін]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1960)</small> * {{нп5|Эрнест Голд (кампазітар)|Эрнест Голд|en|Ernest Gold (composer)}} / {{нп5|Морыс Столаф||en|Morris Stoloff}}, {{нп5|Гары Сукман||en|Harry Sukman}} <small>(1961)</small> * [[Генры Манчыні]] / {{нп5|Сол Чаплін||en|Saul Chaplin}}, {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}}, {{нп5|Сід Рамін||en|Sid Ramin}}, {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1962)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Рэй Хайндарф||en|Ray Heindorf}} <small>(1963)</small> * {{нп5|Джон Эдысан||en|John Addison}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1964)</small> * {{нп5|Рычард Мортан Шэрман||en|Richard M. Sherman}}, {{нп5|Роберт Бернард Шэрман||en|Robert B. Sherman}} / [[Андрэ Прэвін]] <small>(1965)</small> * [[Марыс Жар]] / {{нп5|Ірвін Костал||en|Irwin Kostal}} <small>(1966)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} / {{нп5|Кен Торн||en|Ken Thorne}} <small>(1967)</small> * [[Элмер Бернстайн]] / [[Альфрэд Ньюман|Альфрэд Ньюман]], {{нп5|Кен Дарбі||en|Ken Darby}} <small>(1968)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} / {{нп5|Джоні Грын (кампазітар)|Джоні Грын|en|Johnny Green}} <small>(1969)</small> * {{нп5|Берт Бакарак||en|Burt Bacharach}} / {{нп5|Лені Хэйтан||en|Lennie Hayton}}, {{нп5|Лаянел Ньюман||en|Lionel Newman}} <small>(1970)</small> * {{нп5|Франсіс Ле||en|Francis Lai}} / [[The Beatles]]: [[Джон Ленан]], [[Пол Мак-Картні]], [[Джордж Харысан]], [[Рынга Стар]] <small>(1971)</small> * [[Мішэль Легран]] / [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1972)</small> * [[Чарлі Чаплін]], {{нп5|Рэйманд Раш||en|Raymond Rasch}}, {{нп5|Лары Расел||en|Larry Russell}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1973)</small> * {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} / {{нп5|Марвін Хэмліш||en|Marvin Hamlisch}} <small>(1974)</small> * [[Ніна Рота]], {{нп5|Кармайн Копала||en|Carmine Coppola}} / {{нп5|Нельсан Рыдл||en|Nelson Riddle}} <small>(1975)</small> |загаловак3 = 1976—2000 |спіс3 = * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1976)</small> * {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}} / {{нп5|Леанард Розенман||en|Leonard Rosenman}} <small>(1977)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / {{нп5|Джонатан Тунік||en|Jonathan Tunick}} <small>(1978)</small> * {{нп5|Джорджа Мародэр||en|Giorgio Moroder}} / {{нп5|Джо Рэнцэці||en|Joe Renzetti}} <small>(1979)</small> * {{нп5|Жорж Дэлеру||en|Georges Delerue}} / {{нп5|Ральф Бёрнс||en|Ralph Burns}} <small>(1980)</small> * {{нп5|Майкл Гор||en|Michael Gore}} <small>(1981)</small> * [[Вангеліс]] <small>(1982)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] / [[Генры Манчыні]], {{нп5|Леслі Брыкас||en|Leslie Bricusse}} <small>(1983)</small> * {{нп5|Біл Конці||en|Bill Conti}} / [[Мішэль Легран]], {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Алан Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}}, {{нп5|Алан і Мэрылін Бергман|Мэрылін Бергман|en|Alan and Marilyn Bergman}} <small>(1984)</small> * [[Марыс Жар]] / [[Прынс (спявак)|Прынс]] <small>(1985)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} <small>(1986)</small> * [[Хербі Хэнкак]] <small>(1987)</small> * {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}}, {{нп5|Дэвід Бірн||en|David Byrne}}, {{нп5|Цун Су||en|Cong Su}} <small>(1988)</small> * {{нп5|Дэйв Грусін||en|Dave Grusin}} <small>(1989)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1990)</small> * {{нп5|Джон Бары (кампазітар)|Джон Бары|en|John Barry (composer)}} <small>(1991)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1992)</small> * {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}} <small>(1993)</small> * [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] <small>(1994)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(1995)</small> * {{нп5|Луіс Бакалаў||en|Luis Bacalov}} / {{нп5|Алан Менкен||en|Alan Menken}}, {{нп5|Стывен Шварц (кампазітар)|Стывен Шварц|en|Stephen Schwartz (composer)}} <small>(1996)</small> * [[Габрыэль Ярэд]] / [[Рэйчэл Портман]] <small>(1997)</small> * [[Джэймс Хорнер]] / {{нп5|Эн Дадлі||en|Anne Dudley}} <small>(1998)</small> * [[Нікола П’ёвані]] / [[Стывен Уорбек]] <small>(1999)</small> * {{нп5|Джон Карыльяна||en|John Corigliano}} <small>(2000)</small> |загаловак4 = 2001—2025 |спіс4 = * {{нп5|Тань Дунь||en|Tan Dun}} <small>(2001)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2002)</small> * [[Эліят Голдэнталь]] <small>(2003)</small> * [[Говард Шор]] <small>(2004)</small> * {{нп5|Ян Качмарэк||en|Jan A. P. Kaczmarek}} <small>(2005)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2006)</small> * {{нп5|Густава Сантаалалья||en|Gustavo Santaolalla}} <small>(2007)</small> * [[Дарыа Марыянелі]] <small>(2008)</small> * {{нп5|Ала Ракха Рахман||en|A. R. Rahman}} <small>(2009)</small> * {{нп5|Майкл Джакіна||en|Michael Giacchino}} <small>(2010)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}} <small>(2011)</small> * {{нп5|Людавік Бурс||en|Ludovic Bource}} <small>(2012)</small> * [[Майкл Дана]] <small>(2013)</small> * {{нп5|Стывен Прайс (кампазітар)|Стывен Прайс|en|Steven Price (composer)}} <small>(2014)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2015)</small> * [[Эніа Марыконэ]] <small>(2016)</small> * {{нп5|Джасцін Гурвіц||en|Justin Hurwitz}} <small>(2017)</small> * [[Аляксандр Дэспла]] <small>(2018)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2019)</small> * [[Хільдур Гуднадоўцір]] <small>(2020)</small> * [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}}, {{нп5|Джон Батыст||en|Jon Batiste}} <small>(2021)</small> * [[Ганс Цымер]] <small>(2022)</small> * [[Хаушка]] <small>(2023)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2024)</small> * [[Дэніэл Блумберг]] <small>(2025)</small> * [[Людвіг Ёрансан]] <small>(2025)</small> |стыль_унізе = background: #EEDD82; |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэміі Оскар|Музыка да фільма]] </noinclude> 45xhfiv9vpu5edabnb3ziv5rpvm6bbs 0 710752 5173605 5150643 2026-07-31T07:58:14Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5173605 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Мотармэн» |частка = [[Канфлікт у Паўночнай Ірландыі]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = [[31 ліпеня]] [[1972]] |месца = [[Белфаст]] і [[Ландандэры|Дэры]] |прычына = |casus belli = |вынік = ліквідацыя «забароненых зон» |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Узброеныя сілы Вялікабрытаніі]] і лаялісты |праціўнік2 = {{Сцяг|Ірландыя}} [[Ірландскі нацыяналізм|Ірландскія нацыяналісты]],<br>[[Часовая Ірландская рэспубліканская Армія|Часовая ІРА]] і лаялісты |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = 27 500 вайскоўцаў і лаялістаў |сілы2 = ''невядома'' |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = няма |страты2 = 1 забіты |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 мірны жыхар забіты, 2 параненых |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Мотармэн»''' ({{lang-en|Operation Motorman}}, {{lang-be|«Аўтамабіліст»}}) — буйная ваенная аперацыя, праведзеная [[Узброеныя сілы Вялікабрытаніі|брытанскай арміяй]] у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] [[31 ліпеня]] [[1972]] года, з мэтай ліквідацыі «забароненых зон» (тэрыторый, кантраляваных [[Ваенізаваная арганізацыя|узброенымі атрадамі]] ірландскіх нацыяналістаў)<ref>''Managing Terrorism and Insurgency: Regeneration, Recruitment and Attrition'' {{ISBN|978-0-415-48441-1}} p. 101</ref>. ==Перадумовы і агульная абстаноўка == Беспарадкі ў Ірландыі ў жніўні [[1969]] года адзначылі пачатак [[Канфлікт у Паўночнай Ірландыі|канфлікту ў паўночнай частцы вострава]]. Два галоўных горада [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], [[Белфаст]] і [[Ландандэры|Дэры]], практычна не кантраляваліся брытанскім урадам. Многія раёны часткова або цалкам знаходзіліся ў зоне ўплыву [[ірландскі нацыяналізм|ірландскіх нацыяналістаў]] і іх саюзнікаў. Мела месца пабудова барыкад, якія ўзводзіла пранацыяналістычнае мясцовае насельніцтва, каб ізаляваць і абараніць свае раёны ад нападаў з боку брытанскіх сіл бяспекі. Раёны, якія кантраляваліся нацыяналістамі і спачуваючымі ім грамадзянамі, сталі называцца «забароненымі зонамі». Да канца [[1971]] года ў Дэры было ўстаноўлена 29 барыкад; 16 з іх маглі нават вытрымаць націск бранятэхнікі<ref name="b83">Taylor, Peter. Brits: The War Against the IRA (неопр.). — Bloomsbury Publishing, 2001. — С. 83. — ISBN 0-7475-5806-X.</ref>. Многія з нацыяналістычных забароненых зон наўпрост кантраляваліся групоўкай «[[Часовая Ірландская рэспубліканская армія]]» (ІРА)<ref name="CAIN1972">{{Cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch72.htm |title=CAIN: Chronology of the Conflict – 1972 |access-date=2018-12-14 |archive-date=2011-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305015858/http://cain.ulst.ac.uk/othelem/chron/ch72.htm |url-status=live }}</ref>. [[21 ліпеня]] [[1972]] года баевікі [[Крывавая пятніца (1972)|ўзарвалі 22 бомбы ў Белфасце]]. Дзевяць чалавек (у тым ліку два салдаты і адзін лаяліст) былі забітыя і 130 атрымалі раненні. Атака заахвоціла брытанскі ўрад знішчыць «забароненыя зоны»<ref name="CAIN1972"/>. == Падрыхтоўка == Аперацыя «Мотармэн» была найбуйнейшай брытанскай ваеннай аперацыяй з часоў [[Суэцкі крызіс|Суэцкага крызісу]] [[1956]] года і самай буйной у гісторыі Ірландыі з часоў [[Вайна за незалежнасць Ірландыі|вайны за незалежнасць]]<ref name="CAIN1972"/>. За некалькі дзён да 31 ліпеня ў Паўночную Ірландыю прыбыло каля 4000 вайскоўцаў з іншых частак краіны<ref name="CAIN1972"/>. Усяго задзейнічана амаль 22 000 вайскоўцаў<ref name="CAIN1972"/>, у тым ліку 27 пяхотных і два браняваныя батальёны, якія падтрымліваліся палком абароны Ольстэра ў 5 300 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20080724041228/http://www.patfinucanecentre.org/misc/opbanner.pdf An Analysis of Military Operations in Northern Ireland], prepared under the direction of the Chief of the General Staff. Retrieved 2 September 2007. Archived at Internet Archive.</ref>. У аперацыі задзейнічана вялікая колькасць бронемашын і танкаў<ref name ="Osprey">Osprey Publishing: Centurion Universal Tank 1943–2003 {{ISBN|1-84176-387-X}}</ref>. Хуткае нарошчванне ваеннага кантынгенту не прайшло не заўважаным ІРА<ref name="MOFD">[http://www.museumoffreederry.org/history-motorman.html Museum of Free Derry: Operation Motorman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721104229/http://www.museumoffreederry.org/history-motorman.html |date=21 July 2010 }}</ref>. Большая частка баевікоў пакінула «забароненыя зоны» за дзень да аперацыі<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-16052382 "IRA left Derry 'before Operation Motorman' "]. BBC News, 6 December 2011. Retrieved 8 December 2011. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160317195624/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-16052382 |date=17 сакавіка 2016 }}</ref>. ==Ход аперацыі== Аперацыя пачалася каля 4:00 раніцы 31 ліпеня. У «забароненых зонах», такіх як Вольны Дэры, жыхароў загадзя папярэдзілі аб магчымым прарыве барыкад<ref>[http://www.patfinucanecentre.org/cases/motorman/mmintro.html The Pat Finucane Centre: Operation Motorman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803020635/http://www.patfinucanecentre.org/cases/motorman/mmintro.html |date=3 August 2010 }}</ref>. Брытанская армія пры падтрымцы бульдозераў змагла разламаць барыкады. Затым раёны «забароненых зон» пазапаўняла брытанская пяхота, падтрыманая бронеаўтамабілямі і танкамі<ref name="CAIN1972" /><ref name=autogenerated1>[http://www.museumoffreederry.org/history-motorman.html History – Operation Motorman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721104229/http://www.museumoffreederry.org/history-motorman.html |date=21 July 2010 }}, Museum of Free Derry. Retrieved 2 September 2007.</ref>. Баевікі ІРА і іх лаялісты практычна не мелі зброі, каб супрацьстаяць вайскоўцам, таму без супраціву здалі ўсе свае пазіцыі<ref name="MOFD" /><ref>[http://www.britains-smallwars.com/ni/Motorman.htm Operation Motorman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041031125614/http://www.britains-smallwars.com/ni/Motorman.htm |date=31 October 2004 }} from Britain small wars</ref>. Аднак некалькі нязначных сутыкненняў ўсё ж адбыліся. Да канца дня Дэры і Белфаст былі ачышчаны ад «забароненых зонаў», але сітуацыя яшчэ была напружанай<ref>Beaves, Harry. Down Among the Weeds (англ.). — Troubador Publishing Ltd, 2018. — P. 73. — ISBN 9781788037532.</ref>. <gallery widths="200px" heights="140px"> File:Centurion AVRE 3.jpg|Танкі [[Цэнтурыён (танк)|«Цэнтурыён» A41]] былі задзейнічаны ў аперацыі. File:HMS Fearless L10 Portsmouth 1994.jpeg|Дэсантныя караблі HMS Fearless перакідалі войскі ў Паўночную Ірландыю напярэдадні аперацыі. </gallery> ==Ахвяры == Падчас аперацыі брытанская армія застрэліла двух чалавек у Дэры, аднаго мірнага жыхара і аднаго члена ІРА: * Даніэль Хегарці, 15-гадовы жыхар Дэры<ref name="Sutton">{{Cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/cgi-bin/dyndeaths.pl?querytype=date&day=31&month=07&year=1972 |title=CAIN – Sutton Index of Deaths – 31 July 1972 |access-date=2018-12-14 |archive-date=2018-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180601124821/http://cain.ulst.ac.uk/cgi-bin/dyndeaths.pl?querytype=date&day=31&month=07&year=1972 |url-status=live }}</ref>, застрэлены разам са сваімі стрыечнымі братамі, калі яны выйшлі на вуліцу, каб паглядзець на ваенную тэхніку. Адзін з яго кузенаў, Крыстафер Хегарці, выжыў, нягледзячы на раненне ў галаву<ref name="PFC-Hegarty">[http://www.patfinucanecentre.org/cases/motorman/dhegarty.html The Pat Finucane Centre: Daniel Hegarty] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803025528/http://www.patfinucanecentre.org/cases/motorman/dhegarty.html |date=3 August 2010 }}</ref>. * Сімус Брэдлі, 19-гадовы член ІРА<ref name="MOFD"/>, застрэлены ў Дэры. У Белфасце некалькі чалавек арыштавана, але ніякага ўзброенага супраціву не было. == Наступствы== Праз некалькі гадзін пасля завяршэння аперацыі «Мотармэн» адбыўся [[Тэракт у Клаўдзі|тэракт на галоўнай вуліцы вёскі Клаўдзі ў графстве Лондандэры]], у выніку якога дзевяць мірных жыхароў загінулі. Пяцёра з ахвяраў былі [[каталіцызм|католікамі]], а чацвёра — [[пратэстантызм|пратэстантамі]]<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/uk/2002/sep/21/northernireland.ireland | work=The Guardian | location=London | title=Does this letter prove a priest was behind IRA bombing? | first=Rosie | last=Cowan | date=2002-09-21 | accessdate=2010-05-20 | archivedate=2013-08-26 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826155505/http://www.theguardian.com/uk/2002/sep/21/northernireland.ireland }}</ref>. У арганізацыі тэракту абвінавачвалася Часовая ІРА, якая адпрэчвала гэтыя абвінавачванні<ref>{{cite news|title=When the heart was ripped out of Claudy|date=1997-07-30|work=News Letter|accessdate=2010-08-24|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10669652.html|first=Ian|last=Starrett|archiveurl=https://archive.today/20120903164806/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10669652.html|archivedate=2012-09-03|url-status=dead}} Archived article at HighBeam Research</ref> і заяўляла, што ніводнае яе падраздзяленне не ўладкоўвала выбух<ref name=Guardian3>{{cite news|first=Mark|last=Tran|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2010/aug/24/report-claudy-bombing-priest-chesney|title=Report due on claims of Claudy bombing priest link|date=2010-08-24|accessdate=2010-08-24|work=The Guardian|archivedate=2010-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825160959/http://www.guardian.co.uk/uk/2010/aug/24/report-claudy-bombing-priest-chesney}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1972 года]] [[Катэгорыя:Канфлікт у Паўночнай Ірландыі]] [[Катэгорыя:Падзеі 31 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1972 года]] higve2rgbxjju5dy47wvysxotebeq3x 0 713752 5173611 4646984 2026-07-31T07:59:57Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]; дададзена [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5173611 wikitext text/x-wiki {{Філосаф}} {{цёзкі2|Вейль}} '''Сімона Вейль''' ({{lang-fr|Simone Weil}}; {{ДН|3|2|1909}}, {{МН|Парыж||}}, [[Францыя]] — {{ДС|24|8|1943}}, [[Ашфард (горад, Вялікабрытанія)|Ашфард]], [[Кент]], [[Вялікабрытанія]]) — французскі [[Філосаф|філосаф]], хрысціянскі містык і грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Сімона Вейль нарадзілася ў 1909 годзе ў Парыжы, у сям’і [[яўрэй]]скага паходжання з [[Эльзас]]а па бацьку. Яе маці, Саламея Райнгерц, нарадзілася ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], вырасла ў [[Бельгія|Бельгіі]]. У Сімоны быў на тры гады старэйшы за яе брат, матэматык [[Анрэ Вейль|Андрэ Вейль]]<ref> <small>Thomas R. Nevin, Simone Weil: Portrait of a Self-exiled Jew, Univ of North Carolina Press, 1991, 488 p.</small></ref>. Сімона — дзіця з вельмі далікатным здароўем. На працягу ўсяго жыцця яна пакутавала ад моцных галаўных боляў, [[сінусіт]]у і дрэннай фізічнай каардынацыі. Да ўсяго хварэла на сухоты<ref><small>Philippe Etchecopar, «Simone Weil philosophe (1909—1943)», Éditions science et bien commun, https://scienceetbiencommun.pressbooks.pub/femmessavantes2/chapter/simone-weil-philosophe-1909-1943/</small></ref>. Навучалася ў Лавальскай жаночай школе. Рэлігійнай адукацыі яна не атрымала, аб чым сведчыць сама: «Мяне выхоўвалі бацькі і мой брат у поўным [[Агнастыцызм|агнастыцызме]]»<ref><small>Père Jean-Marie Perrin, Préface à Simone Weil, Attente de Dieu, Fayard, 1977, p. 6-7.</small></ref>. Адной з істотных рысаў яе жыцця з'яўляецца спагадлівасць да няшчасных: каля пяці гадоў, даведаўшыся пра пакуты салдат на вайне 1914 года, яна адмовілася есці цукар і пасылала яго на фронт<ref><small>Susanne Martin, Le mystère Simone Weil, Gallimard, 5 octobre 1999, p. 124.</small></ref>. С. Вейль навучылася вельмі хутка, у 12 гадоў яна ўжо авалодала [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай мовай]]. Неўзабаве пасля прачытання [[Бхагавад-Гіта|Бхагавад-Гіты]] яна авалодала [[Санскрыт|санскрытам]]<ref><small>Miklós Vető, Petit Dictionnaire des philosophes de la religion, Éditions Brepols, 1996, p. 663—664.</small></ref>. У 1924—1925 гадах яна наведвала заняткі ў філосафа [[Рэнэ Ле Сен]]а ў ліцэі Віктора-Дзюрая ў Парыжы, а ў чэрвені 1925 года атрымала ступень бакалаўркі філасофіі ва ўзросце шаснаццаці гадоў<ref><small>Miklós Vető, Petit Dictionnaire des philosophes de la religion, Éditions Brepols, 1996, p. 663—664.</small></ref>. У 1928 годзе Сімона Вейль заняла першае месца на ўступных іспытах у Нармальную школу (інстытут). Другое месца заняла самая вядомая з аднагодкаў Сімоны Вейль [[Сімона дэ Бавуар]]<ref><small>Simone de Beauvoir, ''Mémoires d’une jeune fille rangée'', 1958.</small></ref>. С. Вейль вывучала філасофію ў Нармальнай школе. Дыплом атрымала ў 1931 годзе<ref><small>Miklós Vető, Petit Dictionnaire des philosophes de la religion, Éditions Brepols, 1996, p. 663—664.</small></ref>. Пазней яна выкладала філасофію ў сярэдняй школе для дзяўчынак Лё Пюі, якая была яе асноўным месцам працы на працягу ўсяго жыцця<ref><small>Miklós Vető, Petit Dictionnaire des philosophes de la religion, Éditions Brepols, 1996, p. 663—664.</small></ref>. На працягу лета 1932 года правяла некалькі тыдняў у [[Германія|Германіі]] з мэтай зразумець прычыны ўздыму [[Нацызм|нацызму]]<ref><small>«La Passion de Simone… par Kaija Saariaho», resmusica.com, 19 juin 2013, https://www.resmusica.com/2013/06/19/la-passion-de-simone%E2%80%A6-par-kaija-saariaho/</small></ref>. З верасня 1934 года яна часова кінула настаўніцкую дзейнасць, бо вырашыла прыняць ва ўсёй жорсткасці стан працоўнага не як просты досвед, а як поўнае ўвасабленне, каб мець дасканалае ўсведамленне бяды; яна захацела задумацца пра ўзаемасувязь сучаснай тэхнікі, масавай вытворчасці і свабоды. Свае ўражанні яна пакінула ў сваім «Journal d’usine» (''Завадскі дзённік'')<ref><small>Philippe Etchecopar, «Simone Weil philosophe (1909—1943)», Éditions science et bien commun, https://scienceetbiencommun.pressbooks.pub/femmessavantes2/chapter/simone-weil-philosophe-1909-1943/</small></ref>. У жніўні 1936 года, нягледзячы на [[пацыфізм]], яна вырашыла прыняць удзел у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]], патлумачыўшы [[Жорж Бернанос|Жоржу Бернаносу]] так: «Я не люблю [[Вайна|вайны]]; але падчас вайны мяне заўсёды больш за ўсё жахала становішча тых, хто знаходзіцца ў тыле і пляткарыць пра тое, чаго не ведае»<ref><small>Lettre de Simone Weil à Georges Bernanos, sur le site deslettres.fr, https://books.openedition.org/pupvd/35717</small></ref>. Яна далучылася да ваеннай калоны Дуруці на пачатку грамадзянскай вайны ў Іспаніі разам з анархістамі і рэвалюцыянерамі<ref><small>Philippe Etchecopar, «Simone Weil philosophe (1909—1943)», Éditions science et bien commun, https://scienceetbiencommun.pressbooks.pub/femmessavantes2/chapter/simone-weil-philosophe-1909-1943/</small></ref>. Пасля паражэння [[Францыя|Францыі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] ў 1942 годзе яна пераехала ў [[Нью-Ёрк]]. Неўзабаве пасля гэтага яна прыбыла ў [[Лондан]] і ўстанавіла кантакт з Камітэтам Свабоднай Францыі<ref><small>Alain Dreyfus, «Simone Weil, l’incandescente», Marianne, 28 février 2014.</small></ref>. Кволая і хворая на [[сухоты]] ў 1943 годзе яна была дастаўлена ў [[Санаторый|санатор]] у [[Ашфард (горад, Вялікабрытанія)|Ашфардзе]], дзе і памерла<ref><small>Miklós Vető, «Simone Weil et l’histoire de la philosophie», Archives de Philosophie, t. 72, 1er janvier 2010, p. 581—606.</small></ref>. == Філасофія Сімоны Вейль == Акрамя [[хрысціянства]], на ейную [[Філасофія|філасофію]] паўплывалі яўрэйскі і старажытнагрэчаскі [[містыцызм]], а таксама [[індуізм]] і [[будызм]]. Аднак Сімона Вейль адмоўна ставілася да рытуальнага боку рэлігіі. Яна засяродзіла ўвагу на праблеме пакут, асабліва пакут нявінных. У ранні перыяд Вейль падыходзіла да гэтага пытання з пазіцый [[Марксізм|марксізму]] і [[Сацыялізм|сацыялізму]], лічачы неабходнай сацыяльную рэарганізацыю грамадства<ref><small>«Avec Simone Weil et George Orwell, pour un socialisme vraiment populaire», Le Comptoir, 22 juin 2015, https://comptoir.org/2015/06/22/avec-simone-weil-george-orwell-pour-socialisme-vraiment-populaire/</small> </ref>. Пазней яна лічыла галоўнай неабходнасць аднаўлення сувязяў чалавека з прыродай і грамадствам, гэта значыць пошук і аднова «каранёў». На ейную думку, гэтыя карані парушаныя ў сучасным грамадстве ўплывам грошай, улады і ідэалогіі. Адным з метадаў аднаўлення каранёў С. Вейль лічыла «адухоўленасць працы»<ref><small>Charles Jacquier, Simone Weil, l’expérience de la vie et le travail de la pensée, Éditions Sulliver, 1998, p. 115.</small></ref>. С. Вейль прапануе новае прачытанне грэчаскай думкі; яна каментуе філасофію [[Платон]]а, у якім бачыць «бацьку заходняй містыкі»; яна таксама перакладае і інтэрпрэтуе вялікія грэчасктя літаратурныя, філасофскія і рэлігійныя тэксты, у якіх яна адкрывае «дахрысціянскія інтуіцыі», якія параўноўвае з святымі індуісцкімі пісаннямі і з катарызмам. Яе творы, дзе розум змешваецца з рэлігійнымі інтуіцыямі, а таксама навуковымі і палітычнымі элементамі, нягледзячы на іх, відавочна, разрознены характар, утвараюць цэлае, кіруючую нітку якога можна знайсці ў яе ўладнай любові да праўды, якую яна вызначала як найсвяцейшую патрэбу чалавечай душы<ref><small>Miklós Vető, «Simone Weil et l’histoire de la philosophie», Archives de Philosophie, t. 72, 1er janvier 2010, p. 581—606.</small></ref>. [[Альбер Камю]] ахарактарызаваў Сімону Вейль як «адзіны вялікі розум нашага часу». А. Камю з'яўляецца адным з першых, хто раскрыў важнасць твораў Сімоны Вейль і аддаў ёй даніну памяці, назваўшы яе твор «L’Enracinement» (''Укараненне'') «адной з самых зразумелых, высокіх і найпрыгажэйшых кніг, напісаных пра нашу цывілізацыю». Альбер Камю заснаваў калекцыю «Espoir» у выдавецве Gallimard, каб зрабіць вядомай думку Сімоны Вейль і апублікаваць ейную спадчыну<ref><small>Miklós Vető, «Simone Weil et l’histoire de la philosophie», Archives de Philosophie, t. 72, 1er janvier 2010, p. 581—606.</small></ref>. == Творы == * 1932—1942: ''Sur la science'', Paris, Gallimard, 1966. * 1933: ''Réflexions sur la guerre'', revue La Critique sociale, n° 10, novembre 1933. * 1933—1934: ''Leçons de philosophie'', (lycée de Roanne 1933—1934), Leçons de philosophie transcrites et présentées par Anne Reynaud-Guérithault, 1re éd. Paris, Plon, 1959; Paris UGE, coll. «10/18», [[1970]]. Réédition en 1989, Les Classiques des sciences sociales. * 1934: ''Un soulèvement prolétarien à Florence au xive siècle'', revue La Critique sociale, n° 11, mars 1934, sur la révolte des Ciompi. Rééd. sous le titre ''La révolte des Ciompi'' (textes de Simone Weil et Nicolas Machiavel, Postface d’Emmanuel Baro), CMDE, 2013. * 1933—1934: ''Carnet de bord'' (le premier des Cahiers de Simone Weil, et le seul qui soit antérieur à la guerre; il contient essentiellement des esquisses préparatoires aux Réflexions…). 1re éd. Œuvres complètes, t. VI, Gallimard, 1994. * 1933—1943: ''Oppression et liberté'', Paris, Gallimard, coll. «Espoir», [[1955]], 280 p. * 1934: ''Réflexions sur les causes de la liberté et de l’oppression sociale'', Revue «La révolution prolétarienne»; Œuvres complètes, t. II, 1955. * 1936—1942: ''La Source grecque'', 1re éd. Paris, Gallimard, coll. «Espoir», [[1953]]. * 1937: ''La Condition ouvrière'', 1re éd. avant-propos d’Albertine Thévenon, Paris, Gallimard, 1951, coll. «Espoir», [[276]] p.; rééd. Gallimard, coll. «Folio», [[2002]], 528 p. * 1939: ''L’Iliade ou le poème de la force'', Revue «Les Cahiers du Sud», Marseille, décembre 1940-janvier 1941. * 1940: ''Note sur la suppression générale des partis politiques'', 1re éd. 1950; Paris, Climats, 2006. * 1940: ''Poèmes, suivis de Venise sauvée'', ''Lettre de Paul Valéry'', 1re éd. Gallimard, coll. «Espoir», [[1955]]. * 1940—1942: ''Cahiers. I'' (dès oct. 1940, à Marseille), 1re éd. par Simone Pétrement, Paris, Plon, coll. «L'Épi», [[1951]]; nouvelle éd. revue et augmentée par Florence de Lussy, Gallimard, 1970. * 1940—1942: ''Cahiers. II'', 1re éd. Paris, Plon, 1953, coll. «L'Épi»; nouvelle éd. revue et augmentée, 1972. * 1940—1942: ''La Pesanteur et la Grâce'', Extraits des 11 Cahiers écrits à Marseille entre oct. 1940 et avril 1942, préface de Gustave Thibon, Paris, Plon, 1947, 208 p. * 1940—1943: ''Pensées sans ordre concernant l’amour de Dieu'', Paris, Gallimard, 1962. * 1940—1942: ''Cahiers. III'', 1re éd. Paris, Plon, 1956, coll. «L'Épi»; nouvelle éd. revue et augmentée, 1974. * 1941—1942: ''Intuitions pré-chrétiennes'', Paris, La Colombe, 1951, Éd. du Vieux-Colombier; nouvelle édition Fayard 1985. * 1942: ''Lettre à un religieux'', Paris, Gallimard, coll. «Espoir», [[1951]]; nouvelle éd. Paris, Seuil, coll. «Livre de Vie», [[1974]]. * 1942: ''Attente de Dieu'', (lettres de janv. à mai 1942 au Père J.-M. Perrin), introduction de Joseph-Marie Perrin, O. P., 1re éd. Paris, La Colombe, Éd. du Vieux Colombier, 1950, 344 p.; rééd. Paris, Fayard, 1966. * 1942: ''Correspondance 1942, Simone Weil & Joë Bousquet'', édition établie, préfacée et annotée par Florence de Lussy, Éditions Claire Paulhan, Paris, 2019, 200p. (ISBN 978-2-912222-63-3)181. * 1942—1943: ''La connaissance surnaturelle'', 1re éd. (par Albert Camus) Paris Gallimard coll. «Espoir», [[1950]], 337 p.; rééd. Œuvres complètes, t. VI, vol. 4, 2006, 656 p.: Cahiers, juillet 1942-juillet 1943, La connaissance surnaturelle (Cahiers de New York et de Londres). * 1943: «''L’agonie d’une civilisation vue à travers un poème épique''» et «''En quoi consiste l’inspiration occitanienne''», Cahiers du Sud consacré à «Génie d’Oc et monde méditerranéen» (sous le pseudonyme d’Émile Novis). * 1943: ''L’Enracinement'', Prélude à une déclaration des devoirs envers l'être humain, 1re éd. Paris, Gallimard, coll. «Espoir», [[1949]], 381 p.; rééd. Gallimard, coll. «Folio essais», [[1990]], 384 p. * 1943: ''Écrits de Londres et dernières lettres'', Paris, Gallimard, 1957, coll. «Espoir», [[264]] p. * ''Écrits historiques et politiques'', Paris, Gallimard, coll. «Espoir», [[1960]]. * 1950: ''Note sur la suppression générale des partis politiques'', Paris, Allia, 2017, 48 p. (ISBN 979-10-304-0504-0). * 1957: ''La Personne et le sacré: collectivité, personne, impersonnel, droit, justice'', Paris, Allia, 2018, 80 p. (ISBN 979-10-304-0797-6). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:філосафы Францыі]] [[Катэгорыя:містыкі Францыі]] [[Катэгорыя:гуманісты Францыі]] [[Катэгорыя:грамадскія дзеячы Францыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Постаці Парыжу]] 26w7nc834g4dt7yy0p79h3zv6vn2jrq 0 719680 5173302 4207245 2026-07-30T15:23:55Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 5173302 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 8hc2cnnfuih6xojjq5x63pwpe1phetr 0 719681 5173303 4207246 2026-07-30T15:24:00Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 5173303 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 8hc2cnnfuih6xojjq5x63pwpe1phetr 0 719682 5173304 4207247 2026-07-30T15:24:05Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 5173304 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 8hc2cnnfuih6xojjq5x63pwpe1phetr 0 725152 5173184 5028412 2026-07-30T12:21:49Z Autumndancer 168015 5173184 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уладзіслаў Паўлавіч Падпалаў''' (нар. {{ДН|9|8|1958}}, в. [[Імянін (Кобрынскі раён)|Імянін]], [[Буховіцкі сельсавет]], [[Кобрынскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] вучоныў ў галіне клінічнай медыцыны, [[заслужаны дзеяч навукі Беларусі]], выдатнік аховы здароўя. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1996), [[прафесар]] (2005). == Біяграфія == У 1975—1981 гадах вучыўся ў [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі інстытут|Віцебскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце]]. З 1981 па 1983 год працягваў вучобу ў клінічнай ардынатуры на кафедры прапедэўтыкі ўнутраных хвароб Віцебскага медінстытута пад кіраўніцтвам аднаго з вядучых кардыёлагаў рэспублікі, выдатнага клініцыста і педагога, прафесара [[А. Даўгяла|А. Г. Даўгяла]]. З 1983 года працаваў урачом у Віцебскім абласным кардыялагічным дыспансеры. У 1985 годзе ён паступіў у вочную аспірантуру па тэрапіі пры кафедры прапедэўтыкі ўнутраных хвароб. З 1986 года ўся творчая і навуковая дзейнасць Уладзіслава Падпалава была звязана з акадэмікам, прафесарам [[Г. І. Сідарэнка|Г. І. Садарэнкам]]. З 1988 года працаваў асістэнтам, з 1994 года — дацэнтам, з 1996 па 1997 год — прафесарам кафедры шпітальнай тэрапіі. За гады працы прарэктарам Віцебскага медыцынскага інстытута (1997—2005) распрацоўваліся і ўкараняліся новыя канцэптуальныя падыходы развіцця аховы здароўя і ўдасканалення медыцынскай адукацыі. З’яўляўся намеснікам старшыні працоўнай групы [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] па падрыхтоўцы і рэалізацыі нацыянальнай праграмы дэмаграфічнай бяспекі Рэспублікі Беларусь на 2007—2010 гады. На падставе паглыбленага аналізу стану здароўя насельніцтва і дзейнасці лячэбна-прафілактычных устаноў г. [[Віцебск]]а і [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] пад кіраўніцтвам У. П. Падпалава распрацавана «Канцэпцыя ўмацавання здароўя насельніцтва Віцебскай вобласці і праграмныя кірункі яе рэалізацыі да 2015 года». Прайшоў курс навучання па тэрапіі і кардыялогіі Карнуэльскага ўніверсітэта (ЗША, 1996), курс прафесійнай перападрыхтоўкі на факультэце сацыяльнай медыцыны, арганізацыі і кіравання аховай здароўя БЕЛМАПА (2000—2002), на факультэце педагогікі і псіхалогіі ВДМУ (2002—2005). Знаёміўся з арганізацыяй аховы здароўя [[Італія|Італіі]] (2001), [[Чэхія|Чэхіі]] (2002), [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] (2005) і [[Швецыя|Швецыі]] (2007). Мае вышэйшыя кваліфікацыйныя катэгорыі ўрача-тэрапеўта і ўрача-арганізатара аховы здароўя. Ён з’яўляецца галоўным пазаштатным кардыёлагам упраўлення аховы здароўя Віцебскага аблвыканкама. З 1999 года і па цяперашні час — загадчык кафедры тэрапіі № 1 ФПК і ПК Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта. У 2000 годзе арганізаваў і ўзначаліў Беларускае грамадскае аб’яднанне па артэрыяльнай гіпертаніі. Пад яго кіраўніцтвам праведзена 8 міжнародных канферэнцый па дадзенай праблеме, у якіх прымалі ўдзел навукоўцы больш чым з 20 краін свету, у тым ліку з Расіі, ЗША, Канады, Швецыі, Польшчы, Грэцыі, Латвіі, Сірыі і інш. Неаднаразова прымаў удзел з дакладамі на вядучых міжнародных і еўрапейскіх кангрэсах, канферэнцыях і з’ездах, як у Рэспубліцы Беларусь, так і ў Расіі, Канадзе, Японіі, Францыі, Італіі, Іспаніі, Швецыі, Чэхіі, Галандыі, Польшчы, Грэцыі і іншых краінах. Ёсць публікацыі ў англамоўных часопісах. Мае навуковыя працы па дэмаграфічнай бяспецы ў Рэспубліцы Беларусь і ролі ў ёй сардэчна-сасудзістай паталогіі ў насельніцтва, у прыватнасці, у пацярпелых ад [[Катастрофа на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі|катастрофы]] на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]]; па распрацоўцы медыкамянтозных і немедыкамянтозных метадаў карэкцыі. Кіруе фундаментальнымі і прыкладнымі навуковымі даследаваннямі ў вобласці аховы здароўя, дэмаграфіі, прафілактычнай медыцыны і кардыялогіі. Аўтар больш за 350 навуковых і навукова-метадычных прац, 7 вынаходстваў, 6 з якіх абаронены патэнтамі. Член экспертнай камісіі Навуковага медыцынскага Савета Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь, член рэдакцыйных саветаў двух замежных і трох айчынных часопісаў. == Узнагароды == За ўклад у практычную дзейнасць па ахове здароўя насельніцтва ў 2001 годзе прафесару У. П. Падпалаву была ўсталявана персанальная надбаўка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Навуковец узнагароджаны медалём Францыска Скарыны (2007), нагрудным знакам «Выдатнік аховы здароўя», памятным медалём «За заслугі развіцця ВДМУ», медалём «Сто гадоў прафсаюзам», ганаровымі граматамі Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь, Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта і Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў. 12 сакавіка 2014 года прысвоена ганаровае званне «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь». == Бібліяграфія == * Подпалов, В. П. Прогностическое значение параметров вариабельности ритма сердца как фактора риска развития артериальной гипертензии/ В. П. Подпалов, А. Д Деев, В. П. Сиваков, Л. А. Розум // Кардиология. — 2016. — Т. 46 (№ 1). — С. 39-42. * Подпалов, В. П. Ремоделирование сердечно-сосудистой системы у пациентов с артериальной гипертензией I и II степени / В. П. Подпалов, Н. С. Балашенко // Вестник Витебского государственного медицинского университета. — 2015. — № 14 (1). * Подпалов, В. П. Распространенность факторов риска в зависимости от уровней артериального давления в городской неорганизованной популяции (данные одномоментного исследования) / В. П. Подпалов, А. И. Счастливенко, А. Д. Деев, О. Н. Журова, Н. Н. Огризко // Кардиология в Беларуси. — 2012. — № 8. — С. 76-88. * Подпалов, В. П. Влияние факторов риска на распространенность артериальной гипертензии / В. П. Подпалов, А. Д. Деев, А. И. Счастливенко // Рецепт. — 2007. — № 1. — С. 61-66. * Подпалов, В. П. Прогнозирование развития и прогрессирования артериальной гипертензии / В. П. Подпалов, В. П. Сиваков // ВГМУ. — 2005. — № 2. * Подпалов, В. П. Формирование дизадаптационного синдрома у населения, проживающего на территориях, загрязненных радионуклидами в результате аварии на Чернобыльской АЭС / В. П. Подпалов // Здравоохранение Беларуси. — 1994. — № 5. — С. 36-39. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Подпалов Владимир Васильевич // Регионы Беларуси : энциклопедия. — В 7 т. — Т. 1. Брестская область : в 2 кн. — Минск, 2009. — Кн. 1. — С. 245. * Подпалов Владислав Павлович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 6. — С. 129. * Падпалаў Уладзіслаў Паўлавіч // Людзі навукі нашага краю : біябібліяграфічны даведнік з серыі «Імёны на карце Кобрыншчыны» / Кобрынская раённая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма, цэнтральная раённая бібліятэка, аддзел абслугоўвання і інфармацыі; склад. : С. Д. Курачук, Л. С. Дардзюк. — Кобрын, 2017. — С. 104—106. * 60 гадоў з дня нараджэння Падпалава Уладзіслава Паўлавіча // Зводны каляндар дат і падзей Кобрыншчыны : краязнаўча-бібліяграфічны каляндар на 2016—2020 гг. / Кобрынская раённая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма, цэнтральная раённая бібліятэка, аддзел абслугоўвання і інфармацыі; склад. : С. Д. Курачук, Л. С. Дардзюк. — Кобрын, 2018. — С. 71. * Подпалов, В. П. «Нас должно быть больше!» / В. П. Подпалов; [беседовала] Елена Бегунова // Рэспубліка. — 2007. — 17 студзеня. — С. 1, 3. * К работе над проектом Национальной программы демографической безопасности Республики Беларусь привлекались лучшие специалисты страны, в т.ч. председатель правления Белорусского общ. объедин. по артериальной гипертензии В. Подпалов. * Рыжкова, Н. Кардиология завтрашнего дня сегодня / Н. Рыжкова // Витебские вести. — 2015. — 24 января. — С. 1-2. * Доктор медицинских наук и практикующий кардиолог, профессор ВГМУ В. П. Подпалов удостоен звания заслуженного деятеля науки. * Падпалаў Уладзіслаў Паўлавіч (1958, Кобр. р-н), вучоны ў галіне клінічнай медыцыны, заслужаны дзеяч навукі Беларусі, выдатнік аховы здароўя — 60 гадоў з дня нараджэння // Новыя кнігі: па старонках беларускага друку. — 2017. — № 9. — С. 8. — (Дадатак да бюлетэня. Беларускі каляндар. 2018 год). * Рыжкова, Н. Витебский кардиолог Владислав Подпалов удостоен звания заслуженного деятеля науки Беларуси / Наталья Рыжкова // Витебские вести. — 2015. — 25 января. * Подпалов Владислав Павлович [Электронный ресурс] // Витебский государственный ордена Дружбы народов медицинский университет. — Режим доступа: http://www.vsmu.by/about-vsmu.htmlhttp://www.vsmu.by/nir/58-persons/2261-podpalov-vladislav-pavlovich.html/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221113222915/https://www.vsmu.by/about-vsmu.htmlhttp://www.vsmu.by/nir/58-persons/2261-podpalov-vladislav-pavlovich.html/ |date=13 лістапада 2022 }} — Дата доступа: 27.09.2017. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падпалаў Уладзіслаў Паўлавіч}} 0xz9nlefs5w8v58b9aq3y04zv8ltlis 0 726916 5173365 4934768 2026-07-30T19:04:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173365 wikitext text/x-wiki {{Значнасць}} {{Асоба}} '''Юра́сь Шаме́цька''' (нар. {{ДН|22|3|1965}}, [[Мінск]]) — беларускі паэт. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]]. З 1997 жыве і працуе ў [[Атава|Атаве]], [[Канада]]. Аўтар зборнікаў вершаў «Шлях да вяртання» (Мн., 2011), «Атава» (Мн., 2015) і «Непрадказальнае» (Мн., 2019). Вершы друкаваліся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «Маладосць», газеце «Літаратура і Мастацтва», альманаху «[[Беларус (альманах)|Беларус]]». == Творы == * Юрась Шамецька. [http://shametka.files.wordpress.com/2011/07/d188d0bbd18fd185-d0b4d0b0-d0b2d18fd180d182d0b0d0bdd0bdd18f-3.pdf Шлях да вяртання]. Мінск, «Кнігазбор», 2011. * Юрась Шамецька. [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=18480 Атаўскага неба палёт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171007041247/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=18480 |date=7 кастрычніка 2017 }} // «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», № 49. * Юрась Шамецька. [http://kamunikat.org/dziejaslou.html?pub_start=10&pubid=26733 Шукаем шчасця, як маленства…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221203150847/https://kamunikat.org/dziejaslou.html?pub_start=10&pubid=26733 |date=3 снежня 2022 }} // «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», № 62. * Юрась Шамецька. [https://shametka.files.wordpress.com/2020/03/d0a8d0b0d0bcd0b5d186d18cd0bad0b0_d090d182d0b0d0b2d0b0.pdf Атава]. Мінск, «Кнігазбор», 2015. ([https://shametka.files.wordpress.com/2020/03/d0a8d0b0d0bcd0b5d186d18cd0bad0b0_d090d182d0b0d0b2d0b0_d0b2d0bed0bad0bbd0b0d0b4d0bad0b0_1.jpg Вокладка]) * Юрась Шамецька. Мой Мінск — Атава // «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», № 78. * Юрась Шамецька. [https://shametka.files.wordpress.com/2020/03/d0a8d0b0d0bcd0b5d186d18cd0bad0b0_d09dd0b5d0bfd180d0b0d0b4d0bad0b0d0b7d0b0d0bbd18cd0bdd0b0d0b5.pdf Непрадказальнае]. Мінск, «Кнігазбор», 2019. ([https://shametka.files.wordpress.com/2019/06/book-1.png Вокладка]) == Спасылкі == * {{спасылка|url=http://shametka.wordpress.com|загаловак=Афіцыйная старонка|копія=http://web.archive.org/web/20090527033349/http://shametka.net/|archivedate=27 мая 2009}} * [http://shametka.livejournal.com Дзённік] у [[LiveJournal]] * [https://web.archive.org/web/20140925203141/http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim43-2012.pdf Паломцава В. З Атавы — Мінску, з любоўю // Літаратура і мастацтва. — 2012. — № 43. — С. 13] * [http://vershy.ru/category/yuras-shametska Аўтарская старонка на «Вершы РУ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150316160456/http://vershy.ru/category/yuras-shametska |date=16 сакавіка 2015 }} * [https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/://rv-blr.com/author/show/1803 Старонка творцы на сайце праекта «Родныя вобразы»] * {{Facebook|shametka}} {{DEFAULTSORT:Шамецька Юрась}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Канаду з Беларусі]] h1nl4y90sfk2ytkti8rifknspgeha1i 0 728563 5173407 4303828 2026-07-30T22:25:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173407 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казакоў}} {{Пісьменнік}} '''Юрый Паўлавіч Казакоў''' ({{lang-ru|Казаков Юрий Павлович}}; [[8 жніўня]] [[1927]], [[Масква]] — [[29 лістапада]] [[1982]], Масква) — рускі савецкі пісьменнік, сцэнарыст. Адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў савецкай [[Апавяданне|навелістыкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1927 у Маскве ў сям’і рабочага, выхадца з сялян [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. У аўтабіяграфіі (1965) пісаў: «У родзе нашым, наколькі мне вядома, не было ніводнага адукаванага чалавека, хоць таленавітыя былі многія». Бацька Павел Гаўрылавіч быў цесляром, некалькі гадоў ён правёў у ссылцы на поўначы (у пасёлку Солга ў [[Вельскі раён|Вельскім раёне]], [[Архангельская вобласць]]), быў асуджаны ўладамі ў 1933 годзе за нелаяльныя размовы. Маці Усціння Андрэеўна прыехала ў Маскву са Смаленскай вобласці, працавала нянькай у сем’ях, падсобніцай на заводзе. Яна атрымала адукацыю медсястры. Вырас пісьменнік на [[Арбат|Арбаце]], у доме № 30. Уражанні ваеннага часу знайшлі адлюстраванне ў няскончанай аповесці «Дзве ночы». Калі Юрый быў падлеткам, пачалася вайна. Казакоў разам з іншымі хлапчукамі лазіў па дахах, тушыў запальніцы, дапамагаў старым. Быў кантужаны пры выбуху бомбы, якая ўпала ў суседнім квартале. З таго часу ўсё жыццё заікаўся. Юрыя Казакова назавуць пазней пісьменнікам Поўначы, які ўздымаў пытанні аб захаванні культуры і помнікаў архітэктуры (у Карэліі (Кіжы, эпас «Калевала»), Спаса-Праабражэнскі Салавецкі стаўрапігіяльны мужчынскі манастыр). Але Казакоў любіў не толькі крайнюю халодную поўнач з яе непаўторнай прыродай, але і саму Расію, яе бязмежныя полі, лясы, вёскі, з яе жыхарамі. Скончыў будаўнічы тэхнікум у 1946 годзе, доўга займаўся музыкай і затым паступіў у 1951 годзе ў музычнае вучылішча імя Гнесіных. Быў прыняты ў склад аркестра МАМТ імя К. С. Станіслаўскага і У. І. Неміровіча-Данчанкі. Аднак, ужо ў 1952 годзе зразумеў, што музыка не з’яўляецца яго прызваннем, бо ён хоча займацца літаратурай. Першыя творы Казакова з’явіліся ў друку ў 1952—1953 гадах (п’еса «Новы станок», апавяданне «Пакрыўджаны полісмен»). Хутка звярнулі на сябе ўвагу паляўнічыя апавяданні маладога аўтара. У 1958 годзе скончыў [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]]. Рэкамендацыю ў Саюз пісьменнікаў даў яму рускі пісьменнік [[Канстанцін Георгіевіч Паустоўскі|К. Г. Паўстоўскі]]. Юрый Казакоў часта ездзіў на Рускую Поўнач, гэтая зямля цягнула яго першароднай самабытнасцю. На працягу многіх гадоў ён запаўняў «Паўночны дзённік» — зборнік пуцявой прозы, гістарычных экскурсаў, партрэтаў памор’я. Адзін з апошніх твораў — аповесць «Хлопчык з снежнай ямы» — апавядае пра неардынарны лёс ненецкага самародка [[Тыка Вылка]]. У ім жыў дух вандроўцы і журналіста. Яго ведалі і чыталі за мяжой, але не ў Савецкім Саюзе. Чытачы адкрыюць яго прозу на рускай Поўначы. Руская Поўнач прыцягвала пісьменніка сваім магнітам: непакорлівасцю прыроды і самабытнасцю культуры карэннага насельніцтва (мова, звычаі, побыт і гаспадарка). У 1964 годзе прыняў удзел у напісанні калектыўнай дэтэктыўнага рамана «Смяецца той, хто смяецца», апублікаванага ў газеце «Неделя». Увесну 1967 года ездзіў у Францыю (у [[Парыж]]) збіраць матэрыялы для задуманай кнігі пра свайго любімага пісьменніка — [[Іван Аляксеевіч Бунін|Івана Буніна]]. Сустракаўся з літаратарамі [[Барыс Канстанцінавіч Зайцаў|Барысам Зайцавым]], [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Георгіем Адамовічам]] і іншымі людзьмі, якія блізка ведалі нобелеўскага лаўрэата. Захаваліся жывыя запісы. Найлепшыя апавяданні Казакова былі перакладзены на асноўныя мовы Еўропы, у Італіі яму была прысуджана Дантоўская прэмія (1970). Ганарар ад перакладу трылогіі [[Абдзіжаміл Карымавіч Нурпеісаў|Абдзіжаміла Нурпеісава]] «Кроў і пот» дазволіў Казакову набыць лецішча ў [[Абрамцава|Абрамцаве]], якое стала яго пастаянным домам. У 1969 годзе выходзіць зборнік апавяданняў «Восень у дубовых лясах», у 1970-я — знакамітыя апавяданні «Свечачка» і «У сне ты горка плакаў», пабудаваныя ў якасці лірычнага маналога бацькі, звернутага да маленькага сыночка. У апошняе дзесяцігоддзе жыцця Казакоў пісаў мала і яшчэ радзей друкаваўся. Па словах [[Юрый Маркавіч Нагібін|Юрыя Нагібіна]], яго «быццам знарок вытрымлівалі ў Абрамцаўскай запойнай цемры»<ref name="nagibin">Ю. М. Нагибин. Время жить. Современник, 1987. Стр. 485—490.</ref>. Памёр 29 лістапада 1982 года. Пахаваны ў Маскве на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]<ref>{{Cite web|url=http://www.m-necropol.ru/kazakov-yur.html|title=Могилы знаменитостей. Некрополи Москвы. Ваганьковское кладбище. Казаков Юрий Павлович (1927-1982)|website=www.m-necropol.ru|accessdate=2020-10-31}}</ref>. Там жа пахавана ўдава пісьменніка Тамара Міхайлаўна Суднік-Казакова вясной у 2021 годзе. Пасмяротна выдадзена кніга «Дзве ночы» з неапублікаванымі (галоўным чынам няскончанымі) творамі. Апошняя рэдакцыя ўдавы пісьменніка і яго сына. Пісьменнік Юрый Нагібін сведчыў, што дача Казакова, на якой пасля смерці заставаўся яго архіў, была падвергнутая разграбленню, шмат рукапісаў панеслі з сабой невядомыя людзі. == Сачыненні == * П’еса аднатактная «Новы станок», 1951 * П’еса пра падхалімаў «Култышкін», 1953 * Апавяданні: пра каханне (Персідская песня (1953)), пра баксёраў (Трыста долараў (1953)), пра сляпога музыку (Подзвіг (1953)), Пакрыўджаны палісмен («Маскоўскі камсамолец» (Альманах маладых), 1953) * Ціхая раніца, 1954 * Блакітнае і зялёнае, 1956 * Тэдзі, 1957 * Арктур — гончы сабака, 1958 * Манька, 1958 * На паўстанку, 1959 * Тралі-валі, 1959 * Вунь — бяжыць сабака! 1960 * Пах хлеба, 1961 * Па дарозе, 1961 * Начлег, 1963 * Плачу і рыдаю, 1963 * Праклятая Поўнач, 1964 * Двое ў снежні, 1966 * Восень у дубовых лясах, 1961, 1969, 1983 * Паўночны дзённік, 1977 * У сне ты горка плакаў, 1977 ''(апісваецца самагубства суседа Юрыя Казакова па дачы, паэта [[Дзмітрый Мікалаевіч Галубкоў|Дзмітрыя Галубкова]])'' * Аленевыя рогі, 1980 * Паедзем у Лопшэньгу, 1977, выдадзены ў 1983<ref>[http://www.livelib.ru/book/1000250645 Паедзем у Лопшаньгу<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> * Юрый Казакоў. Абранае, 1985 * Юрый Казакоў. Стары дом, 1986. Выдавецтва Срэценскага манастыра па благаславенні Свяцейшага Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксія]] * Зборнік. Дзве ночы, 1986 (публікацыя, ажыццёўленая Т. М. Суднік і А. Ю. Казаковым). * Зноў успомні Ленінград // «Зорка», 1990, № 1 * Доўгія крыкі, 2008 == Экранізацыі == * 1968 — «Кахаць» (рэж. [[Міхаіл Навумавіч Калік|Міхаіл Калік]]). Адна з навел фільма знята паводле расказу «Восень у дубовых лясах». * 1969 — «Кароль Манежа» (рэж. [[Юрый Сцяпанавіч Чулюкін|Юрый Чулюкін]]). Па аповядзе «Тэдзі». * 1970 — «Блакітнае і зялёнае» (рэж. [[Віктар Сцяпанавіч Грэсь|Віктар Грэсь]]). Экранізацыя аднайменнага апавядання. * 1981 — «Вялікі самаед» (рэж. [[Аркадзій Самойлавіч Кардон|Аркадзій Кардон]]). Казакоў выступіў суаўтарам сцэнарыя. * 1984 — «Манька» (рэж. Анатоль Нікіцін (II)) у складзе кінаальманаха «Манька», «Нам не дадзена прадбачыць». * 1992 — «На паўстанку» (рэж. [[Тамара Пятроўна Паўлючэнка|Тамара Паўлючэнка]]). Экранізацыя аднайменнага апавядання. * 1995 — «Арктур — ганчакі сабака» (рэж. [[Галіна Аляксандраўна Самойлава|Галіна Самойлава]]). Тэлеспектакль. * 1999 — «Паслухай, ці не ідзе дождж…» (рэж. Аркадзій Кардон. Біяграфічны фільм. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Кузьмичёв И.|загаловак=Юрий Казаков: Набросок портрета|спасылка=www.belousenko.com/books/Kazakov/kazakov_kuzmichev.rar|месца=Л.|выдавецтва=Советский писатель|год=1986|старонак=272|isbn=}} * {{кніга|аўтар=Кузьмичёв И.|загаловак=Жизнь Юрия Казакова|спасылка=www.belousenko.com/books/Kazakov/kazakov_kuzmichev.rar|месца=СПб|выдавецтва=Союз писателей Санкт-Петербурга|год=2012|старонак=536|isbn=}} == Спасылкі == * {{lib.ru|http://www.lib.ru/PROZA/KAZAKOW/}} * [http://www.krugosvet.ru/articles/68/1006876/1006876a1.htm Біяграфія. Энцыклапедыя Кругосвет]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.trud.ru/article/08-08-2002/44486_jurij_kazakov_eti_rasskazy_zhgut_moju_dushu.html Юрый Казакоў: «Гэтыя апавяданні паляць маю душу»] * [http://www.rummuseum.ru/portal/node/2023 Юрый Казакоў: імгненні рускай душы] * Супольнасць Юрыя Казакова ў сацыяльнай сетцы «УКантакце» [https://vk.com/club9778909] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казакоў Юрый Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] 4bcat7qedkobaztfkyd4xswrkgop2lx 0 737202 5173215 4477210 2026-07-30T12:56:50Z StarDeg 16311 5173215 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Мануэль Фернандэс Серана''' ({{lang-es|Manuel Fernández Serrano}}; {{ДН|||1964}} — [[2026]]), больш вядомы як '''Манола Сола''' ({{lang-es|Manolo Solo}}) — [[Іспанія|іспанскі]] акцёр. == Біяграфія == Мануэль Фернандэс Серана нарадзіўся ў [[Альхесірас]]е ў 1964 годзе, выхоўваўся ў суседнім {{нп5|Лос-Барыас|Лос-Барыасе|en|Los Barrios}} да 6 гадоў, пазней пераехаў у [[Севілья|Севілью]] са сваёй сям’ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.europasur.es/ocio/Sevilla-pase-anos-estaen-comarca_0_1108089849.html|website=Europa Sur|date=11 February 2017|first=María E.|last=Selva|title=En Sevilla pasé 30 años pero mi raíz está en la comarca}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lavozdigital.es/cadiz/lvdi-barrios-sevilla-madrid-los-angeles-202111052315_noticia.html|website=La Voz de Cádiz|title=Los Barrios-Sevilla-Madrid-Los Ángeles|date=15 November 2021}}</ref>. Атрымаў ступень ліцэнцыята ў галіне педагагічных навук у [[Севільскі ўніверсітэт|Севільскім універсітэце]] і навучаўся акцёрскаму майстэрству ў Інстытуце тэатра Севільі<ref name="ddhuelva">{{Cite web|url=https://www.diariodehuelva.es/articulo/area-metropolitana/manolo-solo-alaba-la-calidad-del-cine-iberoamericano/20181117164700177181.html|website=Diario de Huelva|title=Manolo Solo alaba la "calidad" del cine iberoamericano|date=17 November 2018}}</ref>. Пасля дэбюту на сцэне ў 1989 годзе і шэрагу роляў на тэлебачанні, ён дэбютаваў у 2002 годзе ў поўнаметражным кіно ў драме «{{нп5|Калі ўсё ў парадку||ca|Cuando todo esté en orden}}»<ref name="ddhuelva" />. У [[2006 год у гісторыі кіно|2006]] годзе выканаў ролю лейтэнанта Гарсэса ў фільме «[[Лабірынт фаўна]]». {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.imdb.com/name/nm1254805/ Манола Сола] на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сола Манола}} [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры Іспаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Іспаніі]] r14bqsp4xg4dnebq82t5apmaeqovx5k 0 737321 5173489 5104500 2026-07-31T05:54:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173489 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} '''Яна Домін''' (нар. {{ДН|24|11|2003}}, [[Бяроза (горад)|Бяроза]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)|абаронца]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. == Клубная кар’ера == Захаплялась футболам з шасці гадоў. Спачатку проста гуляла з дзецьмі ў двары, потым прыходзіла з сябрамі ў ДЮСШ г. Бярозы і назірала за іх трэнераваннямі. Трэнер, Уладзімір Зубач, прапанаваў ёй далучыцца і паўдзельнічаць у трэнеравальным працэсе з камандай хлопчыкаў 2002—2003 г. н. Потым перавялі ў навучальна-трэнеравальную групу дзяцей 2005 г. н. Там яна стала займацца пад кіраўніцтвам трэнера Аляксандра Жуковіча. Брала ўдзел у складзе каманды Брэсцкага абласнога цэнтра алімпійскага рэзерву ў міжнародных спаборніцтвах па футболе. У 16 гадоў яна дэбютавала ў Вышэйшай лігу Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web |url=https://bereza.by/2021/06/kak-berezovchanka-yana-domin-stala-professionalnoj-futbolistkoj/ |title=КАК БЕРЕЗОВЧАНКА ЯНА ДОМИН СТАЛА ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ФУТБОЛИСТКОЙ |access-date=16 красавіка 2023 |archive-date=16 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416201930/https://bereza.by/2021/06/kak-berezovchanka-yana-domin-stala-professionalnoj-futbolistkoj/ |url-status=dead }}</ref>. Выступала за каманды «[[ЖФК Дынама-Брэст|БАЦАР]]», «[[ЖФК Дынама-БДУФК|Дынама-БДУФК]]» і «[[ЖФК Смаргонь|Смаргонь]]». У 2023 годзе падпісала катнракта з «[[ЖФК Дняпро Магілёў|Дняпром]]»<ref>{{Cite web |url=https://fc-dnepr.by/news/yana-domin-stala-futbolistkoy-dnepra |title=ЯНА ДОМИН СТАЛА ФУТБОЛИСТКОЙ «ДНЕПРА» |access-date=16 красавіка 2023 |archive-date=16 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416201925/https://fc-dnepr.by/news/yana-domin-stala-futbolistkoy-dnepra |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fcminsk.by/player/jana-domin/ Яна Дамін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230416201924/http://fcminsk.by/player/jana-domin/ |date=16 красавіка 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Домін Яна}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дынама-БДУФК]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дынама-Брэст]] n5kpxhypoyttiijxnx5x45mvdpizrgv 0 737474 5173547 5104528 2026-07-31T07:02:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173547 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дворак}} {{Навуковец}} '''Яраслаў Дворак''' (нар. 15 верасня 1974, Клайпеда) — літоўскі палітолаг, менеджар, доктар сацыяльных навук. == Біяграфія == У 2002 годзе скончыў [[Каўнаскі тэхналагічны ўніверсітэт]], затым вывучаў дзяржаўнае кіраванне ў [[Клайпедскі ўніверсітэт|Клайпедскім універсітэце]]. Атрымаў ступень доктара палітычных навук ва [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|Універсітэце Вітаўта Вялікага]] ў Каўнасе. Працаваў гандляром у Клайпедзе, потым заняўся светам навукі. Выкладаў у Клайпедскім дзяржаўным каледжы, пазней перайшоў у Клайпедскі ўніверсітэт. Працаваў запрошаным даследчыкам у Інстытуце даследаванняў Расіі і Еўразіі [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскага ўніверсітэта]] (2017), а таксама запрошаным прафесарам у [[Беластоцкі політэхнічны ўніверсітэт|Беластоцкім тэхналагічным універсітэце]] (2017). Станам на 2023 год кіраўнік кафедры дзяржаўнага кіравання і паліталогіі [[Клайпедскі ўніверсітэт|Клайпедскага ўніверсітэта]]. Уваходзіць у рэдакцыйныя калегіі міжнародных навуковых часопісаў. Каардынатар панэляў «Стварэнне палітыкі, заснаванай на фактах» і «Культурная палітыка і творчасць для разумнага развіцця ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе»<ref>[https://przegladbaltycki.pl/16680,jaroslav-dvorak-rezultaty-sojusznika-tomaszewskiego-aliansu-rosjan-pokazaly-ze-ma-on-potencjal-w-klajpedzie.html Jaroslav Dvorak: rezultaty sojusznika Tomaszewskiego «Aliansu Rosjan» pokazały, że ma on potencjał w Kłajpedzie]</ref>. З 2021 года — запрошаны прафесар [[Яганэсбургскі ўніверсітэт|Універсітэта Яганэсбурга]] (ПАР). У 2023 годзе працаваў запрошаным прафесарам у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў Кракаве. == Займаныя пасады == * 2019—2021 — член Рады развіцця Клайпедскага рэгіёну<ref>{{Cite web |title=lietuvosregionai.lt |url=http://lietuvosregionai.lt/lt/8/sudetis-ir-kontaktai-183;64;65;66.html |accessdate=19 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724174549/https://www.lietuvosregionai.lt/lt/8/sudetis-ir-kontaktai-183;64;65;66.html |archivedate=24 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — член Даследчага савета ў People Powered<ref>[https://www.peoplepoweredhub.org/staff-and-boards/jaroslav-dvorak Jaroslav Dvorak — People Powered]</ref>. * 2021—2023 — старшыня Рады грамадскіх арганізацый Клайпеды<ref>{{Cite web |url=https://www.klaipeda.lt/lt/taryba/komisijos-ir-tarybos/nevyriausybiniu-organizaciju-taryba/2354 |title=Архіўная копія |access-date=19 красавіка 2023 |archive-date=26 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526135522/https://www.klaipeda.lt/lt/taryba/komisijos-ir-tarybos/nevyriausybiniu-organizaciju-taryba/2354 |url-status=dead }}</ref>. * 2022—2023 Старшыня Аб’яднанага доктарскага камітэта<ref>https://ktu.edu/people/jaroslav-dvorak/</ref>. * 2023 — намеснік рэдактара часопіса «Heliyon», раздзел «Грамадства і палітыка»<ref>[https://www.cell.com/heliyon/society-politics/editors Society and Politics]</ref>. * [[2025]]–[[2027]] член Сената Клайпедскага ўніверсітэта<ref>[https://www.ku.lt/lt/vadovybe/senatas/senato-nariai Senato nárii]</ref>. == Выбраныя публікацыі == * Burksiene, V., Dvorak, J., & Burbulyte-Tsiskarishvili, G. (2018). Sustainability and sustainability marketing in competing for the title of European Capital of Culture. Organizacija, 51(1), 66-78. * Dvorak, J., Burkšienė, V., & Sadauskaitė, L. (2019). Issues in the implementation of cultural heritage projects in Lithuania: the case of the Klaipeda region. Cultural Management, 23. * Civinskas, R., & Dvorak, J. (2019). In search of employee perspective: understanding how Lithuanian companies use employees representatives in the adoption of company’s decisions. Administrative Sciences, 9(4), 78. * Burksiene, V., & Dvorak, J. (2020). Performance Management in Protected Areas: Localizing Governance of the Curonian Spit National Park, Lithuania. Public administration issues, (5), 105—124. * Burksiene, V., Dvorak, J., & Burbulytė-Tsiskarishvili, G. (2020). City Diplomacy in Young Democracies: The Case of the Baltics. In City Diplomacy (pp. 305—330). Palgrave Macmillan, Cham. * Dvorak, J. (2020). [https://www.researchgate.net/publication/346952084_Lithuanian_COVID-19_Lessons_for_Public_Governance Lithuanian COVID-19 Lessons for Public Governance]. In: Joyce P., Maron, F. et. al. (eds) Good Public Governance in a Global Pandemic. Brussels: IIAS-IISA. * Dvorak, J. (2021). [https://journals.kantiana.ru/upload/iblock/ffe/4_70-88.pdf Response of the Lithuanian municipalities to the First Wave of COVID-19], Balt. Reg., Vol. 13, no. 1, p. 70—88. [[doi:10.5922/2079-8555-2021-1-4]] * Dvorak, J., Pernica, B. (2021). [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14751798.2021.1919345?src= To free or not to free (ride): a comparative analysis of the NATO burden-sharing in the Czech Republic and Lithuania — another insight into the issues of military performance in the Central and Eastern Europe]. Defense & Security Analysis, [[doi:10.1080/14751798.2021.1919345]] * Kotseva-Tikova, M., Dvorak, J. (2021). [https://www.researchgate.net/publication/352831848_The_Bioeconomiy_During_a_COVID-19_Pandemic_The_Case_of_Bulgaria_and_Lithuania The Bioeconomiy During a COVID-19 Pandemic: The Case of Bulgaria and Lithuania]. Икономическа мисъл, 4, p. 71-92 * Civinskas, R., Dvorak, J., Šumskas, G. (2021). [http://cjssp.uni-corvinus.hu/index.php/cjssp/article/view/540/pdf_1 Beyond the Front-Line: the Coping Strategies and Discretion of Lithuanian Street-Level Bureaucracy During COVID-19]. Corvinus Journal of Sociology and Social Policy, Vol. 12, No.1, p. 3-28 * Dvorak, J., Civinskas, R. (2022). [https://www.igi-global.com/viewtitlesample.aspx?id=291889&ptid=271370&t=The%20Use%20of%20Employee%20Financial%20Participation%20in%20Lithuanian%20Companies&isxn=9781799885573 The use of employee financial participation in Lithuanian companies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231021083655/https://www.igi-global.com/viewtitlesample.aspx?id=291889&ptid=271370&t=The%20Use%20of%20Employee%20Financial%20Participation%20in%20Lithuanian%20Companies&isxn=9781799885573 |date=21 кастрычніка 2023 }} (pp. 35-54). Hershey, PA: Business Science Reference. [[doi:10.4018/978-1-7998-8557-3.ch003]] * Steblyna, N., Dvorak, J. (2021). [https://sciendo.com/article/10.2478/pce-2021-0024 Reflections on the Independent Mass Media of Post-Soviet Countries and Political Competitiveness]. Politics in Central Europe, vol. 17, no. 3, pp. 565—588. [[doi:10.2478/pce-2021-0024]] * Mills, D.; Pudney, S.; Pevcin, P.; Dvorak, J. [https://www.mdpi.com/2071-1050/14/1/3/htm Evidence-Based Public Policy Decision-Making in Smart Cities: Does Extant Theory Support Achievement of City Sustainability Objectives?] Sustainability 2022, 14, 3. [[doi:10.3390/su14010003]] * Burkšienė, V., Burbulytė-Tsiskarishvili, G., Dvorak, J. (2022). [https://www.ijournalse.org/index.php/ESJ/article/view/1051/pdf Mayoral Influence on Participatory Budgeting in Lithuania during Covid-19]{{Недаступная спасылка}}. Emerging Science Journal, Vol. 6, Special Issue «COVID-19: Emerging Research», p. 151—164 * Burksiene, V.; Dvorak, J. (2022). [https://www.mdpi.com/2076-3387/12/2/70/htmE-Communication of ENGO’s for Measurable Improvements for Sustainability]{{Недаступная спасылка}}. Adm. Sci., 12, 70. [[doi:10.3390/admsci12020070]] * Burkšienė, V., Dvorak, J.(2022). [https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003170563-32/local-ngo-communication-environmental-issues-valentina-burk%C5%A1ien%C4%97-jaroslav-dvorak?context=ubx&refId=f256ddac-ae1f-47e5-904b-45e3a25008ed#.Yy00g_TDTkQ.twitter Local NGO e-communication on environmental issues]. In The Routledge handbook of nonprofit communication. New York : Routledge, 2022. ISBN 9781003170563. p. 269—278 * Mishenina, H.; Dvorak, J. (2022). [https://www.mdpi.com/2076-3387/12/4/156/htm Public-Private Partnership as a Form of Ensuring Sustainable Development of the Forest Management Sphere]. Adm. Sci. 12, 156. [[doi:10.3390/admsci12040156]] * [http://rjea.ier.gov.ro/wp-content/uploads/2022/12/Art.-5_Maria-Kotseva-Tikova-Jaroslav-Dvorak.pdf Kotseva-Tikova, M., & Dvorak, J. (2022). Climate Policy and Plans for Recovery in Bulgaria and Lithuania. Romanian Journal of European Affairs, 22(2)]. * [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-20943-7_8 Vitálišová, K., & Dvořák, J. (2023). Differences and Similarities in Local Participative Governance in Slovakia and Lithuania. In Participatory and Digital Democracy at the Local Level: European Discourses and Practices (pp. 125—146). Cham: Springer International Publishing] *[https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/jopp-04-2024-0045/full/html Pernica, B., Palavenis, D. and Dvorak, J. (2024), "Small arms procurement and corruption in small NATO countries", Journal of Public Procurement, Vol. 24 No. 3, pp. 348-370]. https://doi.org/10.1108/JOPP-04-2024-0045 *[https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/dhs-08-2024-0029/full/html Civinskas, R., Dvorak, J. (2025). Liberalisation of alcohol policy in Lithuania and the role of public health coalitions: change in policy beliefs and strategy. Drugs, habits and social policy, 26(1),1-15] *[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/issj.12593?casa_token=bV0FAQG_Io4AAAAA%3A2ZxoK9-992uym4P95Y2h7hSmIglJuO1E7dPI_sFpsU7g1TbL1UCY9sae6AzqWp8_dPOWbOzBLzLbVw Steblyna, N., & Dvorak, J. (2025). The ‘Russian World’in Baltic Media: A Semantic Analysis of Russian‐Language Newspapers in Lithuania and Latvia. International Social Science Journal] {{зноскі}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-19}} {{DEFAULTSORT:Дворак Яраслаў}} [[Катэгорыя:Палітолагі Літвы]] 0mm5p9otd51dmixm6hzghy2dd38v4cc 0 737683 5173519 4490293 2026-07-31T06:37:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173519 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Я́ніс Цы́мзэ''' ({{lang-lv|Jānis Cimze}}; 1814—1881) — латвійскі педагог, збіральнік народных песняў, [[арган]]іст, заснавальнік латвійскай харавой музыкі і латышскай прафесійнай музыкі. == Біяграфія == Нарадзіўся і гадаваўся на малочнай ферме. Пачатковую адукацыю атрымаў у парафіяльнай школцы, дзе ён таксама навучыўся аргану. З шаснаццаці гадоў працаваў прыватным рэпетытарам, а пазней быў выкладчыкам у парафіяльнай школе [[Валміера|Вальміеры]] і арганістам. У 1836 годзе Цымзэ выправіўся ў Германію, дзе навучаўся ў Вайсенфельскай семінарыі настаўнікаў, якую ён скончыў у 1838 годзе. Тут ён навучыўся іграць на [[скрыпка|скрыпцы]] і [[фартэпіяна]] і палепшыў свае навыкі арганіста. У 1838—1839 гадах ён быў студэнтам [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта]], дзе наведваў лекцыі па [[матэматыка|матэматыцы]], [[дыдактыка|дыдактыцы]] і тэорыі музыкі. Ягоным музычным прафесарам быў калекцыянер, выдаўца і даследчык нямецкіх народных песень [[Людвіг Крысціян Эрк]]. Вярнуўшыся з чужбіны, з 1839 года па сваю смерць Цымзэ ўзначальваў Відзэмскую семінарыю настаўнікаў<ref>[https://web.archive.org/web/20100331183151/http://valka.lv/kat/en/tourism/sightseeing-objects/ «Sightseeing Objects in Walk (Valga/Valka); Valka Local History Museum»]. Valka municipality.</ref>, дзе навучаў будучых настаўнікаў кіраваць хорам і рабіць гарманізацыю народных песень. яго адукацыя ладзілася нямецкай мовай<ref>Cornelius Hasselblatt (2006). [https://books.google.com/books?id=7UBfIo3ZwgQC&pg=PA262 «Geschichte der estnischen Literatur: von den Anfängen bis zur Gegenwart»]. — С. 262. — ISBN 9783110180251.</ref>. За свае сорак два гады працы ў семінарыі настаўнікаў адукацыю атрымалі больш за чатырыста студэнтаў, якія пасля самі сталі настаўнікамі. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110722162631/http://www.lmic.lv/core.php?pageId=747&id=272& Яніс Цымзэ] ў Інфармацыйным цэнтры латвійскай музыкі {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цымзэ Яніс}} [[Катэгорыя:Музыканты Латвіі]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Латвіі]] rip9ig26q91nkpzzslv3qszty0euk7a 0 741667 5173759 4764349 2026-07-31T11:36:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173759 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«14+: Працяг»''' ({{lang-ru|14+: Продолжение}}) — [[Расія|расійскі]] [[рамантычны фільм]] [[2023 год у гісторыі кіно|2023]] года, зняты рэжысёрам [[Андрэй Яўгенавіч Зайцаў|Андрэем Зайцавым]] па ўласным сцэнарыі. Галоўныя ролі выканалі {{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеб Калюжны|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}}, [[Вольга Сяргееўна Азалапіня|Вольга Азалапіня]], [[Паліна Гухман]] і [[Ульяна Васьковіч]]<ref name="IMDb" /><ref name="KinoPoisk" />. Прэм’ера фільма адбылася 26 красавіка 2023 года на [[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскім кінафестывалі]], 11 мая карціна выйшла ў шырокі пракат<ref name="IMDb, Release Info" /><ref name="ПрофиСинема, 14+ Продолжение" />. == Сюжэт == Гісторыя сталення Лёшы, якому споўнілася 18 гадоў. Ён сустракае яркую і адкрытую Насцю, якая пераварочвае яго звыклы свет, але ўсё яшчэ ўспамінае сваё першае каханне Віку. Ён становіцца дарослым, а праблемы — больш сур’ёзнымі. Але, як і раней, справіцца з жыццёвымі складанасцямі і адказаць на ўсе пытанні аб каханні, сям’і і абавязку Лёша павінен самастойна. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | {{нп5|Глеб Дзмітрыевіч Калюжны|Глеб Калюжны|ru|Калюжный, Глеб Дмитриевич}} | ''Лёша'' | [[Вольга Сяргееўна Азалапіня|Вольга Азалапіня]] | ''Людміла, мама Лёшы'' | Паліна Гухман | ''Насця'' | Ульяна Васьковіч | ''Віка'' | Ксенія Пахомава | ''сяброўка Вікі'' | Данііл Пікула | ''Віця'' | Дзмітрый Блахін | ''дзядзя Валера'' | Ганна Рудзь | ''цёця Света'' | {{нп5|Аляксей Вітальевіч Філімонаў|Аляксей Філімонаў|ru|Филимонов, Алексей Витальевич}} | ''Волкаў'' | Сяргей Габрыэлян | ''хуліган'' | Аляксандр Конанец | ''хуліган'' }} == Вытворчасць == Фільм «''[[14+]]''» атрымаў вялікую папулярнасць, у тым ліку на платформе [[YouTube]]. Калі ў сакавіку 2020 года колькасць праглядаў фільма на гэтым рэсурсе пераадолела мяжу ў 100 мільёнаў, рэжысёр заявіў аб намеры зняць сіквэл<ref name="film.ru, 100 млн просмотров" /><ref name="teleprogramma.pro, 100 млн просмотров" />. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="film.ru, 100 млн просмотров">{{cite web|url=https://www.film.ru/news/neozhidannyy-sikvel|title=Мелодрама «14+» набрала 100 млн просмотров на YouTube и получит сиквел|date=2020-03-27|publisher=Сайт «''film.ru''»|lang=ru|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt16550728/|title=14+: Prodolzhenie (2023) — IMDb|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2023-06-20|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt16550728/releaseinfo|title=14+: Prodolzhenie (2023) — Release Info|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2023-06-20|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/4489519/|title=14+ Продолжение (2023)|publisher=Сайт «''[[КиноПоиск]]''»|lang=ru|accessdate=2023-06-20|url-status=live}}</ref> <ref name="teleprogramma.pro, 100 млн просмотров">{{cite web|url=https://teleprogramma.pro/cinema-stop/1293102-solidno-rossiyskaya-kartina-14-poluchila-bolee-100-millionov-prosmotrov-na-u3541|title=Солидно: российская картина «14+» получила более 100 миллионов просмотров на YouTube|date=2020-03-27|publisher=Сайт «''teleprogramma.pro''»|lang=ru|accessdate=2023-06-10|url-status=dead}}</ref> <ref name="ПрофиСинема, 14+ Продолжение">{{cite web|url=https://www.proficinema.com/interviews/detail.php?ID=372047|title=Андрей Зайцев: «"14+ Продолжение" смело можно назвать "Я шагаю по Москве 60 лет спустя"»|author=Елена Трусова|date=2023-04-21|publisher=Сайт «''ПрофиСинема''»|lang=ru|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Imdb title|16550728|14+: Працяг}} {{рэйтынг-10|7.1}} (на 20.06.2023) * [https://www.kinopoisk.ru/film/4489519/ 14+: Працяг] на сайце «''[[КиноПоиск]]''» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|4.0}} (на 20.06.2023) {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Зайцава}} [[Катэгорыя:Фільмы Расіі 2023 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2023 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы 2023 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы Расіі]] [[Катэгорыя:Рамантычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Моладзевыя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы-сіквелы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Маскву]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Зайцава]] 7erwe4yehe6bn443pbc5rt3v3apcf5b 0 743458 5173517 5104519 2026-07-31T06:36:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173517 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Яніна Уладзіміраўна Інкіна''' (нар. {{ДН|16|10|1997}}, [[Жлобін]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР «Гарызонт». Першыя трэнеры — Наталля Сяргееўна Асадчая і [[Марыя Іванаўна Сялюніна]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=14 лістапада 2024 |archive-date=8 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908073744/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Навучалася ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]] і [[Алена Баляславаўна Іваноўская|Алены Баляславаўны Іваноўскай]]. Двойчы выйгравала чэмпіянат Беларусі ў складзе [[Мінск|мінскага]] «[[Гарызонт Мінск|Гарызонта]]» (2020/21, 2021/22). У сезоне 2020/21 стала самым выніковым гульцом каманды, набраўшы 13 ачкоў у сярэднім за матч. У 2021 годзе дапамагла «Гарызонту» ўзяць тытул [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай жаночай лігі]]. У жніўні 2022 года стала першым легіянерам у гісторыі жаночай «Руны» з [[Масква|Масквы]]. У кастрычніку 2024 года вярнулася ў «[[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]». У ліпені 2025 года перайшла ў расійскі клуб [[Енісей (жаночы баскетбольны клуб)|«Енісей» (Краснаярск)]]<ref>[https://basket-enisey.ru/news/?id=5973 Янина Инкина – новый игрок «Енисея»!]</ref>. Выступала ў жаночых зборных Беларусі [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2012—2013), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2013—2015) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2016—2017). У 2017 годзе дэбютавала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. Была ў складзе зборнай на чэмпіянатах Еўропы-2017, 2019 (на пляцоўку не выходзіла) і 2021<ref>[https://web.archive.org/web/20230713074754/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%8F/ Янина Инкина]</ref>. == Кар’ера == * 2013—2015 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2015—2017 — South Plains Lady Texans (Левеленд, ЗША) * 2017—2019 — Little Rock Trojans (Літл-Рок, ЗША) * 2019—2022 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2022—2024 — Руна (Масква, Расія)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7980-igroki-natskomandy-chempiony-zhenskoj-superligi-rossii ИГРОКИ НАЦКОМАНДЫ – ЧЕМПИОНЫ ЖЕНСКОЙ СУПЕРЛИГИ РОССИИ]</ref> * 2024—2025 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * з 2025 — [[Енісей (жаночы баскетбольны клуб)|Енісей (Краснаярск, Расія)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2020/2021|2020/2021]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/158126 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250123070813/https://russiabasket.ru/players/158126 |date=23 студзеня 2025 }} * [https://www.sports.ru/tribuna/blogs/pbcruna/3073604.html «Руна» теперь и в женской в Суперлиге. Что нужно знать о новом проекте клуба?] * [https://www.fiba.basketball/eurobasketwomen/2017/media-guide.pdf FIBA EuroBasket Women 2017] {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Інкіна Яніна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК Руна Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Енісей»]] ngsz7z40fzvrfy7476xaa9obzer02t5 0 744190 5173691 4552720 2026-07-31T09:52:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173691 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Яўгенія Каратыгіна''' (нар. {{ДН|6|4|1993}}, [[Масква]], [[Расія]]) — расійская баскетбалістка. Кандыдат у майстры спорту Расіі па баскетболе. == Біяграфія == З 2008 года правяла ў нагінскім «Спартаку» восем сезонаў, з’яўлялася гульцом стартавай пяцёркі і была адным з лідараў каманды па колькасці набраных ачкоў. У сезоне-2015/2016 выйшла на паркет у 25 сустрэчах, набіраючы 9 ачкоў, а таксама здзяйсняючы 3 падборы, 2 дзейсныя перадачы і 1 перахоп за 26 хвілін. У ліпені 2016 года падпісала гадавы кантракт з краснаярскім жаночым клубам «Енісей»<ref>[https://basket-enisey.ru/news/?id=4042 Евгения Коротыгина пополнила состав ЖК «Енисей»]</ref>. За «Енісей» згуляла ў 22 матчах і ў маі 2017 года перайшла ў [[Масква|маскоўскі]] «Дынама»<ref>[https://matchtv.ru/basketball/matchtvnews_NI748089_Korotygina_pereshla_v_Dinamo КОРОТЫГИНА ПЕРЕШЛА В «ДИНАМО»]</ref>. == Дасягненні == * {{Бр}} бронзавы прызёр Усходне-Еўрапейскай лігі (2018) * {{Бр}} бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] ([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2019]]) * {{Ср}} срэбны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Расіі]] (2022) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://basket.ugmk.com/team/players/evgeniya-korotygina/ Евгения Коротыгина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720222946/https://basket.ugmk.com/team/players/evgeniya-korotygina/ |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://basket-enisey.ru/teams/wbcenisey/roster/?season=2017&personID=90 Состав ЖБК «Енисей» Евгения Коротыгина] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каратыгіна Яўгенія}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Спартак» Нагінск]] e2sy50gl6rittkug5cmhw61rc6jktqj 0 745428 5173274 4553119 2026-07-30T14:18:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173274 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Эфіяпіда |Назва-арыгінал = Αἰθιοπίς |Выява = Bell-krater Akhilleus Penthesileia MAN.jpg |Памер = |Подпіс выявы = Ахіл забівае Пентэсілею (канец [[5 стагоддзе да н.э.|V ст. да н. э.]]) |Жанр = [[Эпас]] |Аўтар = [[Арктын]] |Мова арыгіналу = Старажытнагрэчаская |Напісаны = [[8 стагоддзе да н.э.|VIII]] ст. да н. э. |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = [[Эпічны цыкл]] |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = [[Іліяда]] |Наступны твор = [[Малая Іліяда]] |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''Эфіяпі́да''' ({{lang-grc|Αἰθιοπίς}}) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаская]] паэма, частка [[Эпічны цыкл|эпічнага цыклу]] пра падзеі [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. Аўтарства прыпісваецца паэту [[Арктын]]у ([[8 стагоддзе да н.э.|VIII]] ст. да н. э.). == Крыніцы == Эфіяпіда з'яўляецца працягам [[Іліяда|Іліяды]]. Яна атрымала сваю назву дзякуючы [[Мемнан (міфалогія)|Мемнан]]у, аднаму з яе галоўных герояў, [[Эфіопы (міфалогія)|эфіопскаму]] саюзніку [[Троя|траянцаў]]. Яна складалася з 5 частак. Захавалася ў некалькіх фрагментах. Найбольш змястоўны пераказ належыць [[Еўтыхій Прокл|Еўтыхію Проклу]] ([[2 стагоддзе|II]] ст.). == Змест == Пасля смерці [[Гектар (міфалогія)|Гектара]] на дапамогу [[Троя|траянцам]] прыходзіць [[Пентэсілея]], валадарка [[Амазонкі|амазонак]]. Яна забівае [[Махаон (міфалогія)|Махаона]], [[Падарк]]а і некалькі іншых славутых [[эліны|грэчаскіх]] воінаў, аднак у выніку сама гіне ад рукі [[Ахіл]]а. [[Тэрсіт]] насміхаецца з Ахіла, быццам бы ён закахаўся ў Пентэсілею, і Ахіл забівае яго. Гэта выклікае незадаволенасць сярод грэкаў, і Ахіл вымушаны адплыць на [[Лесбас]], каб прынесці ахвяры багам і такім чынам ачысціцца ад забойства Тэрсіта. У траянцаў з'яўляецца новы магутны саюзнік [[Мемнан (міфалогія)|Мемнан]], валадар [[Эфіопы (міфалогія)|эфіопаў]]. Падобна Ахілу, ён мае боскае паходжанне і носіць [[даспех]]і, зробленыя [[Гефест]]ам, якія робяць яго недатыкальным. [[Фетыда]] дае параду Ахілу не ўступаць у прамую бойку з Мемнанам. Спачатку Ахіл дзейнічае па парадзе маці. Але ў бітве Мемнан забівае Антылоха, блізкага сябра Ахіла. Ахіл уступае ў прамы бой з ворагам. На грэчаскіх пасудзінах гэты момант часцяком суправаджаецца выявай [[Вагі|вагаў]], быццам бы [[Зеўс]] узважваў, хто з герояў павінен перамагчы. Ахіл цяжка раніць эфіопа. [[Эас]], маці Мемнана, дамагаецца, каб Зеўс даў яе сыну неўміручасць. Але Ахіл атрымоўвае перамогу. [[Паліксена]] прапануе Ахілу перамовы, падчас якіх выведвае сакрэт яго магчымай паразы. Гэтым карыстаецца [[Парыс]], каб трапіць [[страла|стралой]] у пяту Ахіла і такім чынам забіць яго. Грэкі адбіваюць цела Ахіла. [[Аякс Вялікі|Аякс]] нясе яго да грэчаскага лагера. Падчас пахавання Фетыда забірае цела сына і ўносіць яго на [[Змяіны востраў|востраў Леўкос]]. Тым не меней, грэкі ладзяць для яго магілу. Паміж [[Адысей|Адысеем]] і Аяксам успыхвае спрэчка за даспехі Ахіла. == Спасылкі == * [http://mcllibrary.org/Hesiod/aethiop.html THE AETHIOPIS (fragments)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210420193937/http://mcllibrary.org/Hesiod/aethiop.html |date=20 красавіка 2021 }} * [https://www.livius.org/sources/content/epic-cycle/aethiopis/ Aethiopis Epic Cycle] {{Эпічны цыкл}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Траянская вайна]] [[Катэгорыя:Вершаваныя творы]] [[Катэгорыя:Эпасы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы па сюжэтах грэчаскай міфалогіі]] [[Катэгорыя:Паэзія Старажытнай Грэцыі]] cfmw6yj8n85b655awq385ndz48dxyr2 0 751345 5173555 4922659 2026-07-31T07:14:10Z Culamar 102133 /* Удзел у прэзідэнцкіх выбарах */ 5173555 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Партыя зялёных Злучаных Штатаў''' ({{Lang-en|Green Party of the United States}}) — палітычная партыя ЗША. Афіцыйным часам заснавання прынята лічыць 2001 год пасля аб’яднання добраахвотніцкіх зялёных партый і арганізацый [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Але так як кандыдаты ад гэтых партый раней прымалі ўдзел у прэзідэнцкіх выбарах 1996 і 2000 гадоў, неафіцыйная дата заснавання партыі прымаецца 1984 або 1991 год. == Гісторыя == Першая ў ЗША Партыя зялёных была створана ў 1980 годзе. Найбольшага поспеху «зялёныя» дамагліся на прэзідэнцкіх выбарах 2000 года, калі вылучаны партыямі «зялёных» асобных штатаў папулярны ў краіне адвакат і актывіст [[Ральф Нейдэр]] набраў 2 883 105 галасоў (каля 2,7 %). У 2001 годзе прыхільнікі Нейдэра з ліку членаў розных «зялёных» партый і арганізацый ЗША аб’ядналіся, утварыўшы '''Партыю «зялёных» Злучаных Штатаў''' ({{Lang-en|Green Party of the United States}}), якая ў цяперашні час з’яўляецца асноўнай нацыянальнай партыяй «зялёных» у краіне. Па дадзеных бюлетэня Ballot Access News «зялёныя» з’яўляюцца другой сярод трэціх партый ЗША. На Кастрычнік 2012 года іх прыхільнікамі зарэгістраваліся 250 682 выбаршчыкаў (0,24 % з ліку зарэгістраваных выбаршчыкаў). Да лютага 2016 года колькасць зарэгістраваных прыхільнікаў крыху знізілася, да 242 023 чалавек (0,24 %). На 2016 год больш за 130 «зялёных» займаюць выбарныя пасады па ўсёй тэрыторыі ЗША, але ў асноўным на мясцовым узроўні, пры гэтым большасць з іх выйгравалі галасавання як беспартыйныя. Усяго з моманту заснавання больш за 1000 яе членаў дамагаліся поспеху на выбарах. == Палітычная праграма == Прытрымліваюцца левацэнтрысцкіх поглядаў, заснаваных на «зялёнай палітыцы», [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратыі]], [[папулізм]]е і прагрэсівізме. Нягледзячы на ўсе міжфракцыйныя супярэчнасці, партыя выступае<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/articles/2008/09/10/parties/|title=Использовался материал с «Обзор третьих партий и их кандидатов на президентских выборах-2008»|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107020647/http://lenta.ru/articles/2008/09/10/parties|archive-date=2014-01-07|access-date=2011-09-17|url-status=live}}</ref>: * За абарону навакольнага асяроддзя; * За [[Справядлівасць|сацыяльную справядлівасць]]; * За [[Пацыфізм|пацыфісцкую]] знешнюю палітыку; * За неіерархічную партысіпатыўную дэмакратыю; * За легалізацыю абортаў у поўнай меры; * За [[Аднаполы шлюб|аднаполыя шлюбы]]; * за дзяржаўны кантроль над асабістай агнястрэльнай зброяй грамадзян; * Супраць гвалту; * За дэцэнтралізацыю органаў улады; * За грамадскую эканоміку; * За правы жанчын. == Удзел у прэзідэнцкіх выбарах == {| class="wikitable" !Год !Кандыдат у прэзідэнты !Кандыдат у віцэ-прэзідэнты !Атрымана галасоў !павелічэнне/ памяншэнне % |- |1996 |[[Ральф Нейдэр]] |Вайнона ЛаДак |685 128 |{{Застылы прыбытак}} |- |2000 |Ральф Нейдэр |Вайнона ЛаДак |'''2 882 000''' |{{Рост}} 320,6 |- |2004 |Дэвід Коб |Пот ЛаМарт |119 859 |{{Падзенне}} 95,8 |- |2008 |Сінція Макіні |Роза Клементэ |161 195 |{{Рост}} 34,5 |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2012)|2012]] |[[Джыл Стайн]] |Шэры Хонкала |468 907 |{{Рост}} 190,9 |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2016)|2016]] |[[Джыл Стайн]] |Аджаму Барака |1 213 103 |{{Рост}} 258,07 |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|2020]] |Хауі Хокінс |Анжэла Уокер |405 034 |{{Падзенне}} 199,51 |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2024)|2024]] |[[Джыл Стайн]] |Бутч Уэр |782 528 |{{Рост}} 193,2 |} ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://gp.org Афіцыйны сайт партыі] {{Ref-en}} {{Палітычныя партыі ЗША}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Зялёныя палітычныя партыі]] [[Катэгорыя:Левацэнтрысцкія партыі]] [[Катэгорыя:Сацыял-дэмакратычныя партыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі ЗША]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле алфавіта]] gvcqzwd7tind21t6asnatxc70wgtlst 100 753022 5173325 5172721 2026-07-30T15:51:38Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5173325 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Іван Якаўлевіч Файніцкі|2026-07-30T14:56:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Васілевіч Харламповіч|2026-07-30T13:33:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўская мова (экзалінгвонім беларускай мовы)|2026-07-30T07:40:47Z|~2026-42161-27}} {{Новы артыкул|Гілель Самуілавіч Аляксандраў|2026-07-29T14:32:23Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Вінцэнт Карчэўскі|2026-07-29T10:27:02Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Эндру Карнегі|2026-07-27T13:52:07Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Павел Васілевіч Кукальнік|2026-07-26T12:18:23Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|SPARQL|2026-07-24T14:08:13Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Храматаграфія|2026-07-24T13:46:52Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Аляксей Васілевіч Пагарэлаў|2026-07-24T13:34:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|2026-07-23T07:37:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірэна Матус|2026-07-23T07:34:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mah9yg2i5nwbk6n98kf6rdix43qzw2b 100 753274 5173324 5172233 2026-07-30T15:51:21Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5173324 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Албласердам|2026-07-30T12:07:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Слідрэхт|2026-07-30T11:37:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Картона|2026-07-30T09:52:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Насэр (вадасховішча)|2026-07-30T09:10:06Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аранж|2026-07-30T05:50:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мантэлімар|2026-07-30T05:37:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падветраныя астравы|2026-07-28T08:49:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Брэнта (рака)|2026-07-28T07:51:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Касня (рака)|2026-07-25T10:19:26Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 74f0qiafs2mbxywg5ax69vw1h6i9wt6 100 753287 5173321 5172718 2026-07-30T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5173321 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іван Якаўлевіч Файніцкі|2026-07-30T14:56:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Васілевіч Харламповіч|2026-07-30T13:33:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Васіль фон Роткірх|2026-07-30T07:33:29Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мілавіца (альманах)|2026-07-29T19:17:38Z|Антон 740}} {{Новы артыкул|Вольга Касцюк|2026-07-29T19:14:05Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Медаль Сцяга|2026-07-29T19:10:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Медаль «За адвагу» (БВА)|2026-07-29T18:54:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ордэн Кастуся Каліноўскага (Беларуская вызвольная армія)|2026-07-29T16:14:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гета ў Стрэшыне|2026-07-29T15:48:54Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Гілель Самуілавіч Аляксандраў|2026-07-29T14:32:23Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Падлеўскі|2026-07-29T11:43:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падзяменскае радовішча глін|2026-07-29T10:54:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч|2026-07-28T13:39:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мэнуха Альперын|2026-07-28T12:46:20Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Паддубічы|2026-07-28T11:34:45Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bnocu826llz20equpkwtkoew4595fhn 0 760903 5173317 5167157 2026-07-30T15:39:55Z Pabojnia 135280 афармленне 5173317 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял |выява = Fallout television series logo.svg }} '''«Фалаўт»''' ({{Lang-en|Fallout}}) ― амерыканскі {{Не перакладзена 5|Постапакаліптыка|постапакаліптычны|en|Apocalyptic and post-apocalyptic fiction}} [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драматычны]] тэлесерыял, створаны сумесна {{Не перакладзена 5|Жэнева Робертсан-Дворэт|Жэневай Робертсан-Дворэт|en|Geneva Robertson-Dworet}} і Грэмам Вагнерам<ref>{{cite web|last=Moreau|first=Jordan|date=2023-12-1|title='Fallout' Trailer: Video Game Show Exits the Vault With Nuclear Bombs, Deformed Monsters and Post-Apocalyptic Wastelands|url=https://variety.com/2023/tv/news/fallout-trailer-video-game-show-1235816588/|access-date=2023-12-12|archive-date=2023-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212172546/https://variety.com/2023/tv/news/fallout-trailer-video-game-show-1235816588/|url-status=live}}</ref> і распрацаваны {{Не перакладзена 5|Ліза Джой|Лізай Джой|en|Lisa Joy}} і {{Не перакладзена 5|Джонатан Нолан|Джонатанам Ноланам|en|Jonathan Nolan}} праз іх прадзюсарскую кампанію «Kilter Films» для «{{Не перакладзена 5|Amazon Prime Video|Amazon Prime Video|en|Amazon Prime Video}}». Ён заснаваны на [[Fallout|франшызе ролевай відэагульні]], якая створана «{{Не перакладзена 5|Interplay Entertainment|Interplay Entertainment|en|Interplay Entertainment}}», а цяпер належыць «[[Bethesda Softworks]]». У 2020 годзе «Amazon» набыў правы на вытворчасць гульнявога экшан-праекта, і ў ліпені гэтага года было абвешчана аб шоу, а да вытворчасці «Kilter Films» далучыліся «[[Bethesda Game Studios]]» і «Bethesda Softworks». Жэнева Робертсан-Дворэт і Грэм Вагнер з’яўляюцца суаўтарамі і выступаюць у якасці выканаўчых прадзюсараў, сцэнарыстаў і {{Не перакладзена 5|Шоуранер|шоуранераў|en|Showrunner}}. Нолан паставіў першыя тры эпізоды. Прадзюсар «Bethesda Game Studios» {{Не перакладзена 5|Тод Ховард|Тод Ховард|en|Todd Howard}}, які рэжысіраваў розныя гульні ў серыі, разам з Джой і Ноланам стаў выканаўчым прадзюсарам. Дуэт Жэневы Робертсан-Дворэт і Грэма Вагнера быў наняты ў якасці шоуранераў серыяла ў студзені 2022 года, а {{Не перакладзена 5|Уолтан Гогінс|Уолтан Гогінс|en|Walton Goggins}} і {{Не перакладзена 5|Эла Пернэл|Эла Пернэл|en|Ella Purnell}} прайшлі кастынг у лютым і сакавіку адпаведна. Прэм’ера «Фалаўт» адбылася на «Amazon Prime Video» на 10 красавіка [[2024 год у гісторыі тэлебачання|2024]] года<ref name="release change">{{cite web|url=https://deadline.com/2024/04/fallout-tv-series-premiere-date-westworld-creators-video-game-trailer-1235580537/|title='Fallout' TV Series Based On Games Gets New, Earlier Premiere Date On Prime Video|first1=Denise|last1=Petski|first2=Nellie|last2=Andreeva|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-04-08|accessdate=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409032436/https://deadline.com/2024/04/fallout-tv-series-premiere-date-westworld-creators-video-game-trailer-1235580537/|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== *{{Афіцыйны сайт}} *{{Imdb title}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Fallout}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2024 года]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя тэлесерыялы]] [[Катэгорыя:Fallout]] 1gvv5bv6ffwhr9mns0s5zjelap1voj8 0 762999 5173678 5138274 2026-07-31T09:39:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173678 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Яўген Яўгенавіч Аснарэўскі''' (нар. [[15 снежня]] [[1985]]<ref>[https://www.chayka.org/authors/evgeniy-asnorevskiy Старонка Аснарэўскага ў часопісе «Чайка»]</ref>, [[Гродна]]) — псеўданім<ref name="hrodna.life_2021-09-23">{{cite web|url=https://hrodna.life/2021/09/23/asnareuski/|title=«Не толькі даць веды, але і натхніць». У Гродне выйшла кніга пра славутыя будынкі, мастацтва і людзей горада|website=hrodna.life|date=2021-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210924060026/https://hrodna.life/2021/09/23/asnareuski/|archivedate=2021-09-24}}</ref><ref name="budzma.org_2022-06-29">{{cite web|url=https://budzma.org/news/yaugen-asnareuski-vypustsiu-knigu.html|title=Загадкавы блогер Яўген Аснарэўскі выпусціў кнігу беларускамоўных апавяданняў|website=budzma.org|date=2022-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220629144548/https://budzma.org/news/yaugen-asnareuski-vypustsiu-knigu.html|archivedate=2022-06-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://planetabelarus.by/publications/grodna-vydanni-dlya-gastsey-gorada/|title=Гродна: выданні для гасцей горада|author=Сяргей Плыткевіч|publisher=Планета Беларусь|date=2025-04-02}}</ref> [[Беларусь|беларускага]] [[пісьменнік]]а і [[блогер]]а. == Біяграфія == Паводле слоў Аснарэўскага, ён «карэнны гродзенец па адной з ліній, а па іншай — зусім, наогул, не адсюль»<ref name="AL">{{Cite web|lang=ru|url=https://soundstream.media/clip/zhivaya-legenda-yevgeniy-asnorevskiy-rasskazyvayet-o-sebe-i-o-grodno|title=Живая легенда — Евгений Асноревский рассказывает о себе и о Гродно - слушать подкаст|website=soundstream.media|access-date=2024-10-08}}</ref>. Згодна з біяграфічнай даведкай на сайце «Журнальный мир» ён скончыў гістарычны факультэт [[МДГУ імя Шолахава]] ў [[Масква|Маскве]]<ref>[https://xn--80alhdjhdcxhy5hl.xn--p1ai/avtor/asnorevskiy-evgeniy Біяграфія Аснарэўскага на сайце журнальныймир.рф ]</ref>. Цікавасць да гісторыі, паводле Аснарэўскага, з’явілася ў яго ў адзінаццаць гадоў. У школьныя гады ён уцякаў з урокаў і шмат часу праводзіў на руінах [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]] такім чынам «насычаўся гісторыяй»<ref name="AL" />. Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі [[кампазітар]]а<ref name="TP">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tanets-pryvidau.html|title=Будзьма беларусамі! » «Танец прывідаў у Старым замку». Гродзенскі гісторык Яўген Аснарэўскі напісаў сімфонію|website=budzma.org|access-date=2025-09-10}}</ref>. Пісьменнік займаўся бізнесам у сферы паслуг<ref name="POL" />. == Культурная дзейнасць == === Кнігі, артыкулы, іншыя публікацыі === У 2018 годзе Аснарэўскі дэбютаваў як празаік<ref>https://ru.hrodna.life/articles/bloger-napisal-detektiv/ Убийца не дворецкий. Гродненский блогер написал детектив про клад последнего короля и приключения местных историков</ref>. У 2018 годзе ён стаў пераможцам прэміі [[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]. Вылучаў аповесць «Трыкутнік караля» на [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэмію Гедройца]]<ref>http://journalby.com/news/algerd-baharevich-otkazalsya-nominirovatsya-na-premiyu-geydroyca-polnyy-spisok-nominatov-1303 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201128192536/http://journalby.com/news/algerd-baharevich-otkazalsya-nominirovatsya-na-premiyu-geydroyca-polnyy-spisok-nominatov-1303 |date=28 лістапада 2020 }} Альгерд Бахаревич отказался номинироваться на премию Гедройца (+ полный список номинантов)</ref> і [[Дэбют (літаратурная прэмія)|прэмію Дэбют]]<ref>https://penbelarus.org/2019/02/14/zhury-abvyascla-pony-sps-prem-debyut.html</ref>. На думку В. А. Лідзянковай у «Трыкутніку караля» прасочваюцца «стылістычныя рысы матыву атэмпаральнай утопіі»<ref>https://elib.gsu.by/handle/123456789/34053 О. А. Лиденкова. Атемпоральная утопия в современной исторической прозе белорусских и британских авторов</ref>. У іншай публікацыі даследчыца адзначае, што герой кнігі, які нясе нацыянальную ідэю, трансфармуецца «у беларускую версію [[Людзі Ікс|Людзей Х]]»<ref> Лиденкова О. А. Проблема героя и идеала в современной исторической прозе белорусских и англоязычных авторов. Вестник БрГУ. № 1/2022. ISSN 2218-029X. С-83</ref>. Паводле манаграфіі [[Ала Васілеўна Брадзіхіна|А. В. Брадзіхінай]], у творы Аснарэўскага створана «альтэрнатыўная ўтапічная рэальнасць гістарычнага Гродна»<ref> Брадзіхіна А. В. Беларуская літаратура як сацыякультурны феномен: мастацкія дамінанты, жанравы генезіс. Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. С. — 127. ISBN 978-985-577-925-5 </ref>. Выдадзеная ў 2019 годзе кніга вершаў «Сакавіцкія Зайцы» намінавалася на прэмію Дэбют<ref>https://budzma.org/news/spis-naminantau-debyut.html</ref> і на [[Прэмія імя Арсенневай|прэмію імя Арсенневай]]<ref>https://penbelarus.org/2020/02/25/pouny-spis-premii-arsennevaj.html</ref>. Адна з публікацый гісторыка была адзначана дыпломам выставы «Беларуская журналістыка — фокус на спецпраекты»<ref>https://hrodna.life/2019/03/01/press-club-belarus-vystava/ Спецпраект Hrodna.life пра палац у Панямуні атрымаў дыплом на выставе ў Мінску </ref>. У 2021 годзе прадставіў краязнаўчую кнігу «Гродно — столица, которая осталась». У выданне ўвайшлі мемуары падарожнікаў XVIII стагоддзя, якія наведалі Гродна, апісанне гродзенскіх славутасцяў і аўтарскія ідэі паляпшэння горада<ref name="hrodna.life_2021-09-23" />. У 2021—2023 гадах прадставіў яшчэ некалькі навукова-папулярных кніг па гісторыі, сярод якіх: «Знатныя гісторыі: эліта Гродна ў перыяд XVI—XVIII стагоддзяў»<ref>https://planetabelarus.by/publications/evgeniy-asnorevskiy-ya-rabotayu-besplatno-i-poluchayu-ot-etogo-udovolstvie-/Евгений {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223082341/https://planetabelarus.by/publications/evgeniy-asnorevskiy-ya-rabotayu-besplatno-i-poluchayu-ot-etogo-udovolstvie-/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9 |date=23 лютага 2022 }} Асноревский: «Я работаю бесплатно. И получаю от этого удовольствие!»</ref> і «Вялікае княства Літоўскае і беларускі нацыянальны міф»<ref> https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/2022/10/10/asnarje-ski-kniga/ «Бязлітасна разграміў» літоўскую і беларускую гістарыяграфіі: гродзенец напісаў кнігу пра ВКЛ і беларускі нацыянальны міф</ref>.Таксама ў гэты перыяд Аснарэўскі выдаў зборнік апавяданняў «Мерэйна Патэстас»<ref name="budzma.org_2022-06-29" />, кнігу вершаў «Капернік у Гарце»<ref>https://budzma.org/news/vyyshla-kniga-ya-gena-.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230130114705/https://budzma.org/news/vyyshla-kniga-ya-gena-.html |date=30 студзеня 2023 }} Выйшла кніга Яўгена Аснарэўскага «Капернік у Гарце»</ref> і аповесць «Пастэга» якую аўтар назваў вяршыняй сваёй прозы. У 2025 годзе ў мінскім выдавецтве «Рыфтур» выйшла кніга Аснарэўскага «Удивительный Гродно», праілюстраваная здымкамі фатографа Сяргея Плыткевіча. <ref>[https://budzma.org/news/turystychny-davednik-pa-grodne.html?sphrase_id=1056972 Сайт budzma.org.Блогер-гісторык Яўген Аснарэўскі выдаў турыстычны даведнік па Гродне з аўтарскімі маршрутамі]</ref><ref>[https://e-catalog.nlb.by/vufind/Record/BY-NLB-br0000614693 Электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пазней аўтар прадставіў зборнік малой прозы «Бяздарныя апавяданні»<ref>[https://bellit.info/news/eljektronny-zbornik-apajadannjau-ad-jauhjena-asnareuskaha.html Сайт bellit.info. Электронны зборнік апавяданняў ад Яўгена Аснарэўскага]</ref>. Пры падрыхтоўцы праекту «Godonim Hrodna», выкарыстоўваліся аўтарскія публікацыі Аснарэўскага<ref>{{Cite web|url=https://godonim.grodno.by/start|title=Godonim Hrodna. Карта-энциклопедия|access-date=8 кастрычніка 2024|archive-date=23 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923043252/https://godonim.grodno.by/start|url-status=dead}}</ref><ref>[https://grodnonews.by/news/kultura/zabluditsya_nevozmozhno_gorodskaya_biblioteka_imeni_makayenka_zapustila_interaktivnuyu_kartu_portret_grodno_.html «Заблудиться» невозможно. Городская библиотека имени Макаёнка запустила интерактивную карту-портрет Гродно. Гродзенская праўда.]</ref>. Паводле Аснарэўскага, ён першы апублікаваў некаторыя шырока вядомыя звесткі пра гродзенскія славутасці, стварыўшы «гістарычныя мемы». У прыватнасці, краязнаўца, паводле яго слоў, увёў ва ўжытак звесткі, што алтар гродзенскага [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|фарнага касцёла]] «з’яўляецца адным з самых высокіх драўляных барочных алтароў Еўропы», [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр|будынак гродзенскага тэатра]] «адным з самых значных помнікаў савецкага мадэрнізму» і г.д.<ref>https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0XarefXaT3wgT8Sa1Tr2A9wGPJuqT7KFXzdwkG7v5MBj3tc3MzKoacepqujNcoCAYl&id=100010783908995</ref> Публікаваўся ў беларускіх перыядычных выданнях «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]»<ref name="POL">[https://www.mastlit.by/gallery/polyma_2025_11_frag.pdf Часопіс "Полымя" № 11 за лістапад 2025.]</ref>, «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»<ref>[https://old.kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=49926 Дзеяслоў, 98 — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>, «[[Наша гісторыя]]», «[[Краязнаўчая газета]]»<ref>[https://www.radiomaria.by/audyyateka/102-pa-staronkakh-krayaznauchaj-gazety/2215-pa-staronkakh-krayazna-chaj-gazety-vypusk-52 Радыё Марыя — Па старонках Краязнаўчай газеты. Выпуск 52<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, а таксама рускіх літаратурных выданнях {{нп3|Наш современник)|«Наш современник»|ru|Наш современник}}<ref>[https://журнал.наш-современник.рф/publikatsii/evgeniy-asnorevskiy-nash-sovremennik-12-2025/ Аповяд Аснарэўскага ў часопісе «Наш современник»]</ref>, {{нп3|Урал (журнал)|«Урал»|ru|Урал (журнал)}}<ref>[http://uraljournal.ru/content/files/journal-2026-02-6a93.pdf Нумар часопіса «Урал» з аповядам Аснарэўскага]</ref>, {{нп3|Сибирские огни (журнал)|«Сибирские огни»|ru|Сибирские огни}}<ref>[https://сибирскиеогни.рф/avtor/asnorevskiy-evgeniy Старонка Аснарэўскага ў часопісе «Сибирские огни»]</ref>,{{нп3|Кольцо А (журнал)|«Кольцо А»|ru|Кольцо «А» (журнал)}}<ref>[https://soyuzpisateley.ru/publication.php?id=2074 Аповяд Аснарэўскага ў часопісе «Кольцо А»]</ref>, {{нп3|Топос (сетевой журнал)|«Топос»|ru|Топос (сетевой журнал)}}<ref>[https://www.topos.ru/article/proza/huk-riny Аповяд Аснарэўскага ў часопісе «Топос»]</ref>,{{нп3|Лиterraтура|«Лиterraтура»|ru|Лиterraтура}}<ref>[https://literratura.org/arc/5926-literratura-231.html Выпуск №231 часопіса «Лиterraтура»]</ref>,«Пролиткульт»<ref>[https://prolitcult.ru/asnorevskiy-koloda Аповяд Аснарэўскага ў часопісе «Пролиткульт»]</ref>,{{нп3|Чайка (журнал)|«Чайка»|ru|Чайка (журнал)}}<ref>[https://www.chayka.org/node/15511 Аповяд Аснарэўскага ў часопісе «Чайка»]</ref>, «Дегуста»<ref>[https://degysta.ru/proza/evgenij-asnorevskij-gipnoz-karavadzho/ Аповяд Аснарэўскага ў часопісе «Дегуста»]</ref>, «Лиterra»<ref>[https://literra.online/publications/authors/evgeniy-asnorevskiy Старонка Аснарэўскага ў часопісе Лиterra]</ref>. === Актывізм === У 2016 годзе Аснарэўскі стварыў інтэрнэт-петыцыю за ўсталяванне ў Гродне помніка [[Стэфан Баторый|Стэфану Баторыю]], гэту ініцыятыву згадвалі беларускія і польскія СМІ<ref>https://news.tut.by/society/525397.html{{Недаступная спасылка}} Устанавіць помнік Баторыю ў Гродне гарадскія ўлады ў бліжэйшы час не плануюць</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2016/12/26/stvaryits-ustanavits-pomnik-batoryiyu-u-grodne-garadskiya-uladyi-u-blizheyshyi-chas-ne-planuyuts/|title=Устанавіць помнік Баторыю ў Гродне гарадскія ўлады ў бліжэйшы час не плануюць|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2016-12-26|access-date=2025-09-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://glosznadniemna.pl/20115/grodzienski-bloger-zbiera-podpisy-aby-grodnie-stanal-pomnik-stefana-batorego/ |title=Grodzieński bloger zbiera podpisy, aby w Grodnie stanął pomnik Stefana Batorego. glosznadniemna.pl |access-date=2024-05-02 |archive-date=2024-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522083303/https://glosznadniemna.pl/20115/grodzienski-bloger-zbiera-podpisy-aby-grodnie-stanal-pomnik-stefana-batorego/ |url-status=live }}</ref><ref>https://kresy24.pl/grodnianie-chca-pomnika-stefana-batorego/ Kresy24.pl. Grodnianie chcą pomnika Stefana Batorego</ref>. У 2017 годзе Аснарэўскі сабраў больш за 600 подпісаў пад петыцыяй за захаванне будынкаў гродзенскага гістарычнага раёна [[Новы свет (Гродна)|Новы свет]] і накіраваў яе ў адміністрацыю горада<ref>[http://hrodna.life/2017/03/10/grodzenski-bloger-ne-dachakausya-adkazu-uladau-na-svayu-petyitsyiyu-pad-yakoy-sabrau-bolsh-za-600-podpisau/ Гродзенскі блогер не дачакаўся адказу ўладаў на сваю петыцыю, пад якой сабраў больш за 600 подпісаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170311203430/http://hrodna.life/2017/03/10/grodzenski-bloger-ne-dachakausya-adkazu-uladau-na-svayu-petyitsyiyu-pad-yakoy-sabrau-bolsh-za-600-podpisau/ |date=11 сакавіка 2017 }}{{ref-by}}</ref>. У 2019 годзе актывіст стварыў петыцыю з мэтай ушанаваць у Гродне памяць [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]] <ref>[https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/karaleva-bona-sforca/ «Вернем у Гродна каралеву!» Гродзенцы стварылі петыцыю аб ушанаванні Боны Сфорца]</ref><ref>{{Cite web |url=https://niezalezna.pl/kultura-i-historia/grodno-chce-upamietnic-bone-sforze/275768 |title=Grodno chce upamiętnić Bonę Sforzę. {{iw|Niezalezna.pl|Niezalezna.pl|pl|Niezalezna.pl}} |access-date=2024-05-02 |archive-date=2023-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126124340/https://niezalezna.pl/kultura-i-historia/grodno-chce-upamietnic-bone-sforze/275768 |url-status=live }}</ref>. Адказам на петыцыю гродзенскі гарвыканкам паведаміў, што імя Боны Сфорцы ўключана ў пералік асоб, помнік якім можа з'явіцца ў Гродне<ref>[https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/2019/07/11/adkaz-na-petyicyiyu-bona-sforca-u-grodne/ Hrodna.life Каралеву ўзялі на ўлік. Гарвыканкам адказаў на петыцыю аб ушанаванні Боны Сфорца ў Гродне]</ref>. Петыцыя за перанос з вуліц Гродна [[Помнік Васілю Іванавічу Чапаеву (Гродна)|бюста У. І. Чапаева]] у музей, складзеная ў 2019 годзе, прыцягнула ўвагу расійскіх і беларускіх СМІ<ref>https://news.tut.by/society/632040.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200812181357/https://news.tut.by/society/632040.html|date=12 жніўня 2020}} В Гродно бюст Чапаева перенесут с улицы в музей</ref><ref> https://nn.by/?c=ar&i=227966&lang=ru Гродненские власти согласились убрать из центра города бюст Чапаева</ref>. Пасля спрэчак пра мэтазгоднасць пераносу помніка журналісты папрасілі пракаментаваць сітуацыю [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|расійскае МЗС]], якое патлумачыла, што дэмантаж не з’яўляецца дэсаветызацыяй<ref>https://news.tut.by/society/637278.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210119190949/https://news.tut.by/society/637278.html|date=19 студзеня 2021}} Российское СМИ «Красная весна» пожаловалось в МИД на демонтаж бюста Чапаева в Гродно. Там ответили</ref>.У тым жа годзе Аснарэўскі стварыў петыцыю за ўстаноўку ў Гродне помніка [[Вітаўт]]у<ref>[https://charter97.org/ru/news/2019/10/2/350411 „Великий монарх и настоящий гродненец“: белорусы требуют достойного памятника Витовту. Сайт Хартия’97]</ref>. У 2020 годзе Аснарэўскі разам з краязнаўцам Мечыславам Супронам склаў петыцыю за адкрыццё ў Гродне мастацкай галерэі <ref>[https://www.svaboda.org/a/30429162.html Svaboda.org. У Горадні зьявіцца музэй пудзілаў. Чаму «каралеўскаму» гораду ня стаць цэнтрам сучаснага мастацтва?]</ref>. Блогер таксама накіроўваў аднаасобныя звароты ў адміністрацыю Гродна, у прыватнасці прапаноўваў перадаць вернікам будынак капліцы ў [[Панямонь (сядзіба)|сядзібе Панямонь]]<ref>{{Cite web|url=https://vgr.by/2019/03/12/chasovnyu-sklad-v-ponemuni-prodali-na-auktsione-novyj-vladelets-ne-isklyuchaet-ejo-vosstanovleniya-pod-kostjol/|title=Часовню-склад в Понемуни продали на аукционе — новый владелец не исключает её восстановления под костёл — Вечерний Гродно<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20230715050130/https://vgr.by/2019/03/12/chasovnyu-sklad-v-ponemuni-prodali-na-auktsione-novyj-vladelets-ne-isklyuchaet-ejo-vosstanovleniya-pod-kostjol/|archive-date=2023-07-15|access-date=2023-07-15|url-status=live}}</ref>. === Музыка і іншыя праекты === У ліпені 2022 года пісьменнік прэзентаваў уласны і самастойны музычны альбом «Песні з Гродні»<ref>https://budzma.org/news/samy-tayamnichy-krayazna-tsa.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220911074516/https://budzma.org/news/samy-tayamnichy-krayazna-tsa.html |date=11 верасня 2022 }} Самы таямнічы краязнаўца Гродна запісаў рок-альбом, прысвечаны гораду</ref>. У сакавіку 2023 года прадставіў сімфонію [[фа мінор]] пад назвай «Танец прывідаў у Старым замку»<ref name="TP" />. == Водгукі == Рэдактар і журналіст Ірына Новік звярнула ўвагу на тое, што яе «зачароўваюць» назвы будынкаў і месцаў у першай кнізе Аснарэўскага, і адзначыла «неверагоднае адчуванне мясцовасці»<ref>[https://govorit-grodno.mave.digital/ep-11 «Трыкутнік караля» — як Януша Паруліса зрабілі галоўным злодзеем і хто яшчэ ў кнізе зрысаваны з рэальных гродзенцаў. Подкаст «Говорит Гродно». Фрагмент з 38:45 да 40:20] </ref>. Вольга Лідзянкова заўважала ў часопісе [[Роднае слова]], што ў апавяданні Аснарэўскага «Максімка» «нешматлікімі словамі перадаецца змена цэлай эпохі»<ref>[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2020-07.pdf Часопіс «Роднае слова». 2020/7. С. 29.] </ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * «Трыкутнік караля» [аповесць] (2018) * «Хлопчыкі і дзяўчынкі» [зборнік апавяданняў] (2019) * «Сакавіцкія Зайцы» [паэзія] (2019) * «Румлонская башня» [раман] (2021) * «Гродно — столица, которая осталась» [краязнаўчая] (2021) * «Знатныя гісторыі: эліта Гродна ў перыяд XVI—XVIII стагоддзяў» [гістарычная] (2022) * «Мерэйна Патэстас» [зборнік апавяданняў] (2022) * «Вялікае княства Літоўскае і беларускі нацыянальны міф» [гістарычная] (2022) * «Капернік у Гарце» [паэзія] (2023) * «Уніз па Нёмане: ад вытокаў ды Гродна» [краязнаўчая, толькі аўдыёверсія] (2023) * «Захад Беларусі: гістарычны пазл» [гістарычная] (2023) * «Пастэга» [аповесць] (2023) * «Мистическая история восточных славян» [гістарычная] (2024) * «36 пытанняў па гісторыі Вялікага княства Літоўскага» [гістарычная] (2024) * «Удивительный Гродно» [даведнік, у суаўтарстве з С. Плыткевічам] (2025) * «Бяздарныя апавяданні» (2025) == Музычныя творы == === Электронныя === * Eugene Asnareuski — «Валошкі» (2021) === Рок === * mistik ğardeno — «Мартовский заяц» (2016) * mistik ğardeno — «Песні з Гродні» (2022) * mistik ğardeno — «Аркан XII» (2022) === Для саліруючых інструментаў === * Eugene Asnareuski — «Animalis» (2018) * Eugene Asnareuski — «Фара Вітаўта» (2018) * Eugene Asnareuski — «Лістапад у Гародні» (2018) === Сімфанічныя === * Eugene Asnareuski — «Garten» (2017) * Яўген Аснарэўскі — «Сімфонія № 1 фа мінор, „Танец прывідаў у Старым замку“» (2023) * Eugene Asnareuski. Symphony № 2 in D minor. The Holocaust in Hrodna (2023) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100010783908995 Старонка Яўгена Аснарэўскага ў Фэйсбуку] * [https://www.instagram.com/asnareuski/ Інстаграм аўтара] * [https://www.youtube.com/watch?v=rkqgJvna-tM Песні Аснарэўскага на YouTube] * [https://www.pinterest.com/asnareuski/ Жывапіс і графіка Аснарэўскага на Pinterest] * [https://be.hrodna.life/articles/5-mifau-pra-teatr-tyizenzauza/ «Тэатр Тызенгаўза» зусім не Тызенгаўза: 5 міфаў з тэатральнай гісторыі Гродна разбурыў Яўген Аснарэўскі]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аснарэўскі Яўген Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Экслібрыс»]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] 4wbpa542lk29ax638l7qu01hgol9c7u 0 766091 5173692 5018374 2026-07-31T09:52:26Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Беспарадкі ў Кано (1953)]] у [[Беспарадкі ў Кана (1953)]]: горад Кана 5018374 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Беспарадкі ў Кано | частка = | выява = | апісанне = | дата = 16—20 мая 1953 | месца = [[Кано (Нігерыя)|Кано]], [[Брытанская Нігерыя]] | прычыны = пытанне аб самакіраванні | мэты = | метады = | вынік = | статус = | саступкі = | бок1 = Паўднёўцы <small>(прыхільнікі ГД, народы ёруба і ігба)</small> | бок2 = Паўночнікі <small>(прыхільнікі КПН, паўночныя народы)</small> | бок3 = Мясцовыя ўлады і сілавікі | ключавыяфігуры1 = | ключавыяфігуры2 = | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = 200 | загінулыя = 46 | арыштаваныя = | заўвагі = }} У маі 1953 года ў горадзе [[Кано (Нігерыя)|Кано]] ў Паўночнай Нігерыі ўспыхнулі беспарадкі<ref>Comprehensive GOVERNMENT for Senior Secondary Schools by Johnson Ugoji Anyaele page 183,Pp.8</ref>. Падзеі былі выкліканыя канфліктам паміж паўночнікамі, якія выступалі за захаванне бягучай формы брытанскага валадарства, і паўднёўцамі, у асноўным [[Ёруба (народ)|ёруба]] і [[Ігба (народ)|ігба]], што змагаліся за самакіраванне. Сутыкненні працягваліся чатыры дні. == Прычыны == Паўночнікі былі прадстаўлены [[Кангрэс паўночных народаў|Кангрэсам паўночных народаў (КПН)]] пад кіраўніцтвам [[Ахмаду Бела]], жыхары поўдня — [[Група дзеяння (Нігерыя)|Групай дзеяння (ГД)]] на чале з [[Энтані Энахара]] і [[Нацыянальны савет Нігерыі і Камеруна|Нацыянальным саветам Нігерыі і Камеруна (НСНК)]]. Першыя жадалі захаваць бягучае становішча спраў, а другія імкнуліся атрымаць ад брытанцаў права на самакіраванне. Гэтае пытанне актыўна абмяркоўвалася ў нігерыйскай Палаце прадстаўнікоў. Прыхільнікі захавання ранейшых парадкаў паспрабавалі адкласці яго разгляд, на што апаненты проста пакінулі пасяджэнне. Непасрэднай прычынай беспарадкаў стаў тур палітыка-паўднёўца [[Самуэль Акінтола|Сэмуэля Акінтола]], накіраваны на агітацыю за самакіраванне. == Ход падзей == У выходныя 15—17 мая падчас турнэ Акінтола прыбыў у паўночны горад Кано. Мясцовыя жыхары варожа паставіліся да прыезду палітыка-паўднёўца. У першы дзень візіту праведзена арганізаваная дэманстрацыя прыхільнікаў Кангрэса паўночных народаў. 16 мая адбыліся невялікія сутычкі. Падзеі пачаліся каля гатэля «Каланіял», дзе Акінтола планаваў арганізаваць сустрэчу з прыхільнікамі. Гарадскія ўлады спачатку ўхвалілі правядзенне мерапрыемства, але раптам адмянілі сваё рашэнне. У гэты час каля будынка сабраўся натоўп і пачаў закідваць камянямі людзей. Падчас інцыдэнту загінулі два чалавекі, як мяркуецца, паўднёўцы. Пазней бунтаўшчыкі паспрабавалі пранікнуць у раён [[Сабон-Гары]], населены паўднёвым народам [[Ігба (народ)|ігба]]. Правапарушальнікі былі разагнаныя паліцыяй. 17 мая натоўпы хуліганаў з паўночнай часткі Кано, у прыватнасці Фагэ, усё ж прарваліся ў Сабон-Гары. У ходзе нападу неўстаноўленая колькасць ігба загінулі<ref>{{Кніга|аўтар=Olawale Albert|загаловак=Urban Violence in Africa: Violence in metropolitan Kano: A Historical Perspective|спасылка=http://books.openedition.org/ifra/788?lang=en|выдавецтва=Institute of African Studies|date=1994}}</ref>. Крамы на мясцовым рынку былі разрабаваны. Намаганнямі паліцыі і ваенных бунтаўшчыкі былі разагнаныя. Тым часам сутычкі распаўсюдзіліся і на раёны карэнных народаў Кано, такія як Фагэ, дзе сутыкнуліся невялікія неарганізаваныя групы прадстаўнікоў розных этнасаў<ref>Daily Times. (1953). "Zik and Akintola Abandon Northern Tour. Daily Times of Nigeria, 18 May 1953, p. 1</ref>. Каб знізіць напружанасць, улады вызвалілі ўсіх арыштаваных (як паўднёўцаў, так і паўночнікаў). У ходзе беспарадкаў загінула каля 46 чалавек, у асноўным паўночнікі і ёруба, а таксама невялікая колькасць ігба. Больш за 200 чалавек атрымалі раненні. == Наступствы == Беспарадкі ўзмацнілі пагаршэнне адносін паміж Поўначчу і Поўднем, а Група дзеяння і НСНК заключылі часовы саюз супраць Кангрэса паўночных народаў. [[Олівер Літэлтан]], дзяржаўны сакратар па справах калоній, заявіў аб немагчымасці арганізацыі супрацоўніцтва паміж паўднёўцамі і паўночнікамі. У сувязі з гэтым для распрацоўкі нігерыйскай канстытуцыі 1954 года брытанцам давялося працаваць з кожным рэгіёнам паасобку. Канфлікт паўднёўцаў і паўночнікаў шмат у чым абумовіў зацвярджэнне [[Федэрацыя|федэратыўнай формы дзяржаўнага ладу]] ў Нігерыі. == Гл. таксама == * [[Пагромы 1966 года ў Нігерыі]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * Omipidan Teslim: [https://oldnaija.wordpress.com/2015/06/19/the-kano-riot-of-1953/ The Kano riot of 1953] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240531195922/https://oldnaija.wordpress.com/2015/06/19/the-kano-riot-of-1953/ |date=31 мая 2024 }}, OldNaija {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1953 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нігерыі]] [[Катэгорыя:Май 1953 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] scr7t4o0in6zrmzdu40aapr2m3zznqj 5173695 5173692 2026-07-31T09:53:33Z Autumndancer 168015 5173695 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Беспарадкі ў Кана | частка = | выява = | апісанне = | дата = 16—20 мая 1953 | месца = [[Кана (Нігерыя)|Кана]], [[Брытанская Нігерыя]] | прычыны = пытанне аб самакіраванні | мэты = | метады = | вынік = | статус = | саступкі = | бок1 = Паўднёўцы <small>(прыхільнікі ГД, народы ёруба і ігба)</small> | бок2 = Паўночнікі <small>(прыхільнікі КПН, паўночныя народы)</small> | бок3 = Мясцовыя ўлады і сілавікі | ключавыяфігуры1 = | ключавыяфігуры2 = | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = 200 | загінулыя = 46 | арыштаваныя = | заўвагі = }} У маі 1953 года ў горадзе [[Кана (Нігерыя)|Кана]] ў Паўночнай Нігерыі ўспыхнулі беспарадкі<ref>Comprehensive GOVERNMENT for Senior Secondary Schools by Johnson Ugoji Anyaele page 183,Pp.8</ref>. Падзеі былі выкліканыя канфліктам паміж паўночнікамі, якія выступалі за захаванне бягучай формы брытанскага валадарства, і паўднёўцамі, у асноўным [[Ёруба (народ)|ёруба]] і [[Ігба (народ)|ігба]], што змагаліся за самакіраванне. Сутыкненні працягваліся чатыры дні. == Прычыны == Паўночнікі былі прадстаўлены [[Кангрэс паўночных народаў|Кангрэсам паўночных народаў (КПН)]] пад кіраўніцтвам [[Ахмаду Бела]], жыхары поўдня — [[Група дзеяння (Нігерыя)|Групай дзеяння (ГД)]] на чале з [[Энтані Энахара]] і [[Нацыянальны савет Нігерыі і Камеруна|Нацыянальным саветам Нігерыі і Камеруна (НСНК)]]. Першыя жадалі захаваць бягучае становішча спраў, а другія імкнуліся атрымаць ад брытанцаў права на самакіраванне. Гэтае пытанне актыўна абмяркоўвалася ў нігерыйскай Палаце прадстаўнікоў. Прыхільнікі захавання ранейшых парадкаў паспрабавалі адкласці яго разгляд, на што апаненты проста пакінулі пасяджэнне. Непасрэднай прычынай беспарадкаў стаў тур палітыка-паўднёўца [[Самуэль Акінтола|Сэмуэля Акінтола]], накіраваны на агітацыю за самакіраванне. == Падзеі == У выходныя 15—17 мая падчас турнэ Акінтола прыбыў у паўночны горад Кано. Мясцовыя жыхары варожа паставіліся да прыезду палітыка-паўднёўца. У першы дзень візіту праведзена арганізаваная дэманстрацыя прыхільнікаў Кангрэса паўночных народаў. 16 мая адбыліся невялікія сутычкі. Падзеі пачаліся каля гатэля «Каланіял», дзе Акінтола планаваў арганізаваць сустрэчу з прыхільнікамі. Гарадскія ўлады спачатку ўхвалілі правядзенне мерапрыемства, але раптам адмянілі сваё рашэнне. У гэты час каля будынка сабраўся натоўп і пачаў закідваць камянямі людзей. Падчас інцыдэнту загінулі два чалавекі, як мяркуецца, паўднёўцы. Пазней бунтаўшчыкі паспрабавалі пранікнуць у раён [[Сабон-Гары]], населены паўднёвым народам [[Ігба (народ)|ігба]]. Правапарушальнікі былі разагнаныя паліцыяй. 17 мая натоўпы хуліганаў з паўночнай часткі Кано, у прыватнасці Фагэ, усё ж прарваліся ў Сабон-Гары. У ходзе нападу неўстаноўленая колькасць ігба загінулі<ref>{{Кніга|аўтар=Olawale Albert|загаловак=Urban Violence in Africa: Violence in metropolitan Kano: A Historical Perspective|спасылка=http://books.openedition.org/ifra/788?lang=en|выдавецтва=Institute of African Studies|date=1994}}</ref>. Крамы на мясцовым рынку былі разрабаваны. Намаганнямі паліцыі і ваенных бунтаўшчыкі былі разагнаныя. Тым часам сутычкі распаўсюдзіліся і на раёны карэнных народаў Кано, такія як Фагэ, дзе сутыкнуліся невялікія неарганізаваныя групы прадстаўнікоў розных этнасаў<ref>Daily Times. (1953). "Zik and Akintola Abandon Northern Tour. Daily Times of Nigeria, 18 May 1953, p. 1</ref>. Каб знізіць напружанасць, улады вызвалілі ўсіх арыштаваных (як паўднёўцаў, так і паўночнікаў). У ходзе беспарадкаў загінула каля 46 чалавек, у асноўным паўночнікі і ёруба, а таксама невялікая колькасць ігба. Больш за 200 чалавек атрымалі раненні. == Наступствы == Беспарадкі ўзмацнілі пагаршэнне адносін паміж Поўначчу і Поўднем, а Група дзеяння і НСНК заключылі часовы саюз супраць Кангрэса паўночных народаў. [[Олівер Літэлтан]], дзяржаўны сакратар па справах калоній, заявіў аб немагчымасці арганізацыі супрацоўніцтва паміж паўднёўцамі і паўночнікамі. У сувязі з гэтым для распрацоўкі нігерыйскай канстытуцыі 1954 года брытанцам давялося працаваць з кожным рэгіёнам паасобку. Канфлікт паўднёўцаў і паўночнікаў шмат у чым абумовіў зацвярджэнне [[Федэрацыя|федэратыўнай формы дзяржаўнага ладу]] ў Нігерыі. == Гл. таксама == * [[Пагромы 1966 года ў Нігерыі]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * Omipidan Teslim: [https://oldnaija.wordpress.com/2015/06/19/the-kano-riot-of-1953/ The Kano riot of 1953] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240531195922/https://oldnaija.wordpress.com/2015/06/19/the-kano-riot-of-1953/ |date=31 мая 2024 }}, OldNaija {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1953 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нігерыі]] [[Катэгорыя:Май 1953 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] gy5p7g7iute54id2dg3dhctw6j2uk3h 0 766223 5173608 4797312 2026-07-31T07:59:31Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]; дададзена [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5173608 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Арканавальда Банакорсі''' ({{lang-it|Arconovaldo Bonacorsi}}; [[22 жніўня]] [[1898]] — [[2 ліпеня]] [[1962]]) — італьянскі ваенны і палітычны дзеяч. Вядомасць атрымаў як кіраўнік аперацыі па захопу вострава [[Мальёрка]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Балоння|Балонні]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў фанатычным і ідэалістычным фашыстам. Меў асабістую сустрэчу з [[Беніта Мусаліні]]. У 1922 годзе ўдзельнічаў у [[Марш на Рым|паходзе на Рым]] у якасці кіраўніка фашыстаў Балонні. У 1928 годзе скончыў [[Балонскі ўніверсітэт]], атрымаўшы юрыдычную адукацыю. Працаваў адвакатам. У пачатку 1930-х ажаніўся. У шлюбе нарадзілася трое дзяцей. У 1936 годзе, у пачатку [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]], Мусаліні адправіў яго на [[Балеарскія астравы]]. У жніўні Банакорсі ўзяў [[Мальёрка|Мальёрку]] і здолеў арганізаваць сілы [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|нацыяналістаў]] на востраве, паспяхова адлюстраваўшы [[Балеарская аперацыя|высадку рэспубліканцаў]]<ref>[https://books.google.com/books?id=LNdiaMxZeEIC&dq=arconovaldo+bonaccorsi+conde+rossi&pg=PA223 Bonaccorsi declaration at Manacor]</ref>. У ходзе далейшых падзей Банакорсі захапіў [[Івіса|Ібіцу]]<ref>John F. Coverdale, "I Fascisti alla guerra di Spagna", Editori Laterza, Roma-Bari, 1977; pg 183–193</ref>. З лютага 1937 года ваяваў пад [[Малага|Малагай]] у складзе «[[Італьянскі экспедыцыйны корпус|Corpo Truppe Volontari]]». Пазней быў накіраваны ў [[Італьянская Эфіопія|Італьянскую Эфіопію]]. У 1940 годзе Банакорсі ўдзельнічаў у [[Заваяванне Італіяй Брытанскага Самалі|баях ў Брытанскім Самалі]], дзе быў камандзірам атрада камандас з 300 чалавек. У 1941 годзе трапіў у палон. У 1946 годзе вярнуўся на радзіму. Аднавіў юрыдычную і палітычную дзейнасць. Абараняў на судзе нямецкага генерала [[Ота Вагенер|Ота Вагенера]], які быў асуджаны на 15 гадоў турмы за зверствы на [[Родас|Родасе]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Уступіў у [[Неафашызм|неафашысцкі]] [[Італьянскі грамадскі рух]] Памёр пасля хірургічных ускладненняў. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Massot, Josep. ''Vida i miracles del Conde Rossi'' Editorial Serrador. Barcelona, 1988[https://books.google.com/books?id=LNdiaMxZeEIC&dq=arconovaldo+bonaccorsi+conde+rossi&pg=PA1] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фашысты Італіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Італіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Італія)]] 9u7zghuma7ophpugcqhnxcrhzhvyi26 10 766585 5173440 5170020 2026-07-31T01:18:29Z KrBot 24355 обновление / update 5173440 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-07-30 | AED = 4.997350 | AUD = 1.957630 | BND = 1.755630 | BRL = 6.903460 | BWP = 18.191800 | CAD = 1.906950 | CHF = 1.106010 | CLP = 1273.070000 | CNY = 9.194980 | CZK = 28.645100 | DKK = 8.863210 | DZD = 181.336000 | EUR = 1.185730 | GBP = 1.015860 | ILS = 4.181580 | INR = 130.268000 | JPY = 222.387000 | KRW = 1973.220000 | KWD = 0.418701 | MUR = 64.732900 | MXN = 23.617400 | MYR = 5.562040 | NOK = 13.014300 | NZD = 2.344300 | OMR = 0.523207 | PHP = 83.663800 | PLN = 5.122400 | QAR = 4.953120 | SAR = 5.102800 | SDR = 1 | SEK = 13.054700 | SGD = 1.755630 | THB = 45.689800 | USD = 1.360750 }} 6nfu64bgoumzt417sbvr5bj83x5160m 10 766586 5173439 5170019 2026-07-31T01:18:27Z KrBot 24355 обновление / update 5173439 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-07-30 | AUD = 1.6439 | BRL = 5.8535 | CAD = 1.6119 | CHF = 0.9324 | CNY = 7.7521 | CZK = 24.167 | DKK = 7.4749 | EUR = 1 | GBP = 0.85715 | HKD = 9.0018 | HUF = 361.83 | IDR = 20746.89 | ILS = 3.5226 | INR = 109.8080 | ISK = 142.60 | JPY = 186.99 | KRW = 1645.31 | MXN = 19.9684 | MYR = 4.6851 | NOK = 10.9758 | NZD = 1.9646 | PHP = 70.623 | PLN = 4.3078 | RON = 5.2434 | SEK = 11.0098 | SGD = 1.4775 | THB = 38.496 | TRY = 54.4107 | USD = 1.1476 | ZAR = 19.0300 }} hzygucppkaf5zlqou151nsjpa0d7tub 10 766592 5173441 5170021 2026-07-31T01:18:30Z KrBot 24355 обновление / update 5173441 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=30.07.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=30.07.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-07-30 | AED = 21 | AMD = 0.21 | AUD = 55 | AZN = 46 | BDT = 0.64 | BHD = 211 | BOB = 6.7 | BRL = 15 | BYN = 27 | CAD = 56 | CHF = 96 | CNY = 11 | CUP = 3.3 | CZK = 3.7 | DKK = 12 | DZD = 0.59 | EGP = 1.5 | ETB = 0.49 | EUR = 90 | GBP = 105 | GEL = 30 | HKD = 10 | HUF = 0.25 | IDR = 0.0043 | INR = 0.82 | IRR = 0.000052 | JPY = 0.48 | KGS = 0.9 | KRW = 0.054 | KZT = 0.16 | MDL = 4.4 | MMK = 0.037 | MNT = 0.022 | NGN = 0.058 | NOK = 8.1 | NZD = 45 | OMR = 206 | PLN = 20 | QAR = 21 | RON = 17 | RSD = 0.77 | RUB = 1 | SAR = 21 | SEK = 8.1 | SGD = 61 | THB = 2.3 | TJS = 8.5 | TMT = 22 | TRY = 1.6 | UAH = 1.7 | USD = 79 | UZS = 0.0065 | VND = 0.0031 | XDR = 107 | ZAR = 4.7 }} c3pzazq8s0dlbwh5pce8ttznfzem72d 0 767179 5173607 4798059 2026-07-31T07:58:51Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]; дададзена [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5173607 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Марыа Раата''' ({{Lang-it|Mario Roatta}}; [[2 лютага]] [[1887]], [[Модэна]] — [[7 студзеня]] [[1968]], [[Рым]]) — італьянскі ваенны дзеяч, адзін з ініцыятараў ваенных злачынстваў італьянскіх войск у Югаславіі супраць славенцаў<ref name="RoryCarroll_2001">[https://web.archive.org/web/20130716012326/http://www.guardian.co.uk/education/2001/jun/25/artsandhumanities.highereducation Italy's bloody secret], written by Rory Carroll, Education, [[The Guardian]], June 2001</ref><ref name="Pedaliu_JContHistory/>. == Біяграфія == 14 верасня 1906 года скончыў Ваенную акадэмію Мадэны і атрымаў званне малодшага лейтэнанта пяхоты. У званні штаб-афіцэра ўдзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Пасля вайны быў італьянскім ваенным аташэ ў Варшаве, Хельсінкі, Рызе і Таліне, камандаваў 84-м пяхотным палком «Венецыя», з 1934 па 1936 гады ўзначальваў фашысцкую разведвальную службу. У гады [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] камандаваў на баку [[Іспанская фаланга|фалангістаў]] [[Італьянскі экспедыцыйны корпус|італьянскім экспедыцыйным корпусам]] (са снежня 1936 года). У пачатку 1937 года ўдзельнічаў у пераможнай [[Малагская аперацыя|Малагскай аперацыі]], аднак у [[Гвадалахарская аперацыя|Гвадалахарскай аперацыі]] пацярпеў няўдачу і быў адхілены ад камандавання (працягнуў камандаванне дывізіяй «Флечас»). Увайшоў у [[Organo di Vigilanza dei Reati Antistatali|Арганізацыю выяўлення і падаўлення антыфашызму]]. Нягледзячы на тое, што ён не быў фармальным кіраўніком арганізацыі, Раата быў датычны да многіх злачынстваў. У 1939 годзе генерал на працягу некалькіх месяцаў працаваў італьянскім ваенным аташэ ў Берліне, а затым стаў намеснікам начальніка Генеральнага штаба сухапутных войск. У сакавіку 1941, падпарадкоўваючыся маршалу [[Радольфа Грацыяні]], увёў італьянскія войскі ў Югаславію. Са студзеня 1942 года ён камандаваў [[2-я армія (Італія, Другая Сусветная вайна)|2-й італьянскай арміяй]] у Славеніі і Харватыі. Раата камандаваў італьянскімі войскамі (пераважна [[6-я армія (Італія)|6-й арміяй]]) у шэрагу аперацый, уключаючы бітву на Нярэтве; таксама яму даручылі абарону Рыма ў 1943 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.powcamp.fsnet.co.uk/General%20der%20Fallschirmtruppe%20Hermann-Bernhard%20Ramcke2.htm|title=General der Fallschirmptruppe Hermann-Bernhard Ramcke<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719073012/http://www.powcamp.fsnet.co.uk/General%20der%20Fallschirmtruppe%20Hermann-Bernhard%20Ramcke2.htm|archive-date=2011-07-19|access-date=2013-12-24|deadlink=yes}}</ref>. Працягваў праводзіць рэпрэсіі супраць антыфашыстаў<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,855148,00.html|work=Time|title=ITALY: A Duke Departs|date=1945-04-23|accessdate=2010-05-12|archivedate=2011-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111221222244/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,855148,00.html}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,797233,00.html|work=Time|title=Foreign News: Trial of Errors|date=1945-03-12|accessdate=2010-05-12|archivedate=2011-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111221221514/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,797233,00.html}}</ref>. У пасляваенны час хаваўся ў Іспаніі<ref name="Pedaliu_JContHistory">Effie Pedaliu (2004) [https://www.jstor.org/discover/10.2307/4141408?uid=3739008&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=47698766073667 Britain and the 'Hand-over' of Italian War Criminals to Yugoslavia, 1945-48]. Journal of Contemporary History. Vol. 39, No. 4, Special Issue: Collective Memory, pp. 503-529 (JStor.org preview)</ref>. Вярнуўся на радзіму незадоўга да сваёй смерці. == Ваенныя злачынствы == Раата стаў адным з арганізатараў генацыду славенцаў у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]], выконваючы загады [[Беніта Мусаліні]] па «знішчэнні 500 тысяч славенскіх і харвацкіх варвараў у імя жыццяў 50 тысяч італьянцаў»<ref>Verginella, Marta. Antislavizmo, rassizmo di frontiera? // Aut aut. — 2011. — ISBN 978-88-6576-106-9.</ref><ref>Santarelli, Enzo. Scritti politici: di Benito Mussolini; Introduzione e cura di Enzo Santarelli. — 1979. — С. 196.</ref>. Генерал асабіста падпісаў «Цыркуляр 3C», які фактычна дазваляў італьянскім салдатам здзяйсняць любыя дзеянні (нават супрацьпраўныя) супраць грамадзянскага насельніцтва [[Правінцыя Любляна|акупаванай Славеніі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|title=James H. Burgwyn: "General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942", Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, September 2004, pp. 314-329(16), link by IngentaConnect|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|archive-date=2013-09-21|access-date=2013-12-24}}</ref><ref>[https://docs.google.com/uc?export=download&confirm=no_antivirus&id=0B0f1zNWb8BZ0MDllMjViMTgtZTlmMi00YjFlLTk5YTctNmNjMWQ2MzYwNDVl Giuseppe Piemontese (1946): Twenty-nine months of Italian occupation of the Province of Ljubljana]. On page 3. Book also quoted in: Ballinger, P. (2002), p.138</ref>. Пры дапамозе нямецкай паліцыі італьянцы пачалі этнічныя чысткі на ўсёй акупаванай тэрыторыі<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=da6acnbbEpAC&lpg=PA327&ots=yXcVFm2qfN&dq=Twenty-nine%20months%20of%20Italian%20occupation%20of%20the%20Province%20of%20Ljubljana&pg=PA139#v=onepage&q=%22Twenty-nine%20months%20of%20Italian%20occupation%20of%20the%20Province%20of%20Ljubljana%22|title=Ballinger, P. (2002). History in exile: memory and identity at the borders of the Balkans. Princeton University Press. ISBN 0-691-08697-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921175454/https://books.google.com/books?id=da6acnbbEpAC&lpg=PA327&ots=yXcVFm2qfN&dq=Twenty-nine%20months%20of%20Italian%20occupation%20of%20the%20Province%20of%20Ljubljana&pg=PA139#v=onepage&q=%22Twenty-nine%20months%20of%20Italian%20occupation%20of%20the%20Province%20of%20Ljubljana%22|archive-date=2015-09-21|access-date=2017-10-02}}</ref>: пакаранні смерцю, захопы ў закладнікі, масавыя забойствы, ссылкі ў канцлагеры, спальванні вёсак. Загады прадпісвалася выконваць цалкам і не выяўляючы да каго-небудзь міласэрнасці<ref>[https://docs.google.com/uc?export=download&confirm=no_antivirus&id=0B0f1zNWb8BZ0MDllMjViMTgtZTlmMi00YjFlLTk5YTctNmNjMWQ2MzYwNDVl Giuseppe Piemontese (1946): Twenty-nine months of Italian occupation of the Province of Ljubljana]</ref>, каб новыя тэрыторыі былі заселеныя італьянскімі каланістамі<ref name="Steinberg">Steinberg, Jonathan (2002) ''All Or Nothing: The Axis and the Holocaust, 1941-1943'', Routledge, ISBN 0-415-29069-4, p.34</ref>. Ахвярамі бязмежжа з боку падначаленых Рааты сталі і харваты ў шэрагу рэгіёнаў<ref>[http://www.znaci.net/00001/18_7.htm Priopćenje BR. 7 Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131225082200/http://www.znaci.net/00001/18_7.htm |date=25 снежня 2013 }} {{ref-sh}}</ref>. Пры гэтым Раата свядома сабатаваў загад аб выдачы [[Яўрэйскія ўцекачы ад нацызму|яўрэйскіх бежанцаў]] немцамі 1942 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.publiceye.org/fascist/berlet_fascism.html|title=Old Nazis, the New Right, and the Republican Party|author=Chip Berlet.|date=1992|publisher=publiceye.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625104108/http://www.publiceye.org/fascist/berlet_fascism.html|archive-date=2012-06-25|access-date=2012-01-02}}</ref><ref>Nora Levin. The holocaust: the destruction of European Jewry, 1933—1945. — New York: The Schocken Books, 1973. — P. 514—517. {{Cite web|url=http://www.srpska-mreza.com/library/facts/Levin2.html|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720050643/http://www.srpska-mreza.com/library/facts/Levin2.html|archive-date=2008-07-20|access-date=2014-01-23}}</ref>. 17 лістапада 1942 года пасля сустрэчы з Мусаліні ён адмяніў рашэнне аб выдачы. Усе яўрэйскія ўцекачы былі інтэрнаваныя ў агульны лагер і заставаліся пад аховай італьянскай арміі. Тым самым яны былі выратаваны ад знішчэння<ref name="berk1">Беркович Е. М. [https://web.archive.org/web/20220217144954/https://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer1/Ital1.htm Банальность добра, или Как итальянские фашисты спасали евреев. Часть 1] // Заметки по еврейской истории : интернет-журнал. — 31 декабря 2002 года. — Вып. 1.</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Burgwyn, H. James (2004). "General's Roatta War against the Partisans in Yugoslavia: 1942". Journal of Modern Italian Studies 9 (3): 314–329. doi:10.1080/1354571042000254746. * Cohen, Philip J. (1996). Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History. College Station: Texas A&M University Press. ISBN 978-0-89096-760-7. * Heiber, Helmut; Glantz, David M. (2005). Hitler and His Generals: Military Conferences 1942–1945. New York: Enigma Books. ISBN 978-1-929631-09-4. * Hoare, Marko Attila (2006). Genocide and Resistance in Hitler's Bosnia: The Partisans and the Chetniks. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-726380-8. * Milazzo, Matteo J. (1975). The Chetnik Movement & the Yugoslav Resistance. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-1589-8. * Pavlowitch, Stevan K. (2007). Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia. New York: Columbia University Press. ISBN 978-1-85065-895-5. * Pedaliu, Effie G. H. (October 2004). "Britain and the 'Hand-over' of Italian War Criminals to Yugoslavia, 1945–48". Journal of Contemporary History 39 (4): 503–529. doi:10.1177/0022009404046752. * Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8. * Rodogno, Davide (2006). Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84515-1. * Steinberg, Jonathan (2002). All or Nothing: The Axis and the Holocaust, 1941–1943. London: Routledge. ISBN 978-0-415-29069-2. * Sullivan, Brian R. (October 1995). "Fascist Italy's Military Involvement in the Spanish Civil War". The Journal of Military History 59 (4): 697–727. * Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0857-9. * Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2. {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Італія)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ваенныя аташэ]] j7tb1m00phv9cbv6nhiyth67dkemvpn 0 767663 5173238 5044921 2026-07-30T13:34:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173238 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Эторэ Бастыка''' ({{lang-it|Ettore Bastico}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі ваенны дзеяч, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], [[Другая італа-эфіопская вайна|Другой італа-эфіопскай вайны]], [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Балоння|Балонні]]. Дасягнуўшы паўналецця, паступіў на службу ў армію. У 1896 годзе скончыў ваенную акадэмію ў [[Модэна|Мадэне]]. У званні [[палкоўнік]]а ваяваў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. У 1932—1935 гадах камандаваў 1-й дывізіяй [[Чорнакашульнікі|чорнакашулечнікаў]] «23 сакавіка», змагаўся на Другой італа-эфіопскай вайне. Пасля ўзначаліў III корпус Каралеўскай арміі ў Эфіопіі. Вясной 1937 года накіраваны ў Іспанію на пасаду камандуючага [[Італьянскі экспедыцыйны корпус|Італьянскага добраахвотніцкага корпуса]]<ref>Hugh Thomas (1976). ''Historia de la Guerra Civil Española''. Círculo de Lectores, Barcelona, pág. 7654</ref>. З-за незадаволення з боку [[Франсіска Франка]] ўжо ў кастрычніку быў адкліканы ў Італію<ref>Hugh Thomas (1976). ''Historia de la Guerra Civil Española''. Círculo de Lectores, Barcelona, pág. 802</ref>. У 1939 годзе стаў сенатарам. Быў прызначаны камандзірам рэзервовай дывізіі ў раёне [[По (рака)|ракі По]]. У 1940 годзе стаў генерал-губернатарам [[Дадэканес|архіпелага Дадэканес]]. З ліпеня 1941 года ўзначальваў [[Краіны Восі|войскі краін Восі]] ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Пасля разгрому пад Эль-Аламейнам і канчатковай страты [[Лівія|Лівіі]] ў студзені 1943 года адхілены ад камандавання. У 1945 годзе звольніўся з узброеных сіл. Прысвяціў сябе напісанню ваенна-гістарычных кніг. Памёр у [[Рым]]е ва ўзросце 96 гадоў. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120722081605/http://comandosupremo.com/bastico.html Commando Supremo: Field Marshal Ettore Bastico] * [http://digilander.libero.it/lacorsainfinita/guerra2/indicepersonaggi.htm La seconda guerra mondiale, Ettore Bastico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160107185443/http://digilander.libero.it/lacorsainfinita/guerra2/indicepersonaggi.htm |date=7 студзеня 2016 }} {{ВС}} {{Маршалы Італіі}} [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Вялікія афіцэры ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Маршалы Італіі]] [[Катэгорыя:Члены Нацыянальнай фашысцкай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Італія)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Другой сусветнай вайны]] o5uu2l3pub4bmnwvciorgj07g680izn 0 767735 5173372 4792266 2026-07-30T19:38:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173372 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Юрыдычны факультэт ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Факультэт правазнаўства | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1981 | закрыты = | дэкан = Святлана Ягораўна Чэбуранава | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230012, г. Гродна, [[завулак Даватара (Гродна)|завулак Даватара]], 3/1 | каардынаты = | сайт = [https://lf.grsu.by/] }} '''Юрыдычны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы''' быў створаны ў 1981 годзе як факультэт правазнаўства. Пад сучаснай назвай з 1997 года. == Кафедры == * Грамадзянскага права і працэсу * Міжнароднага права * Тэорыі і гісторыі дзяржавы і права * Крымінальнага права, крымінальнага працэсу і крымміналістыкі == Аспірантура == * 12.00.01 Тэорыя і гісторыя права і дзяржавы, гісторыя вучэнняў аб праве і дзяржаве * 12.00.03 Грамадзянскае права; прадпрымальніцкае права; сямейнае права, міжнароднае прыватнае права * 12.00.06 Прыродарэсурснае права; аграрнае права, экалагічнае права * 12.00.08 Крымінальнае права і крыміналогія, крымінальна-выканаўчае права * 12.00.09 Крымінальны працэс; крыміналістыка; аператыўна-вышуковая дзейнасць == Спасылкі == * [https://lf.grsu.by/ Афіцыйны сайт юрыдычнага факультэта ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240703035904/https://lf.grsu.by/ |date=3 ліпеня 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрыдычны факультэт ГрДУ}} [[Катэгорыя:1981 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Юрыдычны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Юрыдычныя факультэты|ГрДУ]] 882rpqzt0ki4m5x2ijtc89xzh1cu05z 0 768035 5173515 5143686 2026-07-31T06:34:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173515 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нікіціна}} {{Баскетбаліст |імя = Яніна Аляксандраўна Нікіціна |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 15.5.1992 |месца нараджэння = {{МН|Магілёў}}, [[Беларусь]] |рост = 175 см |вага = |пазіцыя = [[атакуючы абаронца]] |драфт = |год драфта = |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |2006—2010|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Магіляўчанка]]| |2010—2013|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]| |2013—2015|{{сцяг|Латвія||20px}} [[Ліепая (жаночы баскетбольны клуб)|Ліепая]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Яніна Аляксандраўна Нікіціна''' (нар. {{ДН|15|5|1992}}, {{МН|Магілёў}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Баскетбол|баскетбалістка]] і трэнер. Атакуючы абаронца. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР №5 г. Магілёў<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/4980-v-ob-ektive-mogilev-sdyushor-5-priglashaet-devochek-dlya-zanyatij-basketbolom В ОБЪЕКТИВЕ - МОГИЛЕВ. СДЮШОР №5 ПРИГЛАШАЕТ ДЕВОЧЕК ДЛЯ ЗАНЯТИЙ БАСКЕТБОЛОМ]</ref>. Першы трэнер — Юлія Аляксееўна Капцелёва<ref>{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/2012/spiski2012.pdf |title=ВЫПИСКА из списочного состава национальной команды Республики Беларусь по летним видам спорта на 2012 год (Могилёвская область). Баскетбол. Сборная команда - стажёры. Постоянный состав |access-date=4 ліпеня 2024 |archive-date=21 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121102848/https://fst.by/downloads/2012/spiski2012.pdf |url-status=dead }}</ref>. Выступала за клубы Беларусі і Латвіі, прыцягвалася ў моладзевыя зборныя Беларусі. Скончыла [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова]] (2014)<ref>[https://vk.com/id32235450 Янина Никитина]</ref>. З 2023 года — трэнер па АФП [[Барысфен Магілёў|БК «Барысфен»]]<ref>{{Cite web |url=https://russiabasket.ru/teams/25722 |title=Борисфен (Могилёв)-2023/2024 |access-date=4 ліпеня 2024 |archive-date=29 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729085706/https://russiabasket.ru/teams/25722 |url-status=dead }}</ref>. У лістападзе 2025 года ўвайшла ў трэнерскі штаб [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночай зборнай Беларусі]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/8639-v-minske-prokhodit-uts-zhenskoj-natsionalnoj-komandy В МИНСКЕ ПРОХОДИТ УТС ЖЕНСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ КОМАНДЫ]</ref>. == Кар’ера == * 2006—2010 — [[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Магіляўчанка (Магілёў)]] * 2010—2013 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2013—2014 — Ліепаяс Папірс (Ліепая, Латвія) * 2014—2015 — Вега 1/Ліепая (Ліепая, Латвія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012|2012]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2011/2012|2011/2012]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2012/2013|2012/2013]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2010/2011|2010/2011]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Janina-Nikitina/202714?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://www.proballers.com/basketball/player/58456/janina-nikitina Профіль на сайце proballers.com] * [http://bcborisfen.by/?adl-team=5959 Профіль на сайце БК «Барысфен»] * [https://www.infobasket.su/BFB/coach.html?personId=394716&apiUrl=https://org.infobasket.su&lang=ru Профіль на сайце infobasket.su] * [https://vk.com/wall-183914836_4673 Сегодня день рождения отмечает тренер баскетбольного клуба "Борисфен" Янина НИКИТИНА!] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нікіціна Яніна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Магіляўчанка»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гарызонта» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Металург» Ліепая]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] 6f9xdhe2mj9tdmaw1ee9wgxb0hmky6s 0 768865 5173344 5029944 2026-07-30T17:36:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173344 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} {{цёзкі2|Мінюк}} '''Юлія Мінюк''' (нар. {{ДН|23|5|2000}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь|Майстар спорту Беларусь]]. Выступала за зборныя Беларусі. == Біяграфія == У чэрвені 2018 года перайшла з «Прыбужжа» у італьянскі «Брэшыа». Бронзавы прызёр юніёрскага (U-17) ЧЕ-2017 і ўдзельніца юніёрскага мундыяля<ref>[https://sportnaviny.com/yuliya-minyuk-iz-pribuzhya-pereshla-v-italyanskij-breshia/ Юлия Минюк из «Прибужья» перешла в итальянский «Брешиа»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bvf.by/player/minyuk-yuliya/ Минюк Юлия] * [https://women.volleybox.net/pl/yuliya-miniuk-p6347/clubs Yuliya Miniuk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240716141213/https://women.volleybox.net/pl/yuliya-miniuk-p6347/clubs |date=16 ліпеня 2024 }} * [https://bvf.by/smi/cmi-o-nas-yuliya-minyuk-rasskazala-stv-i-pressbolu-o-sezone-v-italii/ CМИ о нас: Юлия Минюк рассказала СТВ и «Прессболу» о сезоне в Италии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240716140945/https://bvf.by/smi/cmi-o-nas-yuliya-minyuk-rasskazala-stv-i-pressbolu-o-sezone-v-italii/ |date=16 ліпеня 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі U-19 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі U-19 на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{DEFAULTSORT:Мінюк Юлія}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Міленіума» Брэшыя]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе U-19]] 500qh3edoq6v9wlddq9dyh9nv0d4f18 0 770735 5173699 5035812 2026-07-31T09:57:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173699 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцяпанава}} {{Баскетбаліст |імя = Яўгенія Паўлаўна Сцяпанава |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 10.5.1995 |месца нараджэння = {{МН|Мінск}}, [[Беларусь]] |рост = 175 см |вага = 73 кг |пазіцыя = [[лёгкі форвард]] |драфт = |год драфта = |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |2011—2014|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]| |2014—2024|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Яўгенія Паўлаўна Ігнаценка''', па нараджэнні '''Сцяпанава''' (нар. {{ДН|10|5|1995}}, {{МН|Мінск}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Баскетбол|баскетбалістка]] і трэнер. Лёгкі форвард. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР «Гарызонт». Першыя трэнеры — [[Марыя Іванаўна Сялюніна]] і [[Андрэй Валер’евіч Ваўлеў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу 3х3 (женщины) на 2018 год. Национальная команда (основной состав)]</ref>. Гульнявую кар’еру пачынала ў 2011 годзе ў барысаўскай «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіне-РЦАР]]». Пасля её расфарміравання ў 2014 годзе перайшла ў «[[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]»<ref>[https://sportnaviny.com/stepanova-prodlila-kontrakt-s-cmoki-minsk/ Степанова продлила контракт с «Цмокі-Мінск»]</ref>. Была капітанам каманды (сезоны 2016/17—2020/21 і 2022/23)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/ru/news/20170831/1504173151-evgeniya-stepanova-dazhe-na-trenirovki-prihozhu-v-platyah |title=Евгения Степанова: «Даже на тренировки прихожу в платьях» |access-date=5 жніўня 2024 |archive-date=5 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805083102/https://zviazda.by/ru/news/20170831/1504173151-evgeniya-stepanova-dazhe-na-trenirovki-prihozhu-v-platyah |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/u-nas-boycovskie-kachestva-est-no-ne-do-konca-kapitan-cmokov |title=«У нас бойцовские качества есть, но не до конца». Капитан «Цмоков» Евгения Степанова о выигрышах, традициях и менталитете команды |access-date=5 жніўня 2024 |archive-date=29 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129211359/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/u-nas-boycovskie-kachestva-est-no-ne-do-konca-kapitan-cmokov |url-status=dead }}</ref><ref>[https://minskbasket.by/ru/news/3/spasibo-zhenya15.08 Спасибо, Женя!]</ref>. Выступала за зборныя Беларусі [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2010), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2013) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2014). У 2017 годзе прыцягвалася ў [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночую зборную Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=https://sportpanorama.by/fans/evgeniya-stepanova-dokazat-chto-mozhem |title=ЕВГЕНИЯ СТЕПАНОВА: ДОКАЗАТЬ, ЧТО МОЖЕМ |access-date=5 жніўня 2024 |archive-date=5 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805083102/https://sportpanorama.by/fans/evgeniya-stepanova-dokazat-chto-mozhem |url-status=dead }}</ref>, стала з ёй пераможцай Кубка Халіпскага-2017<ref>[https://sportsweek.org/ru/basketball/news/98122030/ Янина Инкина, Наталия Дашкевич и Анна Каленто - в составе сборной Беларуси на "Кубок Халипского"]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/svoy-risunok-na-parkete.html Белорусские баскетболистки выиграли турнир памяти Семена Халипского]</ref>. У сезоне 2024/25 — галоўны трэнер казахскага клуба «Барсы Атырау»<ref>[https://nbf.kz/ru/project/database/allbase/?category=coaches&season=33&type=1&id=3770 Тренерский штаб. Игнатенко Евгения Павловна. Барсы Атырау (Атырау)]</ref>. == Кар’ера баскетбалісткі == * 2011—2014 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] * 2014—2021 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2021—2022 — ''пропуск сезону'' (''дэкрэтны адпачынак'') * 2022—2024 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] == Кар’ера трэнера == * 2024—2025 — Барсы Атырау (Атырау, Казахстан) * з 2025 — [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск (моладзевая каманда)]] (''другі трэнер'') == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (6): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (4): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019|2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2014/2015|2014/2015]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2015/2016|2015/2016]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2018/2019|2018/2019]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Yauhenija-Ignatenko/598240&Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Yauheniya%20Stsiapanava/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com] * [https://web.archive.org/web/20230716182103/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B5/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] * [https://minskbasket.by/ru/teams/zhenskaya-komanda/evgeniya-stepanova-1?season=2023-2024 Профіль на сайце БК «Мінск»] * [https://russiabasket.ru/players/361358 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240805083102/https://russiabasket.ru/players/361358 |date=5 жніўня 2024 }} * [https://www.instagram.com/evgeniya_stsiapanava/ Профіль на сайце instagram.com] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сцяпанава Яўгенія Паўлаўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Бярэзіны» Барысаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] 0pmpe88kw4fxchkisgm3xtla30cp8v0 0 772426 5173374 4830443 2026-07-30T20:03:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173374 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Юрый Іванавіч То́рмышаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Юрий Иванович Тормышев}}; {{ДН|23|4|1937}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Камп’ютар|вылічальнай тэхнікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1991), [[прафесар]] (1992). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Таганрог]]у. Скончыў авіяцыйны тэхнікум у [[Камсамольск-на-Амуры|Камсамольску-на-Амуры]] ў 1956 годзе па спецыяльнасці «Самалётабудаванне»{{sfn|ОИПИ}}. У 1956—1959 праходзіў службу ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]{{sfn|ОИПИ}}. У 1959 годзе паступіў у [[Пензенскі політэхнічны інстытут]], сумяшчаў вучобу з працай тэхніка, інжынера Аддзела галоўнага канструктара [[Пензадызельмаш|Пензенскага дызельнага завода]]{{sfn|ОИПИ}}, перавёўся на 3-й курс{{sfn|ОИПИ}} [[Разанскі радыётэхнічны інстытут|Разанскага радыётэхнічнага інстытута]], які скончыў у 1964 годзе. У 1964—1966 гадах працаваў на [[Агат — электрамеханічны завод|Мінскім электрамеханічным заводзе]]{{sfn|ОИПИ}}. З 1969 года Ю. І. Тормышаў у [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|Інстытуце тэхнічнай кібернетыкі]] [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]]: інжынер лабараторыі, з 1971 года вучоны сакратар, з 1972 года — [[старшы навуковы супрацоўнік]]{{sfn|ОИПИ}}). [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1970){{sfn|ОИПИ}}. З 1979 года Ю. І. Тормышаў у Мінскім радыётэхнічным інстытуце, дацэнт, з 1992{{sfn|БелЭн|2002}} года прафесар. У 1991{{sfn|БелЭн|2002}} годзе ў [[Інстытут кібернетыкі імя В. М. Глушкова НАН Украіны|Інстытуце кібернетыкі]] [[НАН Украіны|Акадэміі навук Украіны]] абараніў доктарскую [[Дысертацыя|дысертацыю]] «Метады і сродкі ўводу, апрацоўкі і вываду з ЭВМ графічнай інфармацыі»{{sfn|ОИПИ}}. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па аператыўнаму ўзаемадзеянню чалавека з [[ЭВМ]] і апрацоўцы графічнай інфармацыі, па распрацоўцы інструментальных сродкаў машыннай графікі ў [[САПР|сістэмах аўтаматызаванага праектавання]] для прыборабудавання. Распрацаваў спосабы, метады і апаратныя сродкі ўводу, фарміравання, сціскання лічбавых графічных малюнкаў, пёравыя сродкі графічнага ўзаемадзеяння з ЭВМ. Аўтар больш за 130 навуковых прац, 45 [[вынаходства]]ў, навучальных дапаможнікаў, 2 [[Манаграфія|манаграфій]] і даведніка{{sfn|ОИПИ}}. пад кіраўніцтвам Ю. І. Тормышава абаронены кандыдацкія дысертацыі. Сярод апублікаванага: * Методы и средства формирования шаговых траекторий / Ю. И. Тормышев, [[Міхаіл Пятровіч Федарэнка|М. П. Федоренко]]; Под ред. [[Пётр Міхайлавіч Чаголін|П. М. Чеголина]]. — Мн. : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1980. — 142 с. : ил.; 20 см; * Технические средства машинной графики / Ю. И. Тормышев; под ред. д-ра техн. наук П. М. Чеголина. — Минск : Наука и техника, 1987. — 190, [1] с. : рис. ; 21 см. — Библиогр.: с. 185—191. — Загл. на корешке не указано. — 3800 экз.; * Принципы построения устройств ввода графической информации : Учеб. пособие по курсу «Конструирование техн. средств САПР» для спец. «Конструирование и пр-во электрон.-вычисл. аппаратуры» по специализации «Конструирование и пр-во техн. средств САПР» / М-во высш. и сред. спец. образования БССР. — Минск : МРТИ, 1988. — 97 с. : ил. ; 20 см. — Библиогр.: с. 93—96; * Технические средства ЭВМ. Устройства ввода-вывода. Справочное пособие / [[Уладзімір Міхайлавіч Ждановіч|Жданович В. М.]], Тормышев, Ю. И. , Вирковский, В. А., [[Барыс Мяфодзьевіч Лабанаў|Лобанов, Б. М.]], [[Аляксандр Сяргеевіч Рылоў|Рылов А. С.]] — Мн.: [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1991. — 268, [1] с., ил., табл. — ISBN 5-339-00350-7. == Узнагароды і званні == * Ганаровы вынаходнік Інстытута тэхнічнай кібернетыкі Акадэміі навук БССР (1975){{sfn|ОИПИ}}. * Праект Ю. І. Тормышава (разам з [[аспірант]]ам Дзмітрыем Івановым<ref name="КВ">[https://www.kv.by/archive/index1999362101.htm ''Столярчук К.'' Чудо-ручка XXI века разработана в БГУИРе // Компьютерные вести, 1999, № 36.]{{ref-ru}}</ref>) «Электроннае пяро» ў 1999 годзе стаў пераможцам на конкурсе, абвешчаным карпарацыяй «[[Texas Instruments]]» ([[ЗША]]) сярод краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] Еўропы<ref name="КВ" />{{sfn|ОИПИ}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́рмышаў Юрый Іванавіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|490}} * {{крыніцы/Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя ў 6 тамах|7}} — С. 249. * Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники: история в биографиях ректоров, ученых, удостоенных почетных званий, лауреатов премий, профессоров, докторов наук 40 лет (1964—2004) / [д.т.н., проф., акад. Белорус. инж. акад. [[Міхаіл Паўлавіч Батура|М. П. Батура]], к.т.н., проф., акад. Междунар. акад. наук высш. шк., засл. работник высш. шк. БССР, проф., [[Віктар Макаравіч Ільін|В. М. Ильин]], д.ист.н., проф. [[Яўген Канстанцінавіч Новік|Е. К. Новик]], А. И. Валаханович; Редкол.: М. П. Батура (гл. ред.) и др.]. — Мн. : [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 2004. — 421 с.,[4] л. цв. ил. цв. ил., портр.; 25. — ISBN 985-06-0913-3.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://museum.uiip.by/tormyshev-jurij-ivanovich/|title=Тормышев Юрий Иванович|work=Музей ОИПИ НАН Беларуси|language=ru|access-date=31.8.2024|ref=ОИПИ|archive-date=31 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240831151024/https://museum.uiip.by/tormyshev-jurij-ivanovich/|url-status=dead}} * [http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-120024&strq=l_siz=20 Тормышев, Юрий Иванович (доктор технических наук; род. 1937)]{{ref-ru}} // Электронны каталог РНТБ * [https://www.kv.by/archive/index1999362101.htm ''Столярчук К.'' Чудо-ручка XXI века разработана в БГУИРе // Компьютерные вести, 1999, № 36.]{{ref-ru}} * [https://www.bsuir.by/impuls/n11-ot-25-iyunya Электронным пером вписать себя в историю // Газета «Импульс» БДУІР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240831151025/https://www.bsuir.by/impuls/n11-ot-25-iyunya |date=31 жніўня 2024 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/908271 Тормышев Юрий Иванович // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тормышаў Юрый Іванавіч}} [[Катэгорыя:Постаці савецкай інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Чалавека-камп’ютарнае ўзаемадзеянне]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] kat5whu960rwa35mpofq57tdq090ud7 0 773524 5173548 4938488 2026-07-31T07:02:52Z Autumndancer 168015 5173548 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Паж}} {{Асоба}} '''Жэнеўеў Паж''' ({{lang-fr|Geneviève Page}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французская актрыса тэатра, кіно і тэлебачання. Член журы [[Канскі кінафестываль 1964|Канскага кінафестывалю 1964 года]]. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1927 года ў Парыжы ў сям’і калекцыянера. Хросная дачка [[Крысціян Дыёр|Крысціяна Дыёра]]. Вучылася ў Вышэйшай нацыянальнай кансерваторыі драматычнага мастацтва. Дэбютавала на сцэне Камедзі Франсэз. На працягу многіх гадоў выступала на тэатральнай сцэне (Нацыянальны народны тэатр, тэатр Адэон, Тэатр дэ Буф дзю Нор і іншыя). Яе партнёрам па сцэне быў [[Жэрар Філіп]]. З сярэдзіны 1950-х гадоў здымалася ў кіно, сыграла ролі ў больш за 50 італьянскіх, французскіх, брытанскіх і амерыканскіх фільмах. Была замужам за Жан-Клодам Бужарам з 1959 года. У іх было двое дзяцей. Памерла 14 лютага 2025 года ў Парыжы. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Паж Жэнеўеў}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] 11ovmiuxqojmjvv7inf2btdbgfb0vna 0 776752 5173589 5104568 2026-07-31T07:45:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173589 wikitext text/x-wiki {{Свята|назва свята=Яшчар|тып=народная гульня|афіцыйна=народная гульня моладзі}} '''«Яшчар»''' — народная гульня, якая была распаўсюджана па тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і ладзілася ў часы [[Каляды|каляднага цыклу]]. Народная гульня моладзі «Яшчар» вёскі [[Гута (Пастаўскі раён)|Гута]] ([[Пастаўскі раён]]) з’яўляецца элементам [[Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай культурнай спадчыны]] Беларусі. {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|23БЛ000120}} == Агульная характарыстыка == Народная гульня «Яшчар» была распаўсюджана сярод моладзі на [[Пастаўшчына|Пастаўшчыне]] яшчэ ў сярдэдзіне ХХ ст. У перыяд адраджэння нацыянальнай традыцыйнай культуры ў канцы ХХ ст. моладзь зноў пачала ладзіць гульню «Яшчар» у сваім асяроддзі, якая на сённяшні дзень актыўна практыкуецца ў вёсцы Гута ўдзельнікамі фальклорнага гуртка пры сацыяльна-культурным цэнтры. Гульня «Яшчар», на думку навукоўцаў, мае старажытнае паходжанне, аб гэтым сведчыць як назва гульні, што ўвасабляе архаічную міфалагічную істоту, так і асноўныя сэнсатворныя прыкметы — выбар на ролю Яшчара хлопца, якога пераапранутым садзяць у цэнтры, і рух карагода дзяўчат з песняй вакол яго. Падчас карагоду Яшчару прапануецца выбраць сабе «панну». У яе, як і ва ўсіх астатніх дзяўчат, ён забірае хустку або вянок, пасля кожная дзяўчына спявае Яшчару песню і выконвае розныя яго заданні, каб вярнуць сваю рэч. Гульня заахвочвае да творчага самавыяўлення, кемлівасці, дасціпнасці, эмацыянальнай экспрэсіі, развівае майстэрства выбудоўвання ўзаемаадносін, выкарыстання музычных, песенных, вершаваных, танцавальных складнікаў. Гульня на Пастаўшчыне традыцыйна ладзіцца ў [[Каляды|калядны]], [[Купалле|купальскі]] і [[Вялікдзень|велікодны]] перыяд падчас правядзення вячорак з разнастайнымі народнымі гульнямі, песнямі і танцамі пад акампанемент мясцовых музыкаў. Старэйшыя школьнікі пераймаюць гульнёвыя традыцыі падчас сустрэч са старэйшымі жыхарамі навакольных вёсак і з вялікай ахвотай актуалізуюць іх пры падтрымцы кіраўніка гуртка, мясцовых музыкаў, спецыялістаў устаноў культуры раёна. Паглядзець на гульні моладзі прыходзяць бацькі, настаўнікі, старэйшыя жыхары вёсак, якія рады бачыць, што іх культурная спадчына пераймаецца маладымі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://omcnt.by/narodnaya-gulnya-moladzi-yashchar-vyoski-guta-pasta%D1%9Eskaga-rayona/|title=Народная гульня моладзі «Яшчар» вёскі Гута Пастаўскага раёна|author=ГУ «Витебский ОМЦНТ»|website=ГУ «Витебский областной методический центр народного творчества»|url-status=dead|access-date=12 лістапада 2024|archive-date=12 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112143236/https://omcnt.by/narodnaya-gulnya-moladzi-yashchar-vyoski-guta-pasta%D1%9Eskaga-rayona/}}</ref>. == Ідэнтыфікацыя і апісанне элемента == === Актуальныя cацыяльныя і культурныя функцыі: === Народныя гульні, якія дайшлі да нас, выконваюць такія асноўныя функцыі для спажыўцоў традыцыі, як асветніцкая, кансалідуючая, сацыялізуючая, эстэтычная. Асветніцкая функцыя для моладзі вызначаецца ў далучэнні ўдзельнікаў да гістарычных рэалій даўнейшых часоў, форм жыццядзейнасці і баўлення вольнага часу беларусаў ў рэтраспектыве. Кансалідуючая функцыя выяўляецца ў аб’яднанні пэўнай супольнасці в. Гута і навакольных вёсак — удзельнікаў фальклорнага гуртка Гуцкага СКЦ, іх бацькоў, настаўнікаў, носьбітаў традыцый, якія аб’ядноўваюцца, каб падтрымліваюць гэтыя элементы народнай культуры, падчас практыкі каторых адбываецца сацыялізацыя маладых людзей, удасканальваюцца навыкі ўзаемадзеяння, у тым ліку з прадстаўнікамі працілеглага полу. Эстэтычны кампанент народных гульняў для спажыўцоў традыцыі выступае як творчае самавыяўленне, эмацыянальная экспрэсія, бо выкарыстоўваюцца таксама музычныя, песенныя, вершаваныя, танцавальныя складнікі. Менавіта гульня «Яшчар», якая спалучае традыцыйныя і імправізацыйныя элементы, выконвае як кансалідуючую функцыю ў свядомасці ўдзельнікаў і назіральнікаў, так і сацыялізуючую, спрыяючы зносінам і новым знаёмствам маладых людзей. Выяўляецца і эстэтычная функцыя гульні, дзе разам з яе сімволіка-рытуальнай формай, маюцца магчымасці мастацкай самарэалізацыі і псіхалагічнага самавыяўлення, што з’яўляецца актуальным і сёння для спажыўцоў традыцыі. Адукацыйная функцыя для настаўнікаў і бацькоў назіраецца ў далучэнні моладзі да традыцыйнай культуры роднага краю. Такія веды карысныя для педагогаў і культработнікаў пры арганізацыі пазнавальна-выхаваўчай дзейнасці ва ўстановах культуры і адукацыі пры правядзення святочных і культурна-адпачынкавых праграм па народных традыцыях. Для носьбітаў гульня «Яшчар», як і іншыя элементы народнай культуры, выконваюць сацыялізуючую і мастацкую функцыі, бо яны маюць магчымасць далучыцца да супольнасці, ўспомніць сваю маладосць, адчуць яркія станоўчыя эмоцыі. Вечарыны па народных традыцыях ў Гуцкім СКЦ могуць стаць цікавымі для турыстаў і гасцей гэтай мясцовасці, выконваць функцыю рэсурса турыстычна-рэкрэацыйнага развіцця. Элемент НКС — гульня «Яшчар» па даследаваннях этнографаў, што будзе падрабязней паказана ніжэй, узыходзіць да славянскай раннетрадыцыйнай культуры язычніцкіх часоў і ўяўляе сабой старажытны помнік нематэрыяльнай культуры. На працягу часоў гульня працярпела пэўныя трансфармацыі, мае мясцовыя асаблівасці, якія таксама выкладаюцца асобна і даюць магчымасць вызначыць навуковую, гістарычную, мемарыяльную і мастацкую каштоўнасці гэтай адметнай з’явы народнай культуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://livingheritage.by/nks/7551/|title=Народная гульня моладзі «Яшчар» у Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці|website=Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны|access-date=12 лістапада 2024|archive-date=12 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112143226/https://livingheritage.by/nks/7551/|url-status=dead}}</ref>. ==== Паходжанне элемента: ==== У энцыклапедыі «[[Міфы народаў свету (энцыклапедыя)|Міфы народаў свету]]» В. В. Іваноў на аснове даследаванняў розных культур вызначае, што вобраз [[змей|змея]] (або цмока, яшчара і да т.п.) прадстаўлены амаль ва ўсіх вядомых міфалагічных сістэмах чалавецтва і звязаны з урадлівасцю, зямлёй, жанчынай, яе пладавітасцю, вадой, дажджом з аднаго боку, а з другога — з агнём, дамашнім вогнішчам, мужчынскай апладняльнай сілай. Фіксацыі і даследаванні гульні «Яшчар» (або «Яшчур») на Беларусі зроблены шэрагам навукоўцаў. У пачатку ХХ ст. уяўленні беларусаў аб Змеі — Цмоку — Яшчару занатаваў [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]]. Паводле [[М. А. Федароўскі|М. А. Федароўскага]] — «гэта такая фігура, якая абкружана таямнічасцю і славіцца як спакуснік дзявочай цнатлівасці і сквапна на шлюбны вянок»<ref>{{Кніга|спасылка=https://ethnoby.org/vydanni/617834065|аўтар=У.А. Васілевіч|загаловак=Міфы бацькаўшчыны|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Бел. Энцыкл.|старонкі=81|старонак=109|isbn=5-85700-162-5}}</ref>. Адпаведныя матэрыялы беларускай этнаграфіі можна знайсці ў працах канца ХІХ - пачатку ХХ ст.ст. [[М. В. Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]], [[Я. Ф. Карскі|Я. Ф. Карскага]], [[Казімір Машынскі|К. Машынскага]], [[І. А. Сербаў|І. А. Сербава]], [[П. В. Шэйн]]а. Старажытная летняя абрадавая дзея ўсходніх славян, што дайшла да нашых дзён у форме гульні «Яшчар», па меркаванні вядомых даследчыкаў славянскай культуры Б. А. Рыбакова, Т. А. Бернштама, Н. К. Казлова мае дачыненне да рытуальнага шлюбу з татэмнай істотай і выбудоўваннем з ёй пазітыўных адносін. Цэнтральную ролю ў гульні выконваў сімвал дзявочай нявіннасці — вянок, які пазней, тым больш узімку, стаў замяняцца на іншыя жаночыя рэчы-прыналежнасці — хустку, пярсцёнак, грабеньчык і г. д. Іх патрабавалася выкупіць у хлопца-Яшчара розным шляхам: не засмяяцца, калі Яшчар смешыць, ці трэба яго пацалаваць, ці выканаць якое іншае заданне. У працы сучаснай беларускай даследчыцы Т. Бярковіч «Песенна-гульнявыя дзеі перыяду сонцавароту ў этнамузычнай традыцыі беларусаў» адзначаецца прымеркаванасць гульні «Яшчар» на большай частцы тэрыторыі Беларусі да Каляд. Аднак, згодна запісам [[А. Я. Багдановіч]]а канца ХІХ ст., у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] ў «Яшчара» гулялі дзеці і падлеткі «узімку ў хаце, увесну — на лужку». Варыянты «Яшчара» як вяснова-летняй гульні зафіксаваны і іншымі фалькларыстамі, а таксама запісаны на Пастаўшчыне. Сустракаюцца гульні з падобным сюжэтам або назвамі на тэрыторыі суседніх краін, напрыклад, руская веснавая гульня «Олей», дзіцячая гульня «Яша» і інш. Беларускі навуковец А. Лозка, які сабраў некалькі дзесяткаў запісаў гульні «Яшчур» («Яшчар») адзначае, што «беларускія варыянты выглядаюць больш кансерватыўнымі, архаічнымі», а прыпеў «ладу, ладу», вядомы ў шматлікіх праявах фальклору, у дачыненні да гульні «Яшчур» — сведчанне «злучэння двух культаў — гаспадара ніжняга свету і вялікай багіні вяснова-летняй урадлівасці, царыцы вяселляў, шлюбнага жыцця». Запісы гульні «Яшчур» А.Лозка змясціў таксама ў грунтоўных выданнях «Гульні, забавы, ігрышчы» (1996, 2000, 2003) і «Беларуская фалькларыстыка: народныя гульні» (2012, 2014). Трансфармаваная накшталт варыянтаў гульняў «У жмуркі» ці «Сляпы музыка», прымеркаваная да лета, дзіцячая гульня «Яша», зафіксавана ў в. [[Стаўры]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] М. А. Козенкам. Трэба адзначыць захаванасць «слепаты» галоўнага героя ў згаданых гульнях, бо Яшчур па сваёй хтанічнай прыродзе мог быць «сляпым» (па меркаванні лінгвіста [[Р. В. Якабсон]]а, на якое спасылаецца расійская даследчыца Н. К. Казлова, марфема «шчур» абазначае недахоп святла). Варыянты гульні занатаваныя [[Іван Іванавіч Крук|І. І. Круком]], знаходзім у выданні «Народны тэатр» і інш. крыніцах. Такім чынам, вобраз Яшчара можна вызначыць як старажытнага міфічнага персанажа, сакральнага сімвала дзявочага сталення, які з часам стаў вядучым героем папулярнай забавы моладзі. Мяркуецца, што «вярнуць сабе вянок — гэта як прайсці абрад ініцыяцыі, атрымаць ад міфічнай істоты ласку, якая дапаможа ў будучым паспяхова выйсці замуж». Запісы гульні «Яшчар» з Пастаўшчыны і суседніх раёнаў былі выкарыстаны ў працах беларускіх навукоўцаў Т. Бярковіч і І. А. Алекснінай, якая робіць высновы, што гэта гульня «паступова губляе свой першапачатковы язычніцкі сэнс, уяўляе сабой гульнёвую тэатралізацыю з элементамі імправізацыі». Запісы з Пастаўшчыны, далі падставу Т. Бярковіч вызначыць музычны вобраз напеву ў другой частцы гульні як набліжаны да жалобных вясельных напеваў. Аўтар робіць выснову аб прымеркаванні гэтай дзеі да раннетрадыцыйнай культуры. Экспедыцыйная работа па зборы фальклорных і этнаграфічных матэрыялаў праводзіцца ў Цэнтры культуры і народнай творчасці Пастаўскага раёна мэтанакіравана на працягу 26 год з самага яго заснавання. На тэрыторыі раёна сабрана каля 20 запісаў гульні «Яшчар», атрыманых вусным шляхам ад носьбітаў традыцыйнай культуры. Зроблена фіксацыя элемента шляхам тэкставага апісання, фатаграфавання, відэа- і аўдыязапісаў. Правядзенне гульні мае некаторыя адрозненні ў розных мясцінах Пастаўшчыны ў напевах і ходзе гульні, але застаюцца нязменнымі асноўныя сэнсатворныя прыкметы — выбар галоўнага героя — Яшчара, якога пераапранутым садзяць у цэнтры, і рух карагода дзяўчат з песняй вакол яго. Гульня «Яшчар» аднаўлялася моладдзю ў 1990-х гадах падчас актыўнага адраджэння мясцовай традыцыйнай культуры ў клубных установах, выкарыстоўвалася ў фальклорных імпрэзах Нядзельнага ліцэя беларускай культуры, які быў створаны намаганнямі супрацоўнікаў раённага вучэбна-метадычнага цэнтра аддзела культуры, настаўнікаў Пастаўскай дзіцячай мастацкай школы і агульнаадукацыйных школ раёна з удзелам краязнаўцаў Пастаўшчыны. Пачынаючы з 2012 года гульня штогод ладзіцца ў перыяд Купалля і Каляд моладдзю фальклорнага гуртка Гуцкага СКЦ на традыцыйных вячорках, мерапрыемствах паводле народных святаў, гісторыка-культурных акцыях «Святкуем па-беларуску», якія арганізуюць культработнікі Пастаўшчыны, праводзіцца падчас мерапрыемстваў, прысвечаных народным традыцыям у школах і лагерах адпачынку Пастаўскага раёна<ref>{{Артыкул|спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/23297/3/136-145.pdf|аўтар=Л.Я. Чатовіч|загаловак=Народная гульня моладзі «Яшчар» на Пастаўшчыне як архаічная праява нацыянальнай нематэрыяльнай спадчыны і гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|год=2019|мова=be|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки|тып=часопіс|месяц=№1|старонкі=136–145}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя гульні]] 0gshvqpd8saf60mmfw22d6wrhkt3koi 0 779118 5173680 5165328 2026-07-31T09:41:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173680 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |імя = Яўген Яўгенавіч Машанкоў |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{RUS}} |дата нараджэння = 28.6.1978 |месца нараджэння = |рост = 200 см |вага = 95 кг |пазіцыя = [[цэнтравы]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2000 |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |1996—1997|{{сцяг|Расія||20px}} [[Таганрог (баскетбольны клуб)|Таганрог]]| |1997—1998|{{сцяг|Расія||20px}} [[Разань (баскетбольны клуб)|Разань]]| |1998|{{сцяг|Расія||20px}} [[Купал-Раднікі|Універсітэт Іжэўск]]| |1998—1999|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-АЗАА]]| |1999—2001|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ]]| |2001|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]| |2001—2002|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ]]| |2002—2003|{{сцяг|Расія||20px}} [[Северсталь (баскетбольны клуб)|Северсталь]]| |2003—2004|{{сцяг|Расія||20px}} [[Спартак-Прымор’е]]| |2004—2005|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ]]| |2005—2006|{{сцяг|Расія||20px}} [[Стары Собаль]]| |2007|{{сцяг|Расія||20px}} [[Варонеж-СКІФ]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Яўген Яўгенавіч Машанкоў''' (нар. {{ДН|28|6|1978}}) — расійскі баскетбаліст. Цэнтравы. Кандыдат у майстры спорту Расіі. Выступаў за клубы Беларусі. == Біяграфія == Выступаў за беларускія клубы: [[Свіслач Асіповічы|РТІ-АЗАА]] ([[Асіповічы]], 1998/99), РТІ-АЗАА-2 ([[Асіповічы]], 1999), «[[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ]]» ([[Магілёў]], 1999—2001, 2001/02, 2004/05<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3719/ "ГРОДНО-93" ТОЛЬКО ПРЕТЕНДЕНТ]</ref>), «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]» ([[Віцебск]], 2001). Таксама выступаў за клубы Расіі: ТКЗ ([[Таганрог]], 1996/97), «Нафтавік» ([[Разань]], 1997/98), «Універсітэт» ([[Іжэўск]], 1998<ref>[https://russiabasket.ru/games/719764?apiUrl=https://org.infobasket.su&lang=ru 18.03.1998 Университет (Ижевск) — Динамо-МГТУ (Майкоп)]{{Недаступная спасылка}}</ref>), «Северсталь» ([[Чарапавец]], 2002/03), «Спартак-Прымор’е» ([[Уладзівасток]], 2003/04), «Стары Собаль» ([[Ніжні Тагіл]], 2005/06), «Варонеж-СКІФ» ([[Варонеж]], 2007<ref>[https://vestivrn.ru/news/2007/02/09/voronezh-skif-popolnyat-novyie-igroki_2007-2-9_15-10/ "Воронеж-СКИФ" пополнят новые игроки]</ref>). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=131819 Профіль на сайце РФБ] * [https://web.archive.org/web/20131005221140/http://www.statbasket.ru/index.php/component/basket/?op=displayPlayer&bdb=rfb&l=1&s=106&pl=1014 Профіль на сайце statbasket.ru] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Машанкоў Яўген Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Разані» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі РТІ]] [[Катэгорыя:Ігракі «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Спартака-Прымор’е»]] [[Катэгорыя:Ігракі БК «Стары Собаль»]] epkkjb4s30e6atkwqz7d1rp25feteej 0 785614 5173620 5164632 2026-07-31T08:06:02Z 5173620 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык, маяніст і [[Эпіграфіка|эпіграфіст]]. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}, вывучаў старажытную мову і пісьменства [[мая]]. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і даносы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі), працаваў з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтар больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]]. Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]] ўдзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]], настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — [[Белсат]], [[Еўрарадыё]], [[Zerkalo.io]] і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектыў дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал @AugienKrasulin, дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, як напрыклад «Кава з гісторыкам» (Варшава-Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{YouTube user|AugienKrasulin|Яўгена Красуліна}} }} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web |url = http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 |archive-date = 10 чэрвеня 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |url-status = bot: unknown }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web |url = https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 |archive-date = 20 кастрычніка 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |url-status = dead }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] bvea2s24r7jv1p4qyow38iewt2t23en 0 787206 5173367 4985154 2026-07-30T19:08:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173367 wikitext text/x-wiki {{Пісьменніца |Імя = Юрга Іванаўскайце |Арыгінал імя = Jurga Ivanauskaitė |Імя пры нараджэнні = Jurga Ivanauskaitė |Гады актыўнасці = 1982—2007 |Дэбют = 1982 |Значныя творы = Pakalnučių metai ([[1985]]), Ragana ir lietus ([[1993]]), Placebas ([[2003]]), Miegančių drugelių tvirtovė (2005) }} '''Юрга Іванаўска́йце''' ({{lang-lt|Jurga Ivanauskaitė}}, [[14 лістапада]] [[1961]], [[Вільня]], [[Літва]] — {{ДС|17|2|2007}}, [[Вільня]], [[Літва]]) ― [[Літоўцы|літоўская]] [[пісьменніца]], [[паэтэса]], [[Драматург|драматургіня]], [[мастачка]]. == Біяграфія == Юрга Іванаўскайце скончыла [[Віленская мастацкая акадэмія|Віленскую мастацкую акадэмію]]<ref>[http://www.jurga-ivanauskaite.lt/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=18&Itemid=6 Старонка, прысвечаная Юрзе Іванаўскайце].</ref>. Увосень 1991 года ўпершыню сустрэлася з [[Далай-лама XIV|Далай-ламам XIV]] — падчас яго першага візіту ў Літву. Яна стала актыўнай прыхільніцай «[[Рух за незалежнасць Тыбета|Руху за незалежнасць Тыбета]]» пасля паездкі на [[Далёкі Усход]] у сярэдзіне 1990-х<ref name="rasytojai">[https://rasytojai.lt/rasytojai/ivanauskaite-jurga/ «Ivanauskaitė Jurga»]. Lietuvos rašytojų sąjunga.</ref>. Шмат вандравала па Літве і свеце. Пісала вандроўныя нататкі<ref name="rasytojai"/>. Памерла ад [[Рак (захворванне)|раку]] 17 лютага 2007 года ў Вільні. Пахаваная на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]<ref name="rasytojai"/>. == Творчасць == У 1982—1983 гадах апублікавала ў перыядычным друку першыя [[Апавяданне|апавяданні]]<ref name="rasytojai"/>. Яе першая кніга называлася «Год канваліяў» (''Pakalnučių metai'') і выйшла ў 1985 годзе. Потым былі яшчэ шэсць раманаў, кніга для дзяцей і кніга эсэ. Творы Іванаўскайце перакладзеныя на англійскую, латышскую, польскую, расійскую, нямецкую, беларускую і шведскую мовы<ref>[http://www.thewritersclub.org/lithuania/jurga_ivanauskaite.htm Звесткі пра Юргу Іванаўскайце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303190418/http://www.thewritersclub.org/lithuania/jurga_ivanauskaite.htm |date=3 сакавіка 2016 }} на thewritersclub.org.</ref>. У 1987 годзе дэбютавала як драматургіня з [[п’еса]]й «Не гуляйце з месяцам» у [[Віленскі акадэмічны драматычны тэатр|Віленскім акадэмічным драматычным тэатры]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070213230503/http://www.booksfromlithuania.lt/index.php?page_id=22&action=info&WriterID=24 Jurga Ivanauskaitė]. Biography at Books from Lithuania.</ref>. У 1993 годзе выйшаў раман «Вядзьмарка і дождж» (''Ragana ir lietus''), які лічыцца самым скандальным творам пісьменніцы. Кніга выклікала такі розгалас у Літве, што некаторы час яе забаранілі прадаваць, матывуючы гэта тым, што раман не адпавядае нацыянальным этычным нормам. Гісторыя кахання, расказаная трыма жанчынамі — сучаснай багемнай аўтсайдаркай, сярэдневяковай вядзьмаркай і [[Марыя Магдаліна|Марыяй Магдалінай]], — адразу была асуджана ў афіцыйных колах як звычайная [[парнаграфія]]<ref name="jarvis">Jarvis, Howard (Vol 2, No 27 10 July 2000). [https://web.archive.org/web/20070205094758/http://www.ce-review.org/00/27/jarvis27.html «A Colourful Bird in a Pale Land: why Jurga Ivanauskaitė's books are crying out for translation»]. Central Europe Review.</ref>. Тым не менш гэты раман найбольш перакладаўся на замежныя мовы. У тым жа годзе, ратуючыся ад скандалу, мастачка ўпершыню адправілася ў [[Індыя|Індыю]], дзе ў [[Дхарамсала|Дхарамсале]] вывучала [[тыбецкі будызм]]. З гэтага пачаўся новы этап яе творчасці. У 1996 годзе зноў наведала Дхарамсалу, спынялася ў [[Непал]]е<ref name="jarvis"/>. Акрамя таго, Ю. Іванаўскайце вядомая як [[мастачка]] і [[фотамастачка]]: свае раманы і эсэ старалася дапоўніць малюнкамі і здымкамі. У 1998—1999 гадах адбылася выстаўка малюнкаў «108 мандалаў» і фотавыстаўка «[[Тыбет]] — іншая рэальнасць»<ref>Jurga. Atsiminimai, pokalbiai, laiškai, sud. Dovilė Zelčiūtė, Vilnius: Tyto Alba, 2008.</ref>. == Творы == * Pakalnučių metai (novelių rinkinys). — Vilnius: Vaga, 1985; Tyto alba, 2003 * Mėnulio vaikai (romanas). — Vilnius: Vaga, 1988; Tyto alba 2004, 2010 * Kaip užsiauginti baimę (novelių ir apsakymų rinkinys). — Vilnius: Vaga, 1989; Tyto alba, 2009 * Stebuklinga spanguolė (pasaka vaikams su autorės iliustracijomis). — Vilnius: Vyturys, 1991; Tyto alba, 2014 * Pragaro sodai (romanas). — Kaunas: Nemunas, 1992; Tyto alba, 2010 * Ragana ir lietus (romanas). — Vilnius: Vaga, 1993; Tyto alba 2002, 2006 * Agnijos magija (romanas). — Vilnius: Vaga, 1995; Tyto alba 2006 * Ištremtas Tibetas (publicistika). — Vilnius: Tyto alba, 1996 * Kelionė į Šambalą (romanas). — Vilnius: Tyto alba, 1997 * Prarasta pažadėtoji žemė (romanas). — Vilnius: Tyto alba, 1999 * Sapnų nublokšti (romanas). — Vilnius: Tyto alba, 2000 * Placebas (romanas). — Vilnius: Tyto alba, 2003 * Kelionių alchemija (esė). — Vilnius: Tyto alba, 2003 * Tibeto mandala (trilogija). — Vilnius: Tyto alba, 2004, 2006, 2010 * Šokis dykumoje (eilėraščiai). — Vilnius: Tyto alba, 2004 * Kaip Marsis Žemėje laimės ieškojo (pasaka). — Vilnius: Tyto alba, 2004 * Švelnūs tardymai (interviu). — Vilnius: Tyto alba, 2005 * Miegančių drugelių tvirtovė (romanas). — Vilnius: Tyto alba, 2005 * Odė džiaugsmui (eilėraščiai). — Vilnius: Tyto alba, 2007. ==== Пасмяротна ==== * Viršvalandžiai (esė). — Vilnius: Tyto alba, 2007 * Diena, kurios nebuvo (novelė). Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 2008 * Nežaiskite su mėnuliu (pjesės). — Vilnius: Tyto alba, 2008 * Angelo rūbas (maldos). — Vilnius: Tyto alba, 2011 * Eilėraščiai rusų kalba (dviejų knygų komplektas): Šokis dykumoje (1), Odė džiaugsmui (2). — Vilnius: phocaBooks, 2015. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Іванаўскайце Юрга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Літвы]] [[Катэгорыя:мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:эсэісты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Літвы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] 2wvdxpuaam1a9o8ru35p7tyazuo0gbd 0 788418 5173432 5170017 2026-07-31T00:32:11Z Stephan1000000 88014 25 5173432 wikitext text/x-wiki {{Серыял|OrigTitle={{lang-en|Silo}}|Выява=|жанр=навуковая фантастыка|заснавана_на=[[Сховішча (трылогія)]]|num_episodes=25}} '''«Сховішча»''' ({{lang-en|Silo}}) — амерыканскі [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] драматычны серыял у жанры [[Антыўтопія|антыўтопіі]], створаны [[Грэм Ёст|Грэмам Ёстам]] па матывах трылогіі [[Х'ю Хаўі]] «[[Сховішча (трылогія)|Сховішча]]». Першы сезон стартаваў на [[Стрымінгавая платформа|стрымінгавай платформе]] [[Apple TV+]] [[5 мая|5 траўня]] [[2023]] года. Прэм’ера другога сезона адбылася [[15 лістапада]] [[2024]] года. У снежні 2024 серыял быў працягнуты на трэці і чацвёрты сезон, які будзе фінальным<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tvline.com/news/silo-renewed-season-3-ending-season-4-rebecca-ferguson-1235388800/|title=Silo Renewed for 2 More Seasons — Apple TV+ Adaptation to Conclude With Season 4|first=Matt Webb|last=Mitovich|website=TVLine|date=2024-12-16|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Сюжэт == Далёкая будучыня. Дзесяць тысяч людзей, якія выжылі пасля «канца свету», працягваюць [[Цывілізацыя|цывілізацыю]] ў бункеры, які паглыбляецца на 144 паверхі пад зямлю. Людзі вераць, што знешні свет мёртвы, паветра атручанае, а выхад з бункера — смяротна небяспечны. Усю інфармацыю пра вонкавы свет яны атрымліваюць праз вялізныя экраны, на якіх вядзецца трансляцыя са знешніх камер. Але ў гэтую карцінку вераць не ўсе, менавіта іхныя сумневы запускаюць ланцужок падзей, якія ўжо немагчыма спыніць<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tv.apple.com/us/show/silo/umc.cmc.3yksgc857px0k0rqe5zd4jice|title=Watch Silo - Show - Apple TV+|website=Apple TV|date=2023-05-05|access-date=2025-05-25}}</ref>. == У ролях == === У галоўных ролях === * [[Рэбека Фергюсан]] — Джульета «Джулс» Нікалс, інжынер, якая займаецца абслугоўваннем генератараў бункера. * Рашыда Джонс — Элісан Бекер, супрацоўніца IT-аддзела, жонка Холстана. * Дэвід Аелоўа — шэрыф Холстан Бекер, муж Элісан. * Common — Роберт Сімс, глава службы бяспекі, які падтрымлівае парадак у бункеры. * [[Цім Робінс]] — Бернард Холанд, глава IT-аддзела. * Гарыет Уолтэр — Марта Уокер, інжынер-электрык, настаўніца Джульеты. * Эві Нэш — Лукас Кайл, сістемны аналітык з IT-аддзела, які цікавіцца светам па-за бункерам. * Рык Гомес — Патрык Кенедзі, тэхнік і былы кантрабандыст прадметаў са свету да будаўніцтва бункера. * Чыназа Учэ — Пол Білінгс, новы намеснік шэрыфа і былы памочнік суддзі. * Шэйн Макрей — Нокс, начальнік механічнага аддзела бункера і бос Джульеты. * Рэмі Мілнер — Шырлі Кэмпбел, інжынер і адна з калег Джульеты. * Александрыя Райлі — Каміла Сімс, жонка Роберта, маці іхнага сына і былы рэйдэр. * Клэр Перкінс — Карла Маклейн, былая жонка Уокера і кіраўніка аддзела забеспячэння. * Білі Постлетуэйт — Хэнк, памочнік шэрыфа. * Стыў Зан — Джымі Канрой, адзіны, хто выжыў пасля паўстання ў бункеры 17. === У другіх ролях === * Уіл Патан — Сэмюэль «Сэм» Марнс, намеснік шэрыфа Холстана. * Фердынанд Кінгслі — Джордж Уілкінс, камп’ютарны гік. Ён спрабуе раскрыць таямніцы бункера. * Чыпа Чанг — Сэндзі, справавод у офісе шэрыфа. * Анджэла Ео — Молі Карінс, памочнік шэрыфа. * Мэт Гомес Хідака — Купер, інжынер-навічок. * Іэн Глен — доктар Піт Нікалс, акушэр і бацька Джульеты. * Кэйтлін Зоз — Кэтлін Білінгс, жонка Пола і маці іхных дочак. * Таня Мудзі — суддзя Мэры Медоўз, глава законнікаў. * Крыстыян Ачоа — Рык Амундсен, лідар групы ўзброеных сілавікоў, якія працуюць на Сімса. * Акі Катабе — Дыега, назіральнік, які сочыць за бункерам па відеакамерах. === Запрошаныя акцёры === * Джэральдзін Джэймс — мэр бункера Рут Джанс. * [[Сафі Томпсан]] — Глорыя Хільдэбрандт, экспертка ў пытаннях нараджэння дзяцей. * Сіена Гілары — Ханна Нікалс, хірург і памерлая маці Джульеты. * Генры Гарэт — Дуглас «Даг» Трамбул, супрацоўнік юрыдычнага аддзела. * Амелі Чайлд-Вільерс — Джульета ў юнацтве. * Іда Брук — Шырлі ў юнацвте. * Чарлі Кумбс — Нокс у маладостці. * Саніта Генры — Рэджына Джэксан, былая гандлярка рэліквіямі і каханка Джорджа. * Уіл Мерык — Дэні, хакер. == Водгукі == На сайце-агрэгатары водгукаў Rotten Tomatoes першы сезон атрымаў 88 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,6 з 10 на падставе 68 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s01|title=Silo: Season 1 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Сайт Metacritic, які выкарыстоўвае ўзважаную сярэднюю ацэнку, прысудзіў серыялу 75 з 100 на падставе 20 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-1/|title=Silo season 1 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Другі сезон на сайце-агрэгатары [[Rotten Tomatoes]] атрымаў 96 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,85 з 10 на падставе 44 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s02|title=Silo: Season 2 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. [[Metacritic]] прысвоіў сезону 80 са 100 на падставе 12 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-2/|title=Silo season 2 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў ЗША]] 9cq21b7ldpezao5hn9x3c4ib8ymvmkr 0 789157 5173730 5066086 2026-07-31T10:53:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173730 wikitext text/x-wiki {{Банкнота 2}}'''10 рублёў''' (дзесяць рублёў) — [[намінал]] [[Банкнота|банкноты]] афіцыйнай грашовай адзінкі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], законны плацежны сродак, уведзены з [[1992]]. Дызайн купюры апошні раз быў абноўлены ў [[2019]] і прысвечаны [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Купюра надрукавана брытанскай фірмай «De La Rue»<ref>{{Cite web|url=http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/|title=Новые белорусские деньги сделаны в Евросоюзе|website=naviny.by|date=2015-11-10|access-date=2025-06-15|archive-date=4 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == === 1992 === [[25 мая|25 траўня]] [[1992]] у абарачэнне была ўведзена першая беларуская купюра наміналам 10 рублёў. На ейным пярэднім баку размяшчаўся малюнак рысі з дзіцянём, на адваротным баку — герб «[[Пагоня]]». 1 студзеня 2001 года гэта банкнота была выведзена з абарачэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nbrb.by/coinsbanknotes/banknotes/outofcircl/59|title=10 рублей{{!}}Выведенные из обращения банкноты Национального банка Республики Беларусь {{!}} Национальный банк Республики Беларусь|website=www.nbrb.by|access-date=2025-06-15}}</ref>. Беларускія банкноты гэтага часу атрымалі народную назву «зайчыкі» за выявы жывёл на іх (на пярэднім баку купюры ў [[1 беларускі рубель (банкнота)|1 рубель]] быў памаляваны заяц). Ідэя такога дызайну нарадзілася па матывах галандскіх [[Гульдэн|гульдэнаў]], а выявы жывёл былі ўзятыя мастаком [[Канстанцін Уладзіміравіч Хацяноўскі|Канстанцінам Хацяноўскім]] з энцыклапедыі «Звяры і птушкі нашай краіны» (1957)<ref>''Полина Конога''. [https://25.by/1994/money Сага о рубле] (руск.). ''25.by''. Издательский дом «Беларусь сегодня».</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://citydog.io/post/historyja-hroszy/|title=Помніце першыя беларускія грошы «зайчыкі»? Аказваецца, аўтар перамаляваў іх з энцыклапедыі пра жывёл. Тут яшчэ шмат цікавых фактаў пра беларускія рублі|author=Ілля Лапацін|website=CityDog|date=24.08.2023}}</ref>. Гэтыя плацежныя сродкі паступова замянілі сабой [[Картка спажыўца|карткі спажыўца]]. Абменны курс савецкага рубля да «зайчыка» быў 1 да 10. Гэта значыць, што за 10 беларускіх рублёў трэба было аддаць 100 савецкіх.{{Падвойная выява|сярэдзіна|Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|400|Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|400|10 рублёў узору 1992. Пярэдні бок.|10 рублёў узору 1992. Адваротны бок.}} === 2000 === [[1 студзеня]] [[2000]] з’явілася 10-рублёвая купюра новага ўзору. На ейным пярэднім баку размяшчаўся малюнак старога будынка [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]]. На адваротным баку на месцы, дзе ў папярэднім дызайне размяшчаўся герб «Пагоня», была лічба «10». Гэта банкнота была выведзена з абарачэння 1 сакавіка 2013<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nbrb.by/coinsbanknotes/banknotes/outofcircl/35|title=10 рублей{{!}}Выведенные из обращения банкноты Национального банка Республики Беларусь {{!}} Национальный банк Республики Беларусь|website=www.nbrb.by|access-date=2025-06-15}}</ref>.{{Падвойная выява|сярэдзіна|Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|400|Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|400|10 рублёў узору 2000. Пярэдні бок.|10 рублёў узору 2000. Адваротны бок.}} === 2016 === У [[2016]] у Беларусі адбылася [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыя]], і з [[1 ліпеня|1]] [[1 ліпеня|ліпеня]] была ўведзена купюра наміналам 10 рублёў новага ўзору. Банкноты былі надрукаваны ў 2009, але тады не былі ўведзены ў абарачэнне ў сувязі з эканамічным крызісам і захоўваліся ў [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банку]]<ref>[http://www.nbrb.by/pressrelease/newbanknotes.pdf Описание денежных знаков образца 2009 года и их основные признаки подлинности]. Дата обращения: 25 августа 2019. Архивировано 6 сентября 2020 года.</ref>. На пярэднім баку размешчана выява [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Полацк]]у. На адваротным баку — калаж на тэму асветніцтва і кнігадрукавання: знак [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[крыж Ефрасінні Полацкай]], фрагмент [[Арнамент|народнага арнаменту]].{{Падвойная выява|сярэдзіна|10_Belarus_2009_front.jpg|400|10_Belarus_2009_back.jpg|400|10 рублёў узору 2009. Пярэдні бок.|10 рублёў узору 2009. Адваротны бок.}}У 2019 дызайн банкноты быў абноўлены і выкарыстоўваецца зараз. == Сучасны выгляд == Сучасная 10-рублёвая купюра была ўведзена ў абарачэнне з [[20 мая|20 траўня]] [[2019]]. Памер 135 × 72 мм. {{Падвойная выява|сярэдзіна|Грошы_10_рублёў_2019.jpg|400|Грошы_10_рублёў_2019_Крыж_Эўфрасіньні.jpg|400|10 рублёў узору 2019. Пярэдні бок.|10 рублёў узору 2019. Адваротны бок.}} Дызайн банкноты мае некалькі адрозненняў у параўнанні з 2009 годам. Сярод іх — сучасны выгляд помніка архітэктуры, патоўшчаная абарончая нітка, а таксама пазначаны 2019 год выпуску<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HOIEV1-aPGs|title=Новые белорусские банкноты – 5 и 10 рублей. Чем отличаются от старых?|last=Телеканал ОНТ|date=2019-05-20|access-date=2025-06-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nbrb.by/coinsbanknotes/banknotes/88|title=Находящиеся в обращении банкноты Национального банка образца 2009 года 2019 года выпуска. 10 рублей {{!}} Национальный банк Республики Беларусь|website=www.nbrb.by|access-date=2025-06-15}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларускі рубель]] * [[Эканоміка Беларусі]] * [[Беларускі талер]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Банкноты Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год Беларусі]] {{Грошы Беларусі}} st6zdpvuif5kia39djvmliczyyl853o 0 789170 5173726 5066089 2026-07-31T10:44:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173726 wikitext text/x-wiki {{Банкнота 2}}'''100 рублёў''' (сто рублёў) — [[намінал]] [[Банкнота|банкноты]] афіцыйнай грашовай адзінкі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], законны плацежны сродак, уведзены з [[1992]]. Дызайн купюры апошні раз быў абноўлены ў 2022 і прысвечаны [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Купюра надрукавана ў [[Расія|Расіі]] на [[Дзяржзнак|Дзяржзнаку]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://money.onliner.by/2022/07/01/100-rublej|title=Подержали новые 100 рублей: цифры красиво переливаются, а замок — с реальным куполом - Кошелек Onlíner|first=Александр|last=Владыко|website=Onlíner|date=2022-07-01|access-date=2025-06-15}}</ref>. == Гісторыя == === 1992 === [[25 мая|25 траўня]] [[1992]] у абарачэнне была ўведзена першая беларуская купюра наміналам 100 рублёў. На ейным пярэднім баку размяшчаўся малюнак зубра, на адваротным баку — герб «[[Пагоня]]». 1 студзеня 2001 года гэта банкнота была выведзена з абарачэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.nbrb.by/bel/coinsbanknotes/banknotes/outofcircl/62|title=100 рублёў{{!}}Выведзеныя з абарачэння банкноты Нацыянальнага банка Рэспублiкi Беларусь {{!}} Нацыянальны банк Рэспублiкi Беларусь|website=www.nbrb.by|access-date=2025-06-15}}</ref>. Беларускія банкноты гэтага часу атрымалі народную назву «зайчыкі» за выявы жывёл на іх (на пярэднім баку купюры ў [[1 беларускі рубель (банкнота)|1 рубель]] быў намаляваны заяц). Ідэя такога дызайну нарадзілася па матывах галандскіх [[Гульдэн|гульдэнаў]], а выявы жывёл былі ўзятыя мастаком [[Канстанцін Уладзіміравіч Хацяноўскі|Канстанцінам Хацяноўскім]] з энцыклапедыі «Звяры і птушкі нашай краіны» (1957)<ref>''Полина Конога''. [https://25.by/1994/money Сага о рубле] (руск.). ''25.by''. Издательский дом «Беларусь сегодня».</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://citydog.io/post/historyja-hroszy/|title=Помніце першыя беларускія грошы «зайчыкі»? Аказваецца, аўтар перамаляваў іх з энцыклапедыі пра жывёл. Тут яшчэ шмат цікавых фактаў пра беларускія рублі|author=Ілля Лапацін|website=CityDog|date=24.08.2023}}</ref>. Гэтыя плацежныя сродкі паступова замянілі сабой [[Картка спажыўца|карткі спажыўца]]. Абменны курс савецкага рубля да «зайчыка» быў 1 да 10. Гэта значыць, што за 100 беларускіх рублёў трэба было аддаць 1000 савецкіх.{{Падвойная выява|сярэдзіна|Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|400|Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|400|100 рублёў узору 1992. Пярэдні бок.|100 рублёў узору 1992. Адваротны бок.}} === 2000 === [[1 студзеня]] [[2000]] з'явілася 100-рублёвая купюра новага ўзору. На ейным пярэднім баку размяшчалася выява [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета]]. На адваротным баку — сцэна з балета [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Аляксандравіча Глебава]] «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]». Выведзена з абарачэння 1 студзеня 2017<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.nbrb.by/bel/coinsbanknotes/banknotes/outofcircl/38|title=100 рублёў{{!}}Выведзеныя з абарачэння банкноты Нацыянальнага банка Рэспублiкi Беларусь {{!}} Нацыянальны банк Рэспублiкi Беларусь|website=www.nbrb.by|access-date=2025-06-15}}</ref>.{{Падвойная выява|сярэдзіна|100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|400|100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|400|100 рублёў узору 2000. Пярэдні бок.|100 рублёў узору 2000. Адваротны бок.}} === 2011 === [[5 верасня]] [[2011]] дызайн купюры быў нязначна зменены. Гэта банкнота была выведзена з абарачэння [[1 студзеня]] [[2017]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.nbrb.by/bel/coinsbanknotes/banknotes/outofcircl/75|title=Выведзеныя з абарачэння банкноты Нацыянальнага банка Рэспублiкi Беларусь. 100 рублёў|website=Нацбанк Беларусі}}</ref>.{{Падвойная выява|сярэдзіна|100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|400|100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|400|100 рублёў узору 2011. Пярэдні бок.|100 рублёў узору 2011. Адваротны бок.}} === 2016 === У [[2016]] у Беларусі адбылася [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыя]], і з [[1 ліпеня|1]] [[1 ліпеня|ліпеня]] была ўведзена купюра наміналам 100 рублёў новага ўзору. Банкноты былі надрукаваны ў 2009, але тады не былі ўведзены ў абарачэнне ў сувязі з эканамічным крызісам і захоўваліся ў [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банку]]<ref>[http://www.nbrb.by/pressrelease/newbanknotes.pdf Описание денежных знаков образца 2009 года и их основные признаки подлинности]. Дата обращения: 25 августа 2019. Архивировано 6 сентября 2020 года.</ref>. Дызайн купюры прысвечаны Мінскай вобласці. На пярэднім баку банкноты была размешчана выява [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]] у [[Нясвіж|Нясвіжы]]. На адваротным баку — калаж на тэму [[Тэатр|тэатра]] і народных святаў. Там можна ўбачыць скрыпку, бубен, жалейку, а таксама сімвалы народных святаў — «[[Калядная зорка|Калядную зорку]]», казу, тэатр «[[Батлейка|Батлейку]]». Купюра была надрукавана брытанскай фірмай «De La Rue»<ref>{{Cite web|url=http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/|title=Новые белорусские деньги сделаны в Евросоюзе|website=naviny.by|date=2015-11-10|access-date=2025-06-15|archive-date=4 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231|url-status=dead}}</ref>.{{Падвойная выява|сярэдзіна|100_Belarus_2009_front.jpg|400|100_Belarus_2009_back.jpg|400|100 рублёў узору 2009. Пярэдні бок.|100 рублёў узору 2009. Адваротны бок.}}У 2022 дызайн банкноты быў абноўлены і выкарыстоўваецца зараз. == Сучасны выгляд == Сучасная 100-рублёвая купюра была ўведзена ў абарачэнне з [[1 ліпеня]] [[2022]]. Памер 151 x 72 мм<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.nbrb.by/bel/coinsbanknotes/banknotes/91|title=Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2009 года 2022 года выпуску, якія знаходзяцца ў абарачэнні. 100 рублёў|website=Нацбанк Беларусі}}</ref>. {{Падвойная выява|сярэдзіна|100_рублей_Республики_Беларусь_2022_года,_лицевая_сторона.jpg|400|100_рублей_Республики_Беларусь_2022_года,_оборотная_сторона.jpg|400|100 рублёў узору 2022. Пярэдні бок.|100 рублёў узору 2022. Адваротны бок.}} Дызайн банкноты мае некалькі адрозненняў у параўнанні з 2009 годам. Сярод іх — сучасны выгляд помніка архітэктуры, пазначаны 2022 год выпуску, зменены некаторыя элементы абароны. Купюра была надрукавана ў [[Расія|Расіі]] на [[Дзяржзнак|Дзяржзнаку]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.nbrb.by/coinsbanknotes/banknotes/90|title=Находящиеся в обращении банкноты Национального банка образца 2009 года 2020 года выпуска. 50 рублей|website=Нацбанк Беларуси}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларускі рубель]] * [[Эканоміка Беларусі]] * [[Беларускі талер]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Банкноты Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Беларусі]] {{Грошы Беларусі}} 3bu6ab7a2pyrthkwgaifb42xpbd3seu 0 789333 5173571 5143751 2026-07-31T07:28:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173571 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|японскі кампазітар (нар. 1972)}} {{Музыкант | Імя = Ясуноры Міцуда | Выява = Yasunori Mitsuda (2019).jpg | Подпіс выявы = Міцуда ў 2019 годзе. | Дата нараджэння = {{ДН|21|01|1972}} | Месца нараджэння = {{нп5|Такуяма (Ямагучы)|Такуяма||Tokuyama, Yamaguchi}}, Японія | Гады актыўнасці = з 1994<!--Пачатак прафесійнай кар’еры кампазітара. Працаваў як гукавы інжынер дагэтуль.--> | Прафесіі = кампазітар, музыкант | Інструменты = [[Фартэпіяна]], [[гітара]] | Жанры = музыка для відэагульняў, сусветная музыка, аркестравая, вакальная | Лэйбл = Sleigh Bells }} {{nihongo|'''Ясуноры Міцуда'''|光田 康典|Міцуда Ясуноры|{{ДН|21|01|1972}}}} — японскі кампазітар і музыкант. Найбольш вядомы дзякуючы музыцы да серый відэагульняў ''{{нп5|Chrono (серыя)|Chrono||Chrono (series)}}'', ''{{нп5|Xeno (серыя)|Xeno||Xeno (series)}}'', ''{{нп5|Shadow Hearts|||Shadow Hearts}}'', ''{{нп5|Inazuma Eleven}}'' ды інш. Міцуда пачаў пісаць музыку да ўласных камп’ютарных гульняў яшчэ ў школе, пасля чаго скончыў музычны каледж у Токіа. Падчас вучобы праходзіў стажыроўку ў студыі {{нп5|Wolf Team|||Wolf Team}}. У 1992 годзе ён далучыўся да {{нп5|Square (відэагульнявая кампанія)|Square||Square (video game company)}}, дзе два гады працаваў дызайнерам гукавых эфектаў. Не задаволіўшыся роляй, Міцуда заявіў віцэ-прэзідэнту кампаніі {{нп5|Хіранобу Сакагучы|||Hironobu Sakaguchi}}, што звольніцца, калі не атрымае кампазітарскую працу. У выніку ён стаў адзіным аўтарам саўндтрэку да ''{{нп5|Chrono Trigger}}'' (1995) — кампазіцыі да гэтай гульні часта ўваходзяць у спісы найлепшай музыкі ў гісторыі відэагульняў. Пазней Міцуда стварыў музыку да ''{{нп5|Xenogears}}'' (1998), ''{{нп5|Chrono Cross}}'' (1999) і іншых праектаў Square. У 1998 годзе ён пакінуў кампанію і перайшоў на фрыланс. У 2001-м заснаваў Procyon Studio і ўласны лэйбл Sleigh Bells. Сёння кампазітар працуе таксама ў кіно, анімэ і на тэлебачанні. == Біяграфія == === Раннія гады === Міцуда нарадзіўся ў {{нп5|Такуяма (Ямагучы)|Такуяме||Tokuyama, Yamaguchi}} (прэфектура Ямагучы) 21 студзеня 1972 года і вырас у {{нп5|Кумадзэ (акруга, Ямагучы)|акрузе Кумадзэ||Kumage District, Yamaguchi}} той жа прэфектуры<ref>{{cite web |title=Profile |url=https://www.procyon-studio.co.jp/staff/mitsuda/ |website=procyon-studio.com |access-date=2022-10-31 |language=ja}}</ref>. З пяці гадоў ён вучыўся іграць на фартэпіяна, але хутка захапіўся спортам і кінуў заняткі<ref name="procyon-biog">{{cite web |url=http://www.procyon-studio.com/profile/biog.html |title=Yasunori Mitsuda Profile |publisher=Our Millennial Fair |language=ja |year=1999 |access-date=2009-11-02 |archive-date=2016-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160723164646/http://www.procyon-studio.com/profile/biog.html |url-status=dead}}</ref><ref name="PALGNint"/>. У юнацтве марыў пра кар’еру прафесійнага гульца ў гольф. У сярэдняй школе вырашыў стаць кампазітарам, натхніўшыся саўндтрэкамі {{нп5|Вангеліс|Вангеліса||Vangelis}} да «[[Blade Runner (фільм)|Blade Runner]]» і [[Генры Манчыні]] да «The Pink Panther».<ref name="PALGNint"/> Міцуда зацікавіўся камп’ютарамі, атрымаўшы ад бацькі рэдкі на той час ПК. Тады Міцуда пачаў праграміраваць простыя гульні і пісаць да іх музыку, паралельна вывучаючы тэхнічныя дысцыпліны.<ref name="procyon-biog"/> Пасля заканчэння школы Міцуда вырашыў выйсці «ў самастойнае жыццё». З падтрымкаю бацькі і сястры ён пераехаў у Токіа і паступіў у Малодшы музыкальны каледж. Хоць установа не лічылася прэстыжнай, выкладчыкі — практыкуючыя музыканты — часта бралі студэнта на канцэрты дапамагаць з пераносам і расстаноўкай апаратуры. За бясплатную фізічную працу Міцуда атрымліваў каштоўны досвед закулісся японскай музычнай сцэны, а таксама каштоўныя ўрокі як унутры, так і за межамі вучэбных кабінетаў. У межах каледжнага курса ён прайшоў стажыроўку ў відэагульнявой студыі {{нп5|Wolf Team}}, дзе вучыўся ў кампазітара {{нп5|Матоі Сакураба|Матоі Сакурабы||Motoi Sakuraba}}.<ref>{{cite web |title=Yasunori Mitsuda 20th anniversary interview |url=http://www.2083.jp/contents/201508yasunori_mitsuda/ |publisher=2083.jp |access-date=2015-08-27 |language=ja}}</ref><ref name="procyon-biog"/> Бліжэй да заканчэння вучобы, гартаючы ''Famitsu'', ён убачыў аб’яву пра набор спецыялістаў па гуку ў кампанію {{нп5|Square (відэагульнявая кампанія)|Square||Square (video game company)}}. Не маючы планаў на тое, што рабіць пасля школы, ён падаў заяўку і ў красавіку 1992 года Міцуда далучыўся да кампаніі.<ref name="procyon-biog"/> === Кар’ера === Нягледзячы на тое, што афіцыйная пасада Міцуды ў Square называлася «кампазітар», фактычна першы час ён працаваў перадусім як {{нп5|гукавы інжынер|||sound engineer}}. На працягу наступных двух гадоў ён ствараў гукавыя эфекты для ''{{нп5|Hanjuku Hero: Aa, Sekaiyo Hanjukunare...!}}'', ''{{нп5|Final Fantasy V}}'', ''{{нп5|Secret of Mana}}'' і ''{{нп5|Romancing SaGa 2}}''<ref name="GMOint"/>. У 1994 годзе, разумеючы, што без кардынальных крокаў так і не атрымае сапраўднай кампазітарскай працы і абураны нізкім заробкам, ён паставіў віцэ-прэзідэнту Square {{нп5|Хіранобу Сакагучы|||Hironobu Sakaguchi}} ультыматум: дазвольце пісаць музыку або я звольнюся.<ref name="1UPint"/> Сакагучы накіраваў маладога музыканта ў каманду ''{{нп5|Chrono Trigger}}'', сказаўшы: «Калі скончыш праект, можа, тады зарплата і вырасце». Міцуда стаў адзіным кампазітарам гульні і ў выніку напісаў 54 трэкі для фінальнай версіі. Ён настолькі ўгрызаўся ў працу, што часта працаваў да страты прытомнасці, а прачынаўся з новымі ідэямі — напрыклад, фінальнай тэмай. Перанапружанне прывяло да язвы страўніка, і кампазітара давялося шпіталізаваць, пасля чаго астатнія трэкі завяршыў {{нп5|Нобуа Уэмацу|||Nobuo Uematsu}}<ref name="1UPint"/><ref name="powerup"/>. ''Chrono Trigger'' стаў вялікім поспехам, а саўндтрэк атрымаў любоў фанатаў<ref name="powerup"/>. Сам Міцуда называе гульню сваёй «вяхой», якая зрабіла яго «дарослым»<ref name="PALGNint"/>. Ён прыпісвае поспех уплыву [[фолк]]авай і [[джаз]]авай музыкі, а не папулярнаму тады «паўаркестраваму» стылю<ref name="GMO2009int"/>. Пасля ''Chrono Trigger'' ён разам з Уэмацу стварыў саўндтрэк да ''{{нп5|Front Mission: Gun Hazard|||Front Mission: Gun Hazard}}''. Паводле слоў Уэмацу, Міцуда зноў працаваў настолькі фанатычна, што ад стрэсу ў яго з’явіліся розныя праблемы са здароўем, у тым ліку крывавыя дэфекацыі<ref name="GHliner"/>. Для Square ён напісаў музыку яшчэ да трох праектаў: ''{{нп5|Tobal No. 1}}'' і ''{{нп5|Radical Dreamers: Nusumenai Hōseki}}'' (абедзве ў 1996) і ''{{нп5|Xenogears}}'' (1998), дзе ўпершыню ў гісторыі Square прагучала балада — кельтычная фінальная тэма «{{нп5|Афіцыйны саўндтрэк да Xenogears|Small Two of Pieces||Xenogears Original Soundtrack}}» у выкананні {{нп5|Джоан Хог|||Joanne Hogg}}. У гэты ж час Міцуда выдаў альбомы аранжыровак сваіх работ: {{нп5|acid-jazz}}-рэміксы ''{{нп5|Chrono Trigger Arranged Version: The Brink of Time}}'' і альбом кельтычных аранжыровак музыкі Xenogears, ''{{нп5|Creid}}''<ref name="procyon-biog"/><ref name="1UPint"/>. У ліпені 1998 года, выканаўшы тое, пра што гаварыў яшчэ на сумоўі, ён пакінуў Square і стаў фрыланс-кампазітарам, першым з кампазітараў кампаніі, хто наважыўся на гэта<ref name="GMOint"/>. Пасля выхаду з кампаніі, Міцуда працаваў са Square толькі над адным арыгінальным праектам — ''{{нп5|Chrono Cross}}'' (1999), працягам ''Chrono Trigger''. З таго часу ён напісаў музыку больш чым да дзясятка гульняў, уключаючы духоўны працяг ''Xenogears'' — ''{{нп5|Xenosaga Episode I: Der Wille zur Macht}}'', а таксама да буйных праектаў, такіх як ''{{нп5|Shadow Hearts}}'' і ''{{нп5|Luminous Arc}}''. Акрамя відэагульняў, кампазітар стварыў музыку да анімэ ''{{нп5|Inazuma Eleven}}'' і да аўтарскага альбома ''{{нп5|Kirite}}''<ref name="YasWorks"/>. 22 лістапада 2001 года ён заснаваў Procyon Studio як кампанію для стварэння ўласнай музыкі разам з лэйблам Sleigh Bells<ref name="Procyinfo"/>. Першыя гады ў кампаніі, акрамя Міцуды, працавалі толькі некалькі гука-прадзюсараў, але пазней да іх далучыліся іншыя кампазітары<ref name="Procystaff"/>. Procyon Studio разам з Міцудай выпусціла яшчэ некалькі альбомаў аранжыровак, сярод якіх ''Sailing to the World'' і зборнік вакальных кампазіцый Міцуды 2009 года ''{{нп5|Colours of Light}}''<ref name="YasWorks"/>. Студыя таксама ўдзельнічала ў супраектаванні праграмнага сітэзатара ''{{нп5|KORG DS-10}}'' для [[Nintendo DS]] і яго пераемніка ''KORG M01D'' для [[Nintendo 3DS]]<ref name="GMO2009int"/>. Напрыканцы 2000-х Міцуда пачаў працаваць як прадзюсар каманды аўтараў<ref name="GMO2009int"/>. У 2010-я ён напісаў саўндтрэкі да серыі ''Inazuma Eleven'', ''{{нп5|Soul Sacrifice}}'' і ''{{нп5|Valkyria Revolution}}''; апошні стаў яго першай амаль за дзесяць гадоў цалкам сольнай работай над гульнявым саўндтрэкам<ref name="YasWorks"/><ref>{{cite web |author1=Sato |title=Xenoblade Chronicles 2 Composer Updates On Working With The Bratislava Symphony Choir |url=http://www.siliconera.com/2017/05/03/xenoblade-chronicles-2-composer-updates-working-bratislava-symphony-choir/ |website=siliconera.com |date=2017-05-03 |access-date=2017-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503195928/http://www.siliconera.com/2017/05/03/xenoblade-chronicles-2-composer-updates-working-bratislava-symphony-choir/ |archive-date=2017-05-03}}</ref><ref>{{cite web |last1=Guarino |first1=Mike |title=Xenoblade Chronicles 2 Has Music So Good It Made The Composer Cry |url=http://attackofthefanboy.com/news/xenoblade-chronicles-2-has-music-so-good-it-made-the-composer-cry/ |website=attackofthefanboy.com |date=2017-05-06 |access-date=2017-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506180439/http://attackofthefanboy.com/news/xenoblade-chronicles-2-has-music-so-good-it-made-the-composer-cry/ |archive-date=2017-05-06}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |title=Valkyria: Azure Revolution Gets An Extended Trailer, Details And Concept Behind Its Music |author=Sato |date=2016-01-22 |publisher=Siliconera |access-date=2016-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124181607/http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |archive-date=2016-01-24}}</ref><ref>{{cite web |last1=Greening |first1=Chris |title=Yasunori Mitsuda set to publish first game soundtrack in five years |url=http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-set-to-publish-first-game-soundtrack-in-five-years/ |website=Video Game Music Online |date=2017-01-05 |access-date=2017-01-12 |archive-date=13 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113165803/http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-set-to-publish-first-game-soundtrack-in-five-years/ |url-status=dead }}</ref>. Прыблізна ў той жа час ён пачаў пісаць музыку і для неігравых медыяпрадуктаў, сярод якіх некалькі тэлеперадач [[NHK]], а таксама анімэ, такіх як ''{{нп5|Black Butler}}'' і анімэ-адаптацыі ''Inazuma Eleven''<ref name="YasWorks"/><ref name="Book of Circus">{{cite web |title=Book of Circus Cast/Staff |url=http://www.kuroshitsuji.tv/boc/cast-staff/ |publisher=kuroshitsuji.tv |access-date=2014-03-22}}</ref><ref name="Book of Murder">{{cite web |title=Book of Murder Cast/Staff |url=http://www.kuroshitsuji.tv/bom/cast-staff/ |publisher=kuroshitsuji.tv |access-date=2014-09-30}}</ref><ref name="YasInterview3">{{cite web |last1=Kotowski |first1=Don |title=Yasunori Mitsuda Interview: Reflections and Revelations |url=http://www.vgmonline.net/yasunorimitsudainterview3/ |website=Video Game Music Online |date=2017-11-08 |access-date=2017-11-08}}</ref>. Акрамя ролі вядучага кампазітара ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 2}}'' (2017), Міцуда адказваў за аўдыя-бюджэт гульні, браніраванне музыкантаў, кіраванне раскладам і карэктуру партытур; ён заяўляў, што гэта найбуйнейшы праект, над якім ён калі-небудзь працаваў<ref name="BiggestProject">{{cite web |author1=Casey |title=Composer Yasunori Mitsuda Says Xenoblade Chronicles 2 Is The Largest Production He's Worked On |url=http://www.siliconera.com/2017/04/07/composer-yasunori-mitsuda-says-xenoblade-chronicles-2-largest-production-hes-worked/ |website=siliconera.com |date=April 7, 2017 |access-date=2017-05-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407204629/http://www.siliconera.com/2017/04/07/composer-yasunori-mitsuda-says-xenoblade-chronicles-2-largest-production-hes-worked/ |archive-date=2017-04-07 }}</ref><ref name="BehindTheMusic">{{cite web |url=https://www.nintendo.com/whatsnew/detail/xenoblade-chronicles-2-behind-yasunori-mitsudas-music |title=Xenoblade Chronicles 2: Behind Yasunori Mitsuda's music |website=Nintendo |access-date=2017-11-28 |archive-date=2017-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207175913/https://www.nintendo.com/whatsnew/detail/xenoblade-chronicles-2-behind-yasunori-mitsudas-music |url-status=dead }}</ref>. Ён таксама склаў музыку для пакета пашырэння ''{{нп5|Torna – The Golden Country}}'', а таксама да гульні ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 3}}''<ref name=gold>{{cite web |last1=Lada |first1=Jenni |title=Xenoblade Chronicles 2: Torna – The Golden Country Soundtrack Makes Its Digital Debut|url=http://www.siliconera.com/2018/12/14/xenoblade-chronicles-2-torna-the-golden-country-soundtrack-makes-its-digital-debut/ |website=Siliconera |date=2018-12-14 |access-date=2018-12-20}}</ref>. == Музычны стыль і ўплывы == Міцуда сцвярджае, што складае музыку, «проста гулліва тыцкаючы па клавіятуры», пакуль мелодыі самі не прыходзяць у галаву<ref name="RBint"/>. Часам ідэі з’яўляюцца нават падчас сну — так нарадзілася фінальная тэма да ''Chrono Trigger'' і кампазіцыя «Bonds of Sea and Fire» з ''Xenogears'' — аднак галоўнай крыніцай натхнення ён лічыць візуальныя аб’екты, «карціны ці іншыя рэчы».<ref name="1UPint"/> Музыка кампазітара часта мае {{нп5|мінімалістычная музыка|мінімалістычны||minimalist music}} характар; сам Міцуда прызнаваўся, што адчувае ўплыў гэтага напрамку. Фінальныя батальныя тэмы ''Chrono Trigger'' і ''Xenogears'' пабудаваны былі ўсяго на некалькіх акордах, прычым апошняя — толькі на двух.<ref name="CCrossliner"/> На працягу жыцця кампазітар слухаў самыя розныя жанры, пераняўшы густ ад бацькі. Асабліва ён натхняецца [[джаз]]ам.<ref name="1UPint"/> У дзяцінстве, да таго, як звярнуцца да класікі, ён слухаў пераважна любімага джазмена бацькі — {{нп5|Арт Блэйкі|Арта Блэйкі||Art Blakey}}, а таксама японскі [[электронная музыка|электронны]] гурт {{нп5|Yellow Magic Orchestra}}.<ref>{{cite news |title=Yasunori Mitsuda – 2003 Composer Interview |url=https://shmuplations.com/yasunorimitsuda/ |access-date=2023-07-02 |work=Game Hihyou |publisher=Shmuplations |date=2003 |language=en}}</ref> Акрамя таго, на яго ўплывае [[кельцкая музыка]], чаму ён прысвяціў два асобныя альбомы.<ref name="GMOint"/> Саундтрэк да ''Chrono Trigger'' адлюстроўвае і {{нп5|азіяцкая музыка|азіяцкія||Asian music}} матывы — гук {{нп5|Музыка Японіі|японскай||Music of Japan}} {{нп5|сякухачы|||shakuhachi}}, {{нп5|Музыка Індыі|індыйскіх||Music of India}} барабанаў {{нп5|табла|таблы||tabla}} і {{нп5|сітара|сітары||sitar}}.<ref name="RPGFCTreview"/> Сярод улюбёных класічных кампазітараў Міцуда называе {{нп5|Морыс Равель|Морыса Равеля||Maurice Ravel}}, [[Іаган Себасцьян Бах|Іагана С. Баха]], [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]], [[Клод Дэбюсі|Клода Дэбюсі]], [[Роберт Шуман|Роберта Шумана]], [[Антанін Леапольд Дворжак|Антаніна Дворжака]] і {{нп5|Густаў Холст|Густава Холста||Gustav Holst}}. Сучасных жа ўплываў, паводле яго, зашмат, каб пералічыць, бо ён слухае вельмі шмат музыкі.<ref name="PALGNint"/> Міцуда сярод сваіх самых улюбёных уласных прац называе саўндтрэкі да серыі ''Chrono'', ''Xenogears'', ''Xenosaga Episode I'' і аўтарскі альбом ''Kirite''. Пры гэтым ён падкрэслівае, што ўсе ягоныя саўндтрэкі з’яўляюцца «прадстаўнічымі творамі», бо дакладна адлюстроўваюць, якім кампазітарам ён быў у момант стварэння<ref name="PALGNint"/><ref name="GMOint"/>. Асабліва дарагімі яму застаюцца кампазіцыі «The Girl Who Closed Her Heart» і «Pain» з ''Xenosaga Episode I'', а таксама шэраг нумароў з ''Kirite''<ref name="1UPint"/>. Перад пачаткам працы над чарговым саўндтрэкам ён адводзіць прыкладна месяц, каб сабраць інфармацыю і візуальныя матэрыялы пра свет гульні і яе сцэнар, — гэта дапамагае напісаць музыку, якая арганічна ўплятаецца ў праект; візуальны матэрыял заўсёды ўзмацняе натхненне<ref name="PALGNint"/><ref name="1UPint"/>. Кампазітар сцвярджае, што ніколі не «прытрымлівае» лепшыя ідэі для больш папулярных гульняў: кожны трэк ствараецца адпаведна таму, як ён будзе ўжыты ў асобнай гульні. Ён імкнецца пісаць выдатныя мелодыі нават для тых праектаў, якія, на яго думку, не дацягваюць да ўзроўню складзеных кампазіцый, — каб саўндтрэк стаў для гульца нейкай узнагародай<ref name="PALGNint"/>. Большая частка відэагульнявых саўндтрэкаў Міцуды прыпадае на [[ролевая відэагульня|ролевыя гульні]], аднак аўтар ахвотна бярэцца і за незвычайныя для сябе праекты ў іншых жанрах<ref name="1UPint"/>. {{blockquote|Я думаю, што [музыка ў гульнях] павінна заставацца разам з гульцом. Гэта цікава, бо яна не можа быць проста выпадковай музыкай — яна мусіць пракласці шлях да сэрцаў гульцоў. У гэтым сэнсе гаворка ідзе не толькі пра гульнявую музыку: я перакананы, што кампазіцыі павінны пакідаць трывалы след… Я мушу памятаць, што яна павінна забаўляць слухачоў. Па шчырасці, тут няма нічога складанага. Я не раблю нічога празмерна дзёрзкага — і калі слухачам падабаецца мой твор або яны адчуваюць, што прад імі сапраўды выдатная кампазіцыя, значыць, я выканаў сваю працу.|Ясуноры Міцуда, 2008<ref name="ctdsmitsudainterview"/>}} == Спадчына == [[Файл:VGL Chrono Suite.jpg|thumb|{{нп5|Роні Барак|||Rony Barrak}} выконвае музыку Міцуды на канцэрце ''Play! A Video Game Symphony'' (2006).|alt=Крыху змазаны здымак аркестра; у цэнтры Роні Барак, які грае на дарбуку]] Музыку Міцуды з ''Chrono Trigger'' упершыню выканалі ўжывую ў 1996 годзе — яе сыграў {{нп5|Такійскі сімфанічны аркестр|||Tokyo Symphony Orchestra}} на канцэрце Orchestral Game Concert у Токіа, а запіс выйшаў на суправаджальным альбоме<ref name="OGC5"/>. Першая сімфанічная прэзентацыя яго музыкі па-за Японіяй адбылася ў 2005 годзе на {{нп5|Symphonic Game Music Concert}} у Лейпцыгу, дзе прагучалі тэмы з ''Chrono Cross''. У 2006-м Міцуда асабіста аранжыраваў музыку з ''Trigger'' і ''Cross'' для канцэртаў ''Play! A Video Game Symphony''.<ref name="nsider"/> Трэкі з абедзвюх гульняў гучалі і на іншых турнэ па відэагульнявой музыцы, у тым ліку ў серыі канцэртаў {{нп5|Video Games Live}} і на выступах {{нп5|Eminence Orchestra}}<ref name="PALGNint"/><ref name="concerts"/>. Кампазіцыі з ''Chrono Trigger'' і ''Chrono Cross'' склалі чвэрць праграмы канцэртаў ''{{нп5|Symphonic Fantasies}}'', што прайшлі ў верасні 2009 года ў {{нп5|Кёльнская філармонія|Кёльнскай філармоніі||Kölner Philharmonie}} і былі арганізаваныя {{нп5|Томас Бёкер|Томасам Бёкерам||Thomas Böcker}} у межах серыі ''Game Concerts''.<ref name="SymFant"/> Кампазіцыя «Scars of Time» з ''Chrono Cross'' прагучала таксама на канцэрце ''Fantasy Comes Alive'' ў Сінгапуры 30 красавіка 2010 года<ref name="SEMOFCA"/>. Музыка Міцуды да ''Xenogears'' натхніла фанатаў на выданне ўласных альбомаў: у 2005 годзе фан-група OneUp Studios выпусціла афіцыйна ліцэнзаваны [[трыб’ют-альбом]] ''Xenogears Light: An Arranged Album'' абмежаваным накладам<ref name="XenoLight"/>. Дыск утрымлівае 20 трэкаў, перааранжыраваных з арыгінальнага саўндтрэку ''Xenogears'' і сыграных на такіх акустычных інструментах, як фартэпіяна, флейта, гітара і скрыпка<ref name="XLightint"/>. Яшчэ адзін, неафіцыйны лічбавы рэмікс-альбом ''Humans + Gears'' з 33 трэкаў выпусціла супольнасць OverClocked Remix 19 кастрычніка 2009 года<ref name="H+G">{{cite web |url=http://xenogears.ocremix.org/ |title=Humans + Gears: Xenogears Remixed |date=October 19, 2009 |publisher=[[OverClocked Remix]] |access-date=October 19, 2009}}</ref>. Падборкі рэміксаў на творы Міцуды выходзяць таксама на японскіх рэмікс-альбомах, якія называюцца {{нп5|Додзін|додзін||Dōjin}}, і на англамоўных вэб-сайтах з рэміксамі, напрыклад OverClocked Remix<ref name="OCR"/>. Музыка з ''Chrono Trigger'' была аранжыраваная для фартэпіяна і выдадзена нотамі кампаніяй DOREMI Music Publishing<ref name="CTsheet"/>. Procyon Studio апублікавала ноты кампазіцый з ''Chrono Cross'' — для сольнай гітары і для гітарнага дуэта. Да 20-годдзя ''Chrono Trigger'' у 2015 годзе Міцуда разам з гуртом Millennial Fair даў 25 і 26 ліпеня канцэрт-шоу «The Brink of Time» з кампазіцыямі з гульні ў тэатры Tokyo Globe (Токіа), дзе сам граў на фартэпіяна, гітары і {{нп5|ірландскі бузукі|ірландскім бузукі||Irish bouzouki}}<ref>{{cite web |title=The Brink of Time - Yasunori Mitsuda & Millennial Fair |url=http://www.procyon-studio.com/20th_special/ |publisher=Procyon Studio |access-date=2015-06-02 |archive-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511232902/http://www.procyon-studio.com/20th_special/ |url-status=dead}}</ref>. Падчас мерапрыемства ён абвясціў, што даўно чаканы аранжыровачны альбом серыі ''{{нп5|Chrono (серыя)|Chrono}}'' — ''To Far Away Times: Chrono Trigger & Chrono Cross Arrangement Album'' — выйдзе на лэйбле Square Enix Music 14 кастрычніка 2015 года<ref>{{cite web |last1=Greening |first1=Chris |title=Yasunori Mitsuda records long-awaited Chronos arranged album |date=2015-07-27 |url=http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-records-long-awaited-chronos-arranged-album/ |publisher=Video Game Music Online |access-date=2015-07-28}}</ref><ref>{{cite web |title=ハルカナルトキノカナタヘ |url=http://www.square-enix.co.jp/music/sem/page/harukanaru/ |publisher=Square Enix Music |access-date=2015-07-29}}</ref><ref>{{cite web |title=Chrono Trigger & Chrono Cross Arrangement Album |url=https://store.na.square-enix.com/product/286966/chrono-trigger-chrono-cross-arrangement-album-cd |publisher=Square Enix Music |access-date=2015-10-27}}</ref>. == Вядомыя працы == === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" width="auto" |+{{sronly|Відэагульні}} |- ! scope="col"|Год ! scope="col"|Назва ! scope="col"|Роля(і) ! scope="col"|{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1992 | ''{{нп5|Hanjuku Hero: Aa, Sekaiyo Hanjukunare...!}}'' | гукавыя эфекты, праграміраванне | <ref name="GMOint"/> |- | ''{{нп5|Final Fantasy V}}'' | гукавыя эфекты | <ref name="GMOint"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1993 | ''{{нп5|Secret of Mana}}'' | гукавыя эфекты | <ref name="GMOint"/> |- | ''{{нп5|Romancing SaGa 2}}'' | гукавыя эфекты, праграміраванне | <ref name="GMOint"/> |- ! scope=row | 1995 | ''{{нп5|Chrono Trigger}}'' | музыка (разам з {{нп5|Нобуа Уэмацу|||Nobuo Uematsu}}) | <ref name="GMOint"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|1996 | ''{{нп5|Radical Dreamers}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Front Mission: Gun Hazard}}'' | музыка (з Нобуа Уэмацу, {{нп5|Масасі Хамаудзу|||Masashi Hamauzu}}, {{нп5|Джун’я Накана|||Junya Nakano}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Tobal No. 1}}'' | музыка (у складзе каманды кампазітараў) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1998 | ''{{нп5|Xenogears}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Mario Party (гульня)|Mario Party||Mario Party (video game)}}'' | музыка | <ref>{{Cite web |last=Norman |first=Jim |date=2022-11-02 |title=Random: Yasunori Mitsuda Reveals Almost 200 Songs Were Scrapped From Mario Party's Soundtrack |url=https://www.nintendolife.com/news/2022/11/random-yasunori-mitsuda-reveals-almost-200-songs-were-scrapped-from-mario-partys-soundtrack |access-date=2022-11-02 |website=Nintendo Life |language=en-GB}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|1999 | ''{{нп5|Chrono Cross}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Bomberman 64: The Second Attack}}'' | музыка (у складзе каманды кампазітараў) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row | 2000 | ''{{нп5|Mega Man Legends 2}}'' | аранжыроўкі{{efn|"It's OK to Cry" і "The Place Where Wishes Come True"}} | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2001 | ''{{нп5|Tsugunai: Atonement}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Shadow Hearts (відэагульня)|Shadow Hearts||Shadow Hearts (video game)}}'' | музыка (з {{нп5|Ёсітака Хірота|||Yoshitaka Hirota}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Legaia 2: Duel Saga}}'' | музыка (з {{нп5|Хітосі Сакімота|||Hitoshi Sakimoto}} і {{нп5|Міціру Осіма|||Michiru Oshima}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2002 | ''{{нп5|Xenosaga Episode I}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|The Seventh Seal}}'' | музыка (з {{нп5|Ціа Аі Куа|||Chia Ai Kuo}} і {{нп5|Цай Чын-Чан|||Tsai Chih-Chan}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Breath of Fire: Dragon Quarter}}'' | гукавы рэжысёр | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2004 | ''{{нп5|Shadow Hearts: Covenant}}'' | музыка (з {{нп5|Ёсітака Хірота|||Yoshitaka Hirota}}, {{нп5|Кэндзі Іта|||Kenji Ito}} і {{нп5|Тамока Кабаяшы|||Tomoko Kobayashi}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Graffiti Kingdom}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2005 | ''{{нп5|10,000 Bullets}}'' | музыка (з {{нп5|Мікі Хігашына|||Miki Higashino}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Tantei Kibukawa Ryosuke Jiken-Tan|ja|探偵・癸生川凌介事件譚|italic=y}} | музыка (з {{нп5|Таканары Ішыяма|||Takanari Ishiyama}} і {{нп5|Кадзумі Мітомэ|||Kazumi Mitome}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2006 | ''{{нп5|Monster Kingdom: Jewel Summoner}}'' | музыка (у складзе каманды кампазітараў) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Deep Labyrinth}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2007 | ''{{нп5|Luminous Arc (відэагульня)|Luminous Arc||Luminous Arc (video game)}}'' | музыка (з {{нп5|Кадзумі Мітомэ|||Kazumi Mitome}}, {{нп5|Акары Каіда|||Akari Kaida}} і {{нп5|Шота Кагэяма|||Shota Kageyama}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Kikou Souhei Armodyne|ja|機甲装兵アーモダイン|italic=y}} | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2008 | ''{{нп5|Super Smash Bros. Brawl}}'' | аранжыроўкі{{efn|«Vs. Marx» і «World Map (''{{нп5|Pikmin 2}}'')»}} | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Soma Bringer}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Magnetica Twist}}'' | гукавы рэжысёр | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Luminous Arc 2}}'' | гукавы прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven (відэагульня)|Inazuma Eleven||Inazuma Eleven (video game)}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Sands of Destruction}}'' | музыка (з {{нп5|Шунсукэ Цучыя|||Shunsuke Tsuchiya}} і {{нп5|Кадзумі Мітомэ|||Kazumi Mitome}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2009 | ''{{нп5|Arc Rise Fantasia}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і {{нп5|Юкі Харада|||Yuki Harada}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Lime Odyssey}}'' | музыка (з {{нп5|Дон-Х’юк Шын|||Dong-Hyuc Shin}}, {{нп5|Чун-Су Пак|||Jun-Su Park}} і {{нп5|Са-Ін Джон|||Sa-Yin Jeong}}) | <ref>{{cite web |last1=Reahard |first1=Jef |title=Lime Odyssey dev blog features the music of Yasunori Mitsuda |url=https://www.engadget.com/2012/02/11/lime-odyssey-dev-blog-features-the-music-of-yasunori-mitsuda/ |website=Engadget |date=2016-07-15 |access-date=2019-07-06}}</ref> |- | ''{{нп5|bQLSI Star Laser}}'' | музыка | <ref name="GMO2009int"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven 2}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Thexder Neo}}'' | гукавы рэжысёр | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Luminous Arc 3}}'' | гукавы прадзюсар і каардынатар | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2010 | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles (відэагульня)|Xenoblade Chronicles||Xenoblade Chronicles (video game)}}'' | фінальная тэма «Beyond the Sky» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven 3}}'' | музыка (з {{нп5|Нацумі Камэока|||Natsumi Kameoka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2011 | ''{{нп5|Inazuma Eleven Strikers}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Half-Minute Hero: The Second Coming}}'' | кампазіцыя «Battle of the 4 Deadly Sins» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Wizardry Online}}'' | гукавы прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Pop'n Music 20 Fantasia}}'' | кампазіцыя «Tradria» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven Strikers 2012 Xtreme}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Tokyo Yamanote Boys}}'' | опенінг-тэма «Overture» | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row rowspan="4"|2012 | ''{{нп5|Kid Icarus: Uprising}}'' | кампазіцыі «Opening», «Boss Battle 1» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Black Wolves Saga: Bloody Nightmare}}'' | галоўная тэма «Dear Despair» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO 2: Chrono Stone}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO Strikers 2013}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="6"|2013 | ''{{нп5|Soul Sacrifice}}'' | музыка (з {{нп5|Ватару Хакаяма|||Wataru Hokoyama}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Soukyuu no Sky Galleon}}'' | галоўная тэма | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|DoDoDo! Dragon}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і {{нп5|Макі Кірыока|||Maki Kirioka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Ken ga Kimi|ja|剣が君|italic=y}} | фінальная тэма «Forever, and One» | <ref>{{cite web |title=Ken ga Kimi Theme Song "Kiseki" |url=http://vgmdb.net/album/41182 |publisher=VGMdb |access-date=2014-08-18}}</ref> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO: Galaxy}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | {{ill|Hundred Years' War: Euro Historia|ja|百年戦記 ユーロ・ヒストリア|italic=y}} | аранжыроўкі (з Шунсукэ Цучыя, Макі Кірыока і Нацумі Камэока) | <ref>{{cite web |title=Capcom's Euro Historia Features Music By Chrono Trigger Composer |url=http://www.siliconera.com/capcoms-euro-historia-features-music-by-chrono-trigger-composer/ |publisher=Siliconera |author=Sato |date=2013-08-03 |access-date=2014-08-18}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="4"|2014 | ''{{нп5|Soul Sacrifice Delta}}'' | музыка (з Ватару Хакаяма) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Terra Battle}}'' | кампазіцыя «Beyond the Light» | <ref>{{cite web |title=Achieved 1.8M downloads! Check out Yasunori's new song! |url=http://www.terra-battle.com/en/news/2015/04/1-8mdl.html |publisher=Terra Battle |access-date=2015-04-06 |archive-date=April 12, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412034209/http://www.terra-battle.com/en/news/2015/04/1-8mdl.html |url-status=dead}}</ref> |- | ''{{нп5|Ten to Daichi Megami no Mahou}}'' | галоўная тэма | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Super Smash Bros. for Nintendo 3DS and Wii U}}'' | аранжыроўкі{{efn|«Forest/Nature Area» і «Mii Channel»}} | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2015 | ''{{нп5|Chunithm: Seelisch Tact}}'' | кампазіцыя «Alma» | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Stella Glow}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя) | <ref>{{cite web |title=Imageepoch, Sega to Release Stella Glow 3DS Game in Japan on June 4 |url=http://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2015-03-10/imageepoch-sega-to-release-stella-glow-3ds-game-in-japan-on-june-4/.85797 |publisher=Anime News Network |access-date=2015-03-10}}</ref> |- ! scope=row|2016 | ''{{нп5|Seventh Rebirth}}'' | музыка | <ref>{{cite web |author1=Sato |title=Seventh Rebirth Is A Mobile RPG By Final Fantasy XI Producer And Other Big Names |url=http://www.siliconera.com/2016/10/18/seventh-rebirth-mobile-rpg-final-fantasy-xi-producer-big-names/ |website=Siliconera |access-date=2016-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111133543/https://www.siliconera.com/2016/10/18/seventh-rebirth-mobile-rpg-final-fantasy-xi-producer-big-names/ |archive-date=2019-01-11}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="5"|2017 | ''{{нп5|Valkyria Revolution}}'' | музыка | <ref>{{cite web |url=http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |title=Valkyria: Azure Revolution Gets An Extended Trailer, Details And Concept Behind Its Music |author=Sato |date=2016-01-22 |publisher=Siliconera |access-date=2016-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124181607/http://www.siliconera.com/2016/01/22/valkyria-azure-revolution-gets-extended-trailer-details-concept-behind-music/ |archive-date=2016-01-24 |url-status=live }}</ref> |- | ''{{нп5|Another Eden}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і {{нп5|Марыям Абунаср|||Mariam Abounnasr}}) | <ref>{{cite web |author1=Sato |title=Chrono Trigger And Xenogears Writer's Smartphone RPG Another Eden To Be At TGS 2016 |url=http://www.siliconera.com/2016/09/09/chrono-trigger-xenogears-writers-smartphone-rpg-another-eden-tgs-2016/ |website=Siliconera |date=2016-09-09 |access-date=2017-04-06}}</ref> |- | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 2}}'' | музыка (з ACE, {{нп5|Кэндзі Хіраматсу|||Kenji Hiramatsu}} і {{нп5|Манамі Кійота|||Manami Kiyota}}) | <ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=Alex |title=Xenoblade Chronicles 2 Announced for Nintendo Switch |url=http://www.ign.com/articles/2017/01/13/xenoblade-chronicles-2-announced-for-nintendo-switch |website=IGN |date=2017-01-13 |access-date=2017-01-13}}</ref> |- | ''{{нп5|Final Fantasy XV: Episode Ignis}}'' | музыка (з {{нп5|Тадаёшы Макіно|||Tadayoshi Makino}} і {{нп5|Ёка Сімамура|||Yoko Shimomura}}) | <ref>{{cite web |url=http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-named-composer-for-final-fantasy-xv-episode-ignis/ |title=Yasunori Mitsuda named composer for Final Fantasy XV: Episode Ignis |last=Gallagher |first=Matthew |publisher=Video Game Music Online |date=2017-07-30 |access-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030181317/http://www.vgmonline.net/yasunori-mitsuda-named-composer-for-final-fantasy-xv-episode-ignis/ |archive-date=2017-07-30 |url-status=live}}</ref> |- | ''{{нп5|Winning Hand}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і Марыям Абунаср) | <ref>{{cite web |title=ウイニングハンド |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.dmm.games.winninghand |website=Google Play |access-date=2020-07-15 |language=ja |quote=■音楽 プロキオン・スタジオ 光田 康典 土屋 俊輔 マリアム・アボンナサー}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2018 | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 2: Torna – The Golden Country}}'' | музыка (з ACE, Кэндзі Хіраматсу і Манамі Кійота) | <ref name="gold"/> |- | ''{{нп5|Revolve8}}'' | музыка (з Шунсукэ Цучыя і Марыям Абунаср) | <ref>{{cite web |last1=Romano |first1=Sal |title=Sega announces real-time strategy game Revolve8: Episodic Dueling for smartphones |url=https://gematsu.com/2018/10/sega-announces-real-time-strategy-game-revolve8-episodic-dueling-for-smartphones |website=Gematsu |date=2018-07-10 |access-date=2018-12-19}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2019 | ''{{нп5|Wonder Gravity: Pino and the Gravity Users}}'' | гукавы прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Renshin Astral}}'' | тэмы «Tokyo battle» | <ref>{{cite web |title=落ち物デッキバトル『錬神のアストラル』配信記念インタビュー作曲家編。光田康典氏、下村陽子氏ら豪華メンバー6人が集う |url=https://automaton-media.com/articles/interviewsjp/20191226-109737/ |website=automaton-media.com |date=2019-12-26 |access-date=2020-03-06 |language=ja}}</ref> |- ! scope=row|2021 | ''{{нп5|Edge of Eternity}}'' | музыка (з {{нп5|Седрык Менендэс|||Cedric Menendez}}) | <ref>{{cite web |last1=Wilson |first1=Jake |title=Edge Of Eternity – Interview Music with The Composer |url=http://gamesnosh.com/edge-eternity-interview-composer/ |website=GamesNosh |access-date=2018-11-10}}</ref> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2022 | ''{{нп5|Sin Chronicle}}'' | кампазіцыя «HI・KA・RI» | <ref>{{cite tweet |user=sin_chronicle |date=2022-04-26 |script-title=ja:#光田康典 さんご制作の「HI・KA・RI」 |number=1518878648714940416 |access-date=2023-03-25 |language=ja}}</ref> |- | ''{{нп5|Even if Tempest}}'' | мастэрынг | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Xenoblade Chronicles 3}}'' | музыка (з ACE, Кэндзі Хіраматсу, Манамі Кійота і Марыям Абунаср) | <ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=2022-02-09 |title=Xenoblade Chronicles 3 announced for Switch |url=https://www.gematsu.com/2022/02/xenoblade-chronicles-3-announced-for-switch |website=Gematsu |access-date=2022-02-10}}</ref> |- ! scope=row|2023 | ''{{нп5|Sea of Stars}}'' | музыка (з {{нп5|Эрык У. Браўн|||Eric W. Brown}}) | <ref>{{cite web |last1=Wakeling |first1=Richard |title=Chrono Trigger Composer Contributing Original Music To Sea Of Stars |url=https://www.gamespot.com/articles/chrono-trigger-composer-contributing-original-musi/1100-6475735/ |website=GameSpot |access-date=2020-04-07}}</ref> |- ! scope=row|2024 | ''{{нп5|Soul Covenant}}'' | музыка | <ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=2023-09-14 |title=Virtual reality tactical action game Soul Covenant announced for PS VR2, PC, and Quest 2 |url=https://www.gematsu.com/2023/09/virtual-reality-tactical-action-game-soul-covenant-announced-for-ps-vr2-pc-and-quest-2 |website=Gematsu |access-date=2023-07-04}}</ref> |- ! scope=row|2025 | ''{{нп5|Edge of Memories}}'' | фінальная тэма | <ref>{{cite web |last=Romano |first=Sal |date=2025-02-25 |title=Nacon and Midgar Studio announce action RPG Edge of Memories for PS5, Xbox Series, and PC |url=https://www.gematsu.com/2025/02/nacon-and-midgar-studio-announce-action-rpg-edge-of-memories-for-ps5-xbox-series-and-pc |website=Gematsu |access-date=2025-02-26}}</ref> |} === Анімэ === {| class="wikitable sortable" width="auto" |+{{sronly|Анімэ і фільмы}} |- ! scope="col"|Год ! scope="col"|Назва ! scope="col"|Роля(і) ! scope="col"|{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope=row|2004 | ''{{нп5|Pugyuru}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2008 | ''{{нп5|Inazuma Eleven (серыял)|Inazuma Eleven||Inazuma Eleven (TV series)}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2010 | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Saikyō Gundan Ōga Shūrai}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2012 | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO: Chrono Stone (серыял)|Inazuma Eleven GO: Chrono Stone||Inazuma Eleven GO: Chrono Stone (TV series)}}'' | музыка (з {{нп5|Сіха Тэрада|||Shiho Terada}} і {{нп5|Нацумі Камэока|||Natsumi Kameoka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Chōyaku Hyakunin isshu: Uta Koi}}'' | музыка (з {{нп5|Макі Кірыока|||Maki Kirioka}}) | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO vs. Danbōru Senki W}}'' | музыка (з Нацумі Камэока і {{нп5|Рэй Кандо|||Rei Kondoh}}) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2013 | ''{{нп5|Inazuma Eleven GO: Galaxy (серыял)|Inazuma Eleven GO: Galaxy||Inazuma Eleven GO: Galaxy (TV series)}}'' | музыка (з Нацумі Камэока) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2014 | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Chou Jigen Dream Match}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Black Butler: Book of Circus}}'' | музыка | <ref name="Book of Circus"/> |- | ''{{нп5|Black Butler: Book of Murder}}'' | музыка | <ref name="Book of Murder"/> |- ! scope=row|2017 | ''{{нп5|Black Butler: Book of the Atlantic}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="3"|2018 | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Ares}}'' | музыка | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Inazuma Eleven: Orion no Kokuin}}'' | музыка | <ref>{{cite web |last1=Trlica |first1=Martina |title=Inazuma Eleven New Series Starts in October |url=https://manga.tokyo/news/inazuma-eleven-new-series-starts-in-october/ |website=manga.tokyo |access-date=2018-11-10}}</ref> |- | ''{{нп5|Yo-kai Watch: Forever Friends}}'' | рэжысёр запісу; аранжыроўкі (з Марыям Абунаср) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2021 | ''{{нп5|Irina: The Vampire Cosmonaut}}'' | музыка | <ref>{{cite web |last1=Pineda |first1=Rafael Antonio |title=Funimation Streams Irina: The Vampire Cosmonaut Anime |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-09-29/funimation-streams-irina-the-vampire-cosmonaut-anime/.177988 |website=Anime News Network |date=2021-09-29 |access-date=2021-11-28}}</ref> |- ! scope=row|2024 | ''{{нп5|Delicious in Dungeon}}'' | музыка (з {{нп5|Шунсукэ Цучыя|||Shunsuke Tsuchiya}}) | <ref>{{cite web |last1=Cayanan |first1=Joanna |last2=Hodgkins |first2=Crystalyn |title=Delicious in Dungeon Anime's Teaser Trailer Reveals Main Cast, More Staff, January 2024 Debut |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-05-25/delicious-in-dungeon-anime-teaser-trailer-reveals-main-cast-more-staff-january-2024-debut/.198425 |website=Anime News Network |date=2023-05-25 |access-date=2023-05-25}}</ref><ref>{{cite web |title=Works in 2024 |url=https://www.procyon-studio.co.jp/work_history/2024.html |website=procyon-studio.co.jp |access-date=2023-06-11 |language=ja |quote=Composition and Arrangement: Yasunori Mitsuda, Shunsuke Tsuchiya}}</ref> |} === Іншыя праекты === {| class="wikitable sortable" width="auto" |+{{sronly|Іншыя праекты}} |- ! scope="col"|Год ! scope="col"|Назва ! scope="col"|Роля(і) ! scope="col"|{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope=row|1995 | ''{{нп5|Chrono Trigger Arranged Version: The Brink of Time}}'' | прадзюсар | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup|1998 | ''{{нп5|Creid}}'' | аранжыроўкі музыкі з ''Xenogears'' | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2005 | ''{{нп5|Kirite}}'' | сольны альбом | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Specter (фільм, 2005)|Specter||Specter (2005 film)}}'' | фільм; музыка (з Кадзумі Мітомэ) | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=row|2009 | ''{{нп5|Colours of Light}}'' | сольны альбом | <ref name="YasWorks"/> |- ! scope=rowgroup rowspan="2"|2011 | ''{{нп5|Myth: The Xenogears Orchestral Album}}'' | прадзюсар, аранжыроўкі | <ref name="YasWorks"/> |- | ''{{нп5|Play for Japan: The Album}}'' | кампазіцыя «Dimension Break» | <ref name="YasWorks"/> |} == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="PALGNint">{{cite web |url=http://palgn.com.au/5478/yasunori-mitsuda-interview/ |title=Yasunori Mitsuda Interview |last=Peter |first=James |author2=Mitsuda, Yasunori |date=2006-10-13 |website=PALGN |access-date=2009-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611183425/http://palgn.com.au/5478/yasunori-mitsuda-interview/ |archive-date=2011-06-11 |language=en}}</ref> <ref name="1UPint">{{cite web |url=http://www.1up.com/do/feature?cId=3162780 |title=Radical Dreamer: Yasunori Mitsuda Interview |last=Kennedy |first=Sam |date=2008-01-28 |publisher=[[1UP.com]] |access-date=2009-11-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227122203/www.1up.com/do/feature?cId=3162780 |archive-date=2009-02-27 |language=en}}</ref> <ref name="GMOint">{{cite web |url=http://www.vgmonline.net/yasunorimitsudainterview/ |title=Yasunori Mitsuda Interview: His Life and Works (October 2005) |last=Mitsuda |first=Yasunori |date=2005-10 |publisher=Game Music Online |access-date=2014-08-18 |language=en}}</ref> <ref name="powerup">{{cite book |last=Kohler |first=Chris |title=Power-Up: How Japanese Video Games Gave the World an Extra Life |url=https://archive.org/details/poweruphowjapane0000kohl |publisher=[[Brady Games]] |date=2004-09-14 |isbn=0-7440-0424-1 |language=en}}</ref> <ref name="GMO2009int">{{cite web |url=http://www.vgmonline.net/yasunorimitsudainterview2/ |title=Yasunori Mitsuda Interview: Since We Last Spoke… (October 2009) |last=Mitsuda |first=Yasunori |date=2009-10-30 |publisher=Game Music Online |access-date=2014-08-18 |language=en}}</ref> <ref name="GHliner">Mitsuda, Yasunori; Uematsu, Nobuo (1995-12-12). ''Gun Hazard Original Sound Track -Front Mission Series-'' Liner Notes. [[NTT Publishing]]. PSCN-5044~5.</ref> <ref name="YasWorks">{{cite web |url=https://www.procyon-studio.co.jp/staff/mitsuda/work-list.html |title=Yasunori Mitsuda worklist |publisher=Procyon Studio |language=ja |access-date=2022-10-31}}</ref> <ref name="Procyinfo">{{cite web |url=https://www.procyon-studio.co.jp/company/index.html |title=Company – Procyon Studio Co., Ltd. |publisher=Procyon Studio |language=ja |access-date=2022-10-31}}</ref> <ref name="Procystaff">{{cite web |url=https://www.procyon-studio.co.jp/staff/ |title=Staff – Procyon Studio Co., Ltd. |publisher=Procyon Studio |language=ja |access-date=2022-10-31}}</ref> <ref name="nsider">{{cite web |author=Driker, Brandon |date=2006-05-30 |title=Play! A Video Game Symphony |url=http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=352 |publisher=N-Sider |access-date=2009-04-30 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120065018/http://www.n-sider.com/contentview.php?contentid=352 |url-status=dead |language=en}}</ref> <ref name="concerts">{{cite web |title=Video Games Live to play E3 |url=http://g4tv.com/thefeed/blog/post/694671/Video-Games-Live-To-Play-E3.html |author=Johnson, Stephen |publisher=G4TV |date=2009-04-13 |access-date=2009-04-28 |archive-date=2012-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920224348/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/694671/video-games-live-to-play-e3/ |url-status=dead |language=en}}</ref> <ref name="SymFant">{{cite web |publisher=Square Enix Music Online |url=http://www.squareenixmusic.com/features/interviews/symphonicfantasiesboecker.shtml |title=Interview with Symphonic Fantasies Producer (January 2009) |date=2009-01 |access-date=2010-12-13 |author=Chris Greening |language=en}}</ref> <ref name="OGC5">''Orchestral Game Concert 5'' (1996-01-21). [[Sony]]. SRCL-2739.</ref> <ref name="SEMOFCA">{{cite web |title=Fantasy Comes Alive :: Report by Between Moments |url=http://www.squareenixmusic.com/features/reports/fantasycomesalive.shtml |publisher=Square Enix Music Online |access-date=2010-06-09 |language=en}}</ref> <!-- <ref name="ChronoSymph">{{cite web |title=Album: Chrono Trigger: Chrono Symphonic |url=http://www.ocremix.org/album/id/7/chrono-trigger-chrono-symphonic/ |publisher=[[OverClocked ReMix]] |access-date=2009-04-30}}</ref> --> <!-- <ref name="RDalbum">{{cite web |title=Album: Chrono Trigger: Radical Dreamers: Thieves of Fate |url=http://www.ocremix.org/album/10/radical-dreamers-thieves-of-fate |publisher=[[OverClocked ReMix]] |access-date=2009-05-12}}</ref> --> <ref name="OCR">{{cite web |title=Game: Chrono Trigger (1995, Square, SNES) – Remixes |url=http://ocremix.org/game/16/chrono-trigger-snes |publisher=[[OverClocked ReMix]] |access-date=2009-04-30 |language=en}}</ref> <ref name="XenoLight">{{cite web |url=http://www.oneupstudios.com/ous_003.php |title=Xenogears Light |access-date=2008-07-27 |publisher=OneUp Studios |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070525041252/http://www.oneupstudios.com/ous_003.php |archive-date=2007-05-25 |language=en}}</ref> <ref name="XLightint">{{cite web |url=http://www.squareenixmusic.com/features/interviews/oneups.shtml |title=Interview with Mustin of OneUp Studios (August 2008) |access-date=2010-12-13 |publisher=Square Enix Music Online |author=Chris Greening |date=2008-08 |language=en}}</ref> <ref name="CTsheet">{{cite web |url=http://www.doremi.co.jp/Doremi/ATC01.do |title=Doremi Music Web Site |publisher=DOREMI Music Publishing |access-date=2008-09-14 |language=ja |archive-date=15 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815205458/http://www.doremi.co.jp/Doremi/ATC01.do |url-status=dead }}</ref> <ref name="RBint">{{cite web |url=http://www.squareenixmusic.com/composers/mitsuda/feb01interview.shtml |title=Interview with Yasunori Mitsuda (RocketBaby – February 2001) |last=Mitsuda |first=Yasunori |date=2001-02 |publisher=RocketBaby |access-date=2009-11-03 |language=en}}</ref> <ref name="CCrossliner">Mitsuda, Yasunori (1999-12-18). ''Chrono Cross Original Soundtrack'' Liner Notes. [[DigiCube]]. SSCX-10040.</ref> <ref name="RPGFCTreview">{{cite web |title=Chrono Trigger OST |author=Patrick Gann |publisher=RPGFan |url=http://www.rpgfan.com/soundtracks/ctds/index.html |date=2002-05-19 |access-date=2009-11-10 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201055518/http://rpgfan.com/soundtracks/ctds/index.html |url-status=dead |language=en}}</ref> <ref name="ctdsmitsudainterview">{{cite web |title=Chrono Trigger &vert; Square Enix |format=Flash |url=http://na.square-enix.com/ctds/ |publisher=Square Enix |access-date=2009-11-03 |language=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Official website|http://www.procyon-studio.com/}} {{in lang|ja}} * {{URL|http://www.procyon-studio.co.jp/|Procyon Studio}} {{in lang|ja}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міцуда, Ясуноры}} [[Катэгорыя:Кампазітары Японіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары музыкі для відэагульняў Японіі]] [[Катэгорыя:Аранжыроўшчыкі Японіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары-мінімалісты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Square Enix]] [[Катэгорыя:Японскія кампазітары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Японскія кампазітары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары анімэ]] [[Катэгорыя:Фрыланс-музыкі]] 54gpp3mac0v4jqg1pbx84pzb49yh6hy 0 790882 5173289 5022965 2026-07-30T14:50:23Z M.L.Bot 261 5173289 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Статус = не ўручаецца }} '''Заслужаны настаўнік Беларускай ССР''' — ганаровае званне. Прысвойвалася Прэзідыумам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] настаўнікам агульнаадукацыйных і музычных школ, выкладчыкам вучылішчаў [[Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійна-тэхнічнай адукацыі]] і сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў. А таксама выхавальнікам [[Школа-Інтэрнат|школ-інтэрнатаў]], інтэрнатаў пры школах, груп з працяглым днём і дзіцячых дамоў<ref>{{Крыніцы/Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя|3|Заслужаны настаўнік Беларускай ССР}} </ref>. Заснавана рашэннем [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|Бюра ЦК КП(б)Б]] ад 10 мая 1940 года<ref>{{Кніга|аўтар={{nobr|[[Яўген Канстанцінавіч Новік|Новік Я. К.]]}}, {{nobr|[[Пётр Ціханавіч Петрыкаў|Петрыкаў П. Ц.]]}}|загаловак=Формирование кадров народного образования Белоруссии, 1917-1941 гг|год=1981|мова=ru|выдавецтва=Наука и техника|старонкі=281|старонак=295}}</ref>. 13 красавіка 1995 года званне было афіцыйна зменена на «[[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]»<ref>{{Кніга|аўтар={{nobr|Хаўратовіч І. П.}}|загаловак=Иллюстрированная хронология истории Беларуси|год=2002|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|старонкі=293|старонак=456|isbn=9789851102361}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс заслужаных настаўнікаў Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя|3|Заслужаны настаўнік Беларускай ССР}} [[Катэгорыя:Ганаровыя званні Беларускай ССР]] 3z714g4tsps7k2uh1x4qye96s0zo9dc 0 791382 5173347 5027467 2026-07-30T17:38:47Z Андрэй 2403 Б 152769 5173347 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Аўтазаводскі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = з поўдня на поўнач 110 м, з захаду на ўсход 308 м<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/autazavodski згодна сайту Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325330/?ll=27.662123%2C53.874708&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Аўтазаводскі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар [[МАЗ]], які знаходзіцца непадалёк. Пачынаецца ад скрыжавання з [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскай вуліцай]], потым перасякае вуліцы [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводскую]] і [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскую]] і сканчаецца скрыжаваннем з [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2-й вуліцай Пржавальскага]]<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/autazavodski Аўтазаводскі завулак у базе Геадзэн]</ref>. == Славутасці == * Дом 6 на скрыжаванні з Адэскай вуліцай, быў пабудаваны як камбінат бытавога абслугоўвання ў 1960-х гг. Цяпер гэта офісны будынак<ref>[https://photobuildings.com/list.php?uid=50097 Аўтазаводскі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://geodzen.com/by/minsk/autazavodski Аўтазаводскі завулак у базе Геадзэн] * [https://ato.by/street/11 Аўтазаводскі завулак на АТО.ВУ] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=50097 Аўтазаводскі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zdorov.simascrap.ru/articles/ulitsy-minska-na-belorusskom-yazyke.html Спіс дамоў Аўтазаводскага завулка ў табліцы дадзеных вуліц Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] booyvb698wo52y69ab3jcuhmxm100k0 0 791564 5173469 5085990 2026-07-31T05:19:43Z DobryBrat 5701 афармленне, дапаўненне, стыль, вікіфікацыя 5173469 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Татарыновіч}} {{ДД}} '''Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 8 чэрвеня 1971 года ў вёсцы [[Селішча (Мінскі раён)|Селішча]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name=":0" />. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]], [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. Працаваў у [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве фінансаў Рэспублікі Беларусь]] на розных пасадах. У 2001 годзе прызначаны намеснікам начальніка галоўнага ўпраўлення — начальнікам упраўлення падатковай палітыкі галоўнага ўпраўлення падатковай палітыкі і даходаў бюджэту, у 2009 годзе — намеснікам Міністра фінансаў Рэспублікі Беларусь<ref name=":0" />. Дэлегат [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускага народнага сходу]]<ref name=":0" />. У 2024 годзе прызначаны Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|8-га склікання]]<ref name=":0" />. Старшыня Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па эканоміцы, бюджэце і фінансах<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/tatarinovich-vladislav-740/|title=Татаринович Владислав Викентьевич — Члены Совета Республики — Официальный сайт Совета Республики|website=Совет Рэспублікі|access-date=2025-08-29}}</ref>. Быў абраны намеснікам Старшыні Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. 22 студзеня 2026 года прызначаны [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністрам фінансаў Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/novym-ministram-finansau-belarusi-naznachany-uladzislau-tatarynovich-153806-2026/ Новым міністрам фінансаў Беларусі назначаны Уладзіслаў Татарыновіч]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2021)<ref>[https://president.gov.by/fp/v1/542/document-thumb__34542__original/34542.1631294969.047619285d.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 верасня 2021 года № 334 «Аб узнагароджанні»]</ref>, * [[падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />, * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медаль «За працоўныя заслугі»]]<ref name=":0" />, * нагрудны знак Міністэрства фінансаў «[[Выдатнік фінансавай сістэмы]]»<ref name=":0" />, * ганаровыя граматы [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]], [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/tatarinovich-vladislav-740/ Профіль Уладзіслава Татарыновіча на сайце Савета Рэспублікі] {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры фінансаў Беларусі}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Татарыновіч Уладзіслаў Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра фінансаў Рэспублікі Беларусь]] sd3bev8o04d326qxlywv17ovqjvx13k 0 794254 5173487 5060148 2026-07-31T05:51:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173487 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{Цёзкі2|Сотнікава}} '''Яна Сотнікава''' (нар. {{ДН|11|12|2003}}, [[Рагачоў]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. Скончыла сярэднюю школу № 6 г. Рагачоў і [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву]] ў [[Мінск]]у. Выхаванка Рагачоўскай СДЮШАР № 2 імя [[Мікалай Сцяпанавіч Гарбачоў|М. С. Гарбачова]], першым трэнерам была Валянціна Мажарава. З сезона 2019/2020 выступала за [[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]. У 2024 годзе падпісала кантракт з расійскім клубам «Астраханачка». {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=1205:2015-09-14-08-34-46&catid=34:2012-08-17-11-31-22&Itemid=69 Сотникова Яна] * [https://history.eurohandball.com/ec/chc/women/2019-20/player/600005/YanaSotnikova Yana Sotnikova] * [https://handballfast.com/news/89254-20-voprosov-ne-o-gandbole-iana-sotnikova-nenavizu-vrane-i-ot-dusnil-staraius-derzatsia-podalse 20 вопросов не о гандболе. Яна Сотникова: «Ненавижу враньё. И от душнил стараюсь держаться подальше!»] * [https://handballfast.com/news/87388-iana-sotnikova-iz-astraxanocki-lucsii-bombardir-superligi-pered-startom-plei-off-anastasiia-skitina-i-zlata-fedosova-v-top-3 Яна Сотникова из «Астраханочки» — лучший бомбардир Суперлиги перед стартом плей-офф. Анастасия Шкитина и Злата Федосова в топ-3] * [https://www.slova.by/sport/38623-rogachevskaya-gandbolistka-yana-sotnikova-stala-luchshim-bombardirom-rossijskoj-superligi-po-gandbolu Рогачевская гандболистка Яна Сотникова стала лучшим бомбардиром российской Суперлиги по гандболу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250720085730/https://slova.by/sport/38623-rogachevskaya-gandbolistka-yana-sotnikova-stala-luchshim-bombardirom-rossijskoj-superligi-po-gandbolu |date=20 ліпеня 2025 }} {{Жаночая зборная Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2021}} {{Жаночая зборная Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2022}} {{DEFAULTSORT:Сотнікава Яна}} [[Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі]] lv2jbaztxl7fqcjiolloe760v940xv8 0 794657 5173343 5104164 2026-07-30T17:33:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173343 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Julia Keilowa.jpg }} '''Юлія Кейлова''' (Julia Keilowa), ураджэнка Стырля (16 ліпеня 1902 - 1943)— вядомая польская [[Скульптура|скульптарка]] і прамысловая дызайнерка, прадстаўніца польскага [[Ар-дэко|арт-дэко]], якая аказала значны ўплыў на развіцце прамысловага дызайну ў рэгіене. == Раннія гады == Юлія Кейлова (дзявочае прозвішча Рынгель) паходзіла з асіміляванай яўрэйскай сям'і<ref>{{Cite web|url=https://sztetl.org.pl/en/biographies/192360-keilowa-julia|title=Keilowa Julia {{!}} Virtual Shtetl|website=sztetl.org.pl|access-date=2025-11-11}}</ref>. Вучылася ў прыватнай гімназіі імя Адама Міцкевіча ў [[Львоў|Львове]]. У 1920 годзе яна паступіла на філасофскі факультэт Львоўскага ўніверсітэта, але кінула вучобу. У 1921 годзе стала студэнткай дызайнерскага факультэта Львоўскага дзяржаўнага прамысловага вучылішча, пасля заканчэння ўстановы в 1923 годзе яна працягнула адукацыю на скульптурным факультэце ў Акадэміі мастацтваў у Варшаве. Яе настаўнікамі былі выдатныя прадстаўнікі стылю арт-дэка: Караль Ціхі (Karol Stryjeński), Войцех Ястжэмбоўскі (Wojciech Jastrzębowski), Юзэф Чайкоўскі (Józef Czajkowski) і Тадэвуш Брэер (Tadeusz Breyer). == Дзейнасць == [[Файл:Julia Keilowa rzeźba.jpg|міні|Скульптура з ліставога металу, выкананая Юліяй Кейлавай у 1934 годзе]] Падчас вучобы Юлія працавала ў асноўным са скульптурай. У 1929 годзе яна стала членам скульптурнага кааператыва «Форма», яе працы, як прыклад дэкарыраванага мадэрнізму, пачалі экспанавацца ў Інстытуце садзейнічання мастацтву. У 1933 годзе яна заснавала ўласную майстэрню па металаапрацоўцы. Яна распрацавала каля 400 прадметаў ужытку (у тым ліку посуд для пасажырскіх трансатлантычных лайнераў Batory і Piłsudski<ref>{{Артыкул|аўтар=Agnieszka Kasprzak|загаловак=Dekoracyjny modernizm|год=2013|месца=Kraków|выданне=Rzeczy niepospolite. Polscy projektanci XX wieku|старонкі=144}}</ref>). У асноўным усе прадметы вырабляліся з гальванічным пакрыццём. Сярод варшаўскіх фабрык, якія серыйна выраблялі сталовыя прыборы і посуд па праектах Юліі Кейловай былі Norblin, Fraget і Henneberg Brothers. У 1935 і 1937 гадах атрымоўвала значныя ўзнагароды за свае працы. Падчас Другой сусветнай вайны яна два гады кіравала керамічнай майстэрняй == Смерць == Пра абставіны смерці Юліі Кейловай мала што вядома, верагодна, яна памерла ў нямецкай турме Павяк у 1943 годзе. Сімвалічная магіла жанчыны знаходзіцца на могілках Вайсковыя Павонзкі (A30, ряд 1–25) == Ушанаванне памяці == * Восенню 2012 года выстава яе работ адбылася ў Музеі медзі ў Легніцы<ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.wysokieobcasy.pl:80/wysokie-obcasy/1,96856,13039423,Julia_Keilowa___podniesc_rzemioslo_do_wyzyn_sztuki.html|title=Julia Keilowa - podnieść rzemiosło do wyżyn sztuki|website=wysokieobcasy.pl|access-date=2025-11-11|url-status=dead}}</ref>. * У кастрычніку 2015 года буйная выстава ў Інстытуце мастацтваў Польскай акадэміі навук была прысвечана выключна творчасці Кейлавай<ref>{{Cite web |url=http://www.ispan.pl/keilowainvitation161115.pdf |title=Архіўная копія |access-date=11 лістапада 2025 |archive-date=21 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721074223/http://www.ispan.pl/keilowainvitation161115.pdf |url-status=dead }}</ref>. * [[Файл:Grave of Julia Keilowa (Ringel-Keilowa) Warsaw Powązki.jpg|міні|Магіла Юліі Кейловай на могілках у Варшаве]]З траўня па верасень 2024 года у Музеі Варшавы адбывалася выстава «Юлія Кейлова. Праектантка»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzeumwarszawy.pl/wystawa/julia-keilowa-projektantka/|title=Julia Keilowa. Projektantka|website=Muzeum Warszawy|access-date=2025-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ua|url=https://www.polskieradio.pl/398/7856/artykul/3370906,%D1%83-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%97-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D1%8E%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D1%83-%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%96%D1%82-%D1%8E%D0%BB%D1%96%D1%97-%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97-%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BE|title=У Музеї Варшави демонструють виставку робіт Юлії Кейлової, ікони польського арт-деко - Українська Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-11-11}}</ref> == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-12}} [[Катэгорыя:Скульптары]] [[Катэгорыя:Скульптары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дызайнеры]] k2zkrkmt2506k7vnq49w6nm2c6nul8z 0 794722 5173491 5118960 2026-07-31T05:57:46Z Autumndancer 168015 5173491 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Брэнер}} {{НП}}'''Брэнер''' (ладынск.: ''Prëner'') — [[Камуны Італіі|камуна]] і вёска ў [[Бальцана (правінцыя)|Паўднёвым Ціролі]] на поўначы [[Італія|Італіі]], размешчаная прыкладна за 60 кіламетраў на поўнач ад горада [[Бальцана]] на мяжы з [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціролем]], [[Аўстрыя]]. == Геаграфія == Брэнер ляжыць у 60 кіламетрах на поўнач ад горада [[Бальцана]]. Муніцыпалітэт названы ў гонар [[Брэнер (перавал)|перавала Брэнер]], вяршыня якога пазначае мяжу паміж Італіяй і [[Аўстрыя|Аўстрыяй]]. Брэнер мяжуе з наступнымі муніцыпалітэтамі: [[Валь-дзі-Віццэ]] ([[Італія]]), Ратшінгс ([[Італія]]), Штэрцынг ([[Італія]]), Грыс-ам-Брэнер ([[Аўстрыя]]), Гшніц (Аўстрыя), Нойштыфт-ім-Штубайталь (Аўстрыя) і Обернберг-ам-Брэнер (Аўстрыя). == Насельніцтва == === Лінгвістычнае размеркаванне === Згодна з перапісам насельніцтва 2024 года, 77,77% насельніцтва размаўляюць [[Нямецкая мова|на нямецкай мове]], 22,07% — [[Італьянская мова|на італьянскай]], а 0,16% — на ладзінскай. {| border="0" | align="left" | {| class="wikitable" |- bgcolor="#DDDDDD" ! Мова ! 1991 год !2001<ref name="Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol2">Oscar Benvenuto (ed.): [http://www.provinz.bz.it/Astat/downloads/Siz_2008-eng.pdf "South Tyrol in Figures 2008", Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160614231554/http://www.provinz.bz.it/Astat/downloads/Siz_2008-eng.pdf |date=14 чэрвеня 2016 }}, Bozen/Bolzano 2007, p.&nbsp;16, table&nbsp;10</ref> !2011<ref name="Volkszählung 2011/Censimento della popolazione 20112">{{cite journal|date=June 2012|title=Volkszählung 2011/Censimento della popolazione 2011|journal=astat info|issue=38|pages=6–7|publisher=Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol|url=http://www.provinz.bz.it/astat/de/service/256.asp?news_action=300&news_image_id=563169|access-date=2012-06-14|archive-date=3 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165250/http://www.provinz.bz.it/astat/de/service/256.asp?news_action=300&news_image_id=563169|url-status=dead}}</ref> !2024<ref name="Volkszählung 2024/Censimento della popolazione 20242">{{cite journal|date=December 2024|title=Ergebnisse Sprachgruppenzählung 2024/Risultati Censimento linguistico 2024|journal=astat info|issue=56|publisher=Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=1160209|access-date=2024-12-09}}</ref> |- | Нямецкая | align="right" | 70,49% | align="right" | 79,39% | align="right" | 80,86% | align="right" | 77,77% |- | Італьянская | align="right" | 29,23% | align="right" | 20,29% | align="right" | 18,64% | align="right" | 22,07% |- | Ладзінская | align="right" | 0,28% | align="right" | 0,31% | align="right" | 0,50% | align="right" | 0,16% |} |} === Дэмаграфічныя змены === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:0 bar:1871 from: 0 till:0 bar:1881 from: 0 till:0 bar:1901 from: 0 till:0 bar:1911 from: 0 till:0 bar:1921 from: 0 till:1955 bar:1931 from: 0 till:2246 bar:1936 from: 0 till:2276 bar:1951 from: 0 till:2414 bar:1961 from: 0 till:2645 bar:1971 from: 0 till:2600 bar:1981 from: 0 till:2443 bar:1991 from: 0 till:2242 bar:2001 from: 0 till:2066 PlotData= bar:1861 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1871 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1881 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1901 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1911 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1921 at:1955 fontsize:XS text: 1955 shift:(-8,5) bar:1931 at:2246 fontsize:XS text: 2246 shift:(-8,5) bar:1936 at:2276 fontsize:XS text: 2276 shift:(-8,5) bar:1951 at:2414 fontsize:XS text: 2414 shift:(-8,5) bar:1961 at:2645 fontsize:XS text: 2645 shift:(-8,5) bar:1971 at:2600 fontsize:XS text: 2600 shift:(-8,5) bar:1981 at:2443 fontsize:XS text: 2443 shift:(-8,5) bar:1991 at:2242 fontsize:XS text: 2242 shift:(-8,5) bar:2001 at:2066 fontsize:XS text: 2066 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Data from ISTAT </timeline>{{-}} == Зноскі == <references /> {{Reflist}} == Знешнія спасылкі == {{Commonscat-inline|Brenner}} * [http://www.gemeindebrenner.eu/ Сайт муніцыпалітэта] (англ.) {{Правінцыя Бальцана}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] c9kltj6v6joawork6v0xyuznypapqgm 5173492 5173491 2026-07-31T05:58:12Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5173492 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Брэнер}} {{НП}}'''Брэнер''' (ладынск.: ''Prëner'') — [[Камуны Італіі|камуна]] і вёска ў [[Бальцана (правінцыя)|Паўднёвым Ціролі]] на поўначы [[Італія|Італіі]], размешчаная прыкладна за 60 кіламетраў на поўнач ад горада [[Бальцана]] на мяжы з [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціролем]], [[Аўстрыя]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 60 км на поўнач ад горада [[Бальцана]]. Муніцыпалітэт названы ў гонар [[Брэнер (перавал)|перавала Брэнер]], вяршыня якога пазначае мяжу паміж Італіяй і [[Аўстрыя|Аўстрыяй]]. Брэнер мяжуе з наступнымі муніцыпалітэтамі: [[Валь-дзі-Віццэ]] ([[Італія]]), Ратшінгс ([[Італія]]), Штэрцынг ([[Італія]]), Грыс-ам-Брэнер ([[Аўстрыя]]), Гшніц (Аўстрыя), Нойштыфт-ім-Штубайталь (Аўстрыя) і Обернберг-ам-Брэнер (Аўстрыя). == Насельніцтва == === Лінгвістычнае размеркаванне === Згодна з перапісам насельніцтва 2024 года, 77,77% насельніцтва размаўляюць [[Нямецкая мова|на нямецкай мове]], 22,07% — [[Італьянская мова|на італьянскай]], а 0,16% — на ладзінскай. {| border="0" | align="left" | {| class="wikitable" |- bgcolor="#DDDDDD" ! Мова ! 1991 год !2001<ref name="Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol2">Oscar Benvenuto (ed.): [http://www.provinz.bz.it/Astat/downloads/Siz_2008-eng.pdf "South Tyrol in Figures 2008", Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160614231554/http://www.provinz.bz.it/Astat/downloads/Siz_2008-eng.pdf |date=14 чэрвеня 2016 }}, Bozen/Bolzano 2007, p.&nbsp;16, table&nbsp;10</ref> !2011<ref name="Volkszählung 2011/Censimento della popolazione 20112">{{cite journal|date=June 2012|title=Volkszählung 2011/Censimento della popolazione 2011|journal=astat info|issue=38|pages=6–7|publisher=Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol|url=http://www.provinz.bz.it/astat/de/service/256.asp?news_action=300&news_image_id=563169|access-date=2012-06-14|archive-date=3 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165250/http://www.provinz.bz.it/astat/de/service/256.asp?news_action=300&news_image_id=563169|url-status=dead}}</ref> !2024<ref name="Volkszählung 2024/Censimento della popolazione 20242">{{cite journal|date=December 2024|title=Ergebnisse Sprachgruppenzählung 2024/Risultati Censimento linguistico 2024|journal=astat info|issue=56|publisher=Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&news_image_id=1160209|access-date=2024-12-09}}</ref> |- | Нямецкая | align="right" | 70,49% | align="right" | 79,39% | align="right" | 80,86% | align="right" | 77,77% |- | Італьянская | align="right" | 29,23% | align="right" | 20,29% | align="right" | 18,64% | align="right" | 22,07% |- | Ладзінская | align="right" | 0,28% | align="right" | 0,31% | align="right" | 0,50% | align="right" | 0,16% |} |} === Дэмаграфічныя змены === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:0 bar:1871 from: 0 till:0 bar:1881 from: 0 till:0 bar:1901 from: 0 till:0 bar:1911 from: 0 till:0 bar:1921 from: 0 till:1955 bar:1931 from: 0 till:2246 bar:1936 from: 0 till:2276 bar:1951 from: 0 till:2414 bar:1961 from: 0 till:2645 bar:1971 from: 0 till:2600 bar:1981 from: 0 till:2443 bar:1991 from: 0 till:2242 bar:2001 from: 0 till:2066 PlotData= bar:1861 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1871 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1881 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1901 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1911 at:0 fontsize:XS text: ? shift:(-8,5) bar:1921 at:1955 fontsize:XS text: 1955 shift:(-8,5) bar:1931 at:2246 fontsize:XS text: 2246 shift:(-8,5) bar:1936 at:2276 fontsize:XS text: 2276 shift:(-8,5) bar:1951 at:2414 fontsize:XS text: 2414 shift:(-8,5) bar:1961 at:2645 fontsize:XS text: 2645 shift:(-8,5) bar:1971 at:2600 fontsize:XS text: 2600 shift:(-8,5) bar:1981 at:2443 fontsize:XS text: 2443 shift:(-8,5) bar:1991 at:2242 fontsize:XS text: 2242 shift:(-8,5) bar:2001 at:2066 fontsize:XS text: 2066 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Data from ISTAT </timeline>{{-}} == Зноскі == <references /> {{Reflist}} == Знешнія спасылкі == {{Commonscat-inline|Brenner}} * [http://www.gemeindebrenner.eu/ Сайт муніцыпалітэта] (англ.) {{Правінцыя Бальцана}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] j7jx6sx5qrqhkvdzwiv155vlmqky063 0 796870 5173637 5070856 2026-07-31T08:28:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173637 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пуставы}} {{ДД}} '''Яўге́н Валянці́навіч Пуставы́''' (нар. {{ДН|28|2|1984}}) — беларускі [[прапагандыст]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], [[журналіст]] і [[тэлевядучы]]. Палітычны аглядальнік тэлеканала «[[Сталічнае тэлебачанне|СТБ]]». Дэпутат [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Спіс дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў 29-га склікання|29-га склікання]] (з 2024). == Біяграфія == Нарадзіўся [[28 лютага]] [[1984]] года<ref name="minsk-sovet">{{cite web|url=https://minsk.gov.by/gorsovet/mingorsovet/materialy-iz-slajdera/261-20240228-itogi-vyborov-deputatov-mingorsoveta|title=Вынікі выбараў дэпутатаў Мінгарсавета 29-га склікання падвялі на пасяджэнні Мінскай гарадской выбарчай камісіі|publisher=Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|accessdate=19 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301055755/https://minsk.gov.by/gorsovet/mingorsovet/materialy-iz-slajdera/261-20240228-itogi-vyborov-deputatov-mingorsoveta|archive-date=2024-03-01}}</ref> (паводле іншых звестак — [[29 лютага]] [[1984]] года<ref name="sanctions">{{cite web|url=https://belgium.mfa.gov.by/kcfinder/upload/belgium/files/_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_1.docx|title=Council Implementing Regulation (EU) 2023/1591 of 3 August 2023 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|publisher=EUR-Lex|date=2023-08-03|lang=en|accessdate=19 снежня 2025|archive-date=17 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917003155/https://belgium.mfa.gov.by/kcfinder/upload/belgium/files/_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_1.docx|url-status=dead}}</ref>). Працуе палітычным аглядальнікам на тэлеканале «[[Сталічнае тэлебачанне|СТБ]]», а таксама ў дзяржаўнай газеце «[[Мінская праўда]]». Паводле ацэнкі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], з'яўляецца адным з галоўных рупараў прапаганды ў Беларусі, які распаўсюджвае наратывы ў падтрымку палітыкі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і апраўдвае [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|агрэсіўную вайну Расіі супраць Украіны]]<ref name="sanctions" />. У [[2024]] годзе абраны дэпутатам [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] 29-га склікання па Ахоцкай выбарчай акрузе № 3. Вылучаўся як беспартыйны<ref name="minsk-sovet" />. З'яўляецца членам [[Камісія па разглядзе зваротаў грамадзян Беларусі, якія знаходзяцца за мяжой|Дзяржаўнай камісіі па разглядзе зваротаў грамадзян Беларусі, якія знаходзяцца за мяжой]]<ref name="sanctions" />. == Узнагароды == * Узнагароджаны [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнкам]] за заслугі ў развіцці дзяржаўнай інфармацыйнай палітыкі<ref name="sanctions" />. == Санкцыі == [[3 жніўня]] [[2023]] года ўключаны ў [[санкцыі|санкцыйны спіс]] [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name="sanctions" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пуставы Яўген Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў 29-га склікання]] [[Катэгорыя:Прапагандысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, звязаныя з палітычнымі рэпрэсіямі ў Беларусі (з 2020 года)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] 75zrig5r0v5s5rkg9sa0sn9d8ssv0c5 0 802492 5173671 5104637 2026-07-31T09:14:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173671 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Яўген Пятровіч Пятранкоў }} '''Яўген Пятровіч Пятранкоў''' ({{Lang-ru|Евгений Петрович Петренков}}; [[1925]], [[Добруш]] — [[май]] [[1943]], [[Гомель]]) — юны герой-піянер [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Партызаны|партызан]]. Удзельнік Добрушскага камуністычнага падполля. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1925 годзе ў горадзе [[Добруш|Добрушы]], цяпер [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Да пачатку вайны завяршыў навучанне ў восьмым класе Добрушскай сярэдняй школы № 1. Уступіў у [[Камсамол|ВЛКСМ]]. У жніўні 1941, калі тэрыторыя [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] была акупаваная нямецка-фашысцкімі войскамі, прыняў рашэнне ісці на ўсход. Добраахвотна ўступіў у шэрагі Чырвонай Арміі. Прымаў удзел у абарончых баях. Атрымаў раненне і кантузію. У несвядомым стане быў узяты ў палон. Арганізаваў уцёкі, пасля якога дабраўся да роднага горада [[Добруш|Добруша]]. У кастрычніку 1941 года далучыўся да падпольшчыкаў і актыўна стаў удзельнічаць у антыфашысцкай барацьбе. Удзельнік Добрушскага камуністычнага падполля ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2649-petrankov-evgenij-petrovich|title=Отдел детской литературы Витебской областной библиотеки имени В.И. Ленина - Петранков Евгений Петрович|website=deti.vlib.by|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Разам з іншымі байцамі Добрушскага падполля стаў распаўсюджваць улёткі, зводкі Саўінфармбюро. Збіраў боепрыпасы і кінутую зброю для партызан. Пастаянна прымаў удзел у арганізацыі дыверсій супраць немцаў на чыгунках і шашэйных дарогах. У ліпені 1942 праявіў ініцыятыву і стаў выплаўляць тол з снарадаў, вырабляў самаробныя міны для дыверсій. У красавіку 1943 года быў схоплены салдатамі гестапа. Змешчаны ў засценкі Гомельскай турмы. Штодня падвяргаўся катаванням, пазней пакараны. == Узнагароды == * [[Медаль «За адвагу» (СССР)|Медаль «За адвагу»]] == Памяць == * Яго імем названа адна з вуліц у родным горадзе [[Добруш]] (вуліца Жэні Петранкова)<ref>{{Cite web|url=https://www.vdobrushe.by/articles/u-nego-vse-bylo-gotovo-k-pobegu-iz-gestapo-no-v-kamere-byl-provokator-istoriya-zheni|title=История Жени Петренкова|website=Добрушскі край|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216184420/https://www.vdobrushe.by/articles/u-nego-vse-bylo-gotovo-k-pobegu-iz-gestapo-no-v-kamere-byl-provokator-istoriya-zheni|archive-date=16 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yandex.by/maps/102233/dobrush/geo/1529392134/?ll=31.325323%2C52.386018&source=serp_navig&z=17|title=Добруш. Улица Жени Петренкова}}</ref>. * У савецкі час піянерскі атрад Добрушскай сярэдняй школы № 1 насіў яго імя. * Архіўныя матэрыялы пра яго захоўваюцца ў [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль (гісторыка-культурная ўстанова)|Гомельскім абласным краязнаўчым музеі]], [[Добрушскі раённы краязнаўчы музей|Добрушскім раённым краязнаўчым музее]]<ref>{{Cite web|url=https://dobrush.museum.by/node/83523|title=Имя в истории Добруша (Женя Петренков)|website=[[Добрушскі раённы краязнаўчы музей]]|access-date=8 лютага 2026|archive-date=7 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507155130/http://dobrush.museum.by/node/83523|url-status=dead}}</ref>. * У часопісе «Важаты» ў 1944 годзе выйшаў мастацкі аповяд пра ўчынак і гібелі піянера Жэні Петранкова. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://deti.vlib.by/index.php/yunye-geroi-vojny/183-yunye-geroi/2649-petrankov-evgenij-petrovich Рассказ о Жене Петранкове]. * [https://dobrush.museum.by/node/83523 Имя в истории Добруша (Женя Петренков)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250507155130/http://dobrush.museum.by/node/83523 |date=7 мая 2025 }}. ''[[Добрушскі раённы краязнаўчы музей]]''. [[Катэгорыя:Піянеры-героі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Дзеці і падлеткі — героі Вялікай Айчыннай вайны]] r0n6zyhgp1bf9z4zb7qqvj0cr0rm9vg 0 802768 5173650 5099670 2026-07-31T08:43:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173650 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Яўген Дудкін | выява = | подпіс = | дата нараджэння = 1.12.1989 | месца нараджэння = [[Магілёў]], [[Беларусь]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | партыя = [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] | род дзейнасці = палітычны актывіст, настаўнік (у мінулым) }} {{цёзкі2|Дудкін}} '''Яўген Дудкін''' (нар. {{ДН|1|12|1989}}, [[Магілёў]]) — беларускі палітычны дзеяч, былы сябра [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]] (БХД). У лютым 2025 года публічна прызнаўся ў шматгадовым супрацоўніцтве з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|1|12|1989}} года ў [[Магілёў|Магілёве]] ў сям’і міліцыянера. Вырас у [[Гродна]], дзе скончыў сярэднюю школу №13. Пасля школы паступіў на [[гістарычны факультэт Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які скончыў, а пасля атрымаў ступень магістра. Магістарская дысертацыя была прысвечана беларускаму пытанню ў польскай нацыянальнай палітыцы міжваеннага перыяду<ref name="NN_361678">{{cite web|url=https://nashaniva.com/361678|title=БХД: Адзін з лідараў партыі Яўген Дудкін прызнаўся, што з'яўляецца даўнім агентам КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-14|accessdate=2026-02-15}}</ref>. Пасля заканчэння ўніверсітэта працаваў па размеркаванні настаўнікам у школах [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]], пазней — у [[Гродна|Гродне]]. Таксама займаў пасаду загадчыка дома народнай творчасці ў вёсцы [[Зарачанка]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]<ref name="NN_361678" />. У 2018 годзе эміграваў у [[Польшча|Польшчу]] як эканамічны мігрант<ref name="NN_361678" />. == Палітычная дзейнасць == У Беларусі Яўген Дудкін быў актывістам [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. У 2018 годзе, будучы [[Мясцовыя выбары ў Беларусі (2018)|кандыдатам у дэпутаты]] ў Гродне, стаў удзельнікам канфлікту, калі іншы кандыдат заняў адзінае памяшканне для сустрэч з выбаршчыкамі, але сам на іх не з’яўляўся<ref>{{cite web|url=https://hrodna.life/2018/02/08/kandydat-deputaty-ne-pryjshou-na-sustrechu/|title=У Гродне «афіцыйны» кандыдат у дэпутаты не прыйшоў на абвешчаную сустрэчу|publisher=Hrodna.life|date=2018-02-08|accessdate=2026-02-15|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2018 года быў сведкам жорсткага затрымання ў Гродне актывістаў [[АГП]] і падаваў заяву ў міліцыю па факце выкрадання людзей<ref>{{cite web|url=https://racyja.com/hramadstva/u-garodni-silaviki-zhorstka-zatrymali-aktyvistau-agp/|title=У Гародні сілавікі жорстка затрымалі актывістаў АГП|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2018-07-03|accessdate=2026-02-15|url-status=dead}}</ref>. Пасля падзей 2020 года Дудкін актывізаваўся ў палітычным жыцці эміграцыі. Ён стаў кіраўніком фонду «Беларуская хрысціянская дэмакратыя» (Białoruska Chrześcijańska Demokracja), зарэгістраванага ў Польшчы. Гэтая структура была звязана з той часткай БХД, якую ўзначаліў [[Георгій Дзмітрук]] пасля расколу ў партыі. Дудкін стаў зацятым крытыкам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] і яе [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса]]<ref name="NN_361678" />. У лютым 2024 года фракцыя БХД пад кіраўніцтвам Георгія Дзмітрука правяла з'езд, на якім адзіным лідарам партыі быў прызнаны палітвязень [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]], а былыя сустаршыні [[Віталь Рымашэўскі]] і [[Вольга Кавалькова]] былі выключаны з арганізацыі. Яўген Дудкін выступіў на з'ездзе з праграмнай прамовай<ref name="NN_336065">{{cite web|url=https://nashaniva.com/336065|title=БХД прызнала Севярынца адзіным лідарам партыі, а Рымашэўскага, Кавалькову і Садоўскага выключылі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-12|accessdate=2026-02-15}}</ref>. У 2024 годзе Дудкін балатаваўся ў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] па спісе «Салідарнасць», створаным у кааліцыі з «[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Народнай Грамадой]]» на чале з [[Яўген Вільскі|Яўгенам Вільскім]]. Спіс заняў перадапошняе месца, набраўшы 1,55 % галасоў<ref name="NN_341658">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341658|title=Апублікавалі спісы кандыдатаў у новы склад Каардынацыйнай рады|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-04-27|accessdate=2026-02-15}}</ref>. == Выкрыццё супрацоўніцтва з КДБ == У лютым 2025 года стала вядома, што Яўген Дудкін з’яўляўся сакрэтным супрацоўнікам [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. 30 студзеня 2025 года на пасяджэнні ўправы БХД ён асабіста пацвердзіў гэты факт. Паводле яго слоў, ён быў завербаваны ў 2009 годзе падчас навучання ў магілёўскім універсітэце і супрацоўнічаў са спецслужбамі да 2016 года<ref name="NN_361833">{{cite web|url=https://nashaniva.com/361833|title=Яўген Дудкін: Я быў сакрэтным супрацоўнікам КДБ. Але толькі да 2016 года|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-16|accessdate=2026-02-15}}</ref>. Першапачаткова Дудкін адмаўляў гэтую інфармацыю, называючы яе «мэтанакіраванай кампаніяй» супраць яго, а сваё прызнанне аднапартыйцам — «праверкай»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/361708|title=Дудкін аспрэчвае, што ён агент КДБ: Прычына кампаніі супраць мяне — мая паспяховая дзейнасць|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-14|accessdate=2026-02-15}}</ref>. Аднак пазней ён апублікаваў публічнае прызнанне. Паводле яго слоў, у КДБ яго цікавіла інфармацыя пра магчымыя сувязі беларускіх грамадзян з замежнымі спецслужбамі. Дудкін сцвярджаў, што яго агентурная дзейнасць была «накіравана на карысць Беларусі»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/375469|title=Дудкін: Мая дапамога беларускаму контрвыведу заўсёды была накіравана на карысць Беларусі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-26|accessdate=2026-02-15}}</ref>. Пазней ён паведаміў, што яго агентурны псеўданім быў '''Радзівіл'''. У сферы яго інтарэсаў былі [[Каталіцкая царква ў Беларусі|Каталіцкая царква]], кіраўніцтва [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|БХД]] і прафсаюза [[РЭП (прафсаюз)|РЭП]], а таксама студэнты. Дудкін назваў некаторыя прозвішчы людзей, інфармацыю пра якіх ён перадаваў КДБ, у тым ліку [[Павел Паўлавіч Латушка|Паўла Латушку]], на той момант міністра культуры, [[Ігар Барысаў|Ігара Барысава]], [[Уладзімір Шанцаў|Уладзіміра Шанцава]] і іншых<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/362176|title=Агент Дудкін з БХД: Мой агентурны псеўданім — Радзівіл|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-21|accessdate=2026-02-15}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/361877|title=Агент Дудкін расказаў, як даваў КДБ справаздачы пра Латушку і магілёўскіх студэнтаў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-17|accessdate=2026-02-15}}</ref>. За сваю працу ён атрымліваў грашовае ўзнагароджанне, каля 20 долараў ЗША ў эквіваленце за справаздачу. Пасля выкрыцця Дудкін быў выключаны з партыі. [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]], каментуючы гэтую сітуацыю, заявіў, што для людзей, якія супрацоўнічалі са спецслужбамі, ёсць два сумленныя шляхі: неадкладнае адкрыццё або выхад з палітыкі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/384729|title=Павел Севярынец расказаў, што думае пра агента КДБ у шэрагах сваёй партыі Яўгена Дудкіна|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-01-04|accessdate=2026-02-15}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] 61gcif5oyvmxp9hu4y2j7a0inum3nmm 10 803557 5173284 5154650 2026-07-30T14:38:59Z Андрэй 2403 Б 152769 5173284 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Радыёстанцыі Беларусі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Радыёстанцыі Беларусі]] |выява = |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Агульнанацыянальныя |спіс1 = * [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1-ы Нацыянальны]] * [[Альфа Радыё]] * [[Аўтарадыё]] * [[Беларусь (радыёстанцыя)|Беларусь]] * [[Душэўнае радыё]] * [[Культура (радыёстанцыя, Беларусь)|Культура]] * [[Легенды FM]] * [[Новае радыё]] * [[Пілот FM]] * [[Радыё Свет]] * [[Радыё Рокс]] * [[Радыё UNISTAR]] * [[Радыус-FM]] * [[Рэлакс (радыё)|Рэлакс]] * [[Супер FM]] * [[Хіт-Радыё]] * [[Energy FM]] |загаловак2 =Мясцовыя |спіс2 = * [[Баранавічы FM]] * [[Мінская хваля]] * [[Радыё Брэст]] * [[Радыё Віцебск]] * [[Радыё Гомель Fm]] * [[Радыё Гродна]] * [[Зефір FM]] * [[Лідар FM (радыёстанцыя)|Лідар FM]] * [[Праўда Радыё]] * [[Магілёў (радыё)|Радыё Магілёў]] * [[Радыё-Мінск]] * [[Сталіца (радыё)|Сталіца]] |загаловак3 = Нішавыя |спіс3 = * [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Ватыканскае радыё на Беларускай]] * [[Гумар FM]] * [[Жаночае радыё]] * [[Радыё Марыя|Радыё Марыя]] * [[Радыё Перамога]] * [[Рускае радыё (Беларусь)|Рускае радыё]] * [[MEGA (радыёстанцыя)|MEGA]] |загаловак4= Зніклыя |спіс4 = * [[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]] * [[Бярэзінская хваля]] * [[Веснік Быхаўшчыны]] * [[Глыбоцкае мясцовае радыёвяшчанне]] * [[Навіны Барысаўшчыны (радыёпраграма)]] * [[Польскае Радыё Баранавічы]] * [[Радыё АНТ]] * [[Радыё Бі-Эй]] * [[TUT.BY#Гісторыя|Радыё ТУТ]] * [[Радыё 101,2]] |загаловак5= Заблакаваныя ў РБ |спіс5 = * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] * [[Беларускае Радыё Рацыя|Рацыя]] * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Свабода]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] </noinclude> squy1zvdhdvwbwdmyprq1nwkjnczr0n 0 803560 5173177 5173166 2026-07-30T12:12:18Z Андрэй 2403 Б 152769 5173177 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Радыё Перамога | поўнае_назва = | лагатып = | горад = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = | фармат = інфармацыйна-музычная радыёстанцыя | музфармат = песні часоў [[ВАВ]], савецкія песні, сучасныя беларускія патрыятычныя песні | частата = 96,2 МГц (з красавіка 2025 да лета 2026 г.) | час_вяшчання = кругласутачна | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = [[2 мая]] [[2023]] года | заснавальнік = Выдавецкі дом «Беларусь Сегодня» і [[Альфа Радыё]] | уладальнік = | кіраўнікі = | сайт = radiopobeda.by | on-line_трансляцыя = }} '''Радыё Перамога''' — [[радыёстанцыя]] Беларусі, прысвечаная тэме [[ВАВ|Вялікай Айчыннай вайны]]. Заснавана 2 мая 2023 г<ref>[http://mininform.gov.by/news/all/radio-pobeda-nachalo-veshchanie-v-belarusi/ Радио «Победа» начало вещание в Беларуси] // [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]</ref>. У красавіку 2025 г. акрамя ан-лайн трансляцыі пачала вяшчаць у FM-дыяпазоне на частаце 96,2<ref>[https://news.sb.by/articles/na-chastote-96-2-fm-v-minske-nachala-veshchanie-radiostantsiya-radio-pobeda.html На частоте 96.2 FM в Минске начала вещание радиостанция «Радио Победа»] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 25.04.2025</ref>. У эфір трансліруе песні пра Вялікую Айчынную вайну і часоў гэтай вайны, хронікі, архіўныя зводкі Савецкага інфармбюро, дэкламуюцца вершы аб вайне<ref>[https://www.sb.by/articles/vadim-shepet-radio-pobeda-pomogaet-sokhranit-pravdu-o-velikoy-otechestvennoy-voyne-i-rasskazat-o-ney.html Вадим Шепет: «Радио Победа» помогает сохранить правду о Великой Отечественной войне и рассказать о ней понятным языком»] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 29.05.2025</ref>; але таксама ў эфір ідуць савецкія песні і сучасныя беларускія песні (часам на беларускай мове). У значнай ступені эфір запаўняе паўтарэнне адных і тых жа запісаных матэрыялаў. У 2025 г. таксама ў шэрагу гандлёвых цэнтраў і выставачных комлексаў Мінска размяшчалі аўдыябоксы з трансляцыяй гэтай радыястанцыі<ref>[https://www.sb.by/articles/vadim-shepet-radio-pobeda-pomogaet-sokhranit-pravdu-o-velikoy-otechestvennoy-voyne-i-rasskazat-o-ney.html Вадим Шепет: «Радио Победа» помогает сохранить правду о Великой Отечественной войне и рассказать о ней понятным языком»] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 29.05.2025</ref>. У 2026 г. гэтых боксаў ужо не было. У 2026 г. летам вяшчанне ў FM-дыяпазоне спынілася і засталося толькі на радыёпрыкладаннях і праз сайт станцыі. У гэты ж час была заўважана камерцыйная рэклама і цытаты [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Р. Лукашэнкі]] на тэму ВАВ<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/07/blog-post.html Радыё Беларусі новае і вельмі старое] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://radiopobeda.by/ Сайт радыёстанцыі] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] gopqhjxgxd9yfv3a0rh08usq9jvpi62 0 803563 5173171 5149821 2026-07-30T12:03:16Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Цікавыя факты */ 5173171 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Жаночае радыё | поўнае_назва = | лагатып = | горад = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = Слышим и слушаем | фармат = анлайн вяшчанне | музфармат = [[Поп-музыка]] | частата = | час_вяшчання = | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = [[3 сакавіка]] [[2026]] г. | заснавальнік = [[Беларускі саюз жанчын|БСЖ]] | уладальнік = | кіраўнікі = | сайт = https://ladyfm.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Жаночае радыё''' — інтэрнэт-радыё, запушчанае ў эфір 3 сакавіка 2026 г. жанчынамі-энтузіясткамі, аб чым паведаміла старшыня [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]] [[Вольга Аляксандраўна Шпілеўская|В.А. Шпілеўская]]<ref>[https://zviazda.by/news/pershae-belarusi-zhanochae-internet-radyye-pachne-vyashchanne-8-sakavika-/ Першае ў Беларусі жаночае інтэрнэт-радыё пачне вяшчанне 8 сакавіка] // [[Звязда (газета)|Звязда]]</ref>. Паўнавартасны запуск адбыўся 8:00 8 сакавіка 2026 г. у якасці прывязкі да [[Міжнародны жаночы дзень|Міжнароднага жаночага дню]] і Года беларускай жанчыны<ref>[https://zhodinonews.by/pervoe-v-belarusi-zhenskoe-internet-radio-nachnet-veschanie-8-marta/ Первое в Беларуси женское интернет-радио начнет вещание 8 марта] // Zhodinonews.by</ref>, а 3-7 сакавіка ў эфір давалі папулярную музыку. Пасля паўнавартаснага запуску эфір па-ранейшаму большую частку эфіру займае [[поп-музыка]], пераважна рускамоўныя хіты. На сваёй [https://www.threads.com/@ladyfm.by старонцы ў Трэдс] станцыя анансуе перадачы ў эфіры. Сярод такіх перадач: "Паэзія ў лічбе", "Двое на ПП", "Без абцасаў", "Плётка дня"<ref>згодна [https://www.threads.com/@ladyfm.by/post/DXerfTKkYTl пасту Трэдс ад 23.04.2026 за 18:34]</ref>. Таксама паміж песнямі гучаць кароткія цытаты для жанчын, у тым ліку рубрыка "З першых вуснаў", дзе гучаць урыўкі з прамоў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Р. Лукашэнкі]] з пазітыўнымі выказваннямі пра жанчын. == Цікавыя факты == * У сумесным з "[[Альфа Радыё]]" ток-шоу "Сапраўднае жыццё", якое было ў эфіры "Жаночага радыё" 8 мая 2026 11:00-11:30, то бок на пярэдадне Дня Перамогі, у форме запісу, вядучыя абмяркоўвалі надыходзячае свята 1 мая. Пры гэтым 9 мая 2026 г. нічога пра Дзень Перамогі на "Жаночым радыё" не нагадвала, акрамя абавязковай на ўсіх тэле- і радыёстанцыях хвіліны маўчання ў 12:00<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/07/blog-post.html Радыё Беларусі новае і вельмі старое] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. * 23 ліпеня 2026 г. у 20:00 дыктар памылкова аб'явіў: на "Жаночым радыё" 16:00<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/02/blog-post_9.html Радыё як "тэлеэкран" і як памочнік] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>! == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://ladyfm.by/ Сайт Жаночага радыё] * [https://www.tiktok.com/@ladyfm.by TikTok] * [https://www.threads.com/@ladyfm.by Treads] * [https://www.instagram.com/ladyfm.by Instagram] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя: З'явіліся ў 2026 годзе]] 0talakg03tlom6xmw2blq7ljk5snoji 0 804296 5173456 5158696 2026-07-31T01:59:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173456 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Якаў Львовіч Каламінскі''' ({{lang-ru|Яков Львович Коломинский }}; {{ДН|11|01|1934}}, мястэчка [[Нароўля]], [[Палеская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]] — {{ДС|25|09|2019}}, [[Беларусь]]) — [[СССР|савецкі]] і [[Беларусь|беларускі]] [[Псіхалогія|псіхолаг]], [[Доктар навук|доктар псіхалагічных навук]] (1981), [[прафесар]] (1982), [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]], старшыня Беларускага таварыства псіхолагаў. == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся 11 студеня 1934 года ў мястэчку [[Нароўля]] Палескай вобласці БССР у [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] сям’і<ref>{{Cite web |url=http://russian-jews-refbook.org/page11.html |title=Л.Л.Полевой. Русские евреи. Аналитический справочник |access-date=17 сакавіка 2026 |archive-date=12 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512000424/http://russian-jews-refbook.org/page11.html |url-status=dead }}</ref>. Бацька Леў Каламінскі адслужыў у войску ў [[Мурманск]]у<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Маці працавала ў Нароўлі загадчыцай раённай бібліятэкі і была вядомай жанчынай у мястэчку<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Брат — [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), [[Доктар навук|доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]]. Жонка — дыктар Беларускага радыё [[Ада Сямёнаўна Каламінская]]<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Ад жонкі нарадзілася дачка Вольга Якаўлеўна Каламінская, якая пазней нарадзіла блізняшак (Дар’я і Кацярына)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. == Адукацыя і працоўная дзейнасць == У гады Вялікай Айчыннай вайны (1941—1945) знаходзіўся ў эвакуацыі ў [[Ашхабад]]зе ([[Туркменістан]])<ref>[https://www.livelib.ru/author/306620-yakov-kolominskij Яков Коломинский] // livelib.ru</ref>. Пасля заканчэння вайны вярнуўся ў мястэчка [[Нароўля]] і вучыўся ў сярэдняй школе, дзе сябраваў з [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давідам Рыгоравічам Сімановічам]] (пазней — рускамоўным паэтам)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>, і вельмі высока ацаніў якасць адукацыі ў нараўлянскай школе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Заўсёды з удзячнасцю ўспамінаў свайго школьнага выкладчыка рускай мовы і рускай літаратуры [[Барыс Навумавіч Хандрос|Барыса Навумавіча Хандроса]] (1923—2006), які вельмі творча і эмацыянальна выкладаў на ўроках літаратуры<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1951 годзе скончыў школу ў Нароўлі са срэбным медалём і хацеў паступаць далей вучыцца ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] на філалагічны факультэт, каб стаць журналістам<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Аднак не быў прыняты ў БДУ на журналістыку з-за сваёй яўрэйскай нацыянальнасці<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>, пасля чаго Каламінскі пайшоў падаваць свае дакументы ў Мінскі педагагічны інстытут на педагагічны факультэт<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>, дзе быў залічаны студэнтам у 1951 годзе. На першым курсе для яго самым цікавым і вартым прадметам стала [[псіхалогія]], таму далей ён сваё жыццё вырашыў прысвяціць псіхалогіі<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>, але любіў усё жыццё і мастацкую літаратуру — у першую чаргу рускіх і беларускіх паэтаў. Сябр дзяцінства Давід Рыгоравіч Сімановіч пазней падарыў Каламінскаму з вялікім дарчым надпісам свой зборнік рускамоўных вершаў «Чаго там на жыццё крыўдзіцца», дзе ёсць узнёслыя вершы пра нараўлянскае Палессе і супольнае дзяцінства<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>. Яшчэ адным блізкім сябрам Якава Каламінскага быў рускі паэт [[Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі]]<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Першы навуковы даклад Якава Каламінскага па псіхалогіі называўся так: «Закон сілы ў вучэнні Паўлава аб вышэйшай нервовай дзейнасці»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1955 годзе скончыў педагагічны інстытут у Мінску і атрымаў дыплом з адзнакай і кваліфікацыяй «педагогіка і псіхалогія» і быў накіраваны на працу ў Навагрудак, дзе з 1955 па 1958 год выкладаў педагогіку і псіхалогію ў Навагрудскім педагагічным вучылішчы. Перад ад’ездам у Навагрудак ажаніўся з Адай, студэнткай Мінскага педагагічнага інстытута: Ада давучвалася адзін год у інстытуце ў Мінску, а Якаў паехаў у Навагрудак<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Сям’я ўз’ядналася праз год, калі Аду пасля сканчэння інстытута накіравалі ў Навагрудак працаваць настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў школе<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Пасля закрыцця ў 1958 годзе навагрудскага педвучылішча, пераехаў з жонкай Адай у Мінск, дзе з 1958 па 1960 год працаваў выхавальнікам і настаўнікам школы-інтэрната № 7. Жонка Ада стала дыктарам Беларускага радыё<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Да гэтага перыяду працы адносіцца пачатак эксперыментальных псіхалагічных і педагагічных даследаванняў Якава Каламінскага. Вынікі даследаванняў былі апублікаваны ў першым у яго жыцці навуковым артыкуле ў калектыўным навуковым зборніку «Першыя поспехі» (пад рэд. Р.І. Вадэйка, г. Мінск, 1960 год)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1960 годзе паступіў у аспірантуру па псіхалогіі ў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага, быў прыкамандзіраваны да НДІ псіхалогіі Акадэміі паслядыпломнага навучання РСФСР, дзе пад кіраўніцтвам Лідзіі Ільінічны Бажовіч падрыхтаваў і ў 1963 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Вопыт псіхалагічнага вывучэння ўзаемаадносін паміж вучнямі ў класе», атрымаўшы ступень кандыдата псіхалагічных навук. У дысертацыйным даследаванні выкарыстаў новыя ў той час для псіхалагічнай навукі ў СССР метад і тэорыю — [[сацыяметрыя|сацыяметрыю]] амерыканскага псіхолага і сацыёлага [[Якаб Леві Марэна|Якаба Марэна]] (1892—1974)<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. З верасня 1963 года Якаў Каламінскі працаваў ў МДПІ ім. А.М. Горкага: у 1968 годзе яму было прысвоена званне [[дацэнт]]а; з 1978 па 2006 г. — загадчык кафедры дзіцячай і агульнай псіхалогіі БДПУ; з 2006 г. — прафесар кафедры ўзроставай і педагагічнай псіхалогіі БДПУ. У [[1970]] годзе ў [[Масква|Маскве]] выйшла ў друку яго кніга «Чалавек сярод людзей», якая зрабіла яго вельмі знакамітым псіхолагам<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. Пазней Каламінскі выказваўся, што ўсе яго кнігі яму дарогі, але мае сярод іх асабліва любімыя: «Чалавек сярод людзей», «Гутаркі пра таямніцы псіхікі», «Псіхалогія зносін», «Пазнай самога сябе», «Ад чалавека да чалавека», «Псіхалогія: Паэзія і проза выкладання»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. У 1980 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Псіхалогія асабістых узаемаадносін у групе аднагодкаў. Агульныя і ўзроставыя асаблівасці» і атрымаў у 1981 годзе ступень доктара псіхалагічных навук. У 1982 г. яму было прысвоена званне прафесара. Член дысертацыйнага савета пры БДПУ. У 1995—2010 гадах — галоўны рэдактар беларускага часопіса «Псіхалогія» (Мінск). На Усесаюзным з’ездзе Таварыства псіхолагаў СССР (1989) быў абраны яго віцэ-прэзідэнтам. Старшыня Беларускага Таварыства псіхолагаў. З’яўляўся сапраўдным членам Беларускай акадэміі адукацыі, Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), Міжнароднай акмеалагічнай акадэміі (Санкт-Пецярбург), Балтыйскай педагагічнай акадэміі (Санкт-Пецярбург). Чытаў лекцыі ва ўніверсітэтах ЗША, Вялікабрытаніі, Германіі, Ізраіля, Італіі, Польшчы, Венгрыі, Даніі, Швейцарыі, Украіны, Балгарыі, краін Прыбалтыкі. Выступаў з дакладамі на многіх міжнародных псіхалагічных кангрэсах. Актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю ў галіне псіхічнага здароўя і выступаў за гуманнае стаўленне да псіхічна хворых і абарону іх праў<ref>[https://psygazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4071:5-faktov-o-yakove-lvoviche-kolominskom&catid=21:psikhologicheskij-kalendar&Itemid=156 5 фактов о Якове Львовиче Коломинском]</ref>. == Навуковы ўклад у псіхалогію == Займаўся псіхалогіяй узаемаадносін у малых групах, сацыяльнай псіхалогіяй развіцця асобы, сацыяльнай педагагічнай псіхалогіяй і псіхалагічнай культурай. Аўтар звыш 400 навуковых, навучальных і навукова-папулярных прац (сярод іх — 35 кніг<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?]</ref>), у тым ліку 30 замежных выданняў на 16 мовах. Эксперыментальныя і тэарэтычныя даследаванні паклалі пачатак новай галіне псіхалагічнай навукі — узроставай і педагагічнай сацыяльнай псіхалогіі. Пад яго кіраўніцтвам паўстала адпаведная навуковая школа, абаронена звыш 40 кандыдацкіх і 8 доктарскіх дысертацый, распрацавана праграма сацыяльна-педагагічнай рэабілітацыі дзяцей, якія пацярпелі ад аварыі на Чарнобыльскай АЭС. == Асноўныя навуковыя працы == === Манаграфіі === * ''Коломинский Я. Л.'' Психология личных взаимоотношений в детском коллективе. — Минск: «Народная асвета», 1969. * ''Коломинский Я. Л.'' Человек среди людей. — {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1970. * ''Коломинский Я. Л.'' Беседы о тайнах психики. — {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1976. * ''Коломинский Я. Л.'' Психология взаимоотношений в малых группах. — Минск: «издательство [[Белорусский государственный университет|БГУ им. В. И. Ленина]]», 1976. * ''Коломинский Я. Л.'' Человек: психология. — {{М.}}: «[[Просвещение (издательство)|Просвещение]]», 1980. * ''Коломинский Я. Л.'' Психология детского коллектива. Система личных взаимоотношений. — Минск: «Народная асвета», 1984. * ''Коломинский Я. Л., [[Лисина, Мая Ивановна|Лисина М. И.]]'' Генетические проблемы социальной психологии. — Минск: «Университетское», 1985. * ''Коломинский Я. Л., [[Панько, Елизавета Александровна|Панько Е. А.]]'' Психология детей шестилетнего возраста. — Минск: «Университетское», 1999. * ''Коломинский Я. Л., [[Панько, Елизавета Александровна|Панько Е. А.]], Игумнов С. А.'' Психическое развитие детей в норме и патологии. — {{СПб.}}: «[[Питер (издательство)|Питер]]», 2004. * ''Коломинский Я. Л. (редактор)'' Психология педагогического взаимодействия. — {{СПб.}}: «Речь», 2007. * ''Коломинский Я. Л., [[Реан, Артур Александрович|Реан А. А.]]'' Социальная педагогическая психология. — {{СПб.}}: «Прайм-Еврознак», 2008. * ''Коломинский Я. Л.'' Основы психологии. — {{СПб.}}: «Прайм-Еврознак», 2010. * ''Коломинский Я. Л., Стрелкова О. В.'' Психологическая культура детства. — Минск: «Вышэйшая школа», 2013. === Артыкулы === # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1149 Жизнь и судьба в контексте психологического исследования. Сборник научных работ / под ред. Максименко С. Д.- Т.7. — Вып. 20. — Ч.1. — Житомир: Изд-во ЖГУ им. И.Франка, 2009. — 296 с.]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2543 Формирование психологической культуры в зоне ближайшего развития будущих педагогов. БГПУ, 2010]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1563 Психологические проблемы смысла жизни в старости. БГПУ, 2010]; # Игра в жизни дошкольника: учеб. пособие. Мн., 2012; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1530 Теоретические и прикладные аспекты психологической культурологии. БГПУ, 2014]; # [https://web.archive.org/web/20150211105702/http://elib.bspu.by/handle/doc/1980 Психологическая культура и сакральная цивилизация. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1527 Социально-психологические закономерности геронтогенеза. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2160 Социально-психологическая наблюдательность у будущих учителей. Чебоксары: Изд-во Чуваш. ун-та, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/2159 Социально-психологическая наблюдательность в структуре психологической культуры педагога. Москва., СПб.: Нестор-История, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/1979 Условие укрепления психологического здоровья субъектов педагогического и управленческого взаимодействия в дошкольном учреждении. БГПУ, 2014]; # [http://elib.bspu.by/handle/doc/800 Культурно-сакральное пространство гуманитарного образования. Красноярский государственный педагогический университет им. В. П. Астафьева, 2014]; == Узнагароды == * Нагрудны знак «Выдатнік адукацыі СССР» * Нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» Рэспублікі Беларусь * Медаль ВДНГ (СССР) * Ганаровыя граматы == Выказванні == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|міні|205x205пкс|[[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алея Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]].]] * «Кажуць, што там, дзе шмат мудрасці, шмат смутку. Магчыма, ёсць гэты смутак і ў псіхалагічнай мудрасці. Але ў псіхалагічным невуцтве яго значна больш»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. * «Шчаслівы і паспяховы той чалавек, які ўмее камунікаваць»<ref>[https://minsknews.by/schastliv-i-uspeshen-tot-chelovek-kotoryiy-umeet-obshhatsya-uveren-izvestnyiy-belorusskiy-psiholog-yakov-kolominskiy/ Психолог Яков Коломинский: «Счастлив и успешен тот человек, который умеет общаться»] // minsknews.by</ref>. * «Захапленне — гэта шчаслівы стан. Няма захаплення — няма і чалавека»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. * «У фальклор і мастацкую літаратуру змясцілася ўся псіхалогія. Гэтаму шмат у чым і прысвечана адна з апошніх маіх кніг "Псіхалогія: Паэзія і проза выкладання"»<ref>[https://minsknews.by/schastliv-i-uspeshen-tot-chelovek-kotoryiy-umeet-obshhatsya-uveren-izvestnyiy-belorusskiy-psiholog-yakov-kolominskiy/ Психолог Яков Коломинский: «Счастлив и успешен тот человек, который умеет общаться»] // minsknews.by</ref>. * «У псіхалогіі столькі праўды, колькі ў ёй паэзіі»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. * «Мне не пагражае прафесійнае выгаранне. Не паспее [мая новая] кніга выйсці ў свет, а ў галаве ўжо спее задума наступнай. Мозг мой не адпачывае ні днём, ні ноччу. Вынікаючы мудрай парадзе Льва Талстога рабіць толькі тое, што павялічвае душу, і не рабіць таго, што прымяншае яе, я ўсё сваё жыццё ствараў Паэму пра душу. І шчаслівы гэтым»<ref>[https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by</ref>. == Ушанаванне памяці == * У [[Нароўля|Нароўлі]] імя і фатаграфія Якава Львовіча Каламінскага яшчэ пры жыцці былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]] (адкрытай 6 лістапада 2010 г.)<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет|access-date=17 сакавіка 2026|archive-date=5 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205064848/https://narovlya.gov.by/ru/alleya|url-status=dead}}</ref><ref>Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 19.</ref>. {{зноскі}} == Крыніцы == * Доктора и кандидаты наук Белорусского государственного педагогического университета имени Максима Танка (к 100-летию со дня основания): биобиблиографический справочник. / Г.У. Корзенко; под общей редакцией А.И. Жука. — Минск : БГПУ, 2014. — 192 с. * [https://psy.su/persons/in_memoriam/psy/97634/ Яков Львович Коломинский] // Психологическая газета (Профессиональное интернет-издание) * [https://www.livelib.ru/author/306620-yakov-kolominskij Яков Коломинский] // livelib.ru * [https://ipsy.bspu.by/kolominskii-yakov-lvovich КОЛОМИНСКИЙ ЯКОВ ЛЬВОВИЧ] // bspu.by * [https://www.sb.by/articles/poema-o-dushe.html Яков Львович Коломинский — патриарх белорусской психологии] // sb.by * [https://www.voppsy.ru/ubiley/ubiKolom.htm К 80-ЛЕТИЮ Я.Л. КОЛОМИНСКОГО] // voppsy.ru * [https://www.youtube.com/watch?v=rF6KBFSuIhY Коломинский Яков Львович. Выпуск #7. Моя малая родина, или Почему я стал педагогом?] // youtube.com {{DEFAULTSORT:Каламінскі Якаў Львовіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нароўлі]] [[Катэгорыя:Псіхолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхолагі СССР]] onwjafkifp0z6kzxgozvyfrz0w890c3 14 806424 5173319 5127136 2026-07-30T15:47:33Z DzBar 156353 шаблон 5173319 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя|Партал=Спорт}}{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Велагонкі ў Францыі]] 8sqz81xwokq4olzrelwv2k74mnvgcvi 0 807108 5173230 5133618 2026-07-30T13:15:37Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ +1 5173230 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Чэлтнем''' (Курорт Чэлтнем; {{lang-en|Cheltenham, Cheltenham Spa}}) — буйны курорт і бора ў графстве [[Глостэршыр]], [[Англія]], недалёка ад [[Глостэр]]а і [[Сайрэнсестэр]]а. Вядомы як курортны горад для здароўя і адпачынку пасля адкрыцця мінеральных крыніц у 1716 годзе. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Эрык Даер]], англійскі футбаліст * [[Браян Джонс]], брытанскі музыкант * [[Генры Джон Эльвез]], брытанскі батанік, энтамолаг {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] b8a3qdg7rxsz04ju28ucpdbvw00iywq 0 807223 5173202 5135580 2026-07-30T12:46:26Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Дубічы-Царкоўныя (гміна)]] 5173202 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дубічы-Царкоўныя (гміна)]] 14izohy7u1aapr0fp5cfw5ny4f8hbo3 0 807708 5173434 5143483 2026-07-31T00:57:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173434 wikitext text/x-wiki [[Файл:2023.06.13 Astravets Nuclear Power Plant Belarus.jpg|thumb|Беларуская АЭС у Астраўцы]] '''Я́дзерная энергеты́ка Белару́сі'''&nbsp;— галіна энергетыкі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], заснаваная на выкарыстанні мірнага атама для генерацыі электрычнай і цеплавой энергіі. Станам на 2025 год у краіне дзейнічае адна камерцыйная атамная электрастанцыя&nbsp;— [[Беларуская АЭС]] (БелАЭС) у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]], якая складаецца з двух энергаблокаў агульнай магутнасцю 2400 МВт<ref name="Chausy_2025">{{cite web |url=https://www.chausynews.by/129092/стало-известно-где-могут-построить-вт/ |title=Стало известно, где могут построить вторую белорусскую АЭС |publisher=Іскра |date=28 кастрычніка 2025 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Пераход да ядзернай генерацыі стаў найбуйнейшым індустрыяльным праектам у гісторыі незалежнай Беларусі. Ён дазволіў краіне цалкам адмовіцца ад імпарту электраэнергіі і істотна знізіць залежнасць ад паставак [[Прыродны газ|прыроднага газу]], доля якога ў энергабалансе скарацілася з 95 % да 65 %<ref name="SB_Nov25">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/na-belaes-v-ostrovtse-postroyat-tretiy-energoblok.html |title=На БелАЭС в Островце построят третий энергоблок |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=14 лістапада 2025 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Разам з тым працэс станаўлення галіны заняў больш за паўстагоддзя: ад першых маштабных вышукаў і сакрэтных мабільных рэактараў у 1960-я гады да згортвання ўсіх праектаў пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і іх цяжкага аднаўлення ў пачатку XXI стагоддзя. == Гісторыя == === Савецкі перыяд === [[Файл:Інстытут «Сосны».jpg|thumb|Аб’яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў «Сосны» пад Мінскам]] Гісторыя развіцця ядзернай энергетыкі ў Беларусі пачалася з навукова-даследчых праектаў. Яшчэ ў 1962 годзе ў пасёлку [[Сосны (Мінск)|Сосны]] пад [[Мінск]]ам быў пабудаваны першы даследчы атамны рэактар ІРТ-2000<ref>«Беларускі ядзерны…» // Сацыялістычны шлях (Ушачы) № 14 (3308), серада 14 лютага 1962 г.</ref>. У 1965 годзе на базе [[Аб’яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў «Сосны»|Аб’яднанага інстытута энергетычных і ядзерных даследаванняў (АІЭЯД) «Сосны»]] пачалася распрацоўка ўнікальнага праекта&nbsp;— перасоўнай АЭС «[[Памір (АЭС)|Памір]]». Яна ўяўляла сабой мабільную ядзерную ўстаноўку, размешчаную на шасі цяжкіх колавых цягачоў [[МАЗ-537]]. Станцыя, якую абслугоўвалі 28 чалавек, прызначалася для аўтаномнага забеспячэння энергіяй аддаленых вайсковых аб’ектаў і магла працаваць без дазапраўкі паўтара года. Былі сабраны два такія комплексы, адзін з якіх паспяхова прайшоў выпрабаванні. Аднак пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]] праект быў згорнуты, а самі ўстаноўкі знішчаны, захавалася толькі металічная частка рэактара, усталяваная ў якасці манумента ў Соснах<ref>{{cite web |url=https://www.kp.ru/daily/25699/901624/ |title=В 80-х годах на болоте под Минском строили АЭС |publisher=[[Камсамольская праўда]] |date=8 чэрвеня 2011 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Паралельна з вайсковымі распрацоўкамі кіраўніцтва [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] востра адчувала дэфіцыт электраэнергіі для грамадзянскай прамысловасці. У рэспубліцы не было буйных радовішчаў вуглевадародаў або ўмоў для магутных [[Гідраэлектрастанцыя|ГЭС]]. У 1968—1969 гадах спецыялісты ленінградскага інстытута «[[Цеплаэлектрапраект]]» правялі маштабныя вышукі для будаўніцтва першай стацыянарнай АЭС. З-за неабходнасці вялікага аб’ёму прэснай вады для ахалоджвання разглядалася сямнаццаць пляцовак ва ўсіх шасці абласцях: Даманаўская ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]], Верхнядзвінская каля гарадскога пасёлка [[Верхнядзвінск]], Нешчардаўская ў [[Расонскі раён|Расонскім]], Абстэрнаўская ў [[Мёрскі раён|Мёрскім]], Снудская ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]], Яноўская на мяжы [[Полацкі раён|Полацкага]] і [[Ушацкі раён|Ушацкага]] раёнаў, Бяланавіцкая ў [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]], Акцябрская каля гарадскога пасёлка [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]], Сялецкая на мяжы [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага]] і [[Лідскі раён|Лідскага]] раёнаў, Слонімская каля горада [[Слонім]], Нарачанская і Свірская ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]], Стаўбцоўская каля горада [[Стаўбцы]], Брожская ў [[Бабруйскі раён|Бабруйскім]], Ялізаўская ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]], Асіповіцкая каля горада [[Асіповічы]] і Чыгірынская на мяжы [[Быхаўскі раён|Быхаўскага]] і [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]] раёнаў<ref name="Monzul">{{Артыкул |аўтар=Монзуль В. Ю. |загаловак=Мирный атом в БССР |выданне=[[Беларуская думка]] |год=2018 |нумар=1 |старонкі=63—70 |спасылка=https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_474936.pdf |ref=Монзуль}}</ref>. З гэтага спісу ў 1971 годзе саюзныя ўлады зацвердзілі Снудскую пляцоўку. Аднак ужо ў наступным годзе [[Міністэрства энергетыкі і электрыфікацыі СССР|Мінэнерга]] і [[Міністэрства сярэдняга машынабудавання СССР|Мінсярэдмаш СССР]] змянілі рашэнне. Перавагу аддалі суседняй Друкшайскай пляцоўцы ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], бо яна мела больш спрыяльныя геалагічныя ўмовы і дазваляла зэканоміць на будаўніцтве. Там узвялі [[Ігналінская АЭС|Ігналінскую АЭС]], якая сілкавала і частку беларускіх тэрыторый, але пакінула рэспубліку без уласнага аб’екта ядзернай генерацыі<ref name="Monzul" />. Страта праекта каля [[Браслаў|Браслава]] не спыніла атамных амбіцый. Згодна са стратэгічнымі планамі Мінэнерга СССР, у 1987 годзе меркавалася пачаць будаўніцтва АЭС на поўдні рэспублікі магутнасцю да 6000 МВт, у 1988 годзе&nbsp;— на поўначы з магутнасцю да 10 000 МВт, а ў 1992 годзе&nbsp;— яшчэ адной на паўднёвым усходзе да 8000 МВт<ref name="Belmarket">{{cite web |url=https://belmarket.by/news/77d87876-332f-4d80-8e6e-99f8bc7ae15c |title=В Беларуси атомная станция могла появиться около 40 лет назад |publisher=Белорусы и рынок |date=28 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Праекты ўражвалі інжынерным размахам. На поўначы краіны, каля [[Вымна (возера)|возера Вымна]] ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]], планавалася ўзвесці адну з найбуйнейшых АЭС у свеце, павялічыўшы плошчу возера за кошт перакідання вады з [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]. На [[Брэсцкая вобласць|Брэстчыне]], каля [[Белаазёрск]]а, праектавалі складаны комплекс, дзе АЭС працавала б у звязцы з падземнай гідраакумулюючай станцыяй. Самы ж амбітны праект разглядаўся ў [[Столінскі раён|Столінскім раёне]]: на балотах паміж [[Столін]]ам і [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]] хацелі стварыць штучнае мора-ахаладжальнік плошчай 36 квадратных кіламетраў за кошт вады з [[Прыпяць|Прыпяці]] і пабудаваць новы горад Відзібор. Аднак ад яго хутка адмовіліся з-за празмернай складанасці выканання<ref name="Monzul" />. У пачатку 1980-х гадоў таксама разглядаліся праекты будаўніцтва атамных станцый цеплазабеспячэння (АСЦ) па праекце [[АСТ-500]] для непасрэднага ацяплення буйных гарадоў. Да снежня 1985 года былі ўзгодненыя пляцоўкі для АСЦ каля [[Віцебск]]а, [[Гомель|Гомеля]] і [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="Monzul_2021">{{Артыкул |аўтар=Монзуль В. Ю. |загаловак=Проект строительства Могилёвской атомной станции теплоснабжения в контексте развития атомной энергетики Белорусской ССР в 1980-е гг. |выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць |месца=Магілёў |выдавецтва=БДУТ |год=2021 |старонкі=203—207 |спасылка=https://www.academia.edu/50936181/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%B2_1980_%D0%B5_%D0%B3%D0%B3 |ref=Монзуль 2021 |archive-date=22 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422100220/https://www.academia.edu/50936181/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%B2_1980_%D0%B5_%D0%B3%D0%B3 }}</ref>. Адначасова разгарнулася барацьба за будаўніцтва класічнай АЭС на беразе возера [[Сялява]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]]. Нягледзячы на пратэсты эколагаў з-за блізкасці гідралагічнага заказніка, у студзені 1984 года ўрад БССР канчаткова зацвердзіў гэтую пляцоўку<ref name="Monzul" />. Пакуль ішлі тэарэтычныя спрэчкі, улады запусцілі рэальную будоўлю ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]], усяго за 40 км ад Мінска. Каб вырашыць праблему ацяплення сталіцы, 26 чэрвеня 1980 года было прынята сумеснае рашэнне ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР будаваць [[Мінская АЦЭЦ|Мінскую атамную цеплаэлектрацэнтраль]] (АЦЭЦ) з двума рэактарамі [[ВВЭР-1000]]<ref name="Realt_Onliner">{{cite web |url=https://realt.onliner.by/2015/05/28/nuclear |title=Мирный атом в пуховичских болотах: история строительства Минской АЭС |publisher=[[Onliner.by]] |date=28 мая 2015 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240210212448/https://realt.onliner.by/2015/05/28/nuclear |archive-date=10 лютага 2024}}</ref>. У 1983 годзе пачалася маштабная камсамольская будоўля. На месцы асушаных балот узводзіўся ідэальны горад атамшчыкаў&nbsp;— пасёлак [[Дружны (Пухавіцкі раён)|Дружны]]. Да вясны 1986 года быў гатовы фундамент першага рэактара і ўведзена ў строй пускарэзервовая кацельня<ref name="TEC5_Hist">{{cite web |url=http://www.tec5.by/history.html |title=ТЭЦ-5. История становления |date=26 чэрвеня 2009 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626022630/http://www.tec5.by/history.html |archive-date=26 чэрвеня 2009}}</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] менавіта ў Дружны былі эвакуяваныя каля 250 сямей (больш за 1200 чалавек) вузкапрофільных спецыялістаў з эвакуіраванай [[Прыпяць (горад)|Прыпяці]]<ref name="Realt_Onliner" />. Яны павінны былі працягнуць працу на мінскім аб’екце. Аднак масавая радыяфобія і пратэсты грамадскасці прымусілі саюзныя ўлады адступіць, і 1 ліпеня 1987 года выйшла пастанова аб кансервацыі Мінскай АЭС<ref name="Realt_Onliner" />. Каб не губляць укладзеныя сродкі і калектыў, аб’ект перапрафілявалі ў звычайную ЦЭЦ на прыродным газе. Планы ж па будаўніцтве іншых АЭС і АСТ у Беларусі былі цалкам адмененыя<ref name="Monzul" />. === Постсавецкі перыяд: ад 74 пляцовак да Астраўца === Крах савецкай эканомікі і наймацнейшая радыяфобія ў грамадстве прывялі да таго, што на працягу 1990-х гадоў размовы пра развіццё ядзернай энергетыкі ў незалежнай Беларусі знаходзіліся пад фактычным мараторыем. Тым не менш, праблема энергетычнай залежнасці ад расійскіх энерганосьбітаў (каля 95 % электраэнергіі ў краіне выпрацоўвалася за кошт імпартнага прыроднага газу) прымушала ўлады шукаць альтэрнатывы<ref name="SB_Nov25" />. Яшчэ ў пачатку 1990-х гадоў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] тэарэтычна вызначыла больш за 70 патэнцыйных пляцовак для размяшчэння станцыі<ref name="TUT_2009">{{cite web |url=http://news.tut.by/126996.html |title=Почему белорусская АЭС разместится именно в Гродненской области |publisher=[[TUT.BY]] |date=20 студзеня 2009 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327032648/http://news.tut.by/126996.html |archive-date=27 сакавіка 2009}}</ref>. Рэальнае аднаўленне атамнай праграмы пачалося пасля 2005 года, калі была зацверджана новая Канцэпцыя энергетычнай бяспекі Рэспублікі Беларусь. Спецыялісты зноў звярнуліся да даследавання патэнцыйных лакацый. Пасля адсеву тэрыторый, непрыдатных па экалагічных і геаграфічных параметрах (уключаючы амаль усю Мінскую вобласць, басейн Прыпяці з высокімі грунтовымі водамі і Віцебшчыну з-за малога вадазбору), у гульні засталіся чатыры пляцоўкі: Краснапалянская ([[Чавускі раён]]), Кукшынаўская ([[Шклоўскі раён]]), Верхнядзвінская і Астравецкая<ref name="Mihaduk" />. Ад Верхнядзвінскага пункта хутка адмовіліся з-за праблем з грунтавымі водамі. На 2007 год абсалютнымі прыярытэтамі лічыліся ўсходнія лакацыі: Краснапалянская і Кукшынаўская пляцоўкі ў Магілёўскай вобласці<ref>Информационный бюллетень Администрации Президента Республики Беларусь — № 7 (122), 2006. — С. 72.</ref>. Аднак падчас глыбокага свідравання і геалагічных вышукаў выявілася непераадольная перашкода. На глыбіні 25 метраў геолагі знайшлі магутныя слаі абводненай крэйды (таўшчынёй да 35 метраў). Гэта стварала высокую пагрозу карставых працэсаў — утварэння падземных пустэч, што рабіла размяшчэнне цяжкага ядзернага аб’екта крытычна небяспечным<ref name="Mihaduk" />. Пасля кансультацый з расійскімі і ўкраінскімі інжынерамі ад усходніх пляцовак было вырашана канчаткова адмовіцца. У снежні 2008 года палітычнае рашэнне было прынята на карысць рэзервовага варыянту — Астравецкай пляцоўкі, размешчанай паміж мястэчкамі [[Міхалішкі]] і [[Варняны]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] Гродзенскай вобласці, усяго за 23 км ад мяжы з Літвой<ref>{{cite web |url=https://www.naviny.media/rubrics/economic/2008/12/19/ic_articles_113_160442 |title=Белорусскую атомную станцию построят в Островце |publisher=[[Naviny.by]] |date=19 снежня 2008 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Гэты выбар тлумачыўся ідэальнымі геалагічнымі ўмовамі — наяўнасцю надзейнага маналітнага мацерыка без сейсмічных або карставых пагроз<ref name="Mihaduk" />. Паралельна ішоў пошук міжнароднага партнёра. Беларусю разглядаліся прапановы ад амерыкана-японскіх («Вестынгхаус-Ташыба») і французска-германскіх («Арэва») кампаній, рабіліся прапановы [[Кітай|Кітаю]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="naviny2">{{cite web |url=https://naviny.media/rubrics/economic/2010/03/31/ic_articles_113_167286 |title=Белоруссия пытается вызвать у России атомную ревность? |publisher=[[Naviny.by]] |date=31 сакавіка 2010 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228223545/https://naviny.media/rubrics/economic/2010/03/31/ic_articles_113_167286 |archive-date=28 снежня 2020}}</ref>. Аднак з-за палітычных матываў, неабходнасці падпісання складаных міжурадавых пагадненняў і ўмоў крэдытавання адзіным рэальным кандыдатам засталася расійская дзяржкарпарацыя «[[Расатам]]». 15 сакавіка 2011 года ў Мінску было падпісана пагадненне з урадам [[Расія|Расіі]] аб супрацоўніцтве ў будаўніцтве АЭС, а расійскі бок выдзеліў крэдыт да 10 млрд долараў на фінансаванне 90 % кошту праекта<ref>{{cite web |url=https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1 |title=Путин подписал закон о ратификации протокола, реструктуризирующего кредит для БелАЭС |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] |date=24 сакавіка 2021 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913145314/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1 |archive-date=13 верасня 2021}}</ref>. 11 кастрычніка 2011 года быў падпісаны кантракт з ЗАТ «Атамбудэкспарт» на ўзвядзенне двух энергаблокаў пад ключ<ref>{{cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111011131108.shtml |title=Россия и Белоруссия подписали контракт на строительство первой АЭС в Белоруссии |publisher=[[РБК]] |date=11 кастрычніка 2011 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121152605/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20111011131108.shtml |archive-date=21 студзеня 2012}}</ref>. == Беларуская АЭС (Астравец) == [[Файл:Узвядзенне Беларускай АЭС (2015) (02).jpg|міні|злева|Будаўніцтва градзірні Беларускай АЭС ]] Асноўны этап будаўніцтва першай у гісторыі незалежнай Беларусі атамнай станцыі пачаўся ў лістападзе 2013 года. Праект «АЭС-2006» (пакаленне 3+) быў створаны з улікам узмоцненых патрабаванняў бяспекі пасля [[Аварыя на АЭС Фукусіма I|аварыі на японскай АЭС «Фукусіма»]]<ref name="Mihaduk" />. Станцыя абсталявана двума вода-вадзянымі энергетычнымі рэактарамі [[ВВЭР-1200]] агульнай магутнасцю 2400 МВт. Згодна з тэхнічнымі характарыстыкамі, рэактары абаронены падвойнай жалезабетоннай абалонкай (80 см унутранага пласта, 180 см паветраная праслойка і яшчэ 120 см вонкавай сцяны). Канструкцыя здольная вытрымаць падзенне фрагментаў самалёта масай да 5,7 тоны, а таксама землятрусы, ураганы і паводкі. Прадугледжаны як актыўныя, так і пасіўныя сістэмы бяспекі (уключаючы дадатковыя перасоўныя дызель-генератары і «пастку расплаву» актыўнай зоны рэактара)<ref name="Mihaduk" />. Фізічны пуск і ўключэнне ў энергасістэму першага энергаблока БелАЭС адбыліся 3 лістапада 2020 года, а ў прамысловую эксплуатацыю ён быў уведзены 10 чэрвеня 2021 года<ref>{{cite web |url=https://blr.belta.by/economics/view/pershy-energablok-belaes-ukljuchany-u-energasistemu-krainy-93341-2020/ |title=Першы энергаблок БелАЭС уключаны ў энергасістэму краіны |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] |date=3 лістапада 2020 |lang=be |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Другі энергаблок быў уключаны ў сетку вясной 2023 года і прыняты ў прамысловую эксплуатацыю 1 лістапада таго ж года<ref>{{cite web |url=https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/ |title=Замещение природного газа и необходимость в энергоемких производствах: второй энергоблок БелАЭС включен в сеть |publisher=Экономическая газета |date=23 мая 2023 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://archive.today/20240330083646/https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/ |archive-date=30 сакавіка 2024}}</ref>. За першыя гады працы (да канца 2025 года) БелАЭС выпрацавала звыш 53 млрд кВт·гадз электраэнергіі. Гэта дазволіла істотна трансфармаваць эканоміку краіны: * Узровень спажывання імпартнага прыроднага газу для генерацыі энергіі знізіўся з 95 % да 65 %, што зэканоміла больш за 1,6 млрд долараў бюджэтных сродкаў<ref name="SB_Nov25" />. * Выкіды парніковых газаў скараціліся больш чым на 26 млн тон<ref name="SB_Nov25" />. * Беларусь цалкам адмовілася ад імпарту электраэнергіі<ref name="SB_Nov25" />. * Горад [[Астравец]] ператварыўся ў дынамічны цэнтр рэгіёна: яго насельніцтва вырасла з 8 да 15 тысяч чалавек, а на самой станцыі працуе каля 3 тысяч спецыялістаў (сярэдні ўзрост калектыву — 38 гадоў)<ref name="SB_Nov25" />. Разам з тым будаўніцтва і запуск станцыі суправаджаліся вострым міждзяржаўным канфліктам з суседняй [[Літва|Літвой]]. Афіцыйны [[Вільнюс]] ад самага пачатку выступаў катэгарычна супраць размяшчэння ядзернага аб’екта ўсяго за 50 км ад сваёй сталіцы і на заканадаўчым узроўні забараніў імпарт электраэнергіі з БелАЭС. Аднак, нягледзячы на палітычную рыторыку і блакаванне рынкаў збыту ў краінах Балтыі, фізічныя патокі энергіі працягвалі ісці па існуючых інфраструктурных перамычках яшчэ некаторы час пасля запуску<ref>{{cite web |url=https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 |title=Литва заплатила Минску 4 млн евро за 10 дней «отказа» от электроэнергии с БелАЭС |publisher=Южный федеральный |date=7 лютага 2021 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Беларускі бок неаднаразова запрашаў экспертаў [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і еўрапейскіх рэгулятараў, якія пацвердзілі адпаведнасць праекта міжнародным нормам бяспекі і правялі неабходныя стрэс-тэсты<ref name="Mihaduk" />. == Планы будаўніцтва другой АЭС == Пасля паспяховага ўводу ў эксплуатацыю двух энергаблокаў БелАЭС у Астраўцы на вышэйшым дзяржаўным узроўні пачалося актыўнае абмеркаванне магчымасці далейшага пашырэння ядзерных магутнасцей краіны. Галоўным аргументам на карысць такога рашэння называецца імклівы рост спажывання электраэнергіі ўнутры рэспублікі, выкліканы развіццём электратранспарту (у 2025 годзе колькасць электрамабіляў перавысіла 44 тысячы), масавым пераводам жылля на электраацяпленне, а таксама магутным развіццём майнінгу крыптавалют і буйных дата-цэнтраў. У выніку ў 2024 годзе спажыванне дасягнула гістарычнага максімуму ў 43,3 млрд кВт·гадз, а да 2030 года [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] прагназуе рост гэтага паказчыка да 47 млрд кВт·гадз<ref name="Moroz_2025">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/tretiy-energoblok-ili-vtoraya-aes-ministr-energetiki-perechislil-preimushchestva-dvukh-variantov.html |title=Третий энергоблок или вторая АЭС. Какие варианты развития атомной энергетики прорабатываются в Беларуси |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=7 кастрычніка 2025 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Для пакрыцця гэтага дэфіцыту ў 2025 годзе ўрад афіцыйна пачаў прапрацоўваць два канцэптуальныя варыянты далейшага развіцця атамнай энергетыкі: # Будаўніцтва трэцяга энергаблока на існуючай БелАЭС. Гэты варыянт разглядаецца як найбольш хуткі і эканамічна выгадны. На Астравецкай пляцоўцы ўжо створана ўся неабходная вытворчая, тэхналагічная і сацыяльная інфраструктура, а грунты дасканала вывучаны яшчэ падчас узвядзення першых двух блокаў<ref name="Moroz_2025" /><ref name="SB_Nov25" />. # Узвядзенне цалкам новай, другой АЭС. У якасці найбольш імавернага рэгіёна для новай станцыі разглядаецца ўсходняя частка Беларусі, у прыватнасці тэрыторыі на поўдзень ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="Chausy_2025"/>. Гэты больш дарагі варыянт прапануецца з мэтай стварэння магутнага сацыяльна-эканамічнага драйвера для развіцця ўсходніх рэгіёнаў, стварэння новых рабочых месцаў і прыцягнення інвестыцый (па аналогіі з развіццём Астраўца)<ref name="Moroz_2025" />. Палітычнае кіраўніцтва Беларусі ў асобе [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] падтрымлівае менавіта ідэю будаўніцтва другой станцыі на ўсходзе краіны. Такі выбар адкрыта аргументуецца не толькі ўнутранымі патрэбамі, але і знешнепалітычнымі матывамі: магчымасцю экспарту электраэнергіі ў [[Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|новыя]] і прымежныя рэгіёны [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], напрыклад, у [[Бранская вобласць|Бранскую вобласць]]<ref name="Belta_March25">{{cite web |url=https://belta.by/president/view/lukashenko-podtverdil-plany-po-vozvedeniju-v-belarusi-vtoroj-aes-702476-2025/ |title=Лукашенко подтвердил планы по возведению в Беларуси второй АЭС |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] |date=14 сакавіка 2025 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Расійскі бок, дзяржкарпарацыя «[[Расатам]]», пацвердзіў гатоўнасць да рэалізацыі новага праекта і забеспячэння яго фінансавання пры наяўнасці гарантаванага спажыўца і адпаведнага тарыфу<ref name="SB_Nov25" />. Сама станцыя павінна будавацца сіламі беларускіх спецыялістаў, за выключэннем пастаўкі самога ядзернага рэактара з Расіі<ref name="Belta_March25" />. Аднак вяртанне да планаў размяшчэння АЭС на ўсходзе Беларусі зноў актуалізуе крытычную праблему геалагічных умоў. Менавіта з-за наяўнасці магутных слаёў крэйды і высокай рызыкі карставых правалаў магілёўскія пляцоўкі (Краснапалянская і Кукшынаўская) былі канчаткова адхілены спецыялістамі яшчэ ў 2008 годзе<ref name="Mihaduk" />. Рашэнне аб тым, як будуць абыходзіць гэтую геалагічную пастку пры сучасным будаўніцтве, пакуль не агучвалася. Тэхніка-эканамічнае абгрунтаванне і канчатковы выбар шляху далейшага развіцця атамнай энергетыкі (трэці блок ці новая АЭС) павінны быць завершаны да канца 2025 года<ref name="Chausy_2025" />. == Абыходжанне з ядзернымі матэрыяламі і адходамі == Ключавым пытаннем функцыянавання ядзернай энергетыкі з’яўляецца бяспечнае абыходжанне са свежым і адпрацаваным ядзерным палівам. Палітыка Расійскай Федэрацыі пры будаўніцтве АЭС за мяжой («пад ключ») прадугледжвае забеспячэнне станцыі сваім палівам на ўвесь жыццёвы цыкл з наступным вяртаннем адпрацаваных матэрыялаў у Расію для высокатэхналагічнай перапрацоўкі. У далейшым небяспечныя радыеактыўныя адходы, якія застаюцца пасля працэсу перапрацоўкі, падлягаюць абавязковаму вяртанню ў краіну паходжання (г. зн. у Беларусь) для канчатковага захавання ў спецыяльных геалагічных магільніках<ref name="WNA">{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf133_belarus.html |title=Nuclear Power in Belarus |publisher=[[World Nuclear Association]] |date=2012 |lang=en |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304150552/http://www.world-nuclear.org/info/inf133_belarus.html |archive-date=4 сакавіка 2013}}</ref>. Для юрыдычнага забеспячэння гэтага замкнёнага цыклу 8 лістапада 2021 года ўрады Беларусі і Расіі, у асобе міністра энергетыкі Віктара Каранкевіча і кіраўніка «Расатама» [[Аляксей Ліхачоў|Аляксея Ліхачова]], падпісалі адпаведнае міжурадавае пагадненне, якое строга рэгламентуе парадак транмежнай перавозкі ядзерных матэрыялаў паміж дзвюма краінамі<ref>{{cite web |url=https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-rossija-podpisali-mezhpravsoglashenie-o-sotrudnichestve-v-oblasti-perevozki-jadernyh-468479-2021/ |title=Беларусь и Россия подписали межправсоглашение о сотрудничестве в области перевозки ядерных материалов |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] |date=8 лістапада 2021 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. == Падрыхтоўка персаналу == Развіццё ўласнай атамнай галіны запатрабавала стварэння новай сістэмы падрыхтоўкі нацыянальных кадраў. Да гэтага працэсу былі прыцягнутыя вядучыя тэхнічныя ўніверсітэты краіны. Базавымі вышэйшымі навучальнымі ўстановамі былі вызначаны тры: [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] ([[Факультэт энергетычнага будаўніцтва БНТУ|факультэт энергетычнага будаўніцтва]]), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Фізічны факультэт БДУ|фізічны факультэт]]) і [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]]<ref>{{cite web |url=http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45882&lang=ru |title=Беларусь прорабатывает вопрос подготовки специалистов для атомной электростанции |publisher=[[Інтэрфакс-Захад]] |date=15 студзеня 2008 |lang=ru |accessdate=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325200236/http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45882&lang=ru |archive-date=25 сакавіка 2016}}</ref>. Акрамя ўнутранай падрыхтоўкі, было падпісана пагадненне з Расіяй аб навучанні беларускіх спецыялістаў у расійскіх профільных цэнтрах. У прыватнасці, для падрыхтоўкі аператыўнага персаналу актыўна выкарыстоўваўся вопыт і вучэбна-трэніровачныя цэнтры [[Балакоўская АЭС|Балакоўскай АЭС]] ([[Саратаўская вобласць]])<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/ploshchadka-dlya-aes-odna-iz-trekh.html |title=Площадка для АЭС: одна из трех |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=25 верасня 2008 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Унікальнай асаблівасцю беларускага праекта стала стварэнне ўласнага вучэбна-трэніровачнага цэнтра непасрэдна на пляцоўцы БелАЭС за тры гады да пуску першага энергаблока. Усе яго трэнажоры і праграмнае забеспячэнне былі створаны не на аснове абстрактнага праекта, а былі цалкам прывязаныя да канкрэтнай рабочай дакументацыі і абсталявання самой станцыі<ref name="Mihaduk" />. Варта адзначыць, што пры камплектаванні штату станцыі Беларусь скарысталася магчымасцю вярнуць на радзіму многіх беларускіх спецыялістаў-атамшчыкаў, якія пасля згортвання Мінскай АЦЭЦ у 1987 годзе з’ехалі працаваць на розныя АЭС былога СССР<ref name="Mihaduk" />. == Міжнароднае супрацоўніцтва і місіі МАГАТЭ == З моманту прыняцця рашэння аб будаўніцтве АЭС Рэспубліка Беларусь пачала актыўнае супрацоўніцтва з [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|Міжнародным агенцтвам па атамнай энергіі]] (МАГАТЭ). З 2010 года ў краіне рэгулярна працуюць экспертныя місіі агенцтва, якія праводзяць ацэнку розных аспектаў ядзернай праграмы і параўноўваюць існуючую практыку з міжнароднымі стандартамі бяспекі. За перыяд праектавання, будаўніцтва і ўводу станцыі ў эксплуатацыю ў Беларусі прайшлі ключавыя місіі МАГАТЭ, сярод якіх: * INIR (Integrated Nuclear Infrastructure Review) — комплексная ацэнка гатоўнасці ядзернай інфраструктуры краіны да будаўніцтва АЭС (першая місія ў 2012 годзе, другая — у 2020 годзе). * IRRS (Integrated Regulatory Review Service) — ацэнка дзяржаўнай сістэмы рэгулявання ядзернай і радыяцыйнай бяспекі (2016). * SEED (Site and External Events Design) — ацэнка пляцоўкі АЭС з пункту гледжання знешніх пагроз і праектных рашэнняў (2017). * EPREV (Emergency Preparedness Review) — ацэнка гатоўнасці да рэагавання на ядзерныя і радыяцыйныя аварыйныя сітуацыі (2018). * Pre-OSART (Pre-Operational Safety Review Team) — перадэксплуатацыйная праверка аперацыйнай бяспекі перад запускам энергаблокаў (2019, 2021). * IPPAS (International Physical Protection Advisory Service) — ацэнка сістэмы фізічнай абароны ядзерных аб’ектаў і матэрыялаў (2021). Акрамя МАГАТЭ, беларускі бок добраахвотна правёў стрэс-тэсты станцыі па методыцы Еўрапейскага саюза, пасля чаго пляцоўку наведалі эксперты Еўрапейскай групы рэгулятараў ядзернай бяспекі (ENSREG)<ref>{{cite web |url=https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 |title=Эксперты ENSREG отмечают прогресс в реализации Национального плана действий по стресс-тестам БелАЭС |publisher=belta.by |date=2 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913150536/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 |archive-date=13 верасня 2021}}</ref>. Справаздачы па выніках усіх ключавых праверак даступныя на афіцыйным сайце МАГАТЭ<ref>{{cite web |url=https://www.iaea.org/services/review-missions/calendar?type=All&year%5Bvalue%5D%5Byear%5D=&location=3510&status=4275 |title=IAEA Review Missions to Belarus |publisher=iaea.org |accessdate=2025-05-08}}</ref>. == Праблемы і інцыдэнты == Будаўніцтва і ўвод у эксплуатацыю Беларускай АЭС суправаджаліся шэрагам тэхнічных інцыдэнтаў і праблем, якія выклікалі занепакоенасць як унутры краіны, так і за яе межамі. Адзін з самых рэзанансных выпадкаў адбыўся яшчэ на этапе будаўніцтва, у ліпені 2016 года, калі падчас перамяшчэння корпуса рэактара для першага энергаблока ён «саслізнуў» і ўдарыўся аб зямлю з вышыні некалькіх метраў. Нягледзячы на тое, што інцыдэнт не быў звязаны з ядзернай бяспекай, ён выклікаў шырокі грамадскі рэзананс, асабліва ў суседняй Літве. У выніку беларускі бок прыняў палітычнае рашэнне замяніць пашкоджаны корпус на новы, які быў пастаўлены генеральным падрадчыкам<ref name="Mihaduk" />. Пасля ўводу ў эксплуатацыю першы энергаблок неаднаразова адключаўся ад сеткі з-за спрацоўвання аўтаматычных сістэм абароны. Першае адключэнне адбылося ўжо на наступны дзень пасля ўрачыстага пуску станцыі, 8 лістапада 2020 года, з-за выхаду са строю трансфарматараў напружання. Пазней станцыя спынялася для правядзення выпрабаванняў, рэгламентных работ і з-за спрацоўвання сістэмы абароны генератара. Усяго за першы год працы энергаблок спыняўся каля 8 разоў. У снежні 2021 года супольнасць «[[Кіберпартызаны]]» апублікавала дакументы, атрыманыя з унутраных сетак АЭС, у якіх нібыта ўтрымлівалася інфармацыя пра 18 тысяч недахопаў першага энергаблока, выяўленых на розных этапах будаўніцтва і пусканаладачных работ<ref>{{cite web |url=https://belsat.eu/programs/21-12-2021-aes-kashtounae-nabytstsyo-tsi-krynitsa-byaskontsyh-stratau-rassledavanne-belcatu |title=АЭС – каштоўнае набыццё ці крыніца бясконцых стратаў? Расследаванне «Белcату» |publisher=[[Белсат]] |date=21 снежня 2021 |accessdate=2025-05-08}}</ref>. == Эканамічны аспект і інтэграцыя ў энергасістэму == Праект Беларускай АЭС з’яўляецца самым маштабным і дарагім у гісторыі незалежнай Беларусі. Першапачатковы кошт станцыі ацэньваўся ў 10-11 млрд долараў ЗША. У 2019 годзе [[Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што за кошт жорсткага кантролю за будаўніцтвам кошт удалося знізіць да 7 млрд долараў. Пазней, у 2021 годзе, было агучана, што канчатковы кошт складзе каля 6 млрд долараў<ref>{{cite web |url=https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1 |title=Путин подписал закон о ратификации протокола, реструктуризирующего кредит для БелАЭС |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] |date=24 сакавіка 2021 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913145314/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1 |archive-date=13 верасня 2021}}</ref>. Для інтэграцыі станцыі ў агульную энергасістэму краіны былі праведзены маштабныя работы па мадэрнізацыі інфраструктуры. Было пабудавана каля 1600 км высакавольтных ліній электраперадач, мадэрнізаваны чатыры сістэмаўтваральныя падстанцыі і ўведзена ў эксплуатацыю новая [[Паставы (падстанцыя)|падстанцыя «Паставы»]]. Акрамя таго, для балансавання сістэмы і спажывання лішкаў энергіі ў начны час на 20 аб’ектах энергетыкі былі ўсталяваныя сучасныя электрычныя катлы агульнай магутнасцю 916 МВт<ref>{{cite web |url=https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energablok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/ |title=Первый энергоблок БелАЭС выработал 4,3 млрд кВт·ч электроэнергии |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]] |date=14 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027070511/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energablok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/ |archive-date=27 кастрычніка 2021}}</ref>. Увод АЭС дазволіў не толькі забяспечыць унутраныя патрэбы, але і зрабіць эканоміку больш канкурэнтаздольнай за кошт зніжэння залежнасці ад імпартнага газу. Кошт ядзернага паліва ў сабекошце электраэнергіі складае толькі каля 20 %, што робіць яго значна больш стабільным у параўнанні з валацільнымі цэнамі на вуглевадароды<ref name="Mihaduk">{{cite web |url=https://minenergo.gov.by/press/glavnie-novosti/mihail-mikhaduk-my-osoznaem-svoyu-otvetstvennost-pered-mirovym-soobshchestvom/ |title=Михаил Михадюк: «Мы осознаем свою ответственность перед мировым сообществом» |publisher=[[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] |date=11 красавіка 2018 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.belaes.by/be/ Афіцыйны сайт РУП «Беларуская атамная электрастанцыя»] {{Ядзерная энергетыка ў свеце}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Энергетыка Беларусі]] s4ftm3e9a46l4mt6mefbx9wrsoxcv34 0 808018 5173462 5143653 2026-07-31T05:04:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173462 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Ян XXIII|Папам Янам XXIII}} {{цёзкі2|Коса}} {{Іерарх | імя = Ян XXIII | арыгінал імя = {{lang-la|Ioannes XXIII}} | імя пры нараджэнні = Бальтазар Коса | арыгінал імя пры нараджэнні = Baldassarre Cossa | выява = Johannes XXIII. Gegenpapst 2.jpg | апісанне выявы = Мініяцюра з хронікі Канстанцкага сабора Ульрыха фон Рыхенталя. | царква = [[Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкая царква]] | тытул = [[Субурбікарная дыяцэзія Фраскаці|Кардынал-епіскап Фраскаці]] | перыядпачатак = 23 чэрвеня 1419 | перыядканец = 22 снежня 1419 | папярэднік = [[Рыгор XII|Анджэла Карэр]] | пераемнік = Антоніа Панчыера | тытул_2 = [[Папа Рымскі]] (прызнаваўся як «Антыпапа», яго тытул аспрэчваецца) | перыядпачатак_2 = 17 мая 1410 | перыядканец_2 = 29 мая 1415 | папярэднік_2 = [[Аляксандр V, антыпапа|Аляксандр V]] | пераемнік_2 = [[Марцін V|Марцін V]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | каранацыя = [[25 мая]] [[1410]] | прыняцце манаства = | сан = | кардынал = [[27 лютага]] [[1402]] | герб = C o a Giovanni XXIII (Pisa).svg | Альма-матэр = [[Балонскі ўніверсітэт]] }} '''Ян XXIII''' ({{lang-la|Ioannes XXIII}}) — [[Папа Рымскі]] (пізанскай лініі) з [[17 мая]] [[1410]] па [[29 мая]] [[1415]]. Неапалітанец '''Бальтаза́р Ко́са''' ({{lang-it|Baldassarre Cossa}}; каля {{ДатаНараджэння|||1360}} ці {{ДатаНараджэння|||1370}}, [[Прачыда]], паводле іншых звестак, [[Іск’я (востраў)|Іск'я]] — 22 лістапада ці {{ДатаСмерці|22|12|1419}}, [[Фларэнцыя]]<ref>''Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др.'' [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=nid%3D118557882 Record #118557882] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806202228/https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=nid%3D118557882 |date=6 жніўня 2021 }} // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.</ref><ref name="автоссылка1">[https://www.britannica.com/biography/John-XXIII John (XXIII). Antipope] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200412001104/https://www.britannica.com/biography/John-XXIII |date=12 красавіка 2020 }} // [[Энцыклапедыя Брытаніка|Encyclopaedia Britannica]] online.</ref>) — адзін з Пап перыяду [[Вялікі заходні раскол|Вялікага заходняга расколу]]. Сёння [[Каталіцкая царква]] адносіць яго да ліку [[Антыпапа|антыпапаў]]. Гістарычна «Annuario Pontificio» (штодгоднік Ватыкана) прызнаваў Яна XXIII законным пераемнікам Святога Пятра<ref>{{cite book |title=Annuario pontificio per l'anno 1942 |date=1942 |location=Rome |page=21 |quote=205. Gregorio XII, Veneto, Correr (c. 1406, cessò a. 1409, m. 1417) – Pont. a. 2, m. 6. g. 4. 206. Alessandro V, dell'Isola di Candia, Filargo (c. 1409, m. 1410). – Pont. m. 10, g. 8. 207. Giovanni XXII o XXIII o XXIV, Napoletano, Cossa (c. 1410, cessò dal pontificare 29 mag. 1415)}}</ref>. Аднак пасля абрання ў 1958 годзе Анджэла Ранкалі, які вырашыў узяць імя Ян XXIII, статус Бальтазара Косы быў перагледжаны, і цяпер ён афіцыйна лічыцца антыпапам, а кіраванне [[Рыгор XII|Грыгорыя XII]] прызнаецца законным да яго адрачэння ў 1415 годзе<ref>{{cite magazine |title=I Choose John ... |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,938062,00.html |magazine=[[Time]] |date=10 November 1958 | page=91}}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Nuremberg Chronicles f 238v 1 (Johannes XXIII).jpg|міні|злева|200px|Папа Ян XXIII. Партрэт з «[[Нюрнбергская хроніка|Нюрнбергскай хронікі]]». 1493 г.]] Бальтазар Коса нарадзіўся ў сям'і Джавані Косы, кіраўніка вострава Прачыда, які належаў [[Неапалітанскае каралеўства|Неапалітанскаму каралеўству]]{{sfn|Levillain|2002|с=851}}. Першапачаткова ён абраў ваенную кар'еру і ўдзельнічаў у анжуйска-неапалітанскай вайне (1389—1400). Двое яго братоў былі прыгавораны да смерці за пірацтва каралём Неапаля Уладзіславам<ref name="mccabe">{{cite book|author=Joseph McCabe|title=Crises in the History of the Papacy|chapter=Chapter XI. John XXIII and the Great Schism|year=1916|publisher=G.P. Putnam's Sons|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EkX2JjO4V6sC&pg=PA221|isbn=978-0-7661-7904-2}}</ref>. Ён вывучаў права ў [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскім універсітэце]], атрымаўшы ступень доктара грамадзянскага і [[Кананічнае права|кананічнага]] права{{sfn|Greenblatt|2011| loc=Chapter 7}}<ref name="автоссылка3">''Kirsch J. P.'' [https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/John_XXIII John XXIII] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012181933/https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/John_XXIII |date=12 кастрычніка 2019 }} // [[Каталіцкая энцыклапедыя|Catholic Encyclopedia]]. — Vol. 8. — New York, 1913.</ref>, неўзабаве пасля чаго прыняў [[Святар|духоўны сан]]. Імаверна, па патрабаванні сям'і ў 1392 годзе ён паступіў на службу да Папы Баніфацыя IX, спачатку працуючы ў Балонні, а затым у Рыме. У 1386 годзе ён згадваецца ў якасці каноніка сабора ў Балонні<ref name="автоссылка2">''Uginet F. C.'' [http://www.treccani.it/enciclopedia/antipapa-giovanni-xxiii_(Dizionario-Biografico) Giovanni XXIII, antipapa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190904093551/http://www.treccani.it/enciclopedia/antipapa-giovanni-xxiii_(Dizionario-Biografico) |date=4 верасня 2019 }} // [[Біяграфічны слоўнік італьянцаў|Dizionario Biografico degli Italiani]]. — Vol. 55. — Roma, 2001.</ref>, затым камісара і [[Вікарый|вікарыя]] мясцовага архіепіскапа. Верагодна, гэтыя пасады ён атрымаў дзякуючы роднасным сувязям з архідыяканам Балонні, кардыналам Філіпа Карафа дэла Сера. З 7 жніўня 1392 года ён знаходзіўся ў Рыме, выконваючы абавязкі папскага спальніка, а 9 снежня 1396 года быў прызначаны [[Архідыякан|архідыяканам]] Балонні. 27 лютага 1402 года Баніфацый IX узвёў Косу ў ранг [[Кардынал-дыякан|кардынала-дыякана]] царквы Святога Яўстафія<ref name="автоссылка2" />. Для набыцця кардынальскай пасады ён пазычыў 12 000 фларынаў у фларэнційскага банка [[Джавані дзі Бічы Медычы|Джавані Медычы]]. 19 студзеня 1403 года яго прызначылі [[Папскі легат|папскім легатам]] у Раманьі. Пакінуўшы Рым 17 сакавіка, ён урачыста ўехаў у Балонню 17 верасня наступнага года. Па сведчаннях сучаснікаў, яго кіраванне было суровым, але ў канчатковым выніку выгадным для Балонні і Раманьі<ref name="автоссылка2" />. Ёган Петэр Кірш апісвае Косу як чалавека «цалкам мірскіх поглядаў, амбіцыйнага, хітрага, беспрынцыпнага і амаральнага; добрага салдата, але зусім не царкоўнага дзеяча»{{sfn|Kirsch|1910}}. У гэты час Коса таксама падтрымліваў сувязі з мясцовымі бандамі рабаўнікоў, якіх выкарыстоўваў для запалохвання канкурэнтаў, што дадавала яму ўплыву і ўлады ў рэгіёне{{sfn|Greenblatt|2011| с=158}}. === Роля ў Вялікім заходнім расколе і Пізанскім саборы === Падчас Вялікага заходняга расколу, калі адначасова існавалі два Папы (у Рыме і Авіньёне), Бальтазар Коса стаў адным з сямі кардыналаў, якія ў маі 1408 года адмовіліся ад падпарадкавання Грыгорыю XII, абвінаваціўшы яго ў парушэнні клятвы не ствараць новых кардыналаў без кансультацый з імі{{sfn|Kirsch|1910}}. Аб'яднаўшыся з кардыналамі, якія падтрымлівалі авіньёнскага антыпапу [[Бенедыкт XIII, антыпапа|Бенедыкта XIII]], яны склікалі [[Пізанскі сабор]] у 1409 годзе. Мэтай сабора было пакласці канец расколу: для гэтага яны пазбавілі ўлады і Грыгорыя XII, і Бенедыкта XIII, і абралі новага Папу — [[Аляксандр V, антыпапа|Аляксандра V]]{{sfn|Kirsch|1910}}. Аднак Грыгорый і Бенедыкт праігнаравалі гэтае рашэнне, у выніку чаго ўзнікла сітуацыя з трыма адначасовымі прэтэндэнтамі на папства. === Абранне Папам === Аляксандр V раптоўна памёр 3 мая 1410 года, калі знаходзіўся ў Балонні разам з кардыналам Косам. 17 (25) мая 1410 года Коса быў абраны яго пераемнікам і прыняў імя Ян XXIII. Ён быў пасвечаны ў епіскапы ўсяго за дзень да каранацыі<ref name="автоссылка2" />. Яго прызналі ў якасці законнага Папы [[Каралеўства Францыя|Францыя]], [[Каралеўства Англія|Англія]], [[Багемія|Багемія]], [[Партугалія]], частка [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і шэраг дзяржаў Паўночнай Італіі (уключаючы Фларэнцыю, [[Венецыянская рэспубліка|Венецыю]] і Аквілейскі патрыярхат). У 1411—1413 гадах яго падтрымлівалі Венгрыя і Польшча. Аднак Бенедыкта XIII па-ранейшаму прызнавалі ў [[Каралеўства Арагон|Арагоне]], Кастыліі, Сіцыліі і Шатландыі, а Грыгорыя XII падтрымлівалі [[Уладзіслаў (кароль Неапаля)|Уладзіслаў Неапалітанскі]], Карла I Малатэста, баварскія прынцы і некаторыя іншыя рэгіёны Германіі. Пасля свайго абрання Ян XXIII зрабіў банк Медычы афіцыйным банкам папства, што значна паспрыяла багаццю і прэстыжу гэтай сям'і<ref name="mediateca">[http://www.palazzo-medici.it/mediateca/en/Scheda_Baldassarre_Cossa "Popes and Prelates", Mediateca di Palazzo Medici]</ref>. Галоўным ворагам Яна быў кароль Неапаля Уладзіслаў, які абараняў Грыгорыя XII у Рыме. Ян правёў год у Балонні, а затым аб'яднаў сілы з [[Людовік II (кароль Неапаля)|Людовікам II Анжуйскім]] для паходу супраць Уладзіслава. Пачатковая перамога аказалася недаўгавечнай, і ў маі 1413 года Уладзіслаў вярнуў Рым, вымусіўшы Яна бегчы ў Фларэнцыю{{sfn|Kirsch|1910}}. [[Файл:Richental Papststurz.jpg|міні|290px|Дарожная аварыя з удзелам Яна XXIII. Ілюстрацыя з хронікі Канстанцкага сабора Ульрыха фон Рыхенталя.]] У Фларэнцыі Ян сустрэўся з [[Жыгімонт I Люксембург|Жыгімонтам]], каралём рымлян (будучым імператарам), які імкнуўся пакласці канец расколу і заклікаў Яна склікаць усеагульны сабор. Ян з ваганнем пагадзіўся і 5 лістапада 1414 года ўрачыста адкрыў [[Канстанцкі сабор]]<ref name="автоссылка1" />. Праз месяц ён прыняў удзел у арышце [[Ян Гус|Яна Гуса]] і вылучэнні абвінавачванняў супраць яго (Гус быў спалены ўжо пасля ўцёкаў Яна з Канстанца). Падчас трэцяй сесіі сабор быў афіцыйна прызнаны і санкцыянаваны Грыгорыем XII. Сабор пастанавіў, што ўсе тры Папы павінны адрачыся ад прастола, каб можна было абраць аднаго новага кіраўніка Царквы<ref name="Miranda">[https://cardinals.fiu.edu/bios1419.htm Miranda, Salvador. "Cossa, Baldassare", ''The Cardinals of the Holy Roman Church'']</ref>. === Уцёкі з Канстанца і звяржэнне === 20 сакавіка 1415 года сабор запатрабаваў ад усіх Пап адрачэння<ref name="автоссылка3" />. Ян, які спачатку даў клятву адрачыся, у сакавіку таемна збег з Канстанца, пераапрануты паштальёнам<ref name="Miranda"/>. З дапамогай аўстрыйскага герцага [[Фрыдрых IV (герцаг Аўстрыі)|Фрыдрыха IV]], з якім раней заключыў дагавор аб абароне ў абмен на тытул ганфаланьера і 6 000 гульдэнаў у год<ref>''Гергей Ёне.'' История папства. — М.: Республика, 1996. — С. 186.</ref>, ён накіраваўся ўздоўж Рэйна да Шафхаўзена. Яго ўцёкі выклікалі вялікі рэзананс на саборы і моцны гнеў Жыгімонта, які абвясціў Фрыдрыха па-за законам, што прывяло да канфіскацыі яго зямель і палітычных узрушэнняў у рэгіёне (У прыватнасці, [[Аргаў]] перайшоў да Швейцарскай канфедэрацыі). Ян і Фрыдрых беглі ў [[Фрайбург-ім-Брайсгау]], які падпарадкоўваўся герцагу Аўстрыі, але там іх нагнаў лейтэнант Жыгімонта [[Людовік III (курфюрст Пфальца)|Людовік III]]. Людовік пераканаў Фрыдрыха, што ён шмат страціць, абараняючы Папу-ўцекача, і герцаг пагадзіўся здацца і вярнуцца ў Канстанц. У сваім пасланні сабору Ян прапанаваў адмовіцца ад сана пры ўмове захавання тытула пастаяннага легата ў Італіі, пенсіі ў 30 тысяч залатых фларынаў, а таксама перадачы яму Балонні, Авіньёна і іншых гарадоў. Бачачы бессэнсоўнасць перагавораў, удзельнікі сабора 20 мая 1415 года афіцыйна пазбавілі Яна XXIII улады<ref>''Гергей Ёне.'' История папства. — С. 188.</ref>. Пасля вяртання яго судзілі за [[Ерась|ерась]], [[Сіманія|сіманію]], раскол і амаральнасць і прызналі вінаватым па ўсіх пунктах. Гісторык XVIII стагоддзя Эдуард Гібон пісаў: «Больш скандальныя абвінавачанні былі схаваныя; вікарый Хрыста быў абвінавачаны толькі ў пірацтве, згвалтаванні, садаміі, забойстве і інцэсце»<ref>Gibbon, Edward. ''[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]]'', New York: The Heritage Press, 1946, vol. 3, p. 2417</ref> (у прыватнасці, яму прыпісвалі атручэнне Аляксандра V, згвалтаванне 300 манашак, сексуальныя сувязі з жонкай брата, гандаль адлучэннямі ад царквы і катаванні). Такім чынам, ён быў перададзены свецкаму суду як «закаранелы грэшнік, амаральны нягоднік, сіманіст, падпальшчык, здраднік, забойца і спакусьнік»<ref>[http://lib.ru/HRISTIAN/ATH/TAKSIL/sacredde.txt Лео Таксиль «Священный вертеп»]</ref>. Яго аддалі пад варту Людовіку III, які некалькі месяцаў трымаў яго ў турмах Гайдэльберга і Мангейма{{sfn|Poole|1911|с=149}}. Апошні прэтэндэнт на папскі прастол у Авіньёне, Бенедыкт XIII, адмовіўся сысці ў адстаўку і быў адлучаны ад царквы. Новы Папа, [[Марцін V]], быў абраны ў 1417 годзе, што паклала канец Вялікаму расколу. == Смерць і ацэнка асобы == [[Файл:Ioann xxii antipope sarcophagus.jpg|міні|злева|[[Грабніца антыпапы Яна XXIII|Саркафаг з астанкамі антыпапы Яна XXIII]] у баптыстэрыі ў Фларэнцыі.]] Коса быў вызвалены ў 1418 годзе пасля таго, як сям'я Медычы выплаціла вялікі выкуп{{sfn|Schüssler|2013|с=143}}. Ён адправіўся ў Фларэнцыю, дзе падпарадкаваўся новаму Папу Марціну V, які прызначыў яго кардыналам-епіскапам Фраскаці{{sfn|Rollo-Koster|2022|с=121}}<ref>''[[Міхаіл Сяргеевіч Карэлін|Корелин М. С.]]'' [https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Иоанн,_римские_папы Иоанн, римские папы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806213001/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%98%D0%BE%D0%B0%D0%BD%D0%BD%2C_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%8B |date=6 жніўня 2021 }} // [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона]]. — Т. XIIIа. — СПб., 1894. — С. 677.</ref>. Ян памёр у лістападзе ці снежні 1419 года{{sfn|Rollo-Koster|2022|с=121}}<ref name="автоссылка3" />. Па загадзе Козіма Медычы ў 1424—1425 гадах над яго магілай у баптыстэрыі Сан-Джавані ў Фларэнцыі быў узведзены пышны манумент, створаны скульптарамі [[Данатэла]] і Мікелоца. Папа Марцін V марна пратэставаў супраць надпісу на саркафагу: «Ян, былы Папа». Сёння гісторыкі лічаць, што заганы і злачынствы Косы былі моцна перабольшаныя яго апанентамі і ворагамі на Канстанцкім саборы, а негатыўны арэол вакол яго асобы склаўся шмат у чым дзякуючы легендам і чуткам. Як адзначае Ёган Петэр Кірш, «нягледзячы на яго свецкія погляды і небеззаганнае маральнае жыццё, жахлівыя злачынствы, у якіх яго абвінавацілі, былі, безумоўна, перабольшаныя»{{sfn|Kirsch|1910}}. Адзін з гісторыкаў зрабіў выснову, што Ян быў «вялікім чалавекам у свецкіх справах, але поўнай няўдачай і нікчэмнасцю ў духоўных»<ref name="mccabe"/>. Карл Маркс ахарактарызаваў яго як «цыніка і распусніка з ненатуральнымі пахаццямі»<ref>Архив Маркса и Энгельса, т. VI, с. 215.</ref>. Асоба Косы лічылася настолькі адыёзнай, што амаль 550 гадоў пасля яго ніводзін Папа не прымаў імя Ян (да таго — самае папулярнае сярод рымскіх Пап). У 1958 годзе кардынал Ранкалі прыняў імя Ян XXIII, тым самым канчаткова пацвердзіўшы статус Бальтазара Косы як антыпапы. Гэта таксама вырашыла блытаніну з нумарацыяй (Папы Яна XX ніколі не існавала з-за памылкі ў Сярэднявеччы). == У кіно == * «Медычы: Уладары Фларэнцыі» — тэлесерыял сумеснай вытворчасці Італіі і Вялікабрытаніі (2016-...). У ролі Яна XXIII — Стывен Уодынгтан. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Иоанн, римские папы|[[Міхаіл Сяргеевіч Карэлін|Корелин М. С]]}} * ''Парадисис Александр''. Жизнь и деятельность Балтазара Коссы. Папа Иоанн XXIII / Пер. с новогреч. А. Сенкевича. — М.: Изд-во Иностранной лит-ры, 1961. — 280 с.: ил. * ''Потехина И. П.'' Как стать антипапой. Балтазар Косса и его время. — СПб.: Наука, 2020. — 192 с. — (Библиотека всемирной истории). — ISBN 978-5-02-040520-2. * ''[[Дзмітрый Міхайлавіч Балашоў|Дмитрий Балашов]]''. Бальтазар Косса. (гістарычны раман з элементамі крытыкі кнігі Парадысіса) * {{Cite EB1911|wstitle=John XXIII (pope)|display=John XXIII.|volume=15|pages=437–438|first=Joseph Marie Noel|last=Valois|author-link=Noël Valois}} * ''François Charles di Uginet.'' [http://www.treccani.it/enciclopedia/antipapa-giovanni-xxiii_(Dizionario-Biografico) Giovanni XXIII, antipapa] // [[Біяграфічны слоўнік італьянцаў|Dizionario Biografico degli Italiani]]. — Volume 55. — Roma: Treccani, 2001. * {{cite book |last=Greenblatt |first=Stephen |author-link=Stephen Greenblatt|title=The Swerve: How the World Became Modern |publisher=W.W. Norton |year=2011 |isbn=978-0393343403 |title-link=The Swerve: How the World Became Modern |lang=en}} * {{cite encyclopedia |url=http://www.newadvent.org/cathen/08434a.htm |last=Kirsch |first=Johann Peter |title=John XXIII |encyclopedia=The Catholic Encyclopedia |publisher=Robert Appleton Company |year=1910 |lang=en}} * {{cite encyclopedia |encyclopedia=The Papacy: An Encyclopedia |volume=2: Gaius-Proxies |title=John XXIII |editor-first=Philippe |editor-last=Levillain |publisher=Routledge |year=2002 |lang=en}} * {{cite book |title=Wycliffe and Movements for Reform |first=Reginald Lane |last=Poole |authorlink=Reginald Lane Poole |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1911 |lang=en}} * {{cite book |title=The Great Western Schism, 1378-1417: Performing Legitimacy, Performing Unity |first=Joëlle |last=Rollo-Koster |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |isbn=9781107168947 |lang=en}} * {{cite book |chapter=Business Morality at the Dawn of Modernity: The Cases of Angelo Corbinelli and Cosimo De' Medici |first=Rudolf |last=Schüssler |pages=131-148 |title=Between Creativity and Norm-making: Tensions in the Later Middle Ages and the Early Modern Era |editor-first1=Cornelia |editor-last1=Schweiger |editor-first2=Sigrid |editor-last2=Müller |publisher=Brill |year=2013 |isbn=978-9004240681 |lang=en}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Антыпапы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Антыпапы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Антыпапы XV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Манархі, якія адракліся ад прастола]] 255g7ix8cszpw066dpjobnk3btuthuy 0 808080 5173529 5147379 2026-07-31T06:44:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173529 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад Сант’яга |Нацыянальная назва = es/Jardín Japonés de Santiago |Выява = Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 07.jpg |Подпіс выявы = Масток і каскад вадаспадаў |Каардынаты = 33/24/49/S/70/36/52/W |Краіна = Чылі |Рэгіён = |Раён = |Горад = Сант’яга |Раён горада = Правідэнсія (Чылі) |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1979 |Архітэктар = Тадашы Асахі, Кармен Лейсэн |Плошча = 0,45 |Метро = Педра-дэ-Вальдывія |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі сад Сант’яга''' ({{lang-es|Jardín Japonés de Santiago}}) — гэта традыцыйны [[японскі сад]], размешчаны ў камуне [[Правідэнсія (Чылі)|Правідэнсія]], у горадзе [[Сант’яга]], сталіцы [[Чылі]]. Ён з’яўляецца часткай [[Сталічны парк Сант’яга|Сталічнага парку Сант’яга]] і знаходзіцца на адным з пад’ёмаў да [[Сан-Крыстобаль (холм, Сант’яга)|гары Сан-Крыстобаль]], а яго галоўны ўваход размешчаны ў раёне {{iw|Педра-дэ-Вальдывія-Нортэ||es|Pedro de Valdivia Norte}}, недалёка ад станцыі [[Метрапалітэн Сант’яга|метро]] {{iw|Педра-дэ-Вальдывія (метро)|Педра-дэ-Вальдывія|es|Pedro de Valdivia (estación)}}.<ref>{{cite web|url=http://www.metrosantiago.cl/ciudad/vinculacionг-entorno/baquedano-l5/patrimonio/235|title= Jardín Japonés de Santiago |date=2015-03-13|author=[[Метрапалітэн Сант’яга|Metro de Santiago]] |publisher=Metrosantiago.cl|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115242/http://www.metrosantiago.cl/ciudad/vinculacion-entorno/baquedano-l5/patrimonio/235|archive-date=2015-04-02}}</ref> == Гісторыя == [[File:Jardín japonés Santiago.jpg|thumb|left|Сад у 2011 годзе]] Сад быў спраектаваны архітэктарамі Тадашы Асахі і Кармен Лейсэн пры падтрымцы Чылійска-японскага інстытута культуры. Першы камень быў закладзены 24 красавіка 1979 года, а афіцыйна ён быў адкрыты 5 лістапада 1980 года.<ref>{{cite web |url=https://arpa.udp.cl/uploads/r/cenfoto-udp/7/1/3/713ca1b29752268b0d5c81008dab2658ba167af05ec1809f3b1b2aef1b94b8ca/EC_1979_04_25_flat.pdf |title=Japón presente en el Parque Metropolitano |publisher=El Cronista |date=1979-04-25 |format=PDF |page=40|lang=es}}</ref><ref>{{cite web |url=https://arpa.udp.cl/uploads/r/cenfoto-udp/b/0/2/b02ebf748ddcbb08783e4402f39db7e0f065992da2a4d35cd5433a5ef0d2d408/LN_1980_11_06_flat.pdf |title= Un jardín de amistad une a nuestro país con Japón |publisher= La Nación |date=1980-11-06|format=PDF |lang=es|page=10 }}</ref> Сад быў зноў адкрыты пасля рэканструкцыі [[Масахіта (прынц Хітаці)|прынцам]] і прынцэсай Хітачы 24 верасня 1997 года.<ref>{{cite web|url=http://www.parquemet.cl/areas-verdes/|title=Jardines - Jardín Japonés |author=Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile|publisher=Parquemet.cl|archive-date=2015-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217001621/http://parquemet.cl/areas-verdes/|deadurl=yes}}</ref> Сад перажыў дзве вялікія рэканструкцыі. Першая праца па абнаўленні была ўзначалена інжынерам-аграномам Алексісам Відалем,<ref>{{Cite web|author=Díaz Raffo|title=JARDIN JAPONES: delicada belleza en el cerro |url=https://web.archive.org/web/20020316183257fw_/http://www.tercera.cl/diario/1997/09/24/34.html}}</ref> і была прафінансавана Чылійска-японскай гандлёвай палатай з нагоды святкавання стагоддзя чылійска-японскіх адносін.<ref>{{cite web|url=http://www.camarachilejapon.cl/paginaEspanol/historia-es-new.html|title=Historia de la Cámara Chilena-Japonesa de Comercio e Industria A.G.|author=Cámara Chileno-Japonesa de Comercio e Industria|url-status=dead}}</ref> А другая была выканана ў перыяд з 2017 па 2019 год ландшафтным дызайнерам Хуанам Мануэлем Гальвесам.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://finde.latercera.com/aire-libre/jardin-japones-parque-metropolitano-2020/|title= Todo lo que debes saber del renovado Jardín Japonés del Parque Metropolitano |author= Torres Damaris |lang=es-CL}}</ref> == Збудаванні == На першапачатковай плошчы ў 3600 м², якая была пашырана да 4500 м² у 2019 годзе,<ref name=":0" /> маецца вялікая цэнтральная сажалка з [[вадзяны млын|вадзяным млынам]], побач з ёй — драўляная [[пергала]] ў японскім архітэктурным стылі, сцяна з [[бамбук]]у і розныя ўпрыгажэнні ў [[японскае мастацтва|японскім стылі]] па ўсёй тэрыторыі, сярод якіх вылучаюцца каменныя ліхтары «юкімі». Таксама маецца аглядная пляцоўка, адкуль адкрываецца від на фінансавы раён [[Санхэтэн]], на фоне якога ўзвышаецца [[Гран-Торэ-Костанера]] комплексу [[Костанера-Цэнтр]]. Сярод флоры, прадстаўленай у парку, вылучаюцца [[лотас|кветкі лотаса]], [[азалія|азаліі]], [[клён даланепадобны|японскія клёны]] і [[вішня|вішнёвыя дрэвы]].<ref>{{cite web|url=http://www.chileestuyo.cl/historias-y-novedades-de-chile/oasis-urbanos-los-jardines-del-parque-metropolitano-de-santiago.html|title= Oasis urbanos: los jardines del Parque Metropolitano de Santiago |access-date=13 сакавіка 2015|author= Servicio Nacional de Turismo de Chile |date=2012-10-15|work=Гісторыі і навіны Чылі|publisher=Chilestuyo.cl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402193712/http://www.chileestuyo.cl/historias-y-novedades-de-chile/oasis-urbanos-los-jardines-del-parque-metropolitano-de-santiago.html|dead-url=yes}}</ref> <gallery mode="packed"> Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 05.jpg|Сажалка Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 10.jpg|Штучныя ручаі Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 04.jpg|Штучны вадаспад Jardín Japonés de Santiago - Mayo 2019 - 11.jpg|Вадзяное кола Arce japonés A74014320250621.jpg|Японскі клён увосень Farol Yukimi - Jardín Japonés de Santiago.JPG|Каменны ліхтар Юкімі </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Сант’яга]] [[Катэгорыя:Паркі Сант’яга]] ihefyztm75a5ly27352ol6tpl2151aj 0 808090 5173524 5144842 2026-07-31T06:40:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173524 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сад Хімедзі |Нацыянальная назва = en/Himeji Garden |Выява = Himeji Gardens 8.JPG |Подпіс выявы = |Каардынаты = -34.935721/138.609762 |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Адэлаіда |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1982 |Архітэктар = Ёсітака Кумада |Плошча = |Метро = |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Сад Хімедзі''' — гэта традыцыйны [[японскі сад]] у [[Адэлаіда|Адэлаідзе]], [[Паўднёвая Аўстралія]], падораны [[Хімедзі (горад)|Хімедзі]], горадам-пабрацімам Адэлаіды, у 1982 годзе.<ref name=citygen>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/see-and-do/parks-gardens/adelaideparklands/city-squares-formal-gardens/#himeji|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019|archive-date=22 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822200616/https://explore.cityofadelaide.com.au/see-and-do/parks-gardens/adelaideparklands/city-squares-formal-gardens/#himeji|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wilmap.com.au/atts/42.html |title=Японскія сады Хімедзі |accessdate=2006-06-23 |publisher=Wilkins Tourist Maps |author=Пітэр У. Уілкінс |year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507083933/http://www.wilmap.com.au/atts/42.html|archive-date=7 мая 2013}}</ref> == Гісторыя == Першапачатковы праект сада быў зроблены супрацоўнікамі савета ў кансультацыі з японскай абшчынай Адэлаіды пасля ўстанаўлення Адэлаідай і [[Хімедзі]] адносін [[гарады-пабрацімы|пабрацімства]] ў 1982 годзе. Аднак праект быў раскрытыкаваны, у прыватнасці за [[Сетка Рабіца|агароджу з рабіцы]] і адсутнасць увагі да дэталяў.<ref name=ar>{{cite web|website=The Adelaide Review|url=https://www.adelaidereview.com.au/form/adelaide-himeji-garden/|title=Як японскі ландшафтны дызайнер выратаваў «сад спакою» Адэлаіды|date=4 кастрычніка 2019|first=Уолтэр|last=Марш|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref> У 1986 годзе японскі ландшафтны дызайнер Ёсітака Кумада прадставіў планы па рэканструкцыі сада, якія ўключалі куплю дрэў і кустоў з [[Мельбурн]]а і камянёў з наваколляў Адэлаіды. Пасля [[сінтаізм|сінтаісцкай]] цырымоніі закладкі падмурка ў маі 1987 года пачаліся работы, пры гэтым сам Кумада кіраваў праектам. Невялікае возера было зменена, [[сад камянёў|«Мора пяску»]] было пашырана, а астатні сад быў запоўнены старанна адабранымі раслінамі і ўпрыгажэннямі, каб дапоўніць гранітны [[Окуна-ін|ліхтар Окуна-ін]], падораны горадам Хімедзі ў 1985 годзе.<ref name=ar/> Пераробка была цалкам скончана ў 1989 годзе, але Кумада працягваў наведваць яго кожны год у пачатку 1990-х гадоў, дапрацоўваючы дэталі і навучаючы тэхніцы садоўнікаў савета.<ref name=ar/> == Апісанне == Многія прынцыпы дызайну Кумады да гэтага часу відавочныя. Тратуарная плітка зроблена такога памеру, што прымушае дарослага пешахода запаволіць крок.<ref name=ar/> Сад падзелены на ''[[шань-шуй]]'' (山水), «сад гор і азёр», і ''[[сад камянёў|карэ-шаншуй]]'' (枯山水), «сухі сад камянёў», прызначаны для таго, каб выклікаць ва ўяўленні горы, акружаныя вадой, ці нават морам.<ref name=guide>{{cite web|url=https://d31atr86jnqrq2.cloudfront.net/docs/himeji-garden-map-brochure.pdf|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе: Сад уяўлення|publisher=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://explore.cityofadelaide.com.au/business-listings/adelaide-himeji-garden/|title=Сад Хімедзі ў Адэлаідзе|website=Горад Адэлаіда|access-date=20 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref> Каманда [[садаводства|садоўнікаў]] савета да гэтага часу выкарыстоўвае метады, якім навучаў сам Кумада, што перадаюцца па меры змены персаналу. Догляд за «Морам пяску» патрабуе вялікай увагі, каб захаваць яго асноўны ўзор, які перадае хвалі, што адыходзяць ад астравоў, і прамыя лініі акіяна.<ref name=ar/> == Галерэя == <gallery> Himeji Gardens 10.JPG|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 6.JPG|Ліхтар і цукубаі Himeji Gardens gate.jpg|Уваход у сад Хімедзі Himeji Gardens 5.JPG|Інфармацыйная таблічка Himejigardensadelaide.jpg|Возера ў садзе Хімедзі Himeji Gardens 13.JPG|Калона Himeji Gardens 19.JPG|«Мора пяску» </gallery> == Спасылкі == {{Commons category}} * [https://www.cityofadelaide.com.au/park/adelaide-himeji-garden/ Муніцыпальная старонка сада] {{ВС}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Адэлаіда]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Адэлаіда]] [[Катэгорыя:Аўстралійска-японскія адносіны]] c88pecy95w4inkykr6layjot6keszwp 0 808101 5173530 5144232 2026-07-31T06:45:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173530 wikitext text/x-wiki {{Парк | Назва = Японскі сад у Хожаве |Краіна = Польшча | Рэгіён= Сілезскае ваяводства |Горад = Хожаў | Раён горада = Сілезскі парк |Плошча = 1,25 |Заснаваны = 60-я гады XX стагоддзя |Архітэктар = Эдвард Бартман |Каардынаты = 50/16/54.59/N/18/59/4/E |Сайт = https://parkslaski.pl/10-parkslaski-ogrod-japonski |Устаўка = {{+ІПК|Вышыня=|Павелічэнне=15|Вылучэнне=так|Афармленне=зялёны|Метка=так|Сімвал меткі=park}} }} '''Японскі сад у Хожаве''' — [[Японскі сад|садовы комплекс у японскім стылі]] на тэрыторыі {{iw|Сілезскі парк|Сілезскага парка|pl|Park Śląski}} у Хожаве. Сад размешчаны на Алеі Ружана, паміж выставачнай залай {{iw|Выставачная зала Капелюш у Хожаве|«Капелюш»|pl|Hala wystawowa Kapelusz w Chorzowie}} і {{iw|Разарый у Сілезскім парку|Разарыем|pl|Rosarium w Parku Śląskim}}. Уваход вольны. == Гісторыя == Сад у японскім стылі быў створаны на тэрыторыі тагачаснага Ваяводскага парка культуры і адпачынку ў [[1960-я гады|60-х гадах XX стагоддзя]]. Аўтарам праекта быў {{iw|Эдвард Бартман||pl|Edward Bartman}}. У пачатку свайго існавання сад займаў плошчу 6000 [[Квадратны метр|м²]]. Планавалася пабудаваць штучны вадаспад, але праект не ўдалося рэалізаваць<ref>{{Cite web |url =https://parkslaski.pl/10-parkslaski-ogrod-japonski |title =Японскі сад |publisher =parkslaski.pl |lang=pl}}</ref>. Аб'ект прайшоў капітальную мадэрнізацыю ў 2020—2021 гадах. Кошт інвестыцый склаў 14,2 млн злотых. Былі выкарыстаны сродкі з праграмы ЕС «Джэсіка». Плошча павялічылася да 1,25 га. Былі пабудаваны двухуроўневыя рэзервуары з [[граніт]]у і вадаспад з зашклёнай тэрасай. Дададзена новае асвятленне. Сад быў зноў адкрыты 12 ліпеня 2021 года<ref name="p1">{{Cite web |url =https://mojchorzow.pl/p,s,informacje_turystyka,page,1,item,park-slaski-ogrod-japonski-przeniesie-nas-do-kraju-kwitnacej-wisni-1928.html |title =Сілезскі парк: Японскі сад перанясе нас у Краіну квітнеючай вішні |author =Караліна Баўшэк |publisher =mojchorzow.pl |date =2021-07-21 |lang =pl |access-date =20 мая 2026 |archive-date =23 чэрвеня 2023 |archive-url =https://web.archive.org/web/20230623082233/https://mojchorzow.pl/p,s,informacje_turystyka,page,1,item,park-slaski-ogrod-japonski-przeniesie-nas-do-kraju-kwitnacej-wisni-1928.html |url-status =dead }}</ref>. У цырымоніі прынялі ўдзел прэм'ер-міністр [[Матэвуш Маравецкі]], ваявода [[Якуб Хелстоўскі]], прэзідэнт Сілезскага парка Агнешка Божак<ref>{{Cite web |url =https://dziennikzachodni.pl/ogrod-japonski-w-parku-slaskim-jest-uroczy-tchnienie-orientu-na-slasku-wisniowy-sad-i-wodospad-z-tarasem-widokowym-tworza/ar/c1-15707192 |title =Японскі сад у Сілезскім парку чароўны. Подых Усходу ў Сілезіі. Вішнёвы сад і вадаспад з агляднай тэрасай ствараюць незвычайную атмасферу |author =Вольга Кшыжык |publisher =dziennikzachodni.pl |date=2021-06-23 |lang =pl |access-date = 2023-07-20}}</ref>. == Расліны == Абноўлены сад быў аформлены ў стылі ''Цукіяма''. Упрыгожваннем сада з'яўляецца больш чым паўвекавое [[вішня|вішнёвае дрэва]]. Флора сада ўключае: [[Пихта корейская|карэйскія піхты]], [[Crataegus ×media|сярэднія глогі]], [[Магнолия звездчатая|зорчатую магнолію]], [[Магнолия Суланжа|магнолію Суланжа]], [[бамбук]], [[рададэндран]]ы, гартэнзіі, калы, кусты [[піерыс]]у, [[ядловец|ядлоўцы]], [[Кизильник блестящий|бліскучы кізільнік]], папараць, дэкаратыўныя травы і [[Хоста (растение)|хосты]]<ref name="p1" /><ref>{{cite web |url =https://www.piekary.info/nowa-atrakcja-w-parku-slaskim-ogrod-japonski-kosztowal-14-milionow-zlotych-zobacz-zdjecia-i-wideo |title =Новая славутасць у Сілезскім парку. Японскі сад каштаваў 14 мільёнаў злотых |author =Магдалена Грабоўска |publisher=piekary.info |date = 2021-07-13|lang =pl |access-date = 2023-06-23}}</ref>. == Галерэя == <gallery> 0 0 Japanese Garden in the Silesian Park 03.jpg|Сасна над сажалкай, 2022 0 Japanese Garden in the Silesian Park 1A 01.jpg|Вадаспад і ручай, 2022 000 Japanese Garden in the Silesian Park 02.jpg|''Сад Дзэн'' увосень, 2022 2022-06 Park Śląski - Ogród Japoński (6).jpg|Адна з дарожак сада, 2022 2022-06 Park Śląski - Ogród Japoński (21).jpg|Надпіс з назвай сада каля заходняга ўваходу, 2022 </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://parkslaski.pl/10-parkslaski-ogrod-japonski Японскі сад] на сайце парка {{lang|pl}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Хожаў]] [[Катэгорыя:Японскі сад|Хожаў]] [[Катэгорыя:Польска-японскія адносіны]] n8y2kp1jxjicc4kqqqngjounnqgnbb3 0 808102 5173527 5144243 2026-07-31T06:43:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173527 wikitext text/x-wiki {{Парк |Горад=Дыжон}} '''Японскі сад''', таксама вядомы як '''парк Сюзон''' — [[парк|грамадскі парк]] горада [[Дыжон]], вынік франка-японскага супрацоўніцтва з [[Касігая]], горадам у [[Сайтама (прэфектура)|прэфектуры Сайтама]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dijon.fr/Sortir-Bouger/Balades-nature/Parcs-urbains/Jardin-japonais-Parc-du-Suzon|title=L'art japonais du jardin|publisher=www.dijon.fr|date=2020-01-22|access-date=21 мая 2026|archive-date=5 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205153819/https://www.dijon.fr/Sortir-Bouger/Balades-nature/Parcs-urbains/Jardin-japonais-Parc-du-Suzon|url-status=dead}}.</ref><ref>{{cite web |lang= fr |title=REPÈRES BOURGOGNE Dijon et Koshigaya échangent des jardins | publisher=[[Le Monde]] |date=1992-09-02 |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1992/09/20/reperes-bourgogne-dijon-et-koshigaya-echangent-des-jardins_3902602_1819218.html}}.</ref>. У 2023 годзе, з нагоды Тыдня Японіі, горад Дыжон прыняў рашэнне аб культурным абмене з [[Кумамота (прэфектура)|прэфектурай Кумамота]] і пачаў праграму рэстаўрацыі і добраўпарадкавання свайго сада. З'яўляецца членам Французскай асацыяцыі японскіх садоў. ==Апісанне== Гэты сад прызначаны для сузірання, медытацыі і адпачынку. Сад, наўмысна мінімалістычны, уключае ў сябе масток, вадаспад, камяні і гальку. Сад напоўнены культурнымі сімваламі Японіі: * [[вадаспад]] сімвалізуе плынь часу, * два астравы ў форме [[чарапахі]] і [[жораў|жорава]] сімвалізуюць зямныя і нябесныя каштоўнасці, * шматлікія іглічныя дрэвы «населены» [[камі|баствамі]], якія спусціліся на Зямлю. Прадстаўленыя раслінныя віды ў асноўным родам з Японіі. [[Гімалайская хвоя]] выгадна глядзіцца каля [[пагада|пагады]] і [[цясіцу|чайнага доміка]]. == Віды сада == <gallery mode="packed"> Dijon jardin japonais 01.jpg Dijon - Jardin japonais 04.jpg Dijon - Jardin japonais 02.jpg Dijon - Jardin japonais 12.jpg Dijon - Jardin japonais 14.jpg Dijon jardin japonais 17.jpg Dijon jardin japonais 24.jpg Dijon jardin japonais 10.jpg Dijon jardin japonais 07.jpg </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Дыжон]] [[Катэгорыя:Французска-японскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дыжон]] qijn593vfost3iwsn73awxog5yjejyi 0 808121 5173531 5144331 2026-07-31T06:45:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173531 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Яркаве |Нацыянальная назва = |Выява = Japanese Garden, Jarków, Poland, 2-14013.jpg |Подпіс выявы = [[Сад камянёў]] |Каардынаты = |Краіна = Польшча |Рэгіён = Ніжнесілезскае ваяводства |Раён = Левін Клодзкі (гміна) |Горад = Яркаў |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1980 |Архітэктар = Эдвард Майхер |Плошча = 0,1 |Наведвальнікі = |Статус = прыватны, дзейны |Сайт = http://ogrod-japonski.republika.pl/ }} [[Файл:Japanese garden, Jarków, Poland, 2-14014.jpg|міні|Пруда з мініяцюрным вадаспадам]] '''Японскі сад у Яркаве''' — прыватны [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]] плошчай каля 1300 {{м2}}, размешчаны ў вёсцы [[Яркаў]] у [[Левін Клодзкі (гміна)|гміне Левін-Клодзкі]], у [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжнесілезскім ваяводстве]]. Эдвард Майхер — уладальнік сада<ref>[http://japonski.webd.pro/ Ogród japoński, Jarków - Lewin Kłodzki]</ref> — пачаў працу над ім у 1980 годзе.<ref name=oj>{{cite web | url = http://ogrod-japonski.republika.pl/ | title = Вэб-сайт сада | publisher = ogrod-japonski.republika.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20080420202402/http://ogrod-japonski.republika.pl/ | archive-date = 2008-04-20}} </ref> У 2000 годзе ён атрымаў узнагароду штомесячніка «Сады». У 2003 годзе, як другі японскі сад у Польшчы (пасля [[Японскі сад (Уроцлаў)|уроцлаўскага]]), сад быў адкрыты для наведвальнікаў.<ref>{{cite web | url = http://fotopano.pl/showpano.php?id=67 | title = Сферычная панарама японскага сада сп. Э. Майхера | publisher = fotopano.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20100403075607/http://fotopano.pl/showpano.php?id=67 | archive-date= 2010-04-03}}</ref><ref>{{cite web | url = http://fotopano.pl/showpano.php?id=68 | title = Сферычная панарама японскага сада сп. Э. Майхера | publisher = fotopano.pl | archive-url = https://web.archive.org/web/20100403074802/http://fotopano.pl/showpano.php?id=68 | archive-date = 2010-04-03}}</ref> {{пачатак цытаты}}Кожны дзень я ўстаю ў 05:00, таму што кожнай з маіх больш чым трохсот раслін я павінен удзяліць час. Не толькі дрэвам, не толькі бамбуку, але нават самай маленькай травінцы. Праз чвэрць стагоддзя яны мне адплацяць. {{oq|pl|Każdego dnia wstaję o piątej nad ranem, bo każdej z moich ponad trzystu roślin muszę poświęcić czas. Nie tylko drzewom, nie tylko bambusom, ale nawet najmniejszej kępie trawy. Za ćwierć wieku mi odpłacą.}}{{канец цытаты|крыніца=Эдвард Майхер<ref name="oj" />}} Ландшафт сада разнастайны, пастаянна змяняецца дзякуючы мудрагеліста сфармаваным дрэвам, пагоркам і адхонам, дарожкам, выкладзеным плоскімі валунамі, тэрасным палянкам моху і мудрагеліста звілістым ручаям. Таксама ў садзе ёсць сажалкі з чырвонымі карпамі і воднай расліннасцю.<ref>[https://www.lewin-klodzki.pl/strona/dla-turysty-atrakcje-turystyczne-gminy-lewin-klodzki/588-ogrod-japonski-w-jarkowie Ogród japoński w Jarkowie]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{cite web | url = http://www.zamiastem.pl/ogrod/art13.html | title = Адсюль да вечнасці | accessdate = 2008-01-27 | author = | last = Слома | first = Януш | author2 = | last2 = | first2 = | date = | year = 2007 | work = Штомесячнік "За горадам" | publisher = Przedsiębiorstwo Wydawnicze Rzeczpospolita SA | archive-date = 8 лістапада 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121108100550/http://www.zamiastem.pl/ogrod/art13.html | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.kudowa.zdroj.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=94 | title = Японскі сад | accessdate = 2008-01-27 | author = | last = | first = | author2 = | last2 = | first2 = | date = | year = 2006 | work = kudowa.zdroj.pl | publisher = | archive-date = 6 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160306075029/http://www.kudowa.zdroj.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=94 | url-status = bot: unknown }} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Яркаў]] [[Катэгорыя:Польска-японскія адносіны]] haqe32jyjl0luis96jg0w1pey19juzq 0 808123 5173523 5144337 2026-07-31T06:40:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173523 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі культурны цэнтр і сад у г. Каўра |Нацыянальная назва = en/Cowra Japanese Garden and Cultural Centre |Выява = 06. Japanese Garden, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg |Подпіс выявы = Японскі сад Каўры вясной (верасень) |Каардынаты = |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = |Раён = |Горад = Каўра (Новы Паўднёвы Уэльс) |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = японскі сад |Заснаваны = 1979 |Архітэктар = Кен Накадзіма |Плошча = 5 |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі культурны цэнтр і сад''' у горадзе [[Каўра (Новы Паўднёвы Уэльс)|Каўра]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]].<ref>{{cite web|title=Directory of Australian Botanic Gardens: Cowra Japanese Garden and Cultural Centre|url=http://www.anbg.gov.au/chabg/bg-dir/cowra-nsw.html|publisher=Australian National Botanical Gardens|access-date=2014-05-04|archive-date=26 лютага 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226064329/https://www.anbg.gov.au/chabg/bg-dir/cowra-nsw.html|url-status=dead}}</ref> Быў створаны ў знак прызнання і развіцця гістарычных і сучасных адносін паміж жыхарамі [[Японія|Японіі]] і Аўстраліі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Каўры размяшчаўся лагер японскіх ваеннапалонных, і сад створаны ў тым ліку ў іх памяць. == Пра сад == Сад быў спраектаваны прызнаным майстрам японскіх садоў [[Накадзіма, Кен|Кенам Накадзімам]] у стылі [[Перыяд Эда|Эда]] як [[Японскія сады|сад для прагулак (каю-сікі)]].<ref>{{cite book|last=Young|first=David|title=The Art of the Japanese Garden|publisher=Ture Publishing|isbn=4805311258|edition=Michiko}}</ref> Скалісты схіл пагорка дапаўняюць дагледжаныя жывыя агароджы, вадаспады, ручаі і азёры з разнастайнымі вадаплаўнымі птушкамі. Асаблівасцямі сада з'яўляюцца звон [[бонсё]], традыцыйны катэдж эпохі [[Перыяд Эда|Эда]], аўтэнтычны чайны домік пад адкрытым небам, дзе прадаюцца японскія далікатэсы і прысмакі, і дом [[бансай]]. == Гісторыя == У 1960 годзе [[урад Японіі]] вырашыў перавезці астанкі ўсіх сваіх загінулых на вайне з іншых частак Аўстраліі для перапахавання ў Каўры, дзе ўжо былі могілкі 231 японскага ваеннаслужачага, якія загінулі падчас {{iw|Уцёкі з Каўры|уцёкаў з Каўры||Cowra breakout}} у 1944 годзе з бліжэйшага лагера для [[ваеннапалонныя|ваеннапалонных]]. Японскія ваенныя могілкі падтрымліваліся пасля Другой сусветнай вайны членамі {{iw|Ліга вярнуўшыхся і служачых Аўстраліі|Лігі вярнуўшыхся і служачых Аўстраліі||Returned and Services League of Australia}} Каўры і былі перададзены Японіі ў 1963 годзе. У 1971 годзе Cowra Tourism Development вырашыла ўмацаваць сувязі з Японіяй і прапанавала стварыць у горадзе [[японскі сад]]. Японскі ўрад пагадзіўся падтрымаць ініцыятыву ў знак удзячнасці за паважлівае стаўленне да сваіх загінулых на вайне, пры гэтым праект таксама атрымаў грошы ад аўстралійскага ўрада і прыватных асоб.<ref>{{cite web|title=Японскі сад Каўры|url=http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=195|publisher=База даных японскіх садоў|access-date=2014-05-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504153944/http://www.jgarden.org/gardens.asp?ID=195|archive-date=2014-05-04}}</ref> Японскі сад і культурны цэнтр Каўры адкрыўся ў 1979 годзе. Другая чарга цэнтра адкрылася ў 1986 годзе.<ref>{{cite web|title=Гісторыя|url=http://www.cowragarden.com.au/history.php|publisher=Японскі сад і культурны цэнтр Каўры|access-date=2014-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415043947/http://www.cowragarden.com.au/history.php|archive-date=2014-04-15|url-status=dead}}</ref> == Віды сада == <gallery> File:Cowra Japanese Gardens lake and shrubs.jpg|alt= File:07. Japanese Garden Pano, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg File:Cowra Japanese Gardens 2011 001.JPG File:03. Japanese Garden, Cowra, NSW, 22.09.2006.jpg </gallery> == Фестывалі == У верасні ў садзе праводзіцца штогадовы фестываль «Сакура Мацуры» (фестываль цвіцення [[сакура|сакуры]]), які адзначае прыход вясны. У садзе праводзяцца фестывалі ў [[Хінамацуры|Дзень дзяўчынак]] і [[Кодома-но хі|Дзень хлопчыкаў]], чайныя цырымоніі, дэманстрацыі і майстар-класы па традыцыйных японскіх рамёствах, уключаючы [[каліграфія|каліграфію]], [[арыгамі]] і [[ікебана|ікебану]], а таксама гутаркі пра сад. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Каўра]] [[Катэгорыя:Аўстралійска-японскія адносіны]] a0h4v2x18w7wvi3p1ty3w52upx6nun5 0 808155 5173285 5145104 2026-07-30T14:44:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173285 wikitext text/x-wiki [[Файл:Drugstore aisle sign with euphemisms.jpg|міні|250пкс|Вывеска амерыканскай аптэчнай сеткі ''[[Rite Aid]]'' з распаўсюджанымі эўфемізмамі для абазначэння: [[кантрацэпцыя|супрацьзачаткавых сродкаў]], [[спрынцоўка|спрынцаванняў]], [[гінекалагічны тампон|гінекалагічных тампонаў]] і [[гігіенічная пракладка|жаночых гігіенічных пракладак]]]] '''Эўфемі́зм''' (ад {{lang-el|ἐυφήμη}} «добрагалоссе» ← {{lang-grc|[[wikt:εὖ#Древнегреческий|εὖ]]}} «добра» + {{lang-grc2|[[wikt:φήμη#Древнегреческий|φήμη]]}} «мова, пагалоска») — нейтральнае па сэнсе і эмацыйнай «нагрузцы» [[слова]] або апісальнае выражэнне, якое звычайна выкарыстоўваецца ў тэкстах і публічных выказваннях для замены іншых слоў і выражэнняў, што лічацца непрыстойнымі або недарэчнымі. У палітыцы эўфемізмы часта выкарыстоўваюцца для змякчэння некаторых слоў і выражэнняў з мэтай увядзення грамадскасці ў зман і фальсіфікацыі рэчаіснасці. Напрыклад, выкарыстанне выражэння «[[допыт з прыстрасцю]]» замест слова «[[катаванні]]»<ref>{{кніга |аўтар = |загаловак = Словарь эвфемизмов русского языка |адказны = Сеничкина Е.П. |серыя = |спасылка = |выданне = |месца = Масква |выдавецтва = Флинта. Наука |год = 2004 |том = |старонак = 464 |isbn = 978-5-9765-0219-2 |тыраж = }}</ref>, «акцыя» у [[нацыст]]аў для завуаляванай назвы масавых расстрэлаў і г. д. Эўфемізмы выкарыстоўваюцца ў маўленчых або друкаваных тэкстах для замены слоў, прызнаных грубымі або «непрыстойнымі», напрыклад, лаянкавых і [[Абсцэная лексіка|нецэнзурных]] слоў. Часам у якасці эўфемізмаў выкарыстоўваюцца «нелітаратурныя» словы з меншай адмоўнай «нагрузкай», чым [[Абсцэная лексіка|лаянка]] і [[Мат|мат]] — [[прастамоўе|прастамоўныя]], [[жаргон]]ныя, аўтарскія. Выкарыстанне эўфемізмаў значна змякчае негатыўную «нагрузку» на тэкст лаянкавых або мацюкальных слоў, хоць у большасці выпадкаў па эўфемізме альбо па сэнсе тэксту можна вызначыць, якое слова ён замяняе. У аснове з'явы эўфемізму ляжаць: * здаўна вядомыя моўныя [[табу]], якія забаранялі вымаўляць прамыя найменні такіх небяспечных прадметаў і з'яў, як, напрыклад, [[бог]]і або [[хвароба|хваробы]], паколькі акт іх згадвання, як лічылася, можа выклікаць саму з'яву. Таксама вядомыя шырока ўжывальныя і дагэтуль эўфемізмы, абумоўленыя рэлігійнымі перакананнямі, тыпу «нячысты» замест «[[чорт]]». * фактары сацыяльнай [[дыялекталогія|дыялекталогіі]]. Па меры таго, як становяцца больш тонкімі формы быту чалавека, прамыя абазначэнні вядомых прадметаў і з'яў (напрыклад, некаторых [[фізіялогія|фізіялагічных]] актаў і частак чалавечага цела) пачынаюць лічыцца адыёзнымі і выганяюцца з мовы, асабліва з яе літаратурнага адлюстравання. Так, для знатнага [[Патрыцыі|патрыцыя]] ў эпоху росквіту эканамічнай і палітычнай моцы [[Старажытны Рым|Рыма]] становяцца непрымальнымі некаторыя абароты больш ранняй эпохі: {{lang-la|Noli dici morte Africani “castratam” esse rem publicam}} ([[Цыцэрон]], «De oratore», II)<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0522.htm?cmd=p&istext=1|title=ФЭБ: Евфемизм, или эвфемизм // Литературная энциклопедия. Т. 4. — 1930|website=feb-web.ru|accessdate=2021-01-21|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128210958/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0522.htm?cmd=p&istext=1|url-status=live}}</ref>{{няма АІ|08|10|2020}}. Сярэднявечнае [[рыцарства]] пазбягае ў [[куртуазная паэзія|куртуазнай паэзіі]] прамых абазначэнняў [[палавыя органы|палавых органаў]], якія дэманстратыўна захоўваюцца ў сваёй мове [[трэцяе саслоўе|трэцім саслоўем]], што вылучаецца («[[Раман пра Розу]]»). Асаблівай схільнасцю да эўфемізмаў вызначаецца звычайна мова ў момант стабілізацыі культуры, напрыклад моўнае [[wikt:манернасць|манерніцтва]] ў [[арыстакратыя|арыстакратычных]] салонах XVI—XVII стагоддзяў, мова [[літаратура|літаратуры]] XIX стагоддзя. Не толькі ў зносінах прымяняюцца іншыя формы звароту, але і пра [[загана|заганы]] або [[праступкі]] гаворыцца ў асабліва змякчаных выражэннях. На «выяўленні» падобных эўфемізмаў будуюцца часта формы [[сатыра|сатыры]] і [[іронія|іранічнай]] [[антыфраза|антыфразы]]. == Эўфемізмы ў нашай мове == === Эўфемізмы мацюкальных слоў === Згодна з Макіенкам<ref name=moki>Валерый Міхайлавіч Макіенка. [http://www.philology.ru/linguistics2/mokiyenko-94.htm Руская лаянкавая лексіка: цэнзурнае і нецэнзурнае] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150319062202/http://www.philology.ru/linguistics2/mokiyenko-94.htm |date=19 сакавіка 2015 }}. // Русістыка, № 1/2 (С. 50-73): Берлін; 1994</ref>, папулярным эўфемізмам «[[Хуй|першага члена]]» [[Абсцэнная трыяда|абсцэннай трыяды]] з’яўляецца абарот «тры літары». Акрамя відавочна эўфемістычных мацюкальных слоў і словазлучэнняў (''блін, блін гарэлы, бляха муха, ядрон батон, японда біхер, японскі гарадавы''), Макіенка ўказвае на «падкалодную змяю рускага мату» ў бяскрыўдных на выгляд эўфемізмах «ёлачкі зялёныя!» і «матухны мае!». Для шэрага эўфемізмаў (''хер'', ''хрэн'', ''фіг'', ''даўбаць'', ''зорка'' і т. п.) характэрны амаль поўны перанос багатай словаўтваральнай [[Парадыгма (лінгвістыка)|парадыгмы]] зыходнага мацюкальнага слова з захаваннем семантыкі: ''херня'', ''да хрэнішча'', ''афігіцельны'', ''задаўбаўся'', ''звяздзёж'' і г. д. Такія эўфемізмы маюць даволі высокі патэнцыял абсцэнізацыі. У прыватнасці, ужо амаль цалкам абсцэнным стаў корань ''хер'' (першапачаткова назва [[Х (кірыліца)|літары Х]] у [[Стараславянская кірыліца|стараславянскім алфавіце]]). Даследчыкі-філолагі, якія працуюць у гэтай галіне, самі выкарыстоўваюць эўфемізмы, звычайна з намерам «пашырыць кола адрасатаў»<ref name="sep">Сенічкіна Е. П. [https://books.google.com/books?id=8Y7LAAAAQBAJ Слоўнік эўфемізмаў рускай мовы]. — М.: Флінта: Навука, 2008. ISBN 978-5-9765-0219-2, ISBN 978-5-02-034859-2.</ref> іх прац. Макіенка ўказвае на эўфемістычны псеўданім {{lang-en|Boris Sukitch Razvratnikov}}, пад якім публікаваў свае працы па абсцэннай лексіцы амерыканскі [[Славістыка|славіст]] [[Фрыдман, Віктар (лінгвіст)|Віктар Фрыдман]]<ref name="moki" />. [[Сенічкіна, Алена Паўлаўна|А. П. Сенічкіна]] ў сваім слоўніку эўфемізмаў для захавання навуковага стылю выкарыстоўвае тэрмін «замест прамога абазначэння» і, у адзінкавых выпадках, замену літар у «прамых найменнях» зорачкамі; пры гэтым аматары моцных слоў адсылаюцца да слоўніка В. Буя «Руская запаветная ідыяматыка»<ref>Васіль Буй. Руская запаветная ідыяматыка: вясёлы слоўнік народных выразаў. «Альта-Прынт», 2005. 367 с.</ref>, у якім з «вычарпальнай паўнатой» апісаны пазалітаратурныя эўфемізмы<ref name="sep" />. [[Плуцэр-Сарно, Аляксей Юр’евіч|А. Плуцэр-Сарно]] ўказвае на тое, што, з прычыны адносна слабай табуяванасці мату і высокага патэнцыялу словаўтварэння ад мацюкальных каранёў, эўфемізм мацюкальнага слова можа ўспрымацца проста як больш вытанчаны і выразны варыянт зыходнага выразу<ref name="sarno">''[[Плуцэр-Сарно, Аляксей Юр’евіч|Плуцэр-Сарно А. Ю.]]'' Пра семантыку слова «мат». // Вялікі слоўнік мату. Том 1. Лімбус Прэс, 2005.</ref>. == Сацыяльна значныя эўфемізмы == У дакументах, паведамленнях сродкаў масавай інфармацыі часта выкарыстоўваюцца эўфемізмы, якія змяняюць эмацыйную афарбоўку паведамлення. Напрыклад: «[[негр]]» (амерыканскі) → «[[афраамерыканец]]», «[[інвалід]]» → «асоба з абмежаванымі магчымасцямі», «асоба з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця», «іншы чалавек» (у некаторых краінах); [[турма]] → «месцы пазбаўлення волі», «месцы не гэтак аддаленыя». У савецкія часы словы «беспародны [[касмапаліт]]» і «[[сіяніст]]» часта служылі заменай слоў «[[Яўрэі|яўрэй]]» або «[[Жыд#Сучаснае ўжыванне слова|жыд]]»<ref>{{ЭЕЭ|12203|Касмапаліты}}</ref><ref>[http://www.migdal.ru/times/47/4195/ Мігдаль Times № 47, «Яўрэі і жыды»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100826024238/http://www.migdal.ru/times/47/4195/ |date=26 жніўня 2010 }}, Усевалад Віхновіч</ref><ref>[http://holocaust.ioso.ru/history/29.htm Праект Халакост, «Лёс яўрэяў у СССР у пасляваенныя дзесяцігоддзі»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120173533/http://holocaust.ioso.ru/history/29.htm |date=2012-01-20 }}</ref>. Выраз «[[крымінальны аўтарытэт|аўтарытэтны]] бізнесмен» («аўтарытэтны прадпрымальнік») ужываецца прэсай у якасці эўфемізма, калі аўтар хоча празрыста намякнуць на дачыненне дадзенай асобы да злачыннай дзейнасці, але асцерагаецца прэтэнзій і абвінавачванняў у бяздоказнасці. Назвы малапрэстыжных работ таксама атрымліваюць эўфемізмы: [[асенізатар]] → «залатар», [[кур’ер]] → «экспедытар», [[Сакратар-рэферэнт|сакратар]] → «офіс-менеджар», «асістэнт», прыбіральшчык памяшканняў → «клінінг-менеджар», «аператар прафесійнай уборкі», прыбіральшчыца → «тэхнічка», дворнік → «наглядчык», [[вартаўнік]] → «ахоўнік». Такое перайменаванне, якое прыводзіць да вялікай колькасці пасад з назвамі «[[менеджар]]», характарызуе жарт: «дворнік — менеджэр па знешняй экалогіі» і «хаўскіпінканвайзер», «грузчык — менеджэр лагістыкі», «ахоўнік — менеджэр па няштатных сітуацыях». == Рэлігійныя мілагучнасці == Каб абысці [[табу]] на прамое ўжыванне імя [[д’ябал]]а, раней ужывалі такія эўфемізмы, як «[[блазан]]», «рагаты», «лукавы», «нячысты» і інш. У [[іудаізм]]е лічыцца недапушчальным вымаўляць імя Бога ўсуе (гэта значыць дарэмна, без прычыны), асабліва недапушчальным лічыцца вымаўляць уласнае імя Бога. Таму пры чытанні [[яўрэйская Біблія|яўрэйскай Бібліі]] ў месцах, дзе згадана ўласнае імя Бога ({{lang-he|יהוה}}), вымаўляецца «Аданай» — «Гасподзь» (падрабязней гл. [[Тэтраграматон]], [[яўрэйская мова]] і [[Егова]]). == Ператварэнне эўфемізмаў у табуяваныя словы == Новыя абазначэнні «непрыстойных» прадметаў і з’яў з цягам часу губляюць характар эўфемізмаў, пачынаюць успрымацца як прамое ўказанне на «непрыстойны» прадмет і ў сваю чаргу становяцца «непрыстойнымі». Так, у нейтральнай мове для абазначэння [[певень|пеўня]] і [[Свойскі асёл|асла]] ў англійскай мове выкарыстоўваюцца адпаведна «''rooster''» і «''donkey''», а для ласкавага звароту да [[кошка|кошак]] — «''kitty''», у той час як за першапачатковымі «''cock''», «''ass''» і «''pussy''» трывала замацавалася абсцэнная форма. На гэтай уласцівасці эўфемізмаў будуецца адзін з улюбёных прыёмаў «грубай комікі» — гульня так званымі «празрыстымі» эўфемізмамі (напрыклад, раздзел IX «[[Гарганцюа]]» [[Рабле, Франсуа|Рабле]]). Падобная сітуацыя адбылася і з ланцужком «''negro''» → «''black''» → «''afro-american''» (амерыканскі негр) або «''lame''» → «''crippled''» → «''handicapped''» → «''disabled''» → «''differently abled''» ([[інвалід]]). Класічны ланцужок з рускай мовы: ''нужник'' → ''сортир'' → ''уборная'' → ''клозет'' → ''туалет''<ref>Яськова Наталля «Папулярная і займальная філалогія»</ref>. Зрэшты, такая ж сітуацыя існуе і з [[дысфемізм]]амі: дысфемізм з часам можа страціць сваю табуяванасць, напрыклад, {{lang-fr|tête}}, {{lang-it|testa}} — галава < {{lang-la|testa}} — гаршчок пры нейтральным ''caput''. == Гл. таксама == {{вікіслоўнік}} * [[Паліткарэктнасць]] * [[Прэцыёзная паэзія]] * [[Эсхрафемізм]] == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|частка=Эвфемизм|слупкі= 1217|аўтар=|загаловак=Литературная энциклопедия терминов и понятий|адказны=Пад рэд. [[Нікалюкін, Аляксандр Мікалаевіч|А. М. Нікалюкіна]]|выданне=|месца=[[Інстытут навуковай інфармацыі па грамадскіх навуках РАН]]|выдавецтва=Інтэлвак|год=2001|старонак=1596|isbn=5-93264-026-X|ref=}} * {{кніга|частка= Эвфемизм|старонкі= 459|аўтар= |загаловак= Словарь литературоведческих терминов|адказны= Рэдкал.-склад.: [[Цімафееў, Леанід Іванавіч|Л. І. Цімафееў]] і [[Тураў, Сяргей Васільевіч|С. В. Тураў]]|месца= М.|выдавецтва= «Просвещение»|год=1974|старонак= 509|тыраж= 300000|ref= }} * ''[[Масквін, Васіль Паўлавіч|Масквін В. П.]]''. Эвфемизмы в лексической системе современного русского языка. — 5-е выд. — М. : УРСС, 2017. * ''Крысін Л. П.'' [http://www.philology.ru/linguistics2/krysin-94.htm Эвфемизмы в современной русской речи] * [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0522.htm Евфемизм, или эвфемизм] // Литературная энциклопедия : в 11 т. — [М.], 1929—1939. * Сенічкіна Е. П. [https://books.google.com/books?id=8Y7LAAAAQBAJ Словарь эвфемизмов русского языка]. — М. : Флінта : Навука, 2008. — ISBN 978-5-9765-0219-2, ISBN 978-5-02-034859-2. * ''Яськова, Наталля''. Популярная и занимательная филология. * {{ЛЭ-ОД|author1=[[Шор, Разалія Восіпаўна|R. S.]]|d1=1939}} == Спасылкі == {{ВС}} {{Рытарычныя фігуры}} [[Катэгорыя:Эўфемізмы| ]] [[Катэгорыя:Тропы]] 83oyvsgl3sqjcx63egm1j7abxszhs6g 2 809431 5173674 5170859 2026-07-31T09:20:12Z DzBar 156353 5173674 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="border:none; text-align:center;" |+ [[Фазавы пераход|Фазавыя пераходы]] матэрыі ({{navbar|Table of phase transitions|mini=y}}) |- ! {{Па дыяганалі||}} ! [[Цвёрдае цела]] ! [[Вадкасць]] ! [[Газ]] ! [[Плазма]] |- ! Цвёрдае цела | {{Па дыяганалі||}} | [[Плаўленне]] | [[Сублімацыя (фізіка)|Сублімацыя]] | {{n/a|}} |- ! Вадкасць | [[Замярзанне]] | {{Па дыяганалі||}} | [[Выпарэнне]] | {{n/a|}} |- ! Газ | [[Дэсублімацыя]] | [[Кандэнсацыя]] | {{Па дыяганалі||}} | [[Іанізацыя]] |- ! Плазма | {{n/a|}} | {{n/a|}} | [[Рэкамбінацыя (хімія)|Рэкамбінацыя]] | {{Па дыяганалі||}} |}<noinclude> {{documentation |content= {{No documentation}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Фізіка]] }} </noinclude> f9nf60td05368aed3puyk0fwjdfkyav 5173675 5173674 2026-07-31T09:28:07Z DzBar 156353 5173675 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="border:none; text-align:center;" |+ [[Фазавы пераход|Фазавыя пераходы]] матэрыі ({{navbar|Table of phase transitions|mini=y}}) |- ! {{Па дыяганалі|з|у}} ! [[Цвёрдае цела]] ! [[Вадкасць]] ! [[Газ]] ! [[Плазма]] |- ! Цвёрдае цела | {{Па дыяганалі||}} | [[Плаўленне]] | [[Сублімацыя (фізіка)|Сублімацыя]] | {{n/a|}} |- ! Вадкасць | [[Замярзанне]] | {{Па дыяганалі||}} | [[Выпарэнне]] | {{n/a|}} |- ! Газ | [[Дэсублімацыя]] | [[Кандэнсацыя]] | {{Па дыяганалі||}} | [[Іанізацыя]] |- ! Плазма | {{n/a|}} | {{n/a|}} | [[Рэкамбінацыя (хімія)|Рэкамбінацыя]] | {{Па дыяганалі||}} |}<noinclude> {{documentation |content= {{No documentation}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Фізіка]] }} </noinclude> hlds6wx58mdycwq24usnmgtn9ovj8mk 0 809590 5173214 5171091 2026-07-30T12:56:07Z DBatura 73587 /* Страявая */ 5173214 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | назва = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | выява = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС<ref name=Зелёнко/>. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС<ref name=указ/>. Дзякуючы гэтаму ўказу існая пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ * Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (в/ч 3214, Уручча<ref name=belarmy/> — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны<ref name=belarmy/>, утворана ў снежні 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Абавязкі і мерапрыемствы == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Удзельнік ваенна-музычнага фестывалю «Спаская вежа» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота ганаровай варты на [[Ваенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|Парадзе Перамогі]] 24 чэрвеня 2020 года ў Маскве]] Салдаты роты ганаровай варты выконваюць наступныя абавязкі<ref name=milby/>: * сустрэча і праводзіны кіраўнікоў замежных дзяржаў і замежных дэлегацый, якія прыбываюць з афіцыйным візітам у Рэспубліку Беларусь<ref name=башня/>; * протакольныя мерапрыемствы з удзелам першых асоб дзяржавы; * воінскія рытуалы пры забеспячэнні ўрачыстых мерапрыемстваў (у тым ліку выстаўленне варты<ref name=milby/>, ускладанне вянкоў да помнікаў і мемарыялаў, адданне воінскіх ушанаванняў на пахаванні<ref name=башня/>); * удзел у ваенных парадах (выстаўленне лінейных на парадзе) і пляц-канцэртах (страявыя прыёмы са зброяй). Штогод роце даводзіцца прымаць удзел у больш чым 50 мерапрыемствах найвышэйшага ўзроўню-мерапрыемствах з удзелам прэзідэнта, сустрэчах кіраўнікоў замежных дзяржаў і галоўных дзяржаўных святах<ref name=":1"/>. Часам байцы могуць удзельнічаць у трох мерапрыемствах за дзень, якія праходзяць у розных кропках<ref name=belarmy/>.Найважнейшыя для салдат роты мерапрыемствы праводзяцца 23 лютага ў [[Дзень абаронцаў Айчыны]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 ліпеня ў [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]] і 9 мая ў [[Дзень Перамогі]]. Таксама байцы роты ўдзельнічалі ў памятных мерапрыемствах у Брэсце з нагоды пачатку Вялікай Айчыннай вайны: адно такое мерапрыемства прайшло ў 2010 годзе, падчас прэм’еры фільма «[[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]]»<ref name=belarmy/>. Рота ганаровай варты адзначана шэрагам узнагарод. У прыватнасці, у 2011 годзе яна была ўзнагароджана [[Венесуэла|венесуэльскім]] ордэнам «19 красавіка» пасля паказальнага выступлення<ref name=":1"/>, прымеркаванага да 200-годдзя [[Дзень незалежнасці Венесуэлы|незалежнасці гэтай рэспублікі]]. Тады байцы ў [[Каракас]]е прайшлі ўрачыстым маршам перад трыбунай і паказалі пляц-канцэрт, за што былі ўзнагароджаны імяннымі наручнымі гадзіннікамі з гравіроўкай «ад прэзідэнта РБ»<ref name=belarmy/>. 19 ліпеня 2014 года яна прыняла ўдзел у парадзе на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], прымеркаваным да 100-годдзя з пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]: парад адкрыўся шэсцем знаменных груп шэрагу запрошаных ваенных дэлегацый, сярод якіх была і беларуская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. У 2015 годзе падчас [[Другое мінскае пагадненне|перамоў]] «[[нармандская чацвёрка|Нармандскай чацвёркі]]» ў Мінску, прысвечаных урэгуляванню [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|канфлікту на Данбасе]], байцы неслі службу ў Палацы Незалежнасці на працягу больш чым 16 гадзін, перыядычна змяняючы адзін аднаго на пастах, і толькі пасля завяршэння выканання задачы ганаровая варта вярнулася да абеду наступнага дня ў казарму<ref name=Зелёнко/>. У тым жа годзе рота прыняла ўдзел у [[Парад у Пекіне 3 верасня 2015 года|парадзе ў Пекіне]] на плошчы [[Цяньаньмэнь]], прысвечаным 70-годдзю Перамогі ў Другой сусветнай вайне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота ганаровай варты ўдзельнічае ў мерапрыемствах не толькі ў Рэспубліцы Беларусь, але і ў Расіі і іншых краінах свету. У прыватнасці, рота неаднаразова прымала ўдзел у штогадовым [[Спаская вежа (фестываль)|іжнародным ваенна-музычным фестывалі «Спаская вежа»]] ў Маскве<ref name=башня/>. Знаменная група роты ганаровай варты ўдзельнічала ў [[ВВаенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|парадзе 24 чэрвеня 2020 года]] на Краснай плошчы, прымеркаваным да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Салдаты ўскладаюць вянок]] Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры складаецца з 180 вайскоўцаў, якія на ўрачыстых мерапрыемствах дэманструюць пад музыку сінхронныя страявыя прыёмы са зброяй<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=Фестиваль «Спасская башня»|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Зброя, з якой выконваюцца ўсе страявыя прыёмы — гэта карабіны [[самазарадны карабін Сіманава|СКС]]<ref name=Данилов/> і афіцэрскія шаблі. Хоць дадзеныя карабіны не выкарыстоўваюцца ў сучаснай беларускай арміі, яны засталіся на ўзбраенні роты ганаровай варты з дэкаратыўнай функцыяй ў якасці даніны традыцыі<ref name=":1"/>. Па словах намесніка камандзіра роты спецыяльнага прызначэння (ганаровай варты) па ідэалагічнай працы капітана Дзмітрыя Смірнова, у падраздзяленні ёсць трэніровачныя і парадныя карабіны<ref name=Зелёнко/>. Рота ганаровай варты таксама дзеліцца на спецыяльныя разлікі<ref name=Данилов/>: * ''знаменная група'' — выносіць сцяг на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''разлікі венкавых'' — ускладаюць вянкі (адзін з разлікаў заўсёды падбіраецца з двайнят ці людзей з падобнымі тварамі)<ref name=Данилов/>; * ''раслікі «кастравых»'' — стаяць на варце ля Вечнага агню; * ''«каробка»'' — стулены строй для праходжання ўрачыстым маршам; * ''«эскорт»'' — група салдат, якія ўдзельнічаюць у пахавальных працэсіях. Роту ганаровай варты на ўсіх значных выступах суправаджае '''аркестр ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, які валодае багатым рэпертуарам і выконваючы не толькі цырыманіяльную музыку і гімны краін, але і творы ваенна-патрыятычнай тэматыкі і лепшыя ўзоры сусветнай музыкі<ref name=Держанович/>. Аркестр неаднаразова ўдзельнічаў у ваенна-музычным фестывалі «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я і 2-я роты і аркестр ганаровай варты ўдастоены спецыяльнай прэміі Прэзідэнта дзеячам культуры і мастацтва з фармулёўкай «''за значныя дасягненні ў патрыятычным выхаванні моладзі, актыўны ўдзел у грамадска-палітычных і культурных мерапрыемствах''»<ref name=Держанович/>. == Асабовы склад == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Лінейны падчас Парада Перамогі 2015 года пры праходжанні музыкантаў аркестра ВПС ЗША]] Кандыдаты на месца ў роце ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры павінны мець рост не менш за 185 см, валодаць прыемнай знешнасцю і добрым целаскладам, найвышэйшым узроўнем здароўя, высокім узроўнем адукацыі і высокімі маральна-дзелавымі якасцямі<ref name=milby/> (у тым ліку не мець шкодных звычак)<ref name=МИР/>. Першасным патрабаваннем з’яўляецца менавіта рост<ref name=belarmy/> ад 185 да 195 см<ref name=minsknews/>, хоць у адным з узводаў служылі асобы ростам ад 183 да 185 см. Станам на 2012 год у роту ганаровай варты дапускаліся асобы з лёгкім скаліёзам і слабым зрокам (без ачкоў), але большую частку вайскоўцаў складалі асобы з першай групай здароўя<ref name=belarmy/>. Перавага аддаецца асобам са славянскай знешнасцю і правільнымі рысамі твару<ref name=Данилов/>. У кандыдатаў не павінна быць шнараў<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуіровак на тварах і адкрытых участках шыі, але дапушчальна наяўнасць малюнкаў на далонях або пальцах (татуіроўкі там хаваюць белыя пальчаткі, якія вайскоўцы апранаюць падчас урачыстых мерапрыемстваў)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. Па словах палкоўніка Мінскай ваеннай камендатуры Анатоля Грыцава, патрабаванні да кандыдатаў у роту ганаровай варты нават больш жорсткія, чым да кандыдатаў у [[Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь)|сілы спецыяльных аперацый]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: усё гэта звязана з тым, што кожны салдат ганаровай варты павінен вытрымліваць інтэнсіўныя заняткі на пляцы<ref name=":1"/>. Патрабаванні да байцоў РПК унутраных войск МУС РБ з’яўляюцца такімі ж жорсткімі, як і ў РПК Мінскай камендатуры: з 300 кандыдатаў камандаванне адбірае ў найлепшым выпадку 20-30 чалавек, часам заплюшчваючы вочы на недахоп росту пры наяўнасці шчырага жадання ў кандыдата служыць<ref name=Ружечка_Титов/>. Усе кандыдаты праходзяць спачатку медыцынскі агляд у медустановах па месцы жыхарства, а затым больш глыбокі медагляд у [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-м галоўным ваенным клінічным медыцынскім цэнтры Узброеных Сіл РБ]]<ref name=Данилов/>. Афіцэры з мэтай падрабязнага азнаямлення з кандыдатамі выязджаюць у рэгіёны, дзе маюць зносіны з мясцовымі ўладамі і супрацоўнікамі міліцыі, а таксама бацькамі кандыдатаў, школьнымі настаўнікамі і калегамі па працы<ref name=milby/>. Гутарка праводзіцца па-за залежнасці ад намінальных даных прызыўніка<ref name=":1"/>: біяграфія кожнага кандыдата павінна быць абсалютна ідэальнай<ref name=Кукса/>. Усе адабраныя кандыдаты накіроўваюцца на службу ў батальён Мінскай ваеннай камендатуры<ref name=milby/> (так званы «каранцін»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а ўжо адтуль лепшых адбіраюць у ганаровую варту<ref name=milby/>. Асобы, якія не прайшлі адбор у ганаровую варту, звычайна адпраўляюцца ў роту каравульнай службы (на гаўптвахце) або патрульную роту (патруляванне па горадзе, ажыццяўленне салютаў на гарадскіх святах) пры Мінскай ваеннай камендатуры<ref name=belarmy/>. Асабовы склад роты камплектуецца выхадцамі з усіх рэгіёнаў рэспублікі. У ёй праходзілі службу ў розны час асобы з сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыяй, сярод іх было нямала спартсменаў-разраднікаў і майстроў спорту<ref name=Данилов/>. Салдаты, якія звальняюцца з роты ганаровай варты, могуць у далейшым працягнуць службу ў любых сілавых структурах<ref name=Кукса/> — у тым ліку рэспубліканскім МУС, МНС або ўпраўленні аховы пасольстваў<ref name=":1"/>. Некаторым салдатам даюцца спецыяльныя рэкамендацыі камандзіра вайсковай часці і камандзіра роты ганаровай варты, якія дазваляюць паступіць у сярэднюю або вышэйшую спецыяльную навучальную ўстанову па-за конкурсам (пры наяўнасці мінімальнага бала на выпускным экзамене і бала ў атэстаце не ніжэй за 7)<ref name=Беларусь1/>. У дзень, калі салдат праводзяць у запас, па традыцыі ўвесь асабовы склад роты праходзіць урачыстым маршам перад дэмабілізаванымі, што выклікае ў іх моцныя эмоцыі. Штогод у дзень свята роты ганаровай варты да КПП прыходзяць былыя салдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Салдат роты ганаровай варты ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палацы Незалежнасці]]]] Парадная форма была распрацавана так, каб максімальна блізка адпавядаць па афармленні параднай форме УС Рэспублікі Беларусь<ref name=milby/>. У цяперашні час у кожнага байца ёсць свой парадны мундзір, пашыты ў Доме ваеннага адзення, і вырабленыя ўручную боты са скарочанай халявай, драўлянымі калкамі замест цвікоў і металічнымі набіванкамі для чаканкі кроку на абцас. Парадны касцюм салдата пасля яго звальнення ў запас не можа паўторна выкарыстоўвацца, таму ўтылізуецца, а для прызыўніка-зменшчыка шыюць новы<ref name=":1"/>. Байцы штодня самастойна сціраюць і выгладжваюць форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; таксама ў абавязковым парадку яны гладзяць усе сцягі перад кожным мерапрыемствам<ref name=Данилов/>. Парадная шынель на парадак цяжэй, чым трэніровачная форма, таму гэтую шынель апранаюць толькі на генеральных рэпетыцыях і на саміх выступах<ref name=МИР/>. == Падрыхтоўка == === Страявая === Каля 90% заняткаў у праграме падрыхтоўкі складае страявая падрыхтоўка. Салдаты роты рэгулярна падвяргаюцца сур’ёзным нагрузкам і праводзяць інтэнсіўныя трэніроўкі ў любую пару года і любое надвор’е, сістэматычна паўтараючы рухі і завучваючы іх да аўтаматызму<ref name=Зелёнко/>. Стандартныя элементы кожнага пляц-параду, якія адпрацоўваюцца РГК пры падрыхтоўцы да ўрачыстых мерапрыемстваў і ўваходзяць у кожную праграму выступленняў — так званыя «даміно», «расчоска» і «кветка»<ref name=Ружечка_Титов/>. Па ўспамінах аднаго з вайскоўцаў, датаваных 2012 годам, трэніроўкі ў звычайныя дні доўжыліся 4 гадзіны, а пры падрыхтоўцы да параду — да 6-7 гадзін<ref name=belarmy/>. Па даных на 2020 год, у звычайныя дні трэніроўкі па страявой падрыхтоўцы доўжыліся па 6 гадзін у дзень, напярэдадні святаў — па 8 гадзін у дзень па-за залежнасці ад умоў надвор’я<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=СТВ|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Паколькі салдаты пераносяць вялікія фізічныя нагрузкі, ім належыць больш багаты штодзённы рацыён, чым звычайным армейскім байцам<ref name=Кукса/>. Кожны з навабранцаў пачынае службу з адточвання страявога кроку, адлічваючы ўслых рытм і выцягваючы шкарпэтку, а афіцэры і сяржанты ўважліва сочаць за кожным крокам маладых салдат. Звычайна прызыўніку патрабуецца не менш за месяц штодзённых заняткаў, каб стаць паўнавартасным салдатам роты ганаровай варты<ref name=":1"/>. Для карэкціроўкі паставы салдаты выкарыстоўваюць спачатку драўляныя т-вобразныя прыстасаванні<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а ў далейшым і карабіны, якія нясуць на некаторых трэніроўках за сваімі спінамі паралельна зямлі<ref name=Данилов/>. Па сведчаннях аднаго з байцоў за 2012 год, сяржанты падтрымлівалі жорсткую дысцыпліну, караючы вайскоўцаў за дробныя правіннасці, калі тыя стаялі без справы: фактычна па казарме можна было перасоўвацца толькі бегам. За няправільныя і няўзгодненыя дзеянні на занятках вынікала маментальнае пакаранне (напрыклад, адцісканне, прысяданне або бег па кругах), якое распаўсюджвалася на ўсіх салдат<ref name=belarmy/>. Фактычна з-за найменшага недахопу, дапушчанага пры адпрацоўцы элемента, заняткі на пляцы могуць расцягвацца нават на некалькі гадзін<ref name=Ружечка_Титов/>. Кожны з карабінаў, якія выкарыстоўваюцца байцамі для выканання страявых прыёмаў, важыць па 4 кг, але часам яго абцяжарваюць за кошт начэпленых на яго дыскаў для штангі, каб развіць цягавітасць. Пры падрыхтоўцы да пляц-канцэрту даводзіцца мяняць або аддаваць у рамонт ад 30 да 50 карабінаў, у якіх можа зламацца штык-нож ці трэсне драўлянае ложа. Пры няправільнай адпрацоўцы прыёму існуе рызыка сур’ёзна параніцца штык-нажом, таму вопытныя вайскоўцы трэніруюцца з дня ў дзень нароўні з навабранцамі. Па асобнай праграме займаецца знаменная група, якая выносіць сцяг і сцяг на ўрачыстых мерапрыемствах. Самымі падрыхтаванымі байцамі, якія валодаюць у дасканаласці страявымі прыёмамі, з’яўляюцца прадстаўнікі груп «лінейных» і «венкавых»<ref name=Зелёнко/>. Вопытныя байцы могуць выконваць практыкаванне адразу з двума карабінамі<ref name=Данилов/> або здзейсніць 150 абаротаў запар аднаго карабіна<ref name=Кукса/>. === Баявая і фізічная === Баявая падрыхтоўка ўключае стральбу з карабінаў на палігоне і кіданне баявых гранат<ref name=Зелёнко/>. Фізічнай падрыхтоўцы таксама надаецца вялікая ўвага<ref name=belarmy/>: на трэніроўках асабісты склад заўсёды займаецца з адмысловымі ўцяжарвальнікам для ног, умацоўваючы такім чынам мышцы<ref name=Зелёнко/> — маса ўцяжарвальнікаў складае ад 2,5 да 5 кг<ref name=Кукса/>. Байцы адпрацоўваюць страявыя прыёмы з уцяжаранымі карабінамі, не забываючы пры гэтым працаваць над расцяжкай і каардынацыяй<ref name=Зелёнко/>. Для адпрацоўкі рухаў страявым крокам выкарыстоўваюцца таксама ўцяжарвальнікам для рук<ref name=Держанович/>. Байцы павінны ўмець падымаць нагу, утвараючы кут на 90 градусаў: у прыватнасці, гэта патрабуецца ад тых, хто ўскладае вянкі<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. Пры гэтым амаль кожны салдат роты ганаровай варты з лёгкасцю можа сесці на шпагат<ref name=milby/>. Байцы знамянной групы на трэніроўках нясуць не толькі шашкі, але і 20-кілаграмовы грыф штангі. Прадстаўнікі груп вянковых на трэніроўках замест звычайных вянкоў масай 15-20 кг нясуць жалезны каркас у два разы цяжэй: вядома, што аднойчы байцы падчас шэсця ад Кастрычніцкай плошчы неслі вянок масай 30 кг на працягу дыстанцыі ў паўкіламетра<ref name=Зелёнко/>. Усе байцы роты ганаровай варты павінны валодаць высокім узроўнем вынослівасці, паколькі ім даводзіцца знаходзіцца ў нерухомым стане гадзінамі (з улікам таго, што некаторыя мерапрыемствы могуць пачынацца з велізарным спазненнем — аж да 8 гадзін). У той жа час салдаты навучаны непрыкметна падаваць сігнал аб дрэнным самаадчуванні камандзіру або калегам, каб тыя змянілі якога-небудзь байца, а афіцэры трымаюць глядзельны кантакт з падначаленымі, каб быць у курсе сітуацыі<ref name=Зелёнко/>. === Удзел у мерапрыемствах === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Адпрацоўка прыёмаў са зброяй на рэпетыцыі парада да Дня Незалежнасці, 2019 год]] Для кожнага наступнага мерапрыемства рота ганаровай варты заўсёды рыхтуе новую праграму<ref name=МИР/>. Найвышэйшым гонарам для салдата любой ганаровай варты з’яўляецца ўдзел у пляц-парадзе з нагоды Дня Незалежнасці: у ім удзельнічаюць да 160 вайскоўцаў з Узброеных Сіл, памежных войскаў і ўнутраных войскаў (ад апошніх звычайна дэлегуюцца 45 чалавек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Працэс падрыхтоўкі да свята пачынаецца за 4 месяцы, у лютым — спачатку салдаты штодня займаюцца па 4-5 гадзін страявой падрыхтоўкай, навострываючы пабудову ў «каробку» і адпрацоўваючы стандартныя прыёмы «на варту» і «на плячо». Далей яны займаюцца адпрацоўкай зладжанасці і праводзяць сумесныя рэпетыцыі з іншымі ротамі ганаровай варты. Напярэдадні парада рацыён салдатаў узрастае, паколькі яны мусяць быць падрыхтаваны да стрэсу і вялікіх перагрузак падчас мерапрыемстваў<ref name=":1"/>. Некаторыя навацыі адпавядаюць прадстаўнікамі ўсіх трох існуючых рот ганаровай варты<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналагічную падрыхтоўку салдаты вядуць і да мерапрыемстваў з нагоды Дня Перамогі<ref name=Беларусь1/>. ==Камандзіры == * старшы лейтэнант Канстанцін Вітальевіч Чарнецкі<ref name=milby/> (май 1995 — люты 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * Аляксандр Анатольевіч Пагуляйла (люты 1999 — люты 2002)<ref name=":1"/> * Мікалай Аляксандравіч Кураш (люты 2002 — люты 2004) < ref name=":1"/> * Дзмітрый Віктаравіч Карповіч (люты 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капітан Павел Васільевіч Гур’янаў<ref name=Данилов>{{артыкул|спасылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|аўтар=Андрей Данилов|выданне=Во славу Родины|тып=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|чысло=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (з мая 2009<ref name=":1"/>) * старшы лейтэнант Канстанцін Пруднікаў (камандзір зводнай роты, 2016) <ref name=Кукса/> * Уладзіслаў Валер’евіч Шапялевіч (камандзір зводнай роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> і 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капітан Кірыл Ігаравіч Карчынскі<ref name=башня/> (камандзір 1-й роты ганаровай варты, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=Мир 24|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерэя == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] на Мінскай [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ў 2012 годзе Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Уладзімір Пуцін і [[Аляксандр Лукашэнка]] праводзяць агляд ганаровай варты ў аэрапорце Мінска ў 2012 годзе Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] праводзіць агляд ганаровай варты на шляху ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палац Незалежнасці]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Ганаровая варта сустракае міністра абароны Расіі [[Сяргей Шайгу|Сяргея Шайгу]] у штабе Міністэрства абароны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Міністэрства абароны Індыі|Міністр абароны Індыі]] [[Маліпудзі Мангапаці Палам Раджу]] праводзіць агляд ганаровай варты ў кастрычніку 2009 года </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Ганаровая варта]] 34jvvsbizjojbvuqldyj6gbimtljttx 0 809923 5173599 5158072 2026-07-31T07:54:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5173599 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмыгалёў}} {{Асоба |імя = Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = каля 1928 года |месца нараджэння = |дата смерці = {{ДС|1|9|2000}} |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = інжынер-канструктар, гісторык-аматар, грамадскі дзеяч |месца працы = вытворчае аб'яднанне «Белвар» |альма-матэр = [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]] }} '''Яўге́н Ігна́тавіч Шмыгалёў'''<ref name="svaboda" /> (каля 1928&nbsp;— {{ДС|1|9|2000}})&nbsp;— беларускі [[інжынер-канструктар]], [[гісторык]]-аматар і [[грамадскі дзеяч]]. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянонам Пазняком]] з'яўляецца аўтарам гістарычнага артыкула «[[Курапаты — дарога смерці]]», які ўпершыню адкрыў грамадству праўду пра масавыя расстрэлы ва ўрочышчы [[Курапаты]]. == Біяграфія == Яўген Шмыгалёў з дзяцінства марыў стаць гісторыкам, аднак з-за складаных жыццёвых абставін і неабходнасці дапамагаць сям'і спачатку паступіў у ваеннае вучылішча. Пазней скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]]. На працягу доўгага часу працаваў інжынерам-канструктарам на [[Мінскі завод імя Леніна|мінскім заводзе імя Леніна]] (вытворчае аб'яднанне «[[Амкадор-Белвар|Белвар]]»)<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1335952.html|title=Я.Шмыгалёў: адзін з тых, хто расказаў пра Курапаты|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Юлія Рымашэўская|Рымашэўская Ю.]]|date=2008-10-30|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Нягледзячы на тэхнічную прафесію, гісторыя Беларусі заставалася яго найвялікшым захапленнем і справай жыцця. Ён сабраў багатую асабістую бібліятэку, шмат падарожнічаў на веласіпедзе па краіне, збіраючы кнігі і карты беларускіх гарадоў. Быў жанаты, разам з жонкай Соф'яй выхаваў дачку Ірыну<ref name="svaboda"/>. == Адкрыццё Курапатаў і грамадская дзейнасць == У сярэдзіне 1970-х гадоў Яўген Шмыгалёў стаў адным з найстарэйшых удзельнікаў невялікага кола беларускіх адраджэнцаў. У асяроддзі, якое складалася пераважна з гуманітарыяў і людзей мастацтва, ён вылучаўся сваім тэхнічным поглядам на свет і жыццёвым вопытам. Як успамінаў мастак [[Мікалай Мікалаевіч Купава|Мікола Купава]], Шмыгалёў вучыў паплечнікаў глядзець на ўсе падзеі праз прызму беларушчыны і шукаць у іх карысць для нацыянальнай справы<ref name="nn">{{cite web|url=http://nn.by/2000/36/05.htm|title=Памёр Яўген Шмыгалёў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2000|lang=be|accessdate=2026-06-24|archive-date=7 красавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142910/http://nn.by/2000/36/05.htm|url-status=bot: unknown}}</ref>. Яшчэ да шырокага грамадскага рэзанансу, на пачатку 1980-х гадоў, Яўген Шмыгалёў першым выявіў праўду пра масавыя расстрэлы ў Курапатах. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]] ён праводзіў непасрэднае даследаванне і апытанне сведак гэтай трагедыі. Вынікам іх сумеснай працы стаў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]», надрукаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]». Паводле ацэнкі гісторыка [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігара Кузняцова]], публікацыя стала сапраўдным інфармацыйным выбухам і кропкай адліку ў найноўшай гісторыі Беларусі, якая прывяла да масавых грамадскіх шэсцяў на [[Дзяды (свята)|Дзяды]] і кансалідацыі дэмакратычных сіл<ref name="svaboda"/>. Артыкул быў перадрукаваны і перакладзены на рускую мову шматлікімі выданнямі за межамі рэспублікі. Сучаснікі характарызавалі Яўгена Шмыгалёва як надзвычай сціплага, далікатнага, але ідэйна перакананага чалавека. У ім гарманічна спалучаліся афіцэрская выпраўка і глыбокі беларускі патрыятызм, што з'яўлялася рэдкасцю для дэнацыяналізаванага савецкага грамадства таго часу<ref name="svaboda"/><ref name="nn"/>. Памёр 1 верасня 2000 года ва ўзросце 72 гадоў<ref name="svaboda"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмыгалёў Яўген Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Даследчыкі савецкіх рэпрэсій у Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе]] jsy270dw4ckmn6gvsq473nka4a38vdq 0 810601 5173290 5169246 2026-07-30T14:50:46Z Monarchist1636 103323 /* Іншыя Нацыянальныя Гран-пры */ 5173290 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў Францыі як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браухіч]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кэнэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.kolumbus.fi%2Fleif.snellman%2Fdw.htm%23WID Kolumbus.fi] – Golden Era Drivers * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] 3qqjynyka62s9w3k4t54z4gt75kue0n 5173326 5173290 2026-07-30T16:00:04Z Monarchist1636 103323 /* Кіроўцы Гран-пры */ 5173326 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў Францыі як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>{{https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm}}</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браухіч]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кэнэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.kolumbus.fi%2Fleif.snellman%2Fdw.htm%23WID Kolumbus.fi] – Golden Era Drivers * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] nt5gu4aa6dabvi2mdliirwm2g9irhs7 5173329 5173326 2026-07-30T16:15:07Z Monarchist1636 103323 /* Кіроўцы Гран-пры */ Дадаў спасылку 5173329 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў Францыі як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браухіч]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кэнэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.kolumbus.fi%2Fleif.snellman%2Fdw.htm%23WID Kolumbus.fi] – Golden Era Drivers * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] onl7wqaykyymjjs8imxuyf989umg94i 5173331 5173329 2026-07-30T16:16:56Z Monarchist1636 103323 5173331 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў Францыі як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браухіч]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кэнэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * [https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.kolumbus.fi%2Fleif.snellman%2Fdw.htm%23WID Kolumbus.fi] – Golden Era Drivers * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] fo5ln9r0l5kutt9bff8ibvvndkll89u 5173332 5173331 2026-07-30T16:18:42Z Monarchist1636 103323 /* Крыніцы */ 5173332 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў Францыі як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браухіч]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кэнэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946; 3-2 aspect ratio).svg|link=Hungary}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] iaqkvy2sdy129wd52jkk1c0n83rue5j 10 810992 5173518 5167883 2026-07-31T06:37:15Z Ueschar 151377 5173518 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Лагеры Трэцяга рэйха | state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> | загаловак = [[Лагеры Трэцяга рэйха]] | выява = [[Файл:Arbeit macht frei.png|100px|Arbeit macht frei]] | загаловак1 = Канцэнтрацыйныя лагеры ў Германіі | спіс1 = <div class="hlist"> * [[Арбайтсдорф (канцэнтрацыйны лагер)|Арбайтсдорф]] * [[Берген-Бельзен]] * [[Бергермор (канцэнтрацыйны лагер)|Бергермор]] * [[Берлін-Марцан (канцэнтрацыйны лагер)|Берлін-Марцан]] * [[Брайтэнау (канцэнтрацыйны лагер)|Брайтэнау]] * [[Бухенвальд]] * [[Вёбелін (канцэнтрацыйны лагер)|Вёбелін]] * [[Гельзенберг (лагер)|Гельзенберг]] * [[Грос-Розен (канцэнтрацыйны лагер)|Грос-Розен]] * [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]] * [[Мітэльбау-Дора]] * [[Заксенгаўзен]] * [[Каўферынг (канцэнтрацыйны лагер)|Каўферынг]] * [[Мальхаў (канцэнтрацыйны лагер)|Мальхаў]] * [[Маўтгаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтгаўзен]] * [[Нідэрхаген (канцэнтрацыйны лагер)|Нідэрхаген]] * [[Ноенгаме (канцэнтрацыйны лагер)|Ноенгаме]] * [[Араніенбург (канцэнтрацыйны лагер)|Араніенбург]] * [[Ордруф (канцэнтрацыйны лагер)|Ордруф]] * [[Равенсбрук]] * [[Флосенбюрг (канцэнтрацыйны лагер)|Флосенбюрг]] * [[Хінцэрт (канцэнтрацыйны лагер)|Хінцэрт]] * [[Эстэрвеген (канцэнтрацыйны лагер)|Эстэрвеген]] </div> | загаловак2 = Канцэнтрацыйныя лагеры на акупаваных тэрыторыях | спіс2 = <div class="hlist"> * [[Амерсфорт (канцэнтрацыйны лагер)|Амерсфорт]] * [[Баніца (канцэнтрацыйны лагер)|Баніца]] * [[Бардуфос (канцэнтрацыйны лагер)|Бардуфос]] * [[Багданаўка (канцэнтрацыйны лагер)|Багданаўка]] * [[Бальцана (канцэнтрацыйны лагер)|Бальцана]] * [[Брэтвет (канцэнтрацыйны лагер)|Брэтвет]] * [[Вайвара (канцэнтрацыйны лагер)|Вайвара]] * [[Вапнярка (канцэнтрацыйны лагер)|Вапнярка]] * [[Гертагенбос (канцэнтрацыйны лагер)|Гертагенбос]] * [[Грыні (канцэнтрацыйны лагер)|Грыні]] * [[Дарніцкі канцэнтрацыйны лагер|Дарніца]] * [[Дзялдава (канцэнтрацыйны лагер)|Дзялдава]] * [[Дразды (канцэнтрацыйны лагер)|Дразды]] * [[Каўен (канцэнтрацыйны лагер)|Каўен]] * [[Клога (канцэнтрацыйны лагер)|Клога]] * [[Канцэнтрацыйныя лагеры Крэменчуга|Крэменчуг]] * [[Трасцянец]] * [[Нацвайлер-Штрутгоф]] * [[Олдэрні (канцэнтрацыйныя лагеры)|Олдэрні]] * [[Плашаў (канцэнтрацыйны лагер)|Плашаў]] * [[Панятова (канцэнтрацыйны лагер)|Панятова]] * [[Палтаўскі канцэнтрацыйны лагер|Палтава]] * [[Кайзервальд (канцэнтрацыйны лагер)|Рыга-Кайзервальд]] * [[Рывальта (канцэнтрацыйны лагер)|Рывальта]] * [[Рыз’ера-дзі-Сан-Саба]] * [[Саласпілс (лагер)|Саласпілс]] * [[Сяргееўскі канцэнтрацыйны лагер|Сяргееўка]] * [[Сырэцкі канцэнтрацыйны лагер|Сырэц]] * [[Фальстад (канцэнтрацыйны лагер)|Фальстад]] * [[Фосалі (канцэнтрацыйны лагер)|Фосалі]] * [[Фюнфбрунен (канцэнтрацыйны лагер)|Фюнфбрунен]] * [[Црвені Крст (канцэнтрацыйны лагер)|Црвені Крст]] * [[Юнгфернгоф]] * [[Янаўскі канцэнтрацыйны лагер|Янаўскі лагер]] </div> | загаловак3 = [[Лагер смерці|Лагеры смерці]] | спіс3 = <div class="hlist"> * [[Белжэц (лагер смерці)|Белжэц]] * [[Майданак]] * [[Трасцянец]] * [[Асвенцім]] * [[Саймішце (лагер смерці)|Саймішце]] * [[Сабібор (лагер смерці)|Сабібор]] * [[Трэблінка]] * [[Хелмна (лагер смерці)|Хелмна]] </div> | загаловак4 = Транзітныя і перасыльныя лагеры | спіс4 = <div class="hlist"> * [[Ле-Вернэ (канцэнтрацыйны лагер)|Вернэ]] * [[Вестэрборк (транзітны лагер)|Вестэрборк]] * [[Дрансі (канцэнтрацыйны лагер)|Дрансі]] * [[Тэрэзіенштат]] * [[Траўнікі (лагер)|Траўнікі]] * [[Форт Брэндонк]] * [[Форт дэ Раменвіль]] </div> | загаловак5 = Іншыя лагеры і месцы прымусовага ўтрымання | спіс5 = <div class="hlist"> * [[Каўнаскае гета|Коўна]] * [[Уманская яма|Умань]] * [[Крэпасць Хоэнасперг|Хоэнасперг]] * [[Хамельбург (лагер ваеннапалонных)|Хамельбург]] * [[Шталаг VIII-E (308)|Шталаг VIII-E]] * [[Штутгаф]] * [[Узедом]] </div> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Халакост]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Нацысцкая Германія]] [[Катэгорыя:Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры]] </noinclude> r8sdsd841cbb08p3jj6r8uz07qajfeb 0 811138 5173205 5167802 2026-07-30T12:46:56Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш]] 5173205 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш]] gp49uyo016y7a27vygy9picfxlqy3x0 0 811224 5173206 5168386 2026-07-30T12:47:06Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Фабрыка «Фагус»]] 5173206 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фабрыка «Фагус»]] mvnuntijrkvzoxj1yccxx2wok9irvwv 0 811690 5173334 5172654 2026-07-30T16:25:33Z M.L.Bot 261 5173334 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў ([[Нобіль|нобіляў]]) [[Земгалы|земгалаў]] у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка|Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы]] (ЛСРХ) і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на [[Лівонскі ордэн|Лівонскі ланд]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскана ордэна]] ў 1311 годзе. ЛСРХ называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus''), а яго дзяржаву — [[Земгалія|Земгаліяй]] (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Паводле ЛСРХ, каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з [[Тэрвэтэ]]) даў поўху Намейсу і яго асабіста крыўда прычынілася да паўстання. Паўстанне пачалося пасля цяжка паражэння Ордэна ад войскаў вялікага князя літоўскага [[Трайдзень|Трайдзеня]] ў [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. Намейс заключыў саюз з Трайдзенем і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і кражацкім замак у ім. Палонных нямецкіх рыцараў адправілі Трайдзеню, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч [[Мэжотнэ|Межотнэ]], некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і [[Добэлэ]]. Намейс паспрабаваў знянацку захапіць [[Рыга|Рыгу]], але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на [[Ліелупэ]], земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон лівонскага ландмаршала, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Намейс пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Быццам, земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Пасля гэтага Намейс з часткай [[Дружына|дружыны]] пайшоў у Вялікае Княства Літоўскае, болей звестак пра яго у крыніцах няма. Магчыма, восенню 1281 года Намейс мог камандаваць земгаламі ў войску Трайдзеня падчас пападу на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Земгалы зноў паўставалі, недзе ў 1280-я гады саноўнікі Ордэна запрасілі многіх земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір для абмеркавання ўмоў новага міру і забілі іх, урэшце земгалы былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Намейса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] 432kzoaphgxlhgxz0hf0wrabvq9jaca 5173335 5173334 2026-07-30T16:50:59Z M.L.Bot 261 5173335 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў ([[Нобіль|нобіляў]]) [[Земгалы|земгалаў]] у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка|Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы]] (ЛСРХ) і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на [[Лівонскі ордэн|Лівонскі ланд]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскана ордэна]] ў 1311 годзе. ЛСРХ называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus''), а яго дзяржаву — [[Земгалія|Земгаліяй]] (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Паводле ЛСРХ, каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з [[Тэрвэтэ]]) даў поўху Намейсу і яго асабіста крыўда прычынілася да паўстання. Паўстанне пачалося пасля цяжка паражэння Ордэна ад войскаў вялікага князя літоўскага [[Трайдзень|Трайдзеня]] ў [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. Намейс заключыў саюз з Трайдзенем і вясной 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і кражацкім замак у ім. Вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі, а астатніх палонных рыцараў адправілі Трайдзеню. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч [[Мэжотнэ|Межотнэ]], некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і [[Добэлэ]]. Восенню-зімой 1279 года Намейс паспрабаваў знянацку захапіць [[Рыга|Рыгу]], але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на [[Ліелупэ]], земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон лівонскага ландмаршала, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Намейс пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Быццам, земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Пасля гэтага Намейс з часткай [[Дружына|дружыны]] пайшоў у Вялікае Княства Літоўскае, болей звестак пра яго у крыніцах няма. Магчыма, восенню 1281 года Намейс мог камандаваць земгаламі падчас пападу войскаў ВКЛ на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Земгалы зноў паўставалі, недзе ў 1280-я гады саноўнікі Ордэна запрасілі многіх земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір для абмеркавання ўмоў новага міру і забілі іх, урэшце земгалы былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Намейса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] 0dfroyn3bjkqf1rac22tcxg6tphwry4 5173336 5173335 2026-07-30T16:53:00Z M.L.Bot 261 5173336 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў ([[Нобіль|нобіляў]]) [[Земгалы|земгалаў]] у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка|Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы]] (ЛСРХ) і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на [[Лівонскі ордэн|Лівонскі ланд]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскана ордэна]] ў 1311 годзе. ЛСРХ называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus''), а яго дзяржаву — [[Земгалія|Земгаліяй]] (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Паводле ЛСРХ, каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з [[Тэрвэтэ]]) даў поўху Намейсу і яго асабіста крыўда прычынілася да паўстання. Паўстанне пачалося пасля цяжка паражэння Ордэна ад войскаў вялікага князя літоўскага [[Трайдзень|Трайдзеня]] ў [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. Намейс заключыў саюз з Трайдзенем і вясной 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і кражацкім замак у ім. Вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі, а астатніх палонных рыцараў адправілі Трайдзеню. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч [[Мэжотнэ|Межотнэ]], некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і [[Добэлэ]]. Восенню-зімой 1279 года Намейс паспрабаваў знянацку захапіць [[Рыга|Рыгу]], але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на [[Ліелупэ]], земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон лівонскага ландмаршала, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Намейс пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Быццам, земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Пасля гэтага Намейс з часткай [[Дружына|дружыны]] пайшоў у Вялікае Княства Літоўскае, болей звестак пра яго у крыніцах няма. Магчыма, Намейс мог камандаваць земгаламі ў войску ВКЛ падчас пападу на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Земгалы зноў паўставалі, недзе ў 1280-я гады саноўнікі Ордэна запрасілі многіх земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір для абмеркавання ўмоў новага міру і забілі іх, урэшце земгалы былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Намейса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] j70g5ly7u4u6ig09muosdc0wptp7wfl 5173337 5173336 2026-07-30T16:55:30Z M.L.Bot 261 5173337 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў ([[Нобіль|нобіляў]]) [[Земгалы|земгалаў]] у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка|Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы]] (ЛСРХ) і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на [[Лівонскі ордэн|Лівонскі ланд]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскана ордэна]] ў 1311 годзе. ЛСРХ называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus''), а яго дзяржаву — [[Земгалія|Земгаліяй]] (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Паводле ЛСРХ, каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з [[Тэрвэтэ]]) даў поўху Намейсу і яго асабіста крыўда прычынілася да паўстання. Паўстанне пачалося пасля цяжка паражэння Ордэна ад войскаў вялікага князя літоўскага [[Трайдзень|Трайдзеня]] ў [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. Намейс заключыў саюз з Трайдзенем і вясной 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і кражацкім замак у ім. Вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі, а астатніх палонных рыцараў адправілі Трайдзеню. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч [[Мэжотнэ|Межотнэ]], некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і [[Добэлэ]]. Восенню-зімой 1279 года Намейс спрабаваў знянацку захапіць [[Рыга|Рыгу]], але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на [[Ліелупэ]], земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон лівонскага ландмаршала, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Намейс пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Быццам, земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Пасля гэтага Намейс з часткай [[Дружына|дружыны]] пайшоў у Вялікае Княства Літоўскае, болей звестак пра яго у крыніцах няма. Магчыма, Намейс мог камандаваць земгаламі ў войску ВКЛ падчас пападу на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Земгалы зноў паўставалі, недзе ў 1280-я гады саноўнікі Ордэна запрасілі многіх земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір для абмеркавання ўмоў новага міру і забілі іх, урэшце земгалы былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Намейса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] btt8rvhcesrgu61tiqz00yx00i5lo02 5173338 5173337 2026-07-30T16:58:24Z M.L.Bot 261 5173338 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў ([[Нобіль|нобіляў]]) [[Земгалы|земгалаў]] у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка|Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы]] (ЛСРХ) і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на [[Лівонскі ордэн|Лівонскі ланд]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ў 1311 годзе. ЛСРХ называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus''), а яго дзяржаву — [[Земгалія|Земгаліяй]] (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Паводле ЛСРХ, каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з [[Тэрвэтэ]]) даў поўху Намейсу і яго асабіста крыўда прычынілася да паўстання. Паўстанне пачалося пасля цяжкага паражэння Ордэна ад войскаў вялікага князя літоўскага [[Трайдзень|Трайдзеня]] ў [[Бітва пад Ашэрадэнам|бітве пад Ашэрадэнам]]. Намейс заключыў саюз з Трайдзенем і вясной 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і крыжацкі замак у ім. Вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі, а астатніх палонных рыцараў адправілі Трайдзеню. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч [[Мэжотнэ|Межотнэ]], некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і [[Добэлэ]]. Восенню-зімой 1279 года Намейс спрабаваў знянацку захапіць [[Рыга|Рыгу]], але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на [[Ліелупэ]], земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон лівонскага ландмаршала, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Намейс пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Быццам, земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Пасля гэтага Намейс з часткай [[Дружына|дружыны]] пайшоў у Вялікае Княства Літоўскае, болей звестак пра яго у крыніцах няма. Магчыма, Намейс мог камандаваць земгаламі ў войску ВКЛ падчас нападу на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Земгалы зноў паўставалі, недзе ў 1280-я гады саноўнікі Ордэна запрасілі многіх земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір для абмеркавання ўмоў новага міру і забілі іх, урэшце земгалы былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Намейса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] pej0zy9296yc7jcdz8vqlvb90wszye2 0 811732 5173634 5173110 2026-07-31T08:23:11Z M.L.Bot 261 5173634 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Намесніца дырэктара па вучэбнай рабоце{{Няма АК}} сярэдняй школы № 6 у Маладзечне. ‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, была адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города i Мiншчыны. Сыграла значную роль у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое тым часам толькі ўводзiлася.{{Няма АК}} Была пенсiянэркай рэспублiканскага значэння.{{Няма АК}} == Крыніцы == {{крыніцы}} bn8t6n2l8wbxalg7bsfhsdqd3km72xt 5173661 5173634 2026-07-31T08:53:58Z M.L.Bot 261 5173661 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца сярэдняй школы № 6 у Маладзечне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref>, намесніца дырэктара па вучэбнай рабоце{{Няма АК}} . ‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, была адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города i Мiншчыны. Сыграла значную роль у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое тым часам толькі ўводзiлася.{{Няма АК}} Была пенсiянэркай рэспублiканскага значэння.{{Няма АК}} == Крыніцы == {{крыніцы}} tkb9o6cxzim51xy6fvpsjo3mfxkdai7 5173668 5173661 2026-07-31T09:07:54Z M.L.Bot 261 5173668 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца сярэдняй школы № 6 у Маладзечне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref>, намесніца дырэктара па вучэбнай рабоце{{Няма АК}} . ‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, была адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города i Мiншчыны. Сыграла значную роль у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое тым часам толькі ўводзiлася.{{Няма АК}} Была пенсiянеркай рэспублiканскага значэння.{{Няма АК}} == Крыніцы == {{крыніцы}} kqga431wd9dwdr369if8x2uchmi1cda 5173669 5173668 2026-07-31T09:09:10Z M.L.Bot 261 5173669 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref>, намесніца дырэктара па вучэбнай рабоце{{Няма АК}} . ‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне, была адной са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города i Мiншчыны. Сыграла значную роль у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое тым часам толькі ўводзiлася.{{Няма АК}} Была пенсiянеркай рэспублiканскага значэння.{{Няма АК}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 0g1f4lamakbr4b4sy7uxryxiks2hjaz 0 811762 5173364 5173033 2026-07-30T19:00:39Z DobryBrat 5701 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, вікіфікацыя, афармленне 5173364 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кукальнік}} {{Пісьменнік}} '''Нестар Васілевіч Кукальнік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]]. Брат [[Павел Васілевіч Кукальнік|Паўла Кукальніка]].<ref>Кукальнік Нестар Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 567.</ref><ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 469.</ref><ref>[https://magazines.gorky.media/wp-content/uploads/2020/04/13-Malyshkina.pdf ''Малышкина, О. Г.'' Рука Всевышнего в судьбе Нестора Кукольника / Ольга Малышкина // Нева. — 2019. — № 10. — С. 208—218.]</ref> == Біяграфія == Быў малодшым сынам вядомага закарпацкага русіна, вучонага-асветніка, Васіля Кукальніка, які ў 1803 годзе пераехаў у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] і стаў прафесарам Педагагічнага інстытута, на базе якога пазней быў створаны [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]]. З 1813 па 1817 год Васіль Кукальнік даваў прыватныя ўрокі вялікім князям Мікалаю (будучаму [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]]) і Канстанціну, за што імператар Аляксандр I падараваў у арэнду маёнтак у Віленскай губерні, куды сям’я выязджала на лета. Імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр І]] быў хросным бацькам Нестара Кукальніка, хрост якога здзейсніў уніяцкі святар Ян Красоўскі (будучы полацкі ўніяцкі архіепіскап). Што да нацыянальнасці — Нестар Кукальнік лічыў сябе русінам: «''Я быў сын карпатароса, хоць і да гэтага часу яшчэ не бачыў родных Карпат. Гэтая любоў да далёкай радзімы ніколі не згасала''».<ref>''Николаенко Александр.'' Н. В. Кукольник (1809—1868) // Русин. 2005. № 1. [https://cyberleninka.ru/article/n/n-v-kukolnik-1809-1868]</ref> У 1820 годзе Васіль Кукальнік насуперак чаканням не быў абраны на пасаду рэктара ўніверсітэта і прыняў запрашэнне стаць дырэктарам Гімназіі вышэйшых навук князя Безбародкі, якая нядаўна адкрылася ў [[Нежын]]е. У тым жа годзе ў гімназію паступіў і Нестар. 6 лютага 1821 года Васіль Кукальнік выкінуўся з акна свайго кабінета і разбіўся да смерці. Удава разам дзецьмі перабралася ў маёнтак пад Вільняй, дзе, не перажыўшы гора, неўзабаве памерла, а Нестар застаўся пад апекай старэйшых братоў. У 1823 годзе, пасля таго як на пасаду дырэктара Нежынскай гімназіі быў прызначаны Іван Арлай, сябар і калега Васіля Кукальніка (таксама паходжаннем з закарпацкіх русінаў), Нестар зноў вярнуўся ў гімназію, дзе адразу стаў адным з лепшых вучняў. Нестар быў школьным сябрам [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]]. Аднак атэстата ён не атрымаў, бо быў галоўным абвінавачаным у «справе вальнадумства», узбуджанай па даносе пасля падзей снежня 1825 года ([[Паўстанне дзекабрыстаў|паўстання дзекабрыстаў]]). Гімназічным наглядчыкам быў перахоплены ліст Нестара з подпісам РБШ. Палічыўшы, што малады чалавек знаходзіцца ў нейкім таемным брацтве, паліцыя ўстанавіла за ім негалосны нагляд. У ходзе праведзенага ператрусу ў гімназістаў былі канфіскаваны сшыткі з цытатамі з прац заходніх філосафаў, уключаючы [[Кант]]а і [[Мантэск’ё]], ода «Вольнасць» [[А. С. Пушкін]]а, «Гора ад розуму» [[А. С. Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]] і іншыя забароненыя цэнзурай творы. У Нестара былі выяўлены ўласныя сачыненні і трагедыя «Марыя», якая не дайшла да нашых дзён, прызнаная «абуральнай». Допыты і разборы па справе скончыліся для 20-гадовага юнака вельмі сумна. Ён быў пазбаўлены грамадзянскага чыну XII класа і залатога медаля, а замест атэстата атрымаў толькі даведку аб заканчэнні курса. Пасля заканчэння сярэдняй школы Нестар паехаў да брата Паўла ў [[Вільня|Вільню]], дзе працаваў настаўнікам рускай літаратуры ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай гімназіі]]. Там ён апублікаваў практычны курс рускай граматыкі. У Вільні ён знаёміцца і з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]] (пазней ён прыме чынны ўдзел у выкупе з прыгонніцтва ўкраінскага паэта). Улетку 1831 года накіраваўся ў [[Пецярбург]] разам з рэктарам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Венцаславам Пеліканам]] у якасці службоўца пры рэктары ўніверсітэта для пісьмовых спраў. З дапамогай [[Фадзей Булгарын|Фадзея Булгарына]] атрымалася апублікаваць сваю першую п’есу пад назвай «Торціні», прысвечаную італьянскай тэматыцы. Затым у свет выйшла драматычная фантазія «Тарквата Таса» пра жыццё [[Тарквата Таса|знакамітага італьянскага паэта XVI стагоддзя]]. Лёсавызначальнай для Кукальніка стала напісаная ім за васямнаццаць дзён патрыятычная драма «Рука Усявышняга Айчыну выратавала». Калі загадчык рэпертуару рускай драматычнай трупы [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] Рафаіл Зотаў адмовіўся прыняць яе да пастаноўкі, малады аўтар адважыўся на адчайны крок. Ён здолеў патрапіць у дом да знакамітага акцёра [[Васіль Каратыгін|Васіля Каратыгіна]] і ўгаварыў яго прачытаць сваю п’есу. П’еса акцёру спадабалася і Каратыгін вырашыўся паставіць яе ў свой [[бенефіс]], выканаўшы ролю [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыя Пажарскага]]. Прэм’ера адбылася 15 студзеня 1834 года на сцэне Александрынскага тэатра. У гэты вечар паглядзець на свайго ўлюбёнага акцёра прыйшоў імператар Мікалай I. Поспех спектакля быў ашаламляльны. Драма была кананізаваная ў якасці ўзорна-патрыятычнага сачынення. Наступныя спектаклі выліліся ў свайго роду рытуальныя маніфестацыі. Тэатр напаўняўся прыдворнымі, высокапастаўленымі чыноўнікамі і вайскоўцамі. Усхваленне п’есы лічылася паказчыкам сапраўднага патрыятызму і добранамернасці. На пачатку 1830-х гадоў Кукальнік зблізіўся спачатку з кампазітарам [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаілам Глінкам]], а затым — з мастаком [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карлам Брулавым]], які толькі што вярнуўся з [[Італія|Італіі]]. Яны ганарліва звалі сябе саюзам трох мастацтваў: [[музыка|музыкі]], [[літаратура|літаратуры]] і [[жывапіс]]у. Па серадах на кватэры ў братоў Кукальнікаў збіралася сталічная багема: акцёры, мастакі, пісьменнікі, музыканты, кампазітары. У 1845 годзе паступіў на службу ў канцылярыю вайсковага міністра. Гэта стала прычынай яго шматлікіх і працяглых камандзіровак практычна па ўсёй еўрапейскай частцы Расійскай імперыі, ад [[Кішынёў|Кішынёва]] да [[Астрахань|Астрахані]] і [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]]. Сярод службовых спраў асабліва заслугоўвае ўвагі яго аналіз і прапановы па горназдабыўной прамысловасці [[Данбас]]а (у тыя часы гэта быў практычна незаселены стэп). У 1847 годзе ён прадстаўляе даклад Мікалаю І, дзе па-прароцку прадказвалася роля гэтага краю ў эканоміцы, зыходзячы з наяўных тут запасаў каменнага вугалю. Прапанаваныя Кукальнікам меры Мікалай І ухваліў. Наступная рэалізацыя іх выклікала будаўніцтва Азоўскай чыгункі ([[Харкаў]] — [[Горліўка|Горлаўка]] — [[Ілавайск]] — [[Таганрог]]) і заснаванне Юзаўкі (цяпер — [[Данецк]]). У 1857 годзе ён сыходзіць у адстаўку ў чыне сапраўднага стацкага дарадцы і пераязджае на сталае месца жыхарства ў [[Таганрог]]. Тут ён становіцца цэнтрам культурных зносін, актыўна ўключаецца ў грамадскае жыццё. У 1863 годзе ён стварае музычнае таварыства, у чым яму дапамагае [[А. Даргамыжскі]]. Ён рэалізуе сваю асветніцкую праграму, адным з пунктаў якой было адкрыццё ў Таганрозе ўніверсітэта, прапануе выданне грамадска-палітычнай газеты, праводзіць публічныя чытанні, а сабраныя грошы перадае гімназіі. Памёр Кукальнік раптоўна, збіраючыся ў тэатр. Існуе версія, што ён быў атручаны з-за сваіх энергічных дзеянняў па ўдасканаленні эканомікі краю і выступаў супраць карупцыі. Магіла пісьменніка ў 1931 годзе была апаганена. Косці былі выкінуты з магілы і доўгі час валяліся сярод лапухоў, якімі зарасла магіла. Сёння месцазнаходжанне яе не вядома.<ref>{{Cite web|url=https://dumataganroga.ru/about_city/vydayushchiesya-taganrozhtsy.php?ELEMENT_ID=514|title=КУКОЛЬНИК НЕСТОР ВАСИЛЬЕВИЧ|website=dumataganroga.ru|access-date=2026-07-28}}</ref> == Літаратурная творчасць == Творчасць шырокая і шматгранная. Разам з драматургіяй паспяхова спрабаваў сілы ў жанры авантурнага рамана, гістарычнай аповесці, мастацкай крытыцы, паэзіі і нават у музыцы. Драматычную творчасць умоўна падзяляюць на «драматычныя фантазіі» ў вершах і прозе пра лёс мастака («Тарквата Таса»; «Джакоба Саназар», 1834; «Мейстар Мінд», 1839; «Імправізатар», 1844, і інш.) і гістарычныя трагедыі, у якіх адлюстраваны моманты рускай гісторыі, што найбольш ярка дэманструюць працэсы нацыянальнага яднання і самасвядомасці («Рука Усявышняга Айчыну выратавала», паст. 1834; «Князь Данііл Дзмітрыевіч Холмскі», 1840, і інш.). Гістарычныя аповесці і апавяданні 1830—40-х гг. прысвечаны пераважна эпосе Пятра I («Сяржант Іван Іванавіч Іваноў, ці Усе заадно», «Два Іваны, два Сцяпанычы, два Кастыльковы» і інш.). Яго першыя гістарычныя празаічныя творы былі прысвечаны гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Найбольшы рэзананс выклікаў раман «Альф і Альдона», дзе апісваецца экзатычная Літва, дзе квітнее культ паганскіх багоў.<blockquote>Літоўцы Кукальніка не чужыя палкім жарсцям і тонкім перажыванням, палююць і ваююць з нямецкімі рыцарамі (у чым удзельнічаюць «статкі дзікуноў» з непрыступных лясоў), п’юць мёд алус і слухаюць песні бурцінікаў, пакланяюцца мноству багоў і за ўдзелам шматлікіх жрацоў крыве, сігонатаў, тылусонаў, жрыц вайдэлотак, «літоўскіх вакханак» рагутніц здзяйсняюць дзівосныя абрады. Паводле рамана, ужо пры Гедыміне Русь «змяшалася з Літвою», уносячы «ў быт язычнікаў свае норавы», пракладаючы «шляхі да прыняцця хрысціянства»… Блізкасці літоўцаў да рускіх, прымальнасці для іх праваслаўя супрацьпастаўлены варожыя адносіны да каталіцтва: акрамя адзінага «прыхільніка лацінскай веры» «сярод усіх баяр і князёў літоўскіх» Гаштольда «не было католікаў ва ўсім вялікім княстве», «лацінскага крыжа» «не прымаюць ліцвіны, уцякаюць ад яго, альбо змагаюцца». Уласна «слынная Літва, ад якой усё вялікае княства насіла назву», — ледзь заселены «паўдзікімі людзьмі» бедны край непраходных лясоў. Астатняя частка княства складалася з багатых рускіх зямель і «народа, асененага праваслаўем», вяла шырокі гандаль, блішчала хрысціянскімі храмамі, «навукай і мастацтвамі свайго часу». Альгерд свой народ называе «статкам звяроў» і «маімі дзікунамі». Дзікі, «як лясы яго», літоўскі надзел Кейстута не зазнаў дабратворнага ўплыву праваслаўнай цывілізацыі, дрэмле «ў змроку невуцтва» і пакланяецца «ідалам язычніцкай Літвы».<ref>Лавринец Павел. [https://www.ruthenia.ru/Stud_Russica_XII/Lavrinec.pdf Литовцы в русской литературе XIX-начала XX веков]</ref></blockquote>На словы Кукальніка напісаны рамансы Глінкі «Сумненне», цыкл з 12 рамансаў «Развітанне з Пецярбургам» і інш. На раманс «Бал на лёдзе» музыку напісаў [[Станіслаў Манюшка]].<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/stanislav-monyushko-i-russkaya-muzykalnaya-kultur Уварова И. В. Станислав Монюшко и русская музыкальная культура // Царскосельские чтения. 2014. №XVIII.]</ref> Удзельнічаў у напісанні лібрэта опер [[М. Глінка|М. Глінкі]] «Руслан і Людміла» і «Жыццё за цара» («Іван Сусанін»). == Апублікаваныя творы == * Торквато Тассо: Большая драм. фантазия, в стихах: (Писана в 1830 и 1831 гг.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Н. Греча, 1833. — VIII, [4], 174 с. * Джакобо Санназар: Драм. фантазия в 4 актах, в стихах: (Писана летом 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1834. — 120 с. * Рука Всевышнего Отечество спасла: Драма из отеч. истории, в 5 актах, в стихах: (Писана в октябре 1832 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Х. Гинце, 1834. — 141 с. * Князь Михаил Васильевич Скопин-Шуйский: Драма в 5 актах, в стихах / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 166 с. * Роксолана: драма в 5 актах, в стихах: (Писана летом 1835 г.) / соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 178, II с. * Джулио Мости: Драм. фантазия в 4 ч. с интермедией в стихах: (Писана в 1832 и 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1836. — [8], 252 с. * Двадцать восьмое января 1725 года: Драм. картина в 2 явлениях, в стихах: (Писана в нояб. 1836 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1837. — 42 с. * [https://bibra.ru/composition/knyaz-marger-pilonskij/ Князь Маргер Пилонский // Русская беседа, № 1 1841 год.] * Альф и Альдона: Ист. роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1842. * Эвелина де Вальероль: Роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. — 2-е изд., испр. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1841—1842. * Генерал-поручик Паткуль: Трагедия в 5 актах, в стихах / Соч. Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 152, IV с. * Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 578 с. * Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман. Ч. 1—4 / Нестор Кукольник. — Санкт-Петербург: А. С. Суворин.— (Дешевая библиотека). — Ч. 3-я и 4-я. — [2], 401 с. * 'Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 1. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1847. — [2], 384 с. * Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 2. — Санкт-Петербург : тип. И. Фишона, 1847. —[2], 226 с. * <nowiki>'''</nowiki>Морской праздник в Севастополе: Драм. представление в 5 карт.<nowiki>'''</nowiki> / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1854. — [6], 82 с. * Азовское сидение: Ист. сказание в лицах, в 5 актах и 9 карт / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1855. — [6], 161 с., 4 л. ил. * Боярин Фёдор Васильевич Басёнок: Ист. драма в 5 актах, в стихах / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург, 1860. — [2], 77 с. * Железные дороги в России: 1—2. — [Санкт-Петербург]: тип. Л. Демиса и К°, [1865]. — 36с. * Иоанн III, собиратель земли русской: Ист. роман Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: Г. Гоппе, 1874. — [2], 452, IV с. * Новый год: (Ист. рассказ) / [Соч.] Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: ген.-майор Зыков, 1880. — 40 с. — (Досуг и дело: Поврем. изд. для солдат и народа; [1880. Ненум. вып.]) * [https://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2019/12/block77.pdf Избранные труды по истории изобразительного искусства и архитектуры; Доменикино : трагедия / сост., авт. вступ. ст. и примеч. Н. С. Беляев; науч. ред. Г. В. Бахарева ; БАН.— СПб. : 2013.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кукальнік Нестар Васілевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Русіны]] kbaxpd3u6bopst0xs7j38vbtbbfvrz0 0 811842 5173178 5172988 2026-07-30T12:12:31Z Autumndancer 168015 5173178 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касцюк}} {{пісьменнік}} '''Вольга Касцюк''' (в. [[Радчыцк]], [[Столінскі раён]]) — беларуская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Аўтарка кнігі прозы і эсэ ''«Дубовыя яблычкі»'' (2025), заснавальніца літаратурнага онлайн-клубу «Беларуская чытацкая брамка». Жыве ў Новай Зеландыі. Піша па-беларуску, па-руску і на палескай гаворцы. Асноўныя тэмы яе творчасці — беларуская ідэнтычнасць, памяць, досвед эміграцыі, вёска, мова, дэкаланізацыя і жаночы досвед.<ref name="kascuk">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/volga-kascjuk/ |title=Вольга Касьцюк |website=TAŬBIN |access-date=2026-07-15 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/378072 |title=Вольга Касцюк нарадзілася ў в. Радчыцк Столінскага раёну, а жыве ў Новай Зеландыі. Яе кніга напісаная на гаворцы, на якой яшчэ ніхто не пісаў |website=Наша Ніва |date=2025-09-17 |access-date=2026-07-15 }}</ref> == Жыццяпіс == Нарадзілася ў вёсцы Радчыцк Столінскага раёну Брэсцкай вобласці на Палессі. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў асяроддзі палескай традыцыйнай культуры і мясцовай гаворкі, якія пазней занялі важнае месца ў яе літаратурнай творчасці.<ref name="veska">{{cite web |url=https://www.dekoder.org/be/article/veska-jak-nemateryjalnaja-kulturnaja-spadtschyna-belarusi-volha-kasciuk |title=Вёска як нематэрыяльная культурная спадчына Беларусі |website=dekoder |date=2026-03-20 |access-date=2026-07-15 }}</ref> Скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэту па спецыяльнасці «руская мова і літаратура». Пазней удасканальвала літаратурнае майстэрства ў Школе крэатыўнага пісьма Маі Кучэрскай, удзельнічала ў міжнароднай майстэрні пісьма Кэры Раян (WLAG), у лабараторыі жаночага пісьма «Расцяжэнне», а таксама ў семінары [[Ганна Севярынец|Ганны Севярынец]] «Беларуская класіка па літарах» пры [[Беларускі калегіум|Беларускім калегіуме]].<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/volga-kascjuk/ |title=Вольга Касцюк |website=TAŬBIN |access-date=2026-07-15 }}</ref> Пачала пісаць яшчэ ў маладосці. У 2005 годзе ўдзельнічала ў літаратурнай майстэрні рускага паэта Сяргея Гандлеўскага. Паводле ўспамінаў аўтаркі, рэзкая крытыка яе вершаў прывяла да працяглага перапынку ў літаратурнай дзейнасці, які доўжыўся каля пятнаццаці гадоў.<ref name="veska"/> Пасля жыла ў Індыі, дзе пазнаёмілася са сваім будучым мужам — грамадзянінам [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. З 2016 году жыве разам з сям’ёй у Новай Зеландыі (Аатэароа). Масавыя пратэсты ў Беларусі ў 2020 годзе сталі штуршком да вяртання ў літаратуру. Пазней аўтарка адзначала, што не мела магчымасці ўдзельнічаць у падзеях у Беларусі асабіста, таму спрабавала «пратэставаць апавяданнямі». Гэтае пераасэнсаванне ўласнага досведу паклала пачатак яе першай кнізе.<ref name="kascuk"/><ref name="veska"/> Касцюк заснавала онлайн-супольнасць «Беларуская чытацкая брамка», якая аб’ядноўвае чытачоў сучаснай беларускай літаратуры з розных краін. У межах праекту ладзяцца сустрэчы з пісьменнікамі, абмеркаванні кніг і літаратурныя дыскусіі.<ref name="taubin" /> == Творчасць == Паводле літаратуразнаўцаў і самой аўтаркі, першыя літаратурныя спробы Вольгі Касцюк былі звязаныя з расійскамоўнай паэзіяй. Пасля працяглага перапынку яна вярнулася да літаратуры ў пачатку 2020-х гадоў, паступова перайшоўшы да творчасці па-беларуску. Адной з прычын такой змены Касцюк называла пераасэнсаванне ўласнай моўнай і культурнай ідэнтычнасці пасля беларускіх падзей 2020 году і расійскага ўварвання ва Ўкраіну.<ref name="kascuk"/> У сваёй творчасці Касцюк звяртаецца да тэм асабістай і калектыўнай памяці, беларускага Палесся, сям’і, мацярынства, эміграцыі, жаночага досведу, дэкаланізацыі і мовы. Значнае месца займаюць развагі пра беларускую культурную спадчыну, а таксама пра сувязь чалавека зь мясцовай традыцыяй і родным асяроддзем.<ref name="veska"/> Яе паэзія, апавяданні, эсэ і пераклады друкаваліся ў беларускіх і замежных літаратурных выданнях, у тым ліку ў часопісе ''[[Taŭbin|TAŬBIN]]'', газеце ''[[Новы час (газэта)|Новы Час]]'', аўстрыйскім ''Tint Journal'', амерыканскім ''PEPPER Magazine'', інтэрнэт-часопісе ''ROAR (Russian Oppositional Arts Review)'', а таксама ў літаратурных альманахах і часопісах «Дактыль», «Незнаніе», «Иные берега» ды іншых.<ref name="taubin" /> Акрамя ўласнай творчасці, Касцюк займаецца літаратурным перакладам з англійскай мовы. У часопісе ''TAŬBIN'' былі надрукаваныя яе пераклады твораў новазеландскай паэткі Лін Джэнэр, а таксама ўдзел аўтаркі ў падкасце ''Free Verse'', прысвечаным сучаснай беларускай паэзіі.<ref name="taubin" /> === «Дубовыя яблычкі» === У 2025 годзе ў лонданскім выдавецтве ''[[Скарына (выдавецтва)|Skaryna Press]]'' выйшла першая кніга Вольгі Касцюк — зборнік апавяданняў і эсэ ''«Дубовыя яблычкі»''.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/375651 |title=Выйшла кніга беларускай пісьменніцы з Новай Зеландыі Вольгі Касцюк |website=Наша Ніва |date=2025-08-28 |access-date=2026-07-15 }}</ref> Кніга пабудаваная як цыкл тэкстаў, аб’яднаных агульнымі тэмамі сям’і, памяці, Беларусі, эміграцыі і мовы. Яе адметнасцю стала моўная кампазіцыя: першы раздзел напісаны па-руску, другі — па-беларуску, з выкарыстаннем роднай для аўтаркі палескай гаворкі вёскі Радчыцк. Паводле задумы Касцюк, такая пабудова адлюстроўвае яе асабісты шлях ад расійскай мовы да беларускай.<ref name="kascuk"/> Паводле анатацыі выдавецтва, кніга з’яўляецца «асабістым летапісам» і мастацкай рэфлексіяй пра сям’ю, дзяцінства, жаноцкасць, мацярынства, мову і новую краіну, якая стала домам аўтаркі.<ref>{{cite web |url=https://www.goodreads.com/book/show/239712060 |title=Дубовые яблочкі |website=Goodreads |access-date=2026-07-15 }}</ref> У 2026 годзе ''«Дубовыя яблычкі»'' былі ўключаныя ў доўгі спіс [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]], заснаванай Беларускім ПЭНам.<ref>{{cite web |url=https://penbelarus.org/2026/07/07/belaruski-pen-abvyashchae-pouny-spis-premii-imya-alesya-adamovicha-za-2025-god.html |title=Беларускі ПЭН абвяшчае поўны спіс Прэміі імя Алеся Адамовіча за 2025 год |website=Беларускі ПЭН |date=2026-07-07 |access-date=2026-07-15 }}</ref> == Бібліяграфія == === Кнігі === * ''Дубовыя яблычкі''. — Лондан: ''Skaryna Press'', 2025. — ISBN 978-1-915601. === Асобныя публікацыі === Вершы, эсэ, апавяданні і пераклады Вольгі Касцюк друкаваліся ў беларускіх і замежных літаратурных выданнях, сярод якіх: * літаратурны часопіс ''TAŬBIN''; * Газета ''Новы Час''; * ''Tint Journal'' (Аўстрыя); * ''PEPPER Magazine'' (ЗША); * ''ROAR (Russian Oppositional Arts Review)''; * літаратурныя часопісы «Дактыль», «Незнаніе», «Иные берега».<ref name="taubin" /> == Перакладчыцкая дзейнасць == Вольга Касцюк перакладае мастацкую літаратуру з англійскай мовы на беларускую. Сярод апублікаваных перакладаў — творы новазеландскай паэткі [[Лін Джэнэр]], надрукаваныя ў часопісе ''TAŬBIN''.<ref name="taubin" /> Жывучы ў Новай Зеландыі, Касцюк таксама займаецца папулярызацыяй беларускай літаратуры ў англамоўным асяроддзі і ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных праектах.<ref name="taubin" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://taubinpoetry.com/authors-be/volga-kascjuk/ Вольга Касьцюк] на сайце ''TAŬBIN''. * [https://penbelarus.org/2026/07/07/belaruski-pen-abvyashchae-pouny-spis-premii-imya-alesya-adamovicha-za-2025-god.html Вольга Касьцюк] у доўгім сьпісе Прэміі імя Алеся Адамовіча. * [https://www.dekoder.org/be/article/veska-jak-nemateryjalnaja-kulturnaja-spadtschyna-belarusi-volha-kasciuk «Вёска як нематэрыяльная культурная спадчына Беларусі»] — эсэ Вольгі Касьцюк на ''dekoder''. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касьцюк Вольга}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Столінскім раёне]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Новай Зеландыі]] rj85z5xuadn5yaj77wgyg4bpxb69z6t 5173454 5173178 2026-07-31T01:34:47Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173454 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касцюк}} {{пісьменнік}} '''Вольга Касцюк''' (в. [[Радчыцк]], [[Столінскі раён]]) — беларуская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Аўтарка кнігі прозы і эсэ ''«Дубовыя яблычкі»'' (2025), заснавальніца літаратурнага онлайн-клубу «Беларуская чытацкая брамка». Жыве ў Новай Зеландыі. Піша па-беларуску, па-руску і на палескай гаворцы. Асноўныя тэмы яе творчасці — беларуская ідэнтычнасць, памяць, досвед эміграцыі, вёска, мова, дэкаланізацыя і жаночы досвед.<ref name="kascuk">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/volga-kascjuk/ |title=Вольга Касьцюк |website=TAŬBIN |access-date=2026-07-15 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/378072 |title=Вольга Касцюк нарадзілася ў в. Радчыцк Столінскага раёну, а жыве ў Новай Зеландыі. Яе кніга напісаная на гаворцы, на якой яшчэ ніхто не пісаў |website=Наша Ніва |date=2025-09-17 |access-date=2026-07-15 }}</ref> == Жыццяпіс == Нарадзілася ў вёсцы Радчыцк Столінскага раёну Брэсцкай вобласці на Палессі. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў асяроддзі палескай традыцыйнай культуры і мясцовай гаворкі, якія пазней занялі важнае месца ў яе літаратурнай творчасці.<ref name="veska">{{cite web |url=https://www.dekoder.org/be/article/veska-jak-nemateryjalnaja-kulturnaja-spadtschyna-belarusi-volha-kasciuk |title=Вёска як нематэрыяльная культурная спадчына Беларусі |website=dekoder |date=2026-03-20 |access-date=2026-07-15 }}</ref> Скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэту па спецыяльнасці «руская мова і літаратура». Пазней удасканальвала літаратурнае майстэрства ў Школе крэатыўнага пісьма Маі Кучэрскай, удзельнічала ў міжнароднай майстэрні пісьма Кэры Раян (WLAG), у лабараторыі жаночага пісьма «Расцяжэнне», а таксама ў семінары [[Ганна Севярынец|Ганны Севярынец]] «Беларуская класіка па літарах» пры [[Беларускі калегіум|Беларускім калегіуме]].<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/volga-kascjuk/ |title=Вольга Касцюк |website=TAŬBIN |access-date=2026-07-15 }}</ref> Пачала пісаць яшчэ ў маладосці. У 2005 годзе ўдзельнічала ў літаратурнай майстэрні рускага паэта Сяргея Гандлеўскага. Паводле ўспамінаў аўтаркі, рэзкая крытыка яе вершаў прывяла да працяглага перапынку ў літаратурнай дзейнасці, які доўжыўся каля пятнаццаці гадоў.<ref name="veska"/> Пасля жыла ў Індыі, дзе пазнаёмілася са сваім будучым мужам — грамадзянінам [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. З 2016 году жыве разам з сям’ёй у Новай Зеландыі (Аатэароа). Масавыя пратэсты ў Беларусі ў 2020 годзе сталі штуршком да вяртання ў літаратуру. Пазней аўтарка адзначала, што не мела магчымасці ўдзельнічаць у падзеях у Беларусі асабіста, таму спрабавала «пратэставаць апавяданнямі». Гэтае пераасэнсаванне ўласнага досведу паклала пачатак яе першай кнізе.<ref name="kascuk"/><ref name="veska"/> Касцюк заснавала онлайн-супольнасць «Беларуская чытацкая брамка», якая аб’ядноўвае чытачоў сучаснай беларускай літаратуры з розных краін. У межах праекту ладзяцца сустрэчы з пісьменнікамі, абмеркаванні кніг і літаратурныя дыскусіі.<ref name="taubin" /> == Творчасць == Паводле літаратуразнаўцаў і самой аўтаркі, першыя літаратурныя спробы Вольгі Касцюк былі звязаныя з расійскамоўнай паэзіяй. Пасля працяглага перапынку яна вярнулася да літаратуры ў пачатку 2020-х гадоў, паступова перайшоўшы да творчасці па-беларуску. Адной з прычын такой змены Касцюк называла пераасэнсаванне ўласнай моўнай і культурнай ідэнтычнасці пасля беларускіх падзей 2020 году і расійскага ўварвання ва Ўкраіну.<ref name="kascuk"/> У сваёй творчасці Касцюк звяртаецца да тэм асабістай і калектыўнай памяці, беларускага Палесся, сям’і, мацярынства, эміграцыі, жаночага досведу, дэкаланізацыі і мовы. Значнае месца займаюць развагі пра беларускую культурную спадчыну, а таксама пра сувязь чалавека зь мясцовай традыцыяй і родным асяроддзем.<ref name="veska"/> Яе паэзія, апавяданні, эсэ і пераклады друкаваліся ў беларускіх і замежных літаратурных выданнях, у тым ліку ў часопісе ''[[Taŭbin|TAŬBIN]]'', газеце ''[[Новы час (газэта)|Новы Час]]'', аўстрыйскім ''Tint Journal'', амерыканскім ''PEPPER Magazine'', інтэрнэт-часопісе ''ROAR (Russian Oppositional Arts Review)'', а таксама ў літаратурных альманахах і часопісах «Дактыль», «Незнаніе», «Иные берега» ды іншых.<ref name="taubin" /> Акрамя ўласнай творчасці, Касцюк займаецца літаратурным перакладам з англійскай мовы. У часопісе ''TAŬBIN'' былі надрукаваныя яе пераклады твораў новазеландскай паэткі Лін Джэнэр, а таксама ўдзел аўтаркі ў падкасце ''Free Verse'', прысвечаным сучаснай беларускай паэзіі.<ref name="taubin" /> === «Дубовыя яблычкі» === У 2025 годзе ў лонданскім выдавецтве ''[[Скарына (выдавецтва)|Skaryna Press]]'' выйшла першая кніга Вольгі Касцюк — зборнік апавяданняў і эсэ ''«Дубовыя яблычкі»''.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/375651 |title=Выйшла кніга беларускай пісьменніцы з Новай Зеландыі Вольгі Касцюк |website=Наша Ніва |date=2025-08-28 |access-date=2026-07-15 }}</ref> Кніга пабудаваная як цыкл тэкстаў, аб’яднаных агульнымі тэмамі сям’і, памяці, Беларусі, эміграцыі і мовы. Яе адметнасцю стала моўная кампазіцыя: першы раздзел напісаны па-руску, другі — па-беларуску, з выкарыстаннем роднай для аўтаркі палескай гаворкі вёскі Радчыцк. Паводле задумы Касцюк, такая пабудова адлюстроўвае яе асабісты шлях ад расійскай мовы да беларускай.<ref name="kascuk"/> Паводле анатацыі выдавецтва, кніга з’яўляецца «асабістым летапісам» і мастацкай рэфлексіяй пра сям’ю, дзяцінства, жаноцкасць, мацярынства, мову і новую краіну, якая стала домам аўтаркі.<ref>{{cite web |url=https://www.goodreads.com/book/show/239712060 |title=Дубовые яблочкі |website=Goodreads |access-date=2026-07-15 }}</ref> У 2026 годзе ''«Дубовыя яблычкі»'' былі ўключаныя ў доўгі спіс [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|Прэміі імя Алеся Адамовіча]], заснаванай Беларускім ПЭНам.<ref>{{cite web |url=https://penbelarus.org/2026/07/07/belaruski-pen-abvyashchae-pouny-spis-premii-imya-alesya-adamovicha-za-2025-god.html |title=Беларускі ПЭН абвяшчае поўны спіс Прэміі імя Алеся Адамовіча за 2025 год |website=Беларускі ПЭН |date=2026-07-07 |access-date=2026-07-15 }}</ref> == Бібліяграфія == === Кнігі === * ''Дубовыя яблычкі''. — Лондан: ''Skaryna Press'', 2025. — ISBN 978-1-915601. === Асобныя публікацыі === Вершы, эсэ, апавяданні і пераклады Вольгі Касцюк друкаваліся ў беларускіх і замежных літаратурных выданнях, сярод якіх: * літаратурны часопіс ''TAŬBIN''; * Газета ''Новы Час''; * ''Tint Journal'' (Аўстрыя); * ''PEPPER Magazine'' (ЗША); * ''ROAR (Russian Oppositional Arts Review)''; * літаратурныя часопісы «Дактыль», «Незнаніе», «Иные берега».<ref name="taubin" /> == Перакладчыцкая дзейнасць == Вольга Касцюк перакладае мастацкую літаратуру з англійскай мовы на беларускую. Сярод апублікаваных перакладаў — творы новазеландскай паэткі [[Лін Джэнэр]], надрукаваныя ў часопісе ''TAŬBIN''.<ref name="taubin" /> Жывучы ў Новай Зеландыі, Касцюк таксама займаецца папулярызацыяй беларускай літаратуры ў англамоўным асяроддзі і ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных праектах.<ref name="taubin" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://taubinpoetry.com/authors-be/volga-kascjuk/ Вольга Касьцюк] на сайце ''TAŬBIN''. * [https://penbelarus.org/2026/07/07/belaruski-pen-abvyashchae-pouny-spis-premii-imya-alesya-adamovicha-za-2025-god.html Вольга Касьцюк] у доўгім сьпісе Прэміі імя Алеся Адамовіча. * [https://www.dekoder.org/be/article/veska-jak-nemateryjalnaja-kulturnaja-spadtschyna-belarusi-volha-kasciuk «Вёска як нематэрыяльная культурная спадчына Беларусі»] — эсэ Вольгі Касьцюк на ''dekoder''. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{DEFAULTSORT:Касьцюк Вольга}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Столінскім раёне]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Новай Зеландыі]] bfkawhrtyhgbkjvk4rtfm3y6miistqn 0 811845 5173298 5172834 2026-07-30T15:14:46Z Emilia Noah 155537 5173298 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=[[Выява:Comikaze 2014 - NES Double Dragon (15585969108).jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Double Dragon»'''|双截龍（ダブルドラゴン）|Сосэцурю — Дабуру Дорагон}} — кампутарная гульня ў жанры Beat 'em up, распрацаваная Technos Japan у 1987 году і выдадзеная на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі і Еўропы кампаніяй Taito Corporation. Пазней была партаваная на мноства гульнявых сістэм<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nintendo.co.uk/Games/NES/Double-Dragon-838908.html|title=Double Dragon|author=|website=Nintendo of Europe GmbH|date=|publisher=|access-date=2021-01-08}}</ref>. Тэхнічна гульня была пераемнікам больш ранняга прадукта Technos — Nekketsu Kouha Kunio kun, але давала гульцу некаторыя новаўвядзенні (рэжым сумеснай гульні для двух гульцоў, магчымасць выкарыстання зброі суперніка і інш.) ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[http://wind.ap.teacup.com/kishi/ ''Double Dragon director(yoshihisa kishimoto) hp ''] *{{Dmoz|Games/Video_Games/Fighting/Double_Dragon_Series/Double_Dragon|''Double Dragon''}} *[https://web.archive.org/web/20131219204445/http://battlelive.ru/dvojnoj-drakon-double-dragon.html ''Double Dragon director''] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1987 года]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] ki061q61vrxbmzbuq8bn0bmtf8yhoj6 5173300 5173298 2026-07-30T15:21:20Z Emilia Noah 155537 5173300 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=[[Выява:Comikaze 2014 - NES Double Dragon (15585969108).jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Double Dragon»'''|双截龍（ダブルドラゴン）|Сосэцурю — Дабуру Дорагон}} — [[Відэагульня|камп’ютарная гульня]] ў жанры {{Не перакладзена 5|Beat ’em up|Beat ’em up|ru|Beat ’em up}}, распрацаваная «{{Не перакладзена 5|Technos Japan Corporation|Technos Japan|ru|Technos Japan Corporation}}» у 1987 году і выдадзеная на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі і Еўропы кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Taito Corporation|Taito Corporation|ru|Taito Corporation}}». Пазней была {{Не перакладзена 5|Партаванне праграмнага забеспячэння|партаваная|ru|Портирование программного обеспечения}} на мноства гульнявых сістэм<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nintendo.co.uk/Games/NES/Double-Dragon-838908.html|title=Double Dragon|author=|website=Nintendo of Europe GmbH|date=|publisher=|access-date=2021-01-08}}</ref>. Тэхнічна гульня была пераемнікам больш ранняга прадукта «Technos» — «{{Не перакладзена 5|Nekketsu Kōha Kunio-kun|Nekketsu Kouha Kunio kun|ru|Nekketsu Kōha Kunio-kun}}», але давала гульцу некаторыя новаўвядзенні (рэжым сумеснай гульні для двух гульцоў, магчымасць выкарыстання зброі суперніка і інш.) ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[http://wind.ap.teacup.com/kishi/ ''Double Dragon director(yoshihisa kishimoto) hp ''] *{{Dmoz|Games/Video_Games/Fighting/Double_Dragon_Series/Double_Dragon|''Double Dragon''}} *[https://web.archive.org/web/20131219204445/http://battlelive.ru/dvojnoj-drakon-double-dragon.html ''Double Dragon director''] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1987 года]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] 7kmw0bppfrcsplmjlvpzd7o4jqm4b4u 5173301 5173300 2026-07-30T15:21:57Z Emilia Noah 155537 5173301 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=[[Выява:Comikaze 2014 - NES Double Dragon (15585969108).jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Double Dragon»'''|双截龍（ダブルドラゴン）|Сосэцурю — Дабуру Дорагон}} — [[Відэагульня|камп’ютарная гульня]] ў жанры {{Не перакладзена 5|Beat ’em up|Beat ’em up|ru|Beat ’em up}}, распрацаваная «{{Не перакладзена 5|Technos Japan Corporation|Technos Japan|ru|Technos Japan Corporation}}» у 1987 году і выдадзеная на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі і Еўропы кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Taito Corporation|Taito Corporation|ru|Taito Corporation}}». Пазней была {{Не перакладзена 5|Партаванне праграмнага забеспячэння|партаваная|ru|Портирование программного обеспечения}} на мноства гульнявых сістэм<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nintendo.co.uk/Games/NES/Double-Dragon-838908.html|title=Double Dragon|website=Nintendo of Europe GmbH|access-date=2021-01-08}}</ref>. Тэхнічна гульня была пераемнікам больш ранняга прадукта «Technos» — «{{Не перакладзена 5|Nekketsu Kōha Kunio-kun|Nekketsu Kouha Kunio kun|ru|Nekketsu Kōha Kunio-kun}}», але давала гульцу некаторыя новаўвядзенні (рэжым сумеснай гульні для двух гульцоў, магчымасць выкарыстання зброі суперніка і інш.) ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[http://wind.ap.teacup.com/kishi/ ''Double Dragon director(yoshihisa kishimoto) hp ''] *{{Dmoz|Games/Video_Games/Fighting/Double_Dragon_Series/Double_Dragon|''Double Dragon''}} *[https://web.archive.org/web/20131219204445/http://battlelive.ru/dvojnoj-drakon-double-dragon.html ''Double Dragon director''] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1987 года]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] 457dps2weyj5awaalolhhmnua1tisaz 0 811851 5173453 5172873 2026-07-31T01:34:35Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173453 wikitext text/x-wiki '''Нацыяна́льная ідэ́я''' ({{lang-en|national idea}}) — форма калектыўнай [[Нацыянальная самасвядомасць|ідэнтычнасці нацыі]], у якой выяўляюцца ўяўленні пра прыроду ўласнага нацыянальнага адзінства. У шырокім сэнсе гэта духоўная аснова жыццядзейнасці нацыі, сістэма сацыякультурных каардынат, якая задае ёй светапоглядныя і мэтапакладальныя арыенціры{{sfn|Нагорна|2010|с=728}}. Нацыянальная ідэя як ідэалагічная схема прызначана тлумачыць, чаму пэўны народ існуе, што адрознівае яго ад іншых народаў на ўзроўні [[Культура|культуры]], [[Светапогляд|калектыўнага светапогляду]], [[Этыка|этыкі]], [[Палітычная сістэма|палітычнай сістэмы]], у чым сэнс яго гісторыі і да якой будучыні яму належыць імкнуцца{{sfn|БРЭ|2023}}. Паняцце «нацыянальная ідэя» не з'яўляецца строга навуковым і амаль не выкарыстоўваецца ў англамоўнай і заходняй літаратуры, дзе замест яго ўжываюцца тэрміны «нацыянальная ідэнтычнасць» (асабістая ідэнтыфікацыя чалавека) і «нацыянальная свядомасць» (калектыўная ідэнтыфікацыя з нацыяй){{sfn|БРЭ|2023}}. Тэрмін характэрны пераважна для літаратуры і палітычнага дыскурсу [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. Даследчыкі і публіцысты адзначаюць, што ў найноўшым выглядзе гэты ідэалагічны канструкт быў штучна актуалізаваны ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] як [[эўфемізм]] для падмены страчанай [[Савецкая ідэалогія|камуністычнай (савецкай) ідэалогіі]], якая перастала існаваць пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Прыблізна з 1990-х гадоў у Расіі сталі ставіць знак роўнасці паміж нацыянальнай ідэяй і [[Дзяржаўная ідэалогія|дзяржаўнай ідэалогіяй]]. У прыватнасці, палітолаг [[Уладзімір Якунін]] (адзін з найбліжэйшых паплечнікаў [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] па кааператыве «Возера») тлумачыў неабходнасць яе стварэння выключна палітычнымі інтарэсамі цэнтральнай улады{{sfn|Якунін|2007|с=3—12}}. == Тэарэтычная сутнасць і падыходы == Паводле канцэпцыі [[Л. Нагорная|Л. Нагорнай]], нацыянальная ідэя не з'яўляецца ні сухой дактрынай, ні простай канцэпцыяй, а выступае з'явай духоўна-экзістэнцыяльнага парадку. У найбольш абагульненым выглядзе яна ўяўляе сабой канцэнтраваны выраз прымальнага для грамадства гуманістычнага ідэалу сацыяльнай арганізацыі. Яна выступае глебай для самаідэнтыфікацыі нацыянальнай супольнасці і з'яўляецца першаасновай нацыяналізму як ідэалогіі і палітыкі. Нагорная лічыць, што па сваім змесце яна значна багацейшая за нацыяналізм, бо з'яўляецца плюралістычнай і шматвымернай{{sfn|Нагорна|2010|с=728}}. На розных узроўнях грамадскага жыцця нацыянальная ідэя праяўляецца па-рознаму. На побытавым узроўні, на думку даследчыкаў, гэта адчуванне і разуменне супольнасці гістарычнага лёсу, усвядомленае ўспрыманне неразрыўнасці генетычнай сувязі нацыі, дзяржавы і асобы. На палітычным узроўні яна ўяўляе сабой сістэму сімвалаў і валявы імпульс, што выступаюць асновай нацыянальных рухаў. На тэарэтычным узроўні гэта абагульненая светапоглядная пазіцыя ў канцэпцыях стварэння дзяржавы, а на пізнавальным — гнасеалагічная канструкцыя, што адлюстроўвае погляды выбітных прадстаўнікоў грамадскай думкі{{sfn|Нагорна|2010|с=728}}. Паводле ўкраінскага філосафа [[В. Лісавой|В. Лісавога]], значэнне тэрміна залежыць ад таго, як разумеюць саму нацыю і якія аб'яднальныя фактары лічацца сутнаснымі{{sfn|Лісовий|2002|с=413}}. Прафесар [[Яўген Дамеційавіч Анацкі|Яўген Анацкі]] адзначаў, што нацыянальная ідэя выступае як аснова ўсякага нацыяналізму і свядомай праявы нацыянальнага пачуцця, якая ўзнікла як пратэст супраць тэрытарыяльнай самаўлады імперый{{sfn|Анацкі|1962|с=1103}}. Аўтары «Вялікай расійскай энцыклапедыі» звяртаюць увагу, што паняцце «нацыянальная ідэя» не з'яўляецца строга навуковым і амаль не выкарыстоўваецца ў англамоўнай і заходняй літаратуры, дзе замест яго ўжываюцца тэрміны «нацыянальная ідэнтычнасць» і «нацыянальная свядомасць». Ідэалогіі нацыянальных дзяржаў звычайна разглядаюцца даследчыкамі канструктывісцкага кірунку ([[Бенедыкт Андэрсан|Б.&nbsp;Андэрсан]], [[Эрнэст Гелнэр|Э.&nbsp;Гелнэр]], [[Эрык Хобсбаўм|Э.&nbsp;Хобсбаўм]]) як свядома сфармуляваныя ідэалагічныя канструкты, што адпавядаюць пэўным палітычным інтарэсам, а не як увасабленне ірацыянальнай «нацыянальнай душы»{{sfn|Андэрсан|2016}}{{sfn|Гелнэр|1991}}{{sfn|Хобсбаўм|2017}}. Філосаф [[Хасэ Артэга-і-Гасет]] выкарыстоўваў падобнае паняцце «нацыянальная догма» — праект сумеснага жыцця, які гуртуе нацыю праз вызначэнне агульнай мэты{{sfn|Артэга-і-Гасэт|2008|с=264}}. == Гістарычнае развіццё == Хоць сам тэрмін адносна новы, уяўленні пра асаблівасці народаў існуюць з антычнасці. Адзін з першых прыкладаў сустракаецца ў «[[Гісторыя Пелапанескай вайны|Гісторыі Пелапанескай вайны]]» [[Фукідыд|Фукідыда]], дзе ў прамове [[Перыкл]]а дэмакратыя вызначаецца як галоўны прынцып афінскага грамадства. [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрон]] звязваў рымскую палітычную сістэму з нацыянальным характарам рымлян, а [[Вергілій]] у «[[Энеіда|Энеідзе]]» сцвярджаў, што прызначэнне рымлян — кіраваць іншымі народамі{{sfn|Вергілій|1971|с=240}}. У Новы час адну з першых спроб стварэння нацыянальнай ідэі зрабіў [[Іаган Готліб Фіхтэ|Іаган Фіхтэ]] ў 1808 годзе ў «Прамовах да нямецкай нацыі». Ён сцвярджаў, што нямецкі народ мае ўнікальнае светапогляданне, і таму павінен ісці ўласным шляхам, пазбягаючы чужых палітычных ідэй{{sfn|Фіхтэ|2009}}. [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Георг Гегель]] лічыў, што гістарычныя народы з'яўляюцца носьбітамі сусветнай місіі, а вышэйшым увасабленнем развіцця абсалютнага духу ён называў Прускае каралеўства{{sfn|БРЭ|2023}}. У XIX — першай палове XX стагоддзя сфарміраваліся розныя варыянты нацыянальных ідэй. Яны ўключалі ідэі стварэння нацыянальнай дзяржавы праз набыццё незалежнасці ([[Грэцыя]], [[Ірландыя]], [[Польшча]]), аб'яднанне ([[Аб'яднанне Італіі|Італія]], [[Аб’яднанне Германіі (1871)|Германія]]) або праз [[Каланізацыя|каланізацыю]] новых зямель. Існавалі ідэі [[Рэваншызм|нацыянальнага рэваншу]], [[Ірэдэнтызм|ірэдэнтызму]] (імкненне далучыць тэрыторыі з культурна блізкім насельніцтвам), а таксама ідэі [[Месіянства|месіянскага]] пераўтварэння свету (США, Расія) і маштабныя геапалітычныя праекты{{sfn|БРЭ|2023}}. У заходняй практыцы каштоўнасныя ўстаноўкі нацыі звычайна выражаюцца ў [[Канстытуцыя|канстытуцыях]] ці [[Нацыянальны дэвіз|нацыянальных дэвізах]], якія часта ўяўляюць сабой універсальныя агульначалавечыя каштоўнасці. Напрыклад, французскі дэвіз «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]» не апісвае ўнікальнасць французаў, а дэкларуе ўніверсальныя ідэалы. Знакамітая «[[амерыканская мара]]» таксама з'яўляецца шматзначным паняццем, у якое кожны жыхар можа ўкладаць свой сэнс<ref name="raubich">{{cite web|url=https://nashaniva.com/375032|title=Чаму беларусам не варта шукаць нацыянальную ідэю|author=Ф. Раўбіч|publisher=Наша Ніва|date=2025-08-24|lang=be|accessdate=2026-07-29}}</ref>. == Нацыянальная ідэя ў Расіі == У [[гісторыі Расіі]] нацыянальная ідэя неаднаразова перафармулёўвалася. Першай канцэпцыяй нацыянальна-дзяржаўнай ідэнтычнасці стала ідэя манаха Філафея (каля 1523 года) «[[Масква — трэці Рым|Масква — Трэці Рым]]». Паводле Эрыка Хобсбаўма, у Расіі існавала народная канцэпцыя [[Святая Русь|Святой Русі]], якая вызначалася праз «святыя абразы, веру, цара, дзяржаву»{{sfn|Хобсбаўм|1998|с=80}}. Пачынаючы з эпохі [[Пётр I|Пятра I]] Расію імкнуліся паказваць як еўрапейскую манархію. [[Міхаіл Васільевіч Ламаносаў|Міхаіл Ламаносаў]] усхваляў Расію як вядучую сусветную дзяржаву{{sfn|Ламаносаў|1986|с=208}}. Гісторык [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]] прызнаваў пэўнае адставанне ад Еўропы ў грамадзянскай асвеце, але адстойваў права на самабытнасць нораваў{{sfn|Карамзін|1991|с=31}}. У 1832 годзе [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Сяргей Увараў]] прапанаваў тэорыю афіцыйнай народнасці ([[праваслаўе, самадзяржаўе, народнасць]]). Пазней [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Фёдар Дастаеўскі]] вылучыў канцэпцыю «рускай ідэі», дзе гістарычная місія рускага народа заключалася ў прымірэнні народаў Еўропы{{sfn|Дастаеўскі|1879|с=331—333}}. [[Мікалай Аляксандравіч Бярдзяеў|Мікалай Бярдзяеў]] бачыў у рускім месіянстве пагрозу, сцвярджаючы, што імперыялізм заўсёды быў скажэннем рускага прызначэння{{sfn|Бярдзяеў|1990|с=236}}. У савецкі час ідэалогія будавалася на пабудове камунізму. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] [[Канстытуцыя РФ]] 1993 года фармальна забараніла дзяржаўную ідэалогію, аднак дыскусіі сярод расійскіх інтэлектуалаў працягваліся. Кансерватыўны філосаф [[Аляксандр Гельевіч Дугін|Аляксандр Дугін]] сфармуляваў рускую ідэю як калектывізм і імкненне пабудаваць вялікую дзяржаву ў супрацьстаянні з [[Захад (геапалітыка)|Захадам]], а ліберальны філосаф [[Ігар Чубайс]] вызначаў яе праз [[праваслаўе]], [[Збіранне рускіх зямель|збіранне зямель]] і абшчынны [[калектывізм]]{{sfn|Чубайс|2014|с=3}}. У 2016 і 2020 гадах Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] заяўляў, што адзінай магчымай нацыянальнай ідэяй Расіі з'яўляецца [[патрыятызм]]<ref name="putin_2016">{{cite web|url=http://kremlin.ru|title=Встреча с активом Клуба лидеров|publisher=Президент России|date=2016|lang=ru}}</ref>. == Беларуская нацыянальная ідэя == === Гістарычныя перадумовы і нараджэнне === Беларускі гісторык [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леанід Лыч]] у сваіх працах даводзіць, што беларуская нацыянальная ідэя нараджалася ў цяжкіх пакутах з-за неспрыяльных умоў дзяржаўна-палітычнага і сацыяльна-культурнага жыцця{{sfn|Лыч|2010|с=6}}. Паводле яго ацэнак, доўгі час адукаваныя слаі насельніцтва краю падвяргаліся [[Паланізацыя|паланізацыі]], а [[Беларусь пад уладай Расійскай імперыі|пасля далучэння беларускіх зямель да Расійскай імперыі]] — жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Лыч падкрэслівае, што этнічнае выжыванне беларусаў у гэтых умовах забяспечвалася дзякуючы захаванню памяці пра колішнія магутныя дзяржавы ([[Полацкае княства|Полацкае]], [[Турава-Пінскае княства|Турава-Пінскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы і [[Вялікае Княства Літоўскае]]), а таксама дзякуючы [[Беларуская мова|мове]] і культуры сялянства{{sfn|Лыч|2010|с=7}}. Важны крок у асэнсаванні нацыянальнай самабытнасці ў XIX стагоддзі, як адзначаюць даследчыкі, зрабілі прафесары Віленскага ўніверсітэта [[Міхаіл Баброўскі]], [[Тэадор Нарбут]] і [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Ігнат Даніловіч]]{{sfn|Лыч|2010|с=7}}. Сур'ёзную спробу сфармуляваць беларускую нацыянальную ідэю зрабіў [[Кастусь Каліноўскі]] і яго паплечнікі падчас паўстання 1863—1864 гадоў, у тым ліку праз выданне газеты «[[Мужыцкая праўда]]»{{sfn|Лыч|2010|с=17}}. Пазней значны ўклад унеслі студэнты-[[народнікі]] ў Санкт-Пецярбургу, якія ў 1884 годзе праз часопіс «[[Гоман (1884)|Гоман]]» абгрунтавалі ідэю федэратыўнай самастойнасці Беларусі{{sfn|Лыч|2010|с=9}}. У літаратуры фундаментальны пастулат захавання нацыі выказаў [[Францішак Багушэвіч]]: «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі»{{sfn|Лыч|2010|с=33}}. На пачатку XX стагоддзя, паводле гістарыяграфіі, рух набыў арганізацыйныя формы. [[Беларуская сацыялістычная грамада]] патрабавала аўтаноміі Беларусі{{sfn|Лыч|2010|с=39}}. Гуртаванню сіл спрыяла газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]». Развіццё гэтых працэсаў прывяло да абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) 25 сакавіка 1918 года, якую Л. Лыч называе знакавай вяхой у гісторыі нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва{{sfn|Лыч|2010|с=85}}. === Савецкі перыяд === Утварэнне [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] паклала пачатак палітыцы [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў 1920-я гады, падчас якой беларуская мова і культура атрымалі магутную дзяржаўную падтрымку{{sfn|Лыч|2010|с=146}}. Аднак, як адзначае Лыч, на рубяжы 1920—1930-х гадоў партыйныя ідэолагі ў Маскве пачалі згортванне гэтага курсу. Была сфабрыкавана справа «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]]», што стала падставай для масавых рэпрэсій{{sfn|Лыч|2010|с=152}}. Даследчыкі нацыянальнага руху падкрэсліваюць, што ў 1937—1938 гадах была фізічна знішчана практычна ўся нацыянальная эліта БССР, што нанесла непапраўны ўдар па беларускай нацыі і яе інтэлектуальным генафондзе{{sfn|Лыч|2010|с=189}}. === Погляды на нацыянальныя сімвалы і сучасныя дыскусіі === Прадстаўнікі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху і шэраг даследчыкаў, у прыватнасці, прафесар [[Юрась Хадыка]], выказваюць меркаванне, што канцэнтраваным выразам беларускай нацыянальнай ідэі з'яўляюцца гістарычныя сімвалы — герб «[[Пагоня]]» і [[Бел-чырвона-белы сцяг]]<ref name="khadyka">{{cite web|url=https://nashaziamlia.org/2006/07/24/210/|title=Нацыянальная ідэя і нацыянальныя сімвалы|author=Юрась Хадыка|publisher=Nasha Ziamlia|date=2006-07-24|lang=be|accessdate=2026-07-29}}</ref>. Паводле гіпотэзы Ю. Хадыкі, паходжанне герба «Пагоня», які стаў дзяржаўным сімвалам ВКЛ у канцы XIII стагоддзя, можа быць звязана з дахрысціянскім богам [[Ярыла|Ярылам]]. Чырвоны фон ён тлумачыць як старажытны сімвал сонца, свабоды і вайны, а белы колер — як сімвал чысціні і святасці. Што тычыцца бел-чырвона-белага сцяга, Ю. Хадыка выводзіць яго паходжанне ад еўрапейскай хрысціянскай сімволікі (штандара Хрыста з чырвоным крыжам), які выкарыстоўваўся літвінскімі воінамі, а пазней гэтыя колеры замацаваліся ў традыцыйным беларускім адзенні і архітэктуры. Прыхільнікі нацыянальнага адраджэння часта супрацьпастаўляюць гэтыя сімвалы імперскай сімволіцы суседніх краін і расцэньваюць спробы іх выкаранення як палітыку стварэння манкуртаў<ref name="khadyka"/>. Апроч таго, да ўскосных сімвалаў краіны ў публіцыстыцы часта адносяць зубра, бусла, васілёк і ўнікальныя храмы-абаронцы (напрыклад, [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынкавічы)|Сынкавіцкая]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванкаўская цэрквы]])<ref name="khadyka"/>. У сучаснай Беларусі тэма «нацыянальнай ідэі» застаецца прадметам дыскусій. Афіцыйная ідэалогія рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] вылучае лозунг «[[За моцную і квітнеючую Беларусь]]». Аднак гэты лозунг з'яўляецца толькі наборам універсальных пажаданняў і ніяк не вызначае ўнікальнасці нацыі. Сам пошук «нацыянальнай ідэі», на думку некаторых аўтараў, з'яўляецца інтэлектуальнай пасткай і ідэалагічным ярмом, а жывая разнастайная нацыя можа паспяхова існаваць і развівацца без адзінай прадпісанай ідэалогіі<ref name="raubich"/>. == Украінская нацыянальная ідэя == Паводле ўкраінскіх даследчыкаў (Л. Нагорная), нацыянальная ідэя ва Украіне гістарычна ўвасабляла імкненне бездзяржаўнага і расчлянёнага народа да захавання сваёй самабытнасці. Адчуванне адзінства часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ва ўмовах польска-каталіцкай экспансіі трансфармавалася ў ідэю абароны праваслаўя і «Валадзіміравай спадчыны». У ходзе [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Багдана Хмяльніцкага]] (1648—1676) сфарміраваліся зачаткі ўласнай дзяржаўнай ідэі{{sfn|Нагорна|2010|с=728}}. У XIX стагоддзі ўкраінская ідэя, якую развівалі [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхаіл Грушэўскі]], сфакусавалася на марах аб вызваленні, а ў пачатку XX стагоддзя — на патрабаванні ўласнай дзяржаўнасці. Адраджэнне інтарэсу да нацыянальнай ідэі пасля перыяду савецкага нігілізму адбылося ў канцы 1980-х гадоў дзякуючы «[[Народны рух Украіны|Народнаму руху Украіны]]», што, як лічыцца, прывяло да здабыцця незалежнасці ў 1991 годзе на базе нацыянальна-дзяржаўніцкай парадыгмы{{sfn|Нагорна|2010|с=728}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Лыч Л. М.]] |загаловак= Беларуская нацыянальная ідэя: тэарэтычны і практычны аспекты |месца= Мінск |выдавецтва= |год= 2010 |старонак= 261 |спасылка= |isbn= |ref=Лыч }} * {{Артыкул |аўтар= Нагорна Л. П. |загаловак= НАЦІОНАЛЬНА ІДЕЯ |выданне= Енциклопедія історії України: Т. 7: Мі-О / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України |тып= Энцыклапедыя |месца= Кіеў |выдавецтва= Наукова думка |год= 2010 |старонкі= 728 |спасылка= https://www.history.org.ua/?termin=Natsionalna_ideia |ref=Нагорна }} * {{Артыкул |аўтар= Лісовий В. |загаловак= Національна ідея |выданне= Філософський енциклопедичний словник / В. І. Шинкарук (гол. редкол.) та ін. Інститут філософії імені Григорія Сковороди НАН України |тып= Слоўнік |месца= Кіеў |выдавецтва= Абрис |год= 2002 |старонкі= 413 |спасылка= https://archive.org/details/filosofskyi_entsyklop/page/n419/mode/1up?view=theater |ref=Лісовий }} * {{Артыкул |аўтар= [[Яўген Дамеційавіч Анацкі|Онацький Є.]] |загаловак= Національна ідея |выданне= Українська мала енциклопедія : 16 кн : у 8 т. / проф. Є. Онацький. Т. 5, кн. IX : Літери На — Ол. |тып= Энцыклапедыя |месца= Буэнас-Айрэс |выдавецтва= |год= 1962 |старонкі= 1103 |спасылка= https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_09_%D0%9D%D0%B0-%D0%9E%D0%BB/page/n27/mode/1up |ref=Анацкі }} * {{Артыкул |аўтар= Якунин В. И. |загаловак= Государственная идеология и национальная идея: конституционно-ценностный подход |выданне= Власть |год= 2007 |нумар= 3 |старонкі= 3—12 |ref=Якунін }} * {{Кніга |аўтар= Андерсон Б. Р. |загаловак= Воображаемые сообщества : размышления об истоках и распространении национализма |месца= Москва |выдавецтва= Кучково поле |год= 2016 |ref=Андэрсан }} * {{Кніга |аўтар= Геллнер Э. |загаловак= Нации и национализм |месца= Москва |выдавецтва= Прогресс |год= 1991 |ref=Гелнэр }} * {{Кніга |аўтар= Хобсбаум Э. |загаловак= Нации и национализм после 1780 года |месца= Санкт-Петербург |выдавецтва= Алетейя |год= 2017 |ref=Хобсбаўм }} * {{Кніга |аўтар= Хобсбаум Э. |загаловак= Нации и национализм после 1780 года |месца= Санкт-Петербург |выдавецтва= Алетейя |год= 1998 |ref=Хобсбаўм }} * {{Кніга |аўтар= Ортега-и-Гассет Х. |загаловак= Восстание масс ; Дегуманизация искусства ; Бесхребетная Испания |месца= Москва |выдавецтва= АСТ |год= 2008 |ref=Артэга-і-Гасэт }} * {{Кніга |аўтар= Публий Вергилий Марон |загаловак= Буколики ; Георгики ; Энеида |месца= Москва |выдавецтва= Художественная литература |год= 1971 |ref=Вергілій }} * {{Кніга |аўтар= Фихте И. Г. |загаловак= Речи к немецкой нации |месца= Санкт-Петербург |выдавецтва= Наука |год= 2009 |ref=Фіхтэ }} * {{Кніга |аўтар= Карамзин Н. М. |загаловак= Записка о древней и новой России в её политическом и гражданском отношениях |месца= Москва |выдавецтва= Наука |год= 1991 |ref=Карамзін }} * {{Кніга |аўтар= Екатерина II |загаловак= О величии России |месца= Москва |выдавецтва= Эксмо |год= 2006 |ref=Кацярына II }} * {{Кніга |аўтар= Фонвизин М. А. |загаловак= Собрание сочинений |том= 2 |месца= Москва ; Ленинград |выдавецтва= Государственное издательство художественной литературы |год= 1959 |ref=Фанвізін }} * {{Кніга |аўтар= Достоевский Ф. М. |загаловак= Дневник писателя за 1876 г. |месца= Санкт-Петербург |выдавецтва= Типография Ю. Штауфа |год= 1879 |ref=Дастаеўскі }} * {{Кніга |аўтар= Бердяев Н. А. |загаловак= Философия неравенства |месца= Москва |выдавецтва= ИМА-пресс |год= 1990 |ref=Бярдзяеў }} * {{Артыкул |аўтар= Сталин И. В. |загаловак= Политический отчёт Центрального Комитета XIV Съезду ВКП(б) 18 декабря 1925 г. |выданне= Правда |год= 1925 |нумар= 291 |ref=Сталін }} * {{Кніга |аўтар= Чубайс И. Б. |загаловак= Как нам понимать свою страну : русская идея и российская идентичность : прошлое, настоящее, будущее |месца= Москва |выдавецтва= ArsisBooks |год= 2014 |ref=Чубайс }} * {{Артыкул |аўтар= Чубайс И. Б. |загаловак= Какая Россия нам нужна или как закончить спор о «русской идее» |выданне= Полития: Анализ. Хроника. Прогноз |год= 2006 |нумар= 3 |старонкі= 20—28 |ref=Чубайс }} * {{Артыкул |аўтар= |загаловак= Национальная идея |выданне= Большая российская энциклопедия |спасылка= https://bigenc.ru/wiki/Национальная_идея |ref=БРЭ }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Філасофія]] [[Катэгорыя:Паліталогія]] 2cj80g1rqb1c78u8b5pudoykomvkqwz 0 811859 5173280 5172965 2026-07-30T14:30:47Z JerzyKundrat 174 да выдалення|значнасць? 5173280 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | грамадзянства = {{POL}} | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Трусаў''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта была апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' былі апублікаваныя яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В'етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В'етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў была апублікавана пад літаратурным псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней быў перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. З'яўляецца адным з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> 9asc92o5bhdlzngp2mssyxccydjzi75 5173452 5173280 2026-07-31T01:34:25Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173452 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | грамадзянства = {{POL}} | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Трусаў''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта была апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' былі апублікаваныя яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В'етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В'етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў была апублікавана пад літаратурным псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней быў перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. З'яўляецца адным з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} iuumjlrezq9peraloh9siofy741k0g0 5173752 5173452 2026-07-31T11:28:25Z Emilia Noah 155537 /* Крытыка і рэцэпцыя */ 5173752 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | грамадзянства = {{POL}} | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Трусаў''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта была апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' былі апублікаваныя яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В'етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В'етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў была апублікавана пад літаратурным псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней быў перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. З'яўляецца адным з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} 3jik7pzes1s4umzxm427rim64bgc1f2 0 811861 5173451 5173132 2026-07-31T01:34:19Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173451 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Васіль фон Роткірх''' ({{Lang-ru|Васи́лий Алексе́евич фон-Ро́ткирх}}, псеўданім '''''Теобальд'''''; [[1 снежня]] [[1819]] — [[22 лістапада]] [[1891]][[Вільня|, Вільня]]) — афіцэр жандармерыі, генерал-лейтэнант, пісьменнік, публіцыст і даследчык літоўскай міфалогіі.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/gymnasium/rothkirch-von-vasily-alekseevich/|title=РОТКИРХ ФОН- ВАСИЛИЙ АЛЕКСЕЕВИЧ — Славная история Могилёвской мужской гимназии|access-date=2026-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://azbyka.ru/otechnik/Spravochniki/russkij-biograficheskij-slovar-tom-17/136|title=Роткирх, фон-, Василий Алексеевич, Русский биографический словарь. Том 17 - А.А. Половцов - читать, скачать|website=Православный портал «Азбука веры»|access-date=2026-07-30}}</ref> Васіль фон Роткірх нарадзіўся 1 снежня 1819 года ў баронскай сям’і [[Расійская імперыя|ў Расійскай імперыі]] . Яго род паходзіць з [[Сілезія|Сілезіі]] і бярэ свой пачатак у XII стагоддзі. У 1624 годзе адзін з прадстаўнікоў гэтага роду з Сілезіі пераехаў у [[Швецыя|Швецыю]]. З часам сям’я абжылася і ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], а ў сярэдзіне XVIII стагоддзя — ужо ў тагачаснай расійскай [[Ліфляндская губерня|Ліфляндыі]]. Родны брат дзеда Васіля фон Роткірха — Адам Карловіч (Адольф Рэйнгольд) фон Роткірх — быў жанаты на Сафіі Абрамаўне Ганібал, роднай цётцы маці [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]]. Дзед Аксель Адольф Рэйнгольд, ці Аляксей Карлавіч фон Роткірх, быў аўтарам нямецкамоўнай біяграфіі Пушкіна. Вучыўся ў [[Кіеў|Кіеве]], скончыў [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскую гімназію]]. У 1837 годзе паступіў юнкерам у Галіцкі егерскі полк і служыў у заходніх губернях Расійскай імперыі. Дванаццаць гадоў Роткірх служыў плац-ад’ютантам у [[Дынабургская крэпасць|Дынабургскай крэпасці]] ([[Даўгаўпілс]]; 1847—1859).<ref>{{Cite web|lang=|url=http://lavrinec.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%BD/rothkirchandlatgalia/|title=Барон В. А. фон Роткирх и Латгалия|author=Лавринец Павел|website=Quae Vilnam sinuosis|access-date=2026-07-30}}</ref> З 1861 года быў віцэ-дырэктарам Асобай канцылярыі па справах ваеннага становішча ў [[Варшава|Варшаве]] і адыгрываў важную ролю ў падаўленні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]]. Васіль фон Роткірх стаў чалавекам, які найлепш ведаў ход паўстання; паўстання, якое ён сам называў «бунтам», «інтрыгай» ці нават — рэзка — «апаганьваннем трупа ўжо памерлага народа». І сапраўды, уся інфармацыя пра паўстанне, а таксама дакументы, канфіскаваныя падчас баёў ці ператрусаў, праходзілі праз рукі фон Роткірха, які перакладаў іх на рускую мову і накіроўваў у афіцыйны імперскі друк, найперш — ва ўплывовую газету «''Московские ведомости''», якую рэдагаваў [[Міхаіл Нікіфаравіч Каткоў|Міхаіл Каткоў]].<ref>[http://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2019~1593755473626/J.04~2019~1593755473626.pdf ''Griškaitė Reda''. Vasilijus von Rothkirchas ir teatras. Krantai. 2019, Nr. 1, p. 12-16.] </ref> 8 кастрычніка 1863 года за выдатна-старанную і руплівую службу маёр Васіль фон Роткірх, які знаходзіўся ў асобай Канцылярыі Намесніка ў Царстве Польскім па справах ваеннага становішча і лічыўся пры ваеннай пяхоце, быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 2-й ступені. 10 снежня 1863 года ў Варшаве, на рагу [[Кракаўскае прадмесце|Кракаўскага прадмесця]] і Каралеўскай вуліцы, на яго было здзейснены замах атручаным кінжалам, ён быў паранены ў галаву і левае плячо. Выканаўца замаху сапожнік Ф. Шындлер быў павешаны 31 студзеня 1864 года. У 1864 годзе быў прызначаны дзяжурным штаб-афіцэрам управы III акругі корпуса жандараў у Варшаве, потым займаў высокія жандарскія пасады ў Адэсе (1865-66), Магілёве (1867-68). Начальнік жандарска-паліцэйскіх упраўленняў Мітава-Рыга-Арлоўскай (1868—1873), затым Мінскай (1873—1882) чыгунак, Віленскага губернскага жандарскага ўпраўлення (з 1882 г.). Прымаў актыўны ўдзел: у Мінскім і Віленскім Таварыствах дапамогі навучэнцам (у якіх быў старшынёй), у заснаваным ім у Вільні «Доме для бедных», у Віленскім Свята-Духаўскім брацтве, а таксама працаваў у арганізацыі ў Вільні Археалагічнага з’езда.[[Файл:Rothkirkh1891.jpg|злева|міні|338x338пкс| Надмагільны помнік Роткірха на віленскіх Ефрасіннеўскіх могілках]]Быў арганізатарам першай мастацкай выстаўкі ў Мінску ў 1880 годзе («''Выставка достопримечательностей разного рода''»), якая адбывалася ў сценах Духоўнага вучылішча.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.sb.by/articles/pervaya-vystavka-v-minske-kakoy-ona-byla.html|title=История о том, как начальник жандармерии и епископ организовали первую выставку в Минске|author=Завадская Ирина|website=Беларусь сегодня|date=2018-11-20|access-date=2026-07-30}}</ref> Выстаўка мела некалькі раздзелаў: мастацкі, антрапалагічны, этнаграфічны, збройны, бібліяграфічны. Экспанаты паходзілі пераважны з мінскіх прыватных калекцый, у тым ліку археалагічныя знаходкі прадставілі [[Эмерык Каралевіч Чапскі|Эмерык Гутэн-Чапскі]] і [[Генрык Татур]].<ref>[https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/1999/1/9.pdf ''Грабянчук, І. В.'' Музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах у Беларусі (другая палова ХІХ- пачатак ХХ ст.) // Веснік Палескага дзяржаўнага універсітэта. Серыя грамадскіх і гуманітарных навук: научно-практический журнал. — 2009. — № 1. — С. 54-61]</ref> У 1882 зладзіў розыгрыш карціны [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Івана Айвазоўскага]] на карысць бедных мінскіх гімназістаў.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/vidy-na-more.html|title=Неожиданная находка: почти 150 лет назад Иван Айвазовский написал картину для минских гимназистов|author=Завадская Ирина|website=Беларусь сегодня|date=2018-04-12|access-date=2026-07-30}}</ref> У Вільні пачаў пісаць для сталічных і мясцовых часопісаў і газет успаміны і апавяданні, гістарычныя і краязнаўчыя нарысы. Адначасова паглыбіўся ў вывучэнне літоўскай міфалогіі. Генерал-маёр (1885). У 1890-м годзе выйшаў у адстаўку у званні генерал-лейтэнанта. Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках у Вільні]]. Быў жанаты з Караліне Хрысціянаўне Закрэўскай, дзяцей не было. == Літаратурная дзейнасць == Дэбютаваў у друку, ананімна выдаўшы ў Варшаве зборнік «Страшны госць. Літоўская паэма, узятая з народных павер’яў» (1844). Яго склалі пераклад IV часткі драматычнай паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» (першы пераклад з драматычнай паэмы забароненага ў Расійскай імперыі аўтара і таму ў кнізе не пазначанага), уласныя вершы, пераклады і пераспевы польскіх паэтаў [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] і [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]]. Для створанага ў Дынабургу рускімі афіцэрамі тэатра пісаў п’есы, перапрацоўкі рамана [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]] «[[Граф Монтэ-Крыста|Граф Манта-Крыста]]», аповесцяў [[Аляксандр Аляксандравіч Бястужаў|А. А. Бястужава-Марлінскага]]. Яго першы досвед у прозе «''Запіскі пра Друскенікі''» (1854) не дазволіла цэнзура. У віленскі перыяд пад псеўданімам Тэабальд публікаваў у часопісах «''Русский архив''» і «''Русская старина''», у газеце «''Виленский вестник''», штогадовым «''Виленском календаре''», а таксама асобнымі брашурамі мемуарныя нарысы і апавяданні. Літаграфія Маскоўскай тэатральнай бібліятэкі выпусціла яго драматычныя творы. Аўтар артыкулаў і нататак на грамадска-палітычныя тэмы, белетрызаваных успамінаў і нарысаў па літоўскай міфалогіі, перакладаў фрагментаў паэмы Ю. І. Крашэўскага «Віталёдавы бітвы» (1885—1886) і балады «Начны вершнік. Літоўская балада» [[Аляксандр Ходзька|Аляксандра Ходзька]]. Сваім патрыятычным абавязкам лічыў стварэнне працы па літоўскай міфалогіі, якая была б адказам рускай навукі на шматлікія польскія працы ў гэтай галіне. Аднак рукапіс «''Поўная літоўская міфалогія і збор меркаванняў розных пісьменнікаў пра яе''» аб’ёмам больш за семсот старонак не быў выдадзены. Артыкулы па літоўскай міфалогіі публікаваў у «''Виленском вестнике''». Яны напісаны з апорай на творы галоўным чынам [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], а таксама іншых гісторыкаў, этнографаў, фалькларыстаў ([[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвік Юцэвіч]], [[Эдуард Аляксандравіч Вольтэр|Эдуард Вольтэр]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]], [[Юзаф Ярашэвіч]], Ю. І. Крашэўскі, [[Сіманас Даўкантас|С. Даўкантас]] і многія іншыя). Апублікаваныя ў «''Виленском вестнике''» кампілятыўныя нарысы літоўскай міфалогіі ўвайшлі ў кнігу «''Літоўска-язычніцкія нарысы''» (Вільня, 1890). У пяці кнігах пад агульнай назвай «''Успаміны Тэабальда''» выдаў у Вільні (1890) свае апавяданні, успаміны, пераклады. == Творы == * Теобальд. Друскеники и их окрестности // Виленский календарь на 1888 (високосный) год, Вильна: типография А. Г. Сыркина, 1887, с. 207—221. * Теобальд. Драматические сочинения, Москва: Литография Московской театральной библиотеки Е. Н. Рассохиной, 1887 * Воспоминания Теобальда, ч. 1: Воспоминания из путешествий. Вильна: типография М. Р. Ромма, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 2: Виленские воспоминания. Вильна: типография М. Р. Ромма, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 3: Динабургские воспоминания. Вильна: типография А. Г. Сыркина, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 4: Варшавские воспоминания. Типография п. ф. О. Завадзкого, 1890 * Воспоминания Теобальда, ч. 5: Воспоминания общие. Беллетристика. Вильна: типография М. Р. Ромма, 1890 * [https://www.prlib.ru/item/706869 Литовско-языческие очерки. Вильна, 1890.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гришкайте Реда. Барон фон Роткирх — автор «Литовской мифологии» // Вильнюс. 1994. № 4. С. 106—128. * Лавринец Павел. Беллетрист Василий фон Роткирх // Вильнюс. 1996. № 4. С. 144—148. * Лавринец Павел. Польская литература в творчестве В. А. Роткирха // Literatūra. 1996. Nr. 34 (1): Vilnius ir romantizmo kontekstai. P. 132—141. * Griškaitė Reda. Baronas Vasilijus von Rotkirchas — «Lietuvių mitologijos autorius» // Lietuvių atgimimo istorijos studijos, t. 8: Asmuo: tarp tautos ir valstybės. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996. P. 194—223. * Świerczyńska Dobrosława. Zapomniane polonica rosyjskie: o życiu i pracach W. A. Rotkircha — tłumacza «Dziadów» // Pamiętnik Literacki. 1981. R. LXXVII, z. 2. S. 183—195. * ''Лавринец П. М., Штакельберг Ю. М.,.''&#x20;Роткирх Василий Алексеевич&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Гл. ред. П. А. Николаев.&#x20;— Москва: Большая Российская Энциклопедия, 2008.&#x20;— Т.&#x20;5: П—С.&#x20;— С.&#x20;374—375.&#x20;— <nowiki>ISBN 978-5-85270-340-8</nowiki>. * ''Griškaitė R.'' «Mineralinis miestelis», arba kurortinės kultūros pradžia Lietuvoje (pagal Vasilijaus von Rothkircho rankraštį «Užrašai apie Druskininkus») = «Минеральное местечко», или начало курортной культуры в Литве (по рукописи Василия фон Роткирха «Записки о Друскениках») = Mineralne miasteczko, albo początek kultury uzdrowiskowej na Litwie (według rękopisu Wailija von Rothkircha «Zapiski o Druskienikach». Vilnius: Vilniaus Dailės akademijos leidykla, 2003 * ''Ławriniec P.'' Святочная демонология Теобальда (В. А. фон Роткирха) // Motywy demonologiczne w literaturze i kulturze rosyjskiej XI—XX wieku. Pod red. W. Kowalczyka, A. Orłowskiej. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2004. С. 85—90. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{DEFAULTSORT:Роткірх Васіль Аляксеевмч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Літоўская міфалогія]] 9ldeku67fgtscxtnl3mzwd4gr6kj8ou 0 811862 5173535 5173143 2026-07-31T06:46:57Z ~2026-42578-65 171938 5173535 wikitext text/x-wiki '''Літо́ўская мо́ва'''&nbsp;— гістарычны [[экзалінгвонім]] (знешняя назва), а ў асобных выпадках і [[эндалінгвонім]] (унутраная назва), які выкарыстоўваўся ў еўрапейскай, расійскай і ўсходнеславянскай навуковай, літаратурнай і лексікаграфічнай практыцы ў XVI&nbsp;— першай палове XIX стагоддзя для абазначэння [[Старабеларуская мова|старабеларускай кніжнай мовы]], а таксама жывых [[Беларускія гаворкі|беларускіх народных гаворак]]{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—94}}. Узнікненне і пашырэнне гэтага тэрміна ў дачыненні да славянскай мовы тлумачыцца дзяржаўна-палітычнымі фактарамі: пераносам назвы дзяржавы ([[Вялікае Княства Літоўскае]]) на мову яе асноўнага насельніцтва паводле прынцыпу часткі і цэлага (''[[totum pro parte]]''). Гэтая з’ява цесна звязана з гістарычным выкарыстаннем палітоніма і этноніма «[[Літвіны|літвін]]» у дачыненні да продкаў сучасных [[Беларусы|беларусаў]]{{sfn|Rudenka|2026|с=203—205}}{{sfn|Zinkevičius|2006|с=27}}. У заходнееўрапейскай навуцы і ўсходнеславянскай пісьмовай традыцыі назва «літоўская мова» ў дачыненні да беларускай існавала паралельна з такімі гістарычнымі тэрмінамі, як ''«руская»'', ''«русінская»'' ці ''«крывіцкая»''{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—95}}. У першай трэці XIX стагоддзя ў працэсе станаўлення навуковага мовазнаўства, удакладнення геаграфічных і этнічных меж, а таксама неабходнасці размежавання балцкіх і славянскіх моў, гэты тэрмін паступова трансфармаваўся ў складаныя пераходныя лінгвонімы (''«літоўска-руская»'', ''«руска-літоўская»''), пакуль у другой палове XIX стагоддзя не быў канчаткова выцеснены тэрмінам ''«[[беларуская мова]]»''{{sfn|Запрудскі|2020|с=100—101, 116}}. == Перадумовы ўзнікнення лінгвоніма == Фарміраванне [[лінгвонім]]а «літоўская мова» ў дачыненні да славянскага маўлення было абумоўлена спецыфікай утварэння і развіцця [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паколькі дзяржава мела шматэтнічны характар, у яе межах адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкага і славянскага насельніцтва. Уключэнне ў склад княства былых тэрыторый [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] прывяло да таго, што славянамоўныя жыхары складалі значную частку насельніцтва, а іх [[Старабеларуская мова|пісьмовая мова (старабеларуская ці заходнеруская)]] набыла статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства<ref>Stang C. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. Oslo, 1935.</ref>{{sfn|Bednarczuk|2017|s=90—91}}. З цягам часу этнонім «літвіны» набыў характар палітоніма, якім сталі называць усіх жыхароў дзяржавы незалежна ад іх этнічнага паходжання і роднай мовы. Адпаведна, і мова, на якой ствараліся дзяржаўныя дакументы, летапісы і рэлігійныя тэксты, у вачах суседніх народаў і іншаземцаў пачала асацыявацца з назвай самой дзяржавы і яе палітонімам. Такі перанос назвы з’яўляецца нармальнай гістарычнай практыкай, калі знешнія назіральнікі не ўдаюцца ў дэталі ўнутранай этналінгвістычнай стратыфікацыі, а называюць мову паводле дзяржаўнай прыналежнасці яе носьбітаў{{sfn|Rudenka|2026|с=205}}. Ужо ў другой палове XVI стагоддзя польскі храніст [[Мацей Стрыйкоўскі]] выкарыстоўваў камбінаваны тэрмін ''«Bielorussacy Litewcy»'' для абазначэння жыхароў [[Полацк]]а і прылеглых тэрыторый<ref>Stryjkowski M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi. T. 1. Warszawa: Nakład Gustawa Leona Glucksberga, Księgarza, 1846. S. 111.</ref>{{sfn|Rudenka|2026|с=205}}. Згодна з даследаваннямі гісторыка [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Георгія Галенчанкі]], у XIV—XVI стагоддзях паняцці «літвін» і «літовец» былі шматзначнымі і мелі ў гістарычных крыніцах прынамсі шэсць розных значэнняў. Сярод іх найбольш пашыранымі былі: па-першае, абазначэнне дзяржаўнай (абывацельскай) прыналежнасці ўсіх жыхароў ВКЛ (беларусаў, літоўцаў, украінцаў і інш.) незалежна ад іх этнічнага аблічча, і, па-другое, абазначэнне выхадцаў з ВКЛ (у тым ліку ўсходнеславянскага паходжання) у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]], дзе «літвінамі» маглі называць любых дыпламатычных ці гандлёвых прадстаўнікоў суседняй дзяржавы{{sfn|Галенчанка|2008|с=15}}. Менавіта такое шырокае, палітычна-дзяржаўнае разуменне этноніма і прывяло да таго, што суседнія народы, асабліва ў Масковіі, пачалі называць мову славянамоўных грамадзян ВКЛ «літоўскай». У ХІХ стагоддзі [[інтэлігенцыя]], якая паходзіла з беларускіх земляў, таксама часта самаідэнтыфікавала сябе як літвінаў, а мясцовую славянскую гаворку ўскосна ці прама называла «літоўскай»{{sfn|Запрудскі|2020|с=81}}. Як адзначаў даследчык [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], у мемуарнай і падарожнай літаратуры ХІХ стагоддзя гістарычная і геаграфічная назва «Літва» працягвала ўжывацца ў дачыненні да Беларусі, а прыметнік «літоўскі» выкарыстоўваўся ў значэнні «беларускі» (напрыклад, у выразах «наш літоўскі народ», «літоўскі патрыятызм», «літоўска-руская грамада»){{sfn|Гапоненка|2013|с=81}}. У гэты ж час пачалі фіксавацца і складаныя назвы з кампанентам «літоўскі» — «літоўска-руская» або «славяна-літоўская» мова{{sfn|Гапоненка|2013|с=84}}. == Фіксацыя тэрміна ў літаратуры і навуцы XVI—XVIII стагоддзяў == Практыка называць славянамоўных жыхароў Вялікага Княства Літоўскага «літоўцамі», а іх мову «літоўскай» пачала замацоўвацца ў еўрапейскай літаратуры з XVI стагоддзя. Гэта было характэрна як для іншаземных падарожнікаў, так і для першых філолагаў. З ліку найбольш ранніх сведчанняў падобнага роду з'яўляецца меркаванне [[Геранім Пражскі|Гераніма Пражскага]], які ў канцы XIV стагоддзя быў місіянерам у Літве: ён сцвярджаў, што літоўцы гавораць на славянскай мове і з'яўляюцца славянскім народам{{sfn|Гапоненка|2013|с=93}}. Пазней аўстрыйскі дыпламат [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунд фон Герберштэйн]] у сваёй працы «[[Запіскі аб Масковіі]]» (1549), сутыкаючыся з камбінаванымі назвамі накшталт «літвін-беларусец», часта блытаўся ў этнічнай стратыфікацыі і называў славянскую мову насельніцтва рускай часткі Вялікага Княства Літоўскага «літоўскай»<ref>Герберштейн С. Записки о Московии: в 2 т. М., 2008. Т. 1. С. 31, 207.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}} (хаця ў іншым месцы ён выразна пісаў пра славянскую мову, якая супадала з рускай і маскавіцкай){{sfn|Гапоненка|2013|с=92}}. Падобны падыход сустракаецца і ў першых еўрапейскіх лінгвістычных працах. Так, аўтар адной з першых лацінамоўных граматык польскай мовы «Polonicae grammatices institutio» (1568) [[Пётр Статорыюс-Стоенскі]] пісаў пра існаванне мазавецкага, рускага і «літоўскага» дыялектаў побач з польскай мовай, прычым пад літоўскім дыялектам мелася на ўвазе менавіта беларуская мова<ref>Зволінський П. Погляди європейських граматистів ХV-XIX ст. на українську та білоруську мови // Мовознавство. 1969. № 4. С. 58-59.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Швейцарскі вучоны-энцыклапедыст [[Конрад Геснер]], які ў сваім фундаментальным шматмоўным даведніку «Мітрыдат» (1555) сабраў звесткі пра ўсе вядомыя на той час мовы, таксама сцвярджаў, што «іншыя аўтары пішуць, што літоўцы проста гавораць па-ілірыйску» ({{lang-la|Alij Lituanos simpliciter Illyrice loqui scribunt}}), адносячы такім чынам іх мову да славянскай групы<ref>Gessner K. Mithridates. De differentiis linguarum tum veterum tum quae hodie apud diversas nationes in toto orbe terrarum in usu sunt … observationes. Zürich: Ch. Froschauer, 1555. f. 60.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}{{sfn|Сергеев|2023|с=144}}. Гэтая традыцыя працягвалася і пазней: у пачатку XVIII стагоддзя славацкі падарожнік [[Даніэл Крман|Даніэль Крман]] падчас свайго падарожжа таксама называў беларускую мову «літоўскай», зыходзячы выключна з дзяржаўнай прыналежнасці жыхароў рэгіёна, праз які ён праязджаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}. Экзалінгвонім «літоўская мова» (ці «па-літоўску») актыўна выкарыстоўваўся і ў самой усходнеславянскай лексікаграфічнай традыцыі мяжы XVI—XVII стагоддзяў, у прыватнасці, пры перакладзе і вытлумачэнні царкоўнаславянскіх тэкстаў. Вядомы асветнік і мовазнавец [[Лаўрэнцій Зізаній]] у назве свайго «[[Катэхізіс Лаўрэнція Зізанія|Катэхізіса]]», выдадзенага ў [[Масква|Маскве]] ў 1627 годзе, выкарыстаў выраз «па-літоўску» для абазначэння беларускай мовы: слова ''«катихизис»'' ён растлумачыў «па-літоўску» як ''«оглашеніе»''<ref>Зізаній Л. Катэхізіс. Масква, 1627.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Паводле меркаванняў даследчыкаў, у тым ліку [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], такое азначэнне магло належаць не самому Л.&nbsp;Зізанію, а маскоўскім выдаўцам, для якіх перанос назвы дзяржавы (Літва) на пануючую ў ёй пісьмовую мову быў цалкам натуральным і часта выкарыстоўваўся ў маскоўскім справаводстве{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Аналагічная з’ява назіраецца і ў славутым слоўніку [[Памва Бярында|Памвы Бярынды]] «[[Лексікон славенароскі]]», выдадзеным у [[Кіеў|Кіеве]] ў 1627 годзе, дзе для тлумачэння некаторых слоў выкарыстоўвалася памета ''«литовски»'' (літоўскі), што таксама азначала старабеларускую кніжную мову<ref>Бярында П. Лексікон славенароскі. Кіеў, 1627.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Такім чынам, у свядомасці як замежных, так і расійскіх і ўкраінскіх кніжнікаў таго часу мова жыхароў Вялікага Княства Літоўскага трывала асацыявалася з палітонімам «Літва», што і спарадзіла ўстойлівы лінгвонім, які існаваў у навуцы на працягу некалькіх стагоддзяў і ствараў пэўныя цяжкасці для навукоўцаў пазнейшага перыяду пры класіфікацыі ўсходнееўрапейскіх моў{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—95}}. У XVIII стагоддзі выраз «літоўская мова» ў дачыненні да беларускай зрэдку выкарыстоўвалі і аўтахтонныя жыхары Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, дзяржаўны дзеяч і пісьменнік [[Удальрык Крыштаф Радзівіл|Удальрык Радзівіл]] выступаў з заклікам да рэформы «літоўскай» граматыкі на [[Беларуская фанетыка|фанетычнай аснове]], маючы на ўвазе менавіта беларускую мову{{sfn|Гапоненка|2013|с=93}}. Еўрапейская гістарычная картаграфія таксама дэманструе прыклады падобнай тэрміналагічнай і моўнай неадназначнасці. Напрыклад, на карце «Літва» (''Lithuania''), падрыхтаванай і выдадзенай у [[Венецыя|Венецыі]] ў 1696 годзе італьянскім картографам [[Вінчэнца Марыя Каранелі]], прыводзіліся назвы [[Вільня|Вільні]] на розных мовах. Сярод іх усходнеславянская форма ''Wilenski'' была суаднесена менавіта з літоўскай мовай. Гэты гістарычны факт нават у сучасных заходніх даследчыкаў выклікае неабходнасць дадатковага ўдакладнення таго, што пад «літоўскай» на карце ў дадзеным выпадку мелася на ўвазе старабеларуская мова{{sfn|Briedis|2009|с=11, 15, 270}}. == «Літоўская мова» ў еўрапейскім мовазнаўстве пачатку XIX стагоддзя == У пачатку XIX стагоддзя, калі параўнальна-гістарычнае мовазнаўства рабіла толькі першыя крокі, еўрапейскія навукоўцы ўсё яшчэ сутыкаліся са значнымі цяжкасцямі пры класіфікацыі ўсходнееўрапейскіх моў і дыялектаў. З-за недахопу правераных палявых дадзеных і моцнага ўплыву старых гістарычных трактатаў у заходнееўрапейскай навуцы працягвала існаваць блытаніна паміж балцкімі і славянскімі мовамі{{sfn|Запрудскі|2020|с=96}}. У выніку беларуская мова ў фундаментальных еўрапейскіх даведніках часта хавалася пад этнонімам «літоўцы» і лінгвонімам «літоўская мова» (ці яе «дыялектамі»){{sfn|Запрудскі|2020|с=8, 96}}. Яскравым прыкладам такога падыходу з’яўляецца праца нямецкага географа і статыстыка [[Георг Гасэль|Георга Гасэля]] «Статыстычны нарыс Расійскай імперыі паводле яе новага палітычнага ўладкавання» (1807){{sfn|Запрудскі|2020|с=8}}. У пераліку славянскіх народаў, якія насялялі тагачасную Расійскую імперыю, Г. Гасэль увогуле не згадаў беларусаў, аднак вылучыў «літоўцаў», аднёсшы іх да славян і праваслаўных. Згодна з даведнікам, гэтыя «літоўцы» жылі ўперамешку з палякамі ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях і карысталіся «сваёй асобнай мовай»<ref>Hassel G. Statistischer Abriss des Russische Kaisertums, nach seinen neusten politischen Beziehungen. Nürnberg-Leipzig, 1807. S. 92.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=95}}. Геаграфічны арэал і рэлігійная прыналежнасць відавочна сведчаць, што пад назвай «літоўцы» і «літоўская мова» нямецкі даследчык апісваў менавіта беларусаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=8, 95}}. Падобная тэрміналагічная практыка знайшла адлюстраванне і ў адной з самых аўтарытэтных лінгвістычных прац таго часу — шматтомным выданні «Мітрыдат, або Агульнае мовазнаўства» (1809), якое рыхтавалі [[Ёган Хрыстаф Адэлунг]] і [[Ёган Севярын Фатэр]]. У раздзеле, прысвечаным «агульнарускай мове», Ё. Х. Адэлунг разглядаў гістарычных продкаў беларусаў — [[крывічы|крывічоў]], лакалізуючы іх у былых [[Полацкае княства|Полацкім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]] і [[Менскае княства|Мінскім]] княствах. Пры гэтым даследчык выкарыстаў для іх экзаэтнонім «літоўскія рускія» ({{lang-de|Litthauische Russen}}). Апісваючы іх гаворку, Адэлунг зазначаў, што яна ўяўляе сабой «асаблівую, аднак вельмі мала вядомую, гаворку, якая перамешана з польскай»<ref>Adelung J. Ch. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in beynahe fünfhundert Sprachen und Mundarten. Band 2. Berlin, 1809. S. 630—631.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=95—96}}{{sfn|Гапоненка|2013|с=95—96}}. Няяснасць уяўленняў пра моўную сітуацыю на землях былога Вялікага Княства Літоўскага прасочваецца і ў самога рэдактара «Мітрыдата» Ё. С. Фатэра. У сваіх даследаваннях ён патрактаваў літоўскую мову як «сястру» латышскай, аднак пры гэтым лічыў яе на дзве трэці складзенай са славянскай мовы. Паводле яго меркавання, гэта моцна славянізаваная «літоўская мова» мела адгалінаванні ў Жамойці і на поўдні Вялікага Княства Літоўскага<ref>Vater J. S. Literatur der Grammatiken, Lexica und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erdе: nach Alphabetischer Ordnung der Sprachen. Berlin, 1815. S. 132.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=96, 100}}. Такім чынам, у пачатку XIX стагоддзя ў навуковым дыскурсе Еўропы не існавала тэрміналагічнай выразнасці, і «літоўскай мовай» маглі называць як уласна балцкія гаворкі, так і славянскую (беларускую) мову гістарычнай Літвы{{sfn|Запрудскі|2020|с=96, 100—101}}. Змешванне паняццяў існавала і ў расійскай лінгвістычнай літаратуры пачатку XIX стагоддзя. Напрыклад, у 1810 годзе ў працы «Найноўшы нарыс правілаў расійскай граматыкі» [[Іван Іванавіч Арнатоўскі|Іван Арнатоўскі]] пакінуў цікавае меркаванне пра ўплыў беларускай мовы на расійскую. Аднак, падобна да некаторых іншых тагачасных аўтараў, ён называў беларусаў экзаэтнонімам «літоўцы». Апісваючы моўныя кантакты на ўсходнім памежжы, ён сцвярджаў, што «паўночна-заходняя частка Расіі запазычыла многа слоў, а яшчэ больш канчаткаў, уласцівых мове літоўцаў» (маючы на ўвазе, што ўласна расійскія тэрыторыі зазналі ўплыў суседняй беларускай мовы). Гэтая неадназначная тэрміналогія нават змусіла пазнейшага лінгвіста [[С. Буліч|С. Буліча]] пры цытаванні Арнатоўскага дадаць пасля слова «літоўцаў» удакладняльную рэмарку ад сябе — «беларусаў?»{{sfn|Гапоненка|2013|с=96—97}}. == Эвалюцыя лінгвоніма: ад «літоўскай» да «беларускай» (1810-я — 1840-я гады) == [[Файл:Lithuanian_(1850).jpg|thumb|Моўная карта з этнаграфічнага атласа (Лондан, 1850 г.): літоўская мова (Lithuanian) займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]], ад Гродна да Смаленска. Асобна вылучана [[жамойцкая мова]] (Samogitian) ў гістарычнай [[Жамойць|Жамойці]].]] У першай трэці XIX стагоддзя ў еўрапейскім і расійскім мовазнаўстве пачаўся актыўны працэс класіфікацыі славянскіх моў. Навукоўцы сутыкнуліся з неабходнасцю размежаваць мову ўсходніх славян на тэрыторыі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як ад уласна рускай (расійскай) мовы, так і ад балцкіх гаворак. Выкарыстанне старых экзалінгвонімаў «літоўская мова» або «руская мова» прыводзіла да блытаніны. У выніку ў навуковым дыскурсе пачалі з’яўляцца складаныя пераходныя тэрміны{{sfn|Запрудскі|2020|с=93—94, 98}}. === Пераходныя тэрміны: «літоўска-руская» і «руска-літоўская» мова === Адным з першых спробу вырашыць тэрміналагічную праблему зрабіў расійскі бібліёграф і лінгвіст [[Пётр Іванавіч Кёпен|Пётр Кёпен]]. У сваіх працах пачатку 1820-х гадоў ён пачаў актыўна выкарыстоўваць лінгвонім ''«літоўска-руская мова»'' (а таксама варыянт ''«руска-літоўская»''). Гэты тэрмін быў сканструяваны штучна, каб паказаць, што гаворка ідзе пра «рускую» (усходнеславянскую) мову, якая ўжываецца на тэрыторыі гістарычнай Літвы. П. Кёпен свядома пазбягаў тэрміна «беларуская мова», паколькі ў пачатку XIX стагоддзя геаграфічнае паняцце «[[Белая Русь]]» ахоплівала пераважна толькі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]] губерні, тады як апісваная ім мова бытавала на значна шырэйшым арэале{{sfn|Запрудскі|2020|с=98—100}}. Тэрмін «літоўска-руская мова» хутка набыў папулярнасць. Яго выкарыстоўвалі такія вядомыя навукоўцы і культурныя дзеячы, як [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|Міхаіл Качаноўскі]], [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіл Максімовіч]], [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Іван Грыгаровіч]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|Іван Лабойка]] і нават паэт [[Адам Міцкевіч]]{{sfn|Запрудскі|2020|с=98}}. Як зазначае даследчык гісторыі мовазнаўства [[Сяргей Запрудскі]], гэтыя «двайныя» тэрміны, нягледзячы на іх цяперашнюю непрымальнасць, для свайго часу адыгралі пазітыўную ролю, бо яны дапамаглі вылучыць беларускую мову з агульнага ўсходнеславянскага масіва{{sfn|Запрудскі|2020|с=100}}. Каб пазбегнуць блытаніны з расійскай мовай, некаторыя аўтары, напрыклад, М. Качаноўскі, пачалі выкарыстоўваць штучны графічны прыём: яны пісалі слова з мяккім знакам — ''«руськая мова»'' (''«руськой язык»''), падкрэсліваючы, што гэта мова жыхароў [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай]] губерняў, якая адрозніваецца ад мовы Масквы{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}. === Замацаванне лінгвоніма «беларуская мова» === Паралельна з пераходнымі тэрмінамі ў навуковы ўжытак пачаў уваходзіць сучасны лінгвонім ''«беларуская мова»''. Яго папулярызацыі паспрыялі працы польскага лексікографа [[Самуіл Багуміл Ліндэ|Самуіла Багуміла Ліндэ]] і расійскага бібліёграфа [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]]. У 1813 годзе В. Сопікаў у сваёй «Спробе расійскай бібліяграфіі» апісаў выданні [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] і шэраг іншых старажытных тэкстаў, назваўшы іх мову «беларускай», аднак лічыў яе «сумессю славянскай, рускай, польскай, а часткова і лацінскай» моў<ref>Сопиков В. Опыт российской библиографии или Полный словарь сочинений и переводов, напечатанных на славенском и российском языках. Ч. 1. Спб, 1813. С. 167.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=49}}. С. Б. Ліндэ ў сваіх працах 1815—1816 гадоў пайшоў далей: ён упершыню ў польскім мовазнаўстве выкарыстаў выраз «беларуская мова» для апісання [[Мова Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|мовы Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]. Ён даказаў, што мова Статута і мова выданняў Ф. Скарыны — гэта адна і тая ж мова, якая істотна адрозніваецца як ад польскай, так і ад расійскай і царкоўнаславянскай{{sfn|Запрудскі|2020|с=30, 36—37}}. Канчатковае ўвядзенне ў еўрапейскі навуковы зварот і геаграфічнае пашырэнне тэрміна «беларуская мова» на ўвесь этнічны арэал (выцесніўшы «літоўска-рускую» і «літоўскую» мовы) звязваюць з імем выдатнага чэшскага і славацкага славіста [[Павел Іозеф Шафарык|Паўла Ёзафа Шафарыка]]. У сваёй фундаментальнай працы «Гісторыя славянскай мовы і літаратуры ва ўсіх дыялектах» (1826) ён не толькі апісаў асаблівасці беларускай мовы, але і ўпершыню шырока акрэсліў яе арэал, уключыўшы ў яго не толькі [[Белая Русь|Белую Русь]] ([[Віцебская губерня|Віцебшчыну]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыну]]), але і гістарычную Літву ([[Віленская губерня|Віленшчыну]], [[Гродзенская губерня|Гродзеншчыну]]) і [[Чорная Русь|Чорную Русь]] ([[Мінская губерня|Міншчыну]], [[Новагародскае ваяводства|Навагрудчыну]]){{sfn|Запрудскі|2020|с=152—153}}. Гэта паклала канец выкарыстанню экзалінгвоніма «літоўская мова» ў навуковым асяроддзі для абазначэння беларускай мовы. == Сучасная гістарыяграфічная ацэнка з’явы == У пачатку ХХ стагоддзя гісторыю распрацоўкі беларускай мовы і класіфікацыі ўсходнеславянскіх дыялектаў паспрабаваў асэнсаваць заснавальнік беларускага навуковага мовазнаўства [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, ацэньваючы лінгвістычныя працы пачатку XIX стагоддзя (у тым ліку тыя, дзе выкарыстоўваўся тэрмін «літоўская мова»), Карскі часта падыходзіў да іх з пазіцый навукі пачатку ХХ стагоддзя, што прыводзіла да пэўных непаразуменняў і неабгрунтаванай крытыкі яго папярэднікаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=102}}. Напрыклад, Я. Карскі вельмі строга ацаніў выкарыстанне тэрміна ''«літоўска-руская мова»'' (і яго скарочанага варыянта ''«літоўская»''), заявіўшы{{sfn|Запрудскі|2020|с=102}}: {{цытата|Назва літоўска-руская мова, яшчэ больш літоўская мова, вядома, не можа лічыцца зручнай для старой заходнярускай гаворкі, бо з паняццем літоўскай мовы ў нас асацыіруецца зусім іншае ўяўленне: можна б падумаць, што беларуская гаворка прыняла ў сябе элементы літоўскай мовы, чаго з ёй насамрэч не адбылося.}} Сучасныя даследчыкі гісторыі мовазнаўства, напрыклад, [[С. Запрудскі]], паказваюць, што ў кантэксце навукі першай трэці XIX стагоддзя тэрмін «літоўская» або «літоўска-руская» мова не быў памылковым або абсурдным. Гэта быў лагічны і функцыянальны для свайго часу экзалінгвонім, заснаваны не на генетычнай роднасці (да [[Балтыйскія мовы|балцкіх моў]]), а на дзяржаўна-геаграфічнай прыналежнасці. Ён дазваляў адрозніваць [[Старабеларуская мова|беларускую (заходнерускую) мову]] як ад польскай, так і ад [[руская мова|маскоўскай (велікарускай) мовы]] ў перыяд, калі сам тэрмін «беларуская мова» яшчэ не замацаваўся ў навуцы і меў вузкае, лакальнае значэнне: датычыўся толькі Віцебшчыны і Магілёўшчыны{{sfn|Запрудскі|2020|с=100}}. Як зазначаюць гісторыкі і філолагі, тэрміналагічная блытаніна XVI—XIX стагоддзяў, звязаная з палітонімам «Літва» і лінгвонімам «літоўская мова», з’яўляецца заканамерным этапам у станаўленні [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай ідэнтычнасці]] [[беларусы|беларусаў]]. Яна сведчыць пра складаны шлях вылучэння беларускага этнасу і яго мовы як асобных катэгорый у еўрапейскім навуковым і палітычным дыскурсе{{sfn|Rudenka|2026|с=206, 210}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Запрудскі С. М.]] |загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2020 |старонак=195 |isbn=978-985-881-005-4 |ref=Запрудскі}} * {{артыкул |аўтар=Bednarczuk L. |загаловак=Językowe pogranicza polszczyzny |выданне=Gwary Dziś |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=85—158 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Rudenka A. |загаловак=Poland? Lithuania? Belarus? Names of Belarusians and their Homeland in the Historical-Cultural Context |выданне=Perspectives on culture |тып=часопіс |год=2026 |нумар=52 (1) |старонкі=201—213 |ref=Rudenka}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių etnogenezė ir Gudija |выданне=Acta Baltico-Slavica |тып=часопіс |год=2006 |нумар=30 |старонкі=20—30 |месца=Warszawa |выдавецтва=SOW |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Львовіч Сергееў|Сергеев М. Л.]] |загаловак=«Митридат» Конрада Гесснера: история создания и устройство музея языков |выданне=Верхневолжский филологический вестник |тып=часопіс |год=2023 |нумар=4 (35) |старонкі=142—152 |ref=Сергеев}} * {{артыкул |аўтар=Konczewska K. |загаловак=Język polski na Kresach Janusza Riegera na tle badań nad polszczyzną kresową po roku 2015 |выданне=Acta Baltico-Slavica |тып=часопіс |год=2020 |нумар=44 |старонкі=239—262 |месца=Warszawa |ref=Konczewska}} * {{кніга |загаловак=Переводчики и переводы в России конца XVI — начала XVIII столетия: материалы международной научной конференции |адказны=рэдкал.: А. В. Беляков [и др.] |месца=Москва |выдавецтва=Институт российской истории РАН |год=2019 |старонак=236 |isbn=978-5-8055-0364-2 |ref=Переводчики}} * {{кніга |аўтар=Гапоненка І. А., Грыгаровіч А. А., Запрудскі С. М. і інш. |загаловак=Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе |адказны=пад агул. рэд. М. Р. Прыгодзіча |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2013 |старонак=147 |isbn=978-985-518-849-1 |ref=Гапоненка}} * {{артыкул |аўтар=[[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Галенчанка Г. Я.]] |загаловак=Да пытання аб этнічных і этнаканфесійных катэгорыях Вялікага княства Літоўскага XIV–XVI ст.: «беларусцы», «ліцвіны» і «русіны» у дыскурсах сучасных даследчыкаў і пісьмовых крыніцах |выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып=навуковы зборнік |год=2008 |нумар=Вып. 1 |старонкі=9—19 |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |ref=Галенчанка}} * {{кніга|ref=Briedis|аўтар=Briedis L.|загаловак=Vilnius: City of Strangers|год=2009|месца=Vilnius|выдавецтва=Baltos Lankos|старонак=288|isbn=978-9955-23-196-7}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Этнаніміка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] lx2ojbx8z3o1v4atw5pghe80mobm63r 5173538 5173535 2026-07-31T06:52:00Z ~2026-42578-65 171938 /* «Літоўская мова» ў еўрапейскім мовазнаўстве пачатку XIX стагоддзя */ 5173538 wikitext text/x-wiki '''Літо́ўская мо́ва'''&nbsp;— гістарычны [[экзалінгвонім]] (знешняя назва), а ў асобных выпадках і [[эндалінгвонім]] (унутраная назва), які выкарыстоўваўся ў еўрапейскай, расійскай і ўсходнеславянскай навуковай, літаратурнай і лексікаграфічнай практыцы ў XVI&nbsp;— першай палове XIX стагоддзя для абазначэння [[Старабеларуская мова|старабеларускай кніжнай мовы]], а таксама жывых [[Беларускія гаворкі|беларускіх народных гаворак]]{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—94}}. Узнікненне і пашырэнне гэтага тэрміна ў дачыненні да славянскай мовы тлумачыцца дзяржаўна-палітычнымі фактарамі: пераносам назвы дзяржавы ([[Вялікае Княства Літоўскае]]) на мову яе асноўнага насельніцтва паводле прынцыпу часткі і цэлага (''[[totum pro parte]]''). Гэтая з’ява цесна звязана з гістарычным выкарыстаннем палітоніма і этноніма «[[Літвіны|літвін]]» у дачыненні да продкаў сучасных [[Беларусы|беларусаў]]{{sfn|Rudenka|2026|с=203—205}}{{sfn|Zinkevičius|2006|с=27}}. У заходнееўрапейскай навуцы і ўсходнеславянскай пісьмовай традыцыі назва «літоўская мова» ў дачыненні да беларускай існавала паралельна з такімі гістарычнымі тэрмінамі, як ''«руская»'', ''«русінская»'' ці ''«крывіцкая»''{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—95}}. У першай трэці XIX стагоддзя ў працэсе станаўлення навуковага мовазнаўства, удакладнення геаграфічных і этнічных меж, а таксама неабходнасці размежавання балцкіх і славянскіх моў, гэты тэрмін паступова трансфармаваўся ў складаныя пераходныя лінгвонімы (''«літоўска-руская»'', ''«руска-літоўская»''), пакуль у другой палове XIX стагоддзя не быў канчаткова выцеснены тэрмінам ''«[[беларуская мова]]»''{{sfn|Запрудскі|2020|с=100—101, 116}}. == Перадумовы ўзнікнення лінгвоніма == Фарміраванне [[лінгвонім]]а «літоўская мова» ў дачыненні да славянскага маўлення было абумоўлена спецыфікай утварэння і развіцця [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паколькі дзяржава мела шматэтнічны характар, у яе межах адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкага і славянскага насельніцтва. Уключэнне ў склад княства былых тэрыторый [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] прывяло да таго, што славянамоўныя жыхары складалі значную частку насельніцтва, а іх [[Старабеларуская мова|пісьмовая мова (старабеларуская ці заходнеруская)]] набыла статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства<ref>Stang C. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. Oslo, 1935.</ref>{{sfn|Bednarczuk|2017|s=90—91}}. З цягам часу этнонім «літвіны» набыў характар палітоніма, якім сталі называць усіх жыхароў дзяржавы незалежна ад іх этнічнага паходжання і роднай мовы. Адпаведна, і мова, на якой ствараліся дзяржаўныя дакументы, летапісы і рэлігійныя тэксты, у вачах суседніх народаў і іншаземцаў пачала асацыявацца з назвай самой дзяржавы і яе палітонімам. Такі перанос назвы з’яўляецца нармальнай гістарычнай практыкай, калі знешнія назіральнікі не ўдаюцца ў дэталі ўнутранай этналінгвістычнай стратыфікацыі, а называюць мову паводле дзяржаўнай прыналежнасці яе носьбітаў{{sfn|Rudenka|2026|с=205}}. Ужо ў другой палове XVI стагоддзя польскі храніст [[Мацей Стрыйкоўскі]] выкарыстоўваў камбінаваны тэрмін ''«Bielorussacy Litewcy»'' для абазначэння жыхароў [[Полацк]]а і прылеглых тэрыторый<ref>Stryjkowski M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi. T. 1. Warszawa: Nakład Gustawa Leona Glucksberga, Księgarza, 1846. S. 111.</ref>{{sfn|Rudenka|2026|с=205}}. Згодна з даследаваннямі гісторыка [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Георгія Галенчанкі]], у XIV—XVI стагоддзях паняцці «літвін» і «літовец» былі шматзначнымі і мелі ў гістарычных крыніцах прынамсі шэсць розных значэнняў. Сярод іх найбольш пашыранымі былі: па-першае, абазначэнне дзяржаўнай (абывацельскай) прыналежнасці ўсіх жыхароў ВКЛ (беларусаў, літоўцаў, украінцаў і інш.) незалежна ад іх этнічнага аблічча, і, па-другое, абазначэнне выхадцаў з ВКЛ (у тым ліку ўсходнеславянскага паходжання) у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]], дзе «літвінамі» маглі называць любых дыпламатычных ці гандлёвых прадстаўнікоў суседняй дзяржавы{{sfn|Галенчанка|2008|с=15}}. Менавіта такое шырокае, палітычна-дзяржаўнае разуменне этноніма і прывяло да таго, што суседнія народы, асабліва ў Масковіі, пачалі называць мову славянамоўных грамадзян ВКЛ «літоўскай». У ХІХ стагоддзі [[інтэлігенцыя]], якая паходзіла з беларускіх земляў, таксама часта самаідэнтыфікавала сябе як літвінаў, а мясцовую славянскую гаворку ўскосна ці прама называла «літоўскай»{{sfn|Запрудскі|2020|с=81}}. Як адзначаў даследчык [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], у мемуарнай і падарожнай літаратуры ХІХ стагоддзя гістарычная і геаграфічная назва «Літва» працягвала ўжывацца ў дачыненні да Беларусі, а прыметнік «літоўскі» выкарыстоўваўся ў значэнні «беларускі» (напрыклад, у выразах «наш літоўскі народ», «літоўскі патрыятызм», «літоўска-руская грамада»){{sfn|Гапоненка|2013|с=81}}. У гэты ж час пачалі фіксавацца і складаныя назвы з кампанентам «літоўскі» — «літоўска-руская» або «славяна-літоўская» мова{{sfn|Гапоненка|2013|с=84}}. == Фіксацыя тэрміна ў літаратуры і навуцы XVI—XVIII стагоддзяў == Практыка называць славянамоўных жыхароў Вялікага Княства Літоўскага «літоўцамі», а іх мову «літоўскай» пачала замацоўвацца ў еўрапейскай літаратуры з XVI стагоддзя. Гэта было характэрна як для іншаземных падарожнікаў, так і для першых філолагаў. З ліку найбольш ранніх сведчанняў падобнага роду з'яўляецца меркаванне [[Геранім Пражскі|Гераніма Пражскага]], які ў канцы XIV стагоддзя быў місіянерам у Літве: ён сцвярджаў, што літоўцы гавораць на славянскай мове і з'яўляюцца славянскім народам{{sfn|Гапоненка|2013|с=93}}. Пазней аўстрыйскі дыпламат [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунд фон Герберштэйн]] у сваёй працы «[[Запіскі аб Масковіі]]» (1549), сутыкаючыся з камбінаванымі назвамі накшталт «літвін-беларусец», часта блытаўся ў этнічнай стратыфікацыі і называў славянскую мову насельніцтва рускай часткі Вялікага Княства Літоўскага «літоўскай»<ref>Герберштейн С. Записки о Московии: в 2 т. М., 2008. Т. 1. С. 31, 207.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}} (хаця ў іншым месцы ён выразна пісаў пра славянскую мову, якая супадала з рускай і маскавіцкай){{sfn|Гапоненка|2013|с=92}}. Падобны падыход сустракаецца і ў першых еўрапейскіх лінгвістычных працах. Так, аўтар адной з першых лацінамоўных граматык польскай мовы «Polonicae grammatices institutio» (1568) [[Пётр Статорыюс-Стоенскі]] пісаў пра існаванне мазавецкага, рускага і «літоўскага» дыялектаў побач з польскай мовай, прычым пад літоўскім дыялектам мелася на ўвазе менавіта беларуская мова<ref>Зволінський П. Погляди європейських граматистів ХV-XIX ст. на українську та білоруську мови // Мовознавство. 1969. № 4. С. 58-59.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Швейцарскі вучоны-энцыклапедыст [[Конрад Геснер]], які ў сваім фундаментальным шматмоўным даведніку «Мітрыдат» (1555) сабраў звесткі пра ўсе вядомыя на той час мовы, таксама сцвярджаў, што «іншыя аўтары пішуць, што літоўцы проста гавораць па-ілірыйску» ({{lang-la|Alij Lituanos simpliciter Illyrice loqui scribunt}}), адносячы такім чынам іх мову да славянскай групы<ref>Gessner K. Mithridates. De differentiis linguarum tum veterum tum quae hodie apud diversas nationes in toto orbe terrarum in usu sunt … observationes. Zürich: Ch. Froschauer, 1555. f. 60.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}{{sfn|Сергеев|2023|с=144}}. Гэтая традыцыя працягвалася і пазней: у пачатку XVIII стагоддзя славацкі падарожнік [[Даніэл Крман|Даніэль Крман]] падчас свайго падарожжа таксама называў беларускую мову «літоўскай», зыходзячы выключна з дзяржаўнай прыналежнасці жыхароў рэгіёна, праз які ён праязджаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}. Экзалінгвонім «літоўская мова» (ці «па-літоўску») актыўна выкарыстоўваўся і ў самой усходнеславянскай лексікаграфічнай традыцыі мяжы XVI—XVII стагоддзяў, у прыватнасці, пры перакладзе і вытлумачэнні царкоўнаславянскіх тэкстаў. Вядомы асветнік і мовазнавец [[Лаўрэнцій Зізаній]] у назве свайго «[[Катэхізіс Лаўрэнція Зізанія|Катэхізіса]]», выдадзенага ў [[Масква|Маскве]] ў 1627 годзе, выкарыстаў выраз «па-літоўску» для абазначэння беларускай мовы: слова ''«катихизис»'' ён растлумачыў «па-літоўску» як ''«оглашеніе»''<ref>Зізаній Л. Катэхізіс. Масква, 1627.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Паводле меркаванняў даследчыкаў, у тым ліку [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], такое азначэнне магло належаць не самому Л.&nbsp;Зізанію, а маскоўскім выдаўцам, для якіх перанос назвы дзяржавы (Літва) на пануючую ў ёй пісьмовую мову быў цалкам натуральным і часта выкарыстоўваўся ў маскоўскім справаводстве{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Аналагічная з’ява назіраецца і ў славутым слоўніку [[Памва Бярында|Памвы Бярынды]] «[[Лексікон славенароскі]]», выдадзеным у [[Кіеў|Кіеве]] ў 1627 годзе, дзе для тлумачэння некаторых слоў выкарыстоўвалася памета ''«литовски»'' (літоўскі), што таксама азначала старабеларускую кніжную мову<ref>Бярында П. Лексікон славенароскі. Кіеў, 1627.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Такім чынам, у свядомасці як замежных, так і расійскіх і ўкраінскіх кніжнікаў таго часу мова жыхароў Вялікага Княства Літоўскага трывала асацыявалася з палітонімам «Літва», што і спарадзіла ўстойлівы лінгвонім, які існаваў у навуцы на працягу некалькіх стагоддзяў і ствараў пэўныя цяжкасці для навукоўцаў пазнейшага перыяду пры класіфікацыі ўсходнееўрапейскіх моў{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—95}}. У XVIII стагоддзі выраз «літоўская мова» ў дачыненні да беларускай зрэдку выкарыстоўвалі і аўтахтонныя жыхары Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, дзяржаўны дзеяч і пісьменнік [[Удальрык Крыштаф Радзівіл|Удальрык Радзівіл]] выступаў з заклікам да рэформы «літоўскай» граматыкі на [[Беларуская фанетыка|фанетычнай аснове]], маючы на ўвазе менавіта беларускую мову{{sfn|Гапоненка|2013|с=93}}. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|міні|Фрагмент карты ВКЛ (Венецыя, 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski [горад, замак]'' на літоўскай (г.зн. на беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на французскай, ''Vilna'' на лаціне]] Еўрапейская гістарычная картаграфія таксама дэманструе прыклады падобнай тэрміналагічнай і моўнай неадназначнасці. Напрыклад, на карце «Літва» (''Lithuania''), падрыхтаванай і выдадзенай у [[Венецыя|Венецыі]] ў 1696 годзе італьянскім картографам [[Вінчэнца Марыя Каранелі]], прыводзіліся назвы [[Вільня|Вільні]] на розных мовах. Сярод іх усходнеславянская форма ''Wilenski'' была суаднесена менавіта з літоўскай мовай. Гэты гістарычны факт нават у сучасных заходніх даследчыкаў выклікае неабходнасць дадатковага ўдакладнення таго, што пад «літоўскай» на карце ў дадзеным выпадку мелася на ўвазе старабеларуская мова{{sfn|Briedis|2009|с=11, 15, 270}}. == «Літоўская мова» ў еўрапейскім мовазнаўстве пачатку XIX стагоддзя == У пачатку XIX стагоддзя, калі параўнальна-гістарычнае мовазнаўства рабіла толькі першыя крокі, еўрапейскія навукоўцы ўсё яшчэ сутыкаліся са значнымі цяжкасцямі пры класіфікацыі ўсходнееўрапейскіх моў і дыялектаў. З-за недахопу правераных палявых дадзеных і моцнага ўплыву старых гістарычных трактатаў у заходнееўрапейскай навуцы працягвала існаваць блытаніна паміж балцкімі і славянскімі мовамі{{sfn|Запрудскі|2020|с=96}}. У выніку беларуская мова ў фундаментальных еўрапейскіх даведніках часта хавалася пад этнонімам «літоўцы» і лінгвонімам «літоўская мова» (ці яе «дыялектамі»){{sfn|Запрудскі|2020|с=8, 96}}. Яскравым прыкладам такога падыходу з’яўляецца праца нямецкага географа і статыстыка [[Георг Гасэль|Георга Гасэля]] «Статыстычны нарыс Расійскай імперыі паводле яе новага палітычнага ўладкавання» (1807){{sfn|Запрудскі|2020|с=8}}. У пераліку славянскіх народаў, якія насялялі тагачасную Расійскую імперыю, Г. Гасэль увогуле не згадаў беларусаў, аднак вылучыў «літоўцаў», аднёсшы іх да славян і праваслаўных. Згодна з даведнікам, гэтыя «літоўцы» жылі ўперамешку з палякамі ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях і карысталіся «сваёй асобнай мовай»<ref>Hassel G. Statistischer Abriss des Russische Kaisertums, nach seinen neusten politischen Beziehungen. Nürnberg-Leipzig, 1807. S. 92.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=95}}. Геаграфічны арэал і рэлігійная прыналежнасць відавочна сведчаць, што пад назвай «літоўцы» і «літоўская мова» нямецкі даследчык апісваў менавіта беларусаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=8, 95}}. Падобная тэрміналагічная практыка знайшла адлюстраванне і ў адной з самых аўтарытэтных лінгвістычных прац таго часу — шматтомным выданні «Мітрыдат, або Агульнае мовазнаўства» (1809), якое рыхтавалі [[Ёган Хрыстаф Адэлунг]] і [[Ёган Севярын Фатэр]]. У раздзеле, прысвечаным «агульнарускай мове», Ё. Х. Адэлунг разглядаў гістарычных продкаў беларусаў — [[крывічы|крывічоў]], лакалізуючы іх у былых [[Полацкае княства|Полацкім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]] і [[Менскае княства|Мінскім]] княствах. Пры гэтым даследчык выкарыстаў для іх экзаэтнонім «літоўскія рускія» ({{lang-de|Litthauische Russen}}). Апісваючы іх гаворку, Адэлунг зазначаў, што яна ўяўляе сабой «асаблівую, аднак вельмі мала вядомую, гаворку, якая перамешана з польскай»<ref>Adelung J. Ch. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in beynahe fünfhundert Sprachen und Mundarten. Band 2. Berlin, 1809. S. 630—631.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=95—96}}{{sfn|Гапоненка|2013|с=95—96}}. Няяснасць уяўленняў пра моўную сітуацыю на землях былога Вялікага Княства Літоўскага прасочваецца і ў самога рэдактара «Мітрыдата» Ё. С. Фатэра. У сваіх даследаваннях ён патрактаваў літоўскую мову як «сястру» латышскай, аднак пры гэтым лічыў яе на дзве трэці складзенай са славянскай мовы. Паводле яго меркавання, гэта моцна славянізаваная «літоўская мова» мела адгалінаванні ў Жамойці і на поўдні Вялікага Княства Літоўскага<ref>Vater J. S. Literatur der Grammatiken, Lexica und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erdе: nach Alphabetischer Ordnung der Sprachen. Berlin, 1815. S. 132.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=96, 100}}. Такім чынам, у пачатку XIX стагоддзя ў навуковым дыскурсе Еўропы не існавала тэрміналагічнай выразнасці, і «літоўскай мовай» маглі называць як уласна балцкія гаворкі, так і славянскую (беларускую) мову гістарычнай Літвы{{sfn|Запрудскі|2020|с=96, 100—101}}. Змешванне паняццяў існавала і ў расійскай лінгвістычнай літаратуры пачатку XIX стагоддзя. Напрыклад, у 1810 годзе ў працы «Найноўшы нарыс правілаў расійскай граматыкі» [[Іван Іванавіч Арнатоўскі|Іван Арнатоўскі]] пакінуў цікавае меркаванне пра ўплыў беларускай мовы на расійскую. Аднак, падобна да некаторых іншых тагачасных аўтараў, ён называў беларусаў экзаэтнонімам «літоўцы». Апісваючы моўныя кантакты на ўсходнім памежжы, ён сцвярджаў, што «паўночна-заходняя частка Расіі запазычыла многа слоў, а яшчэ больш канчаткаў, уласцівых мове літоўцаў» (маючы на ўвазе, што ўласна расійскія тэрыторыі зазналі ўплыў суседняй беларускай мовы). Гэтая неадназначная тэрміналогія нават змусіла пазнейшага лінгвіста [[С. Буліч|С. Буліча]] пры цытаванні Арнатоўскага дадаць пасля слова «літоўцаў» удакладняльную рэмарку ад сябе — «беларусаў?»{{sfn|Гапоненка|2013|с=96—97}}. == Эвалюцыя лінгвоніма: ад «літоўскай» да «беларускай» (1810-я — 1840-я гады) == [[Файл:Lithuanian_(1850).jpg|thumb|Моўная карта з этнаграфічнага атласа (Лондан, 1850 г.): літоўская мова (Lithuanian) займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]], ад Гродна да Смаленска. Асобна вылучана [[жамойцкая мова]] (Samogitian) ў гістарычнай [[Жамойць|Жамойці]].]] У першай трэці XIX стагоддзя ў еўрапейскім і расійскім мовазнаўстве пачаўся актыўны працэс класіфікацыі славянскіх моў. Навукоўцы сутыкнуліся з неабходнасцю размежаваць мову ўсходніх славян на тэрыторыі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як ад уласна рускай (расійскай) мовы, так і ад балцкіх гаворак. Выкарыстанне старых экзалінгвонімаў «літоўская мова» або «руская мова» прыводзіла да блытаніны. У выніку ў навуковым дыскурсе пачалі з’яўляцца складаныя пераходныя тэрміны{{sfn|Запрудскі|2020|с=93—94, 98}}. === Пераходныя тэрміны: «літоўска-руская» і «руска-літоўская» мова === Адным з першых спробу вырашыць тэрміналагічную праблему зрабіў расійскі бібліёграф і лінгвіст [[Пётр Іванавіч Кёпен|Пётр Кёпен]]. У сваіх працах пачатку 1820-х гадоў ён пачаў актыўна выкарыстоўваць лінгвонім ''«літоўска-руская мова»'' (а таксама варыянт ''«руска-літоўская»''). Гэты тэрмін быў сканструяваны штучна, каб паказаць, што гаворка ідзе пра «рускую» (усходнеславянскую) мову, якая ўжываецца на тэрыторыі гістарычнай Літвы. П. Кёпен свядома пазбягаў тэрміна «беларуская мова», паколькі ў пачатку XIX стагоддзя геаграфічнае паняцце «[[Белая Русь]]» ахоплівала пераважна толькі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]] губерні, тады як апісваная ім мова бытавала на значна шырэйшым арэале{{sfn|Запрудскі|2020|с=98—100}}. Тэрмін «літоўска-руская мова» хутка набыў папулярнасць. Яго выкарыстоўвалі такія вядомыя навукоўцы і культурныя дзеячы, як [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|Міхаіл Качаноўскі]], [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіл Максімовіч]], [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Іван Грыгаровіч]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|Іван Лабойка]] і нават паэт [[Адам Міцкевіч]]{{sfn|Запрудскі|2020|с=98}}. Як зазначае даследчык гісторыі мовазнаўства [[Сяргей Запрудскі]], гэтыя «двайныя» тэрміны, нягледзячы на іх цяперашнюю непрымальнасць, для свайго часу адыгралі пазітыўную ролю, бо яны дапамаглі вылучыць беларускую мову з агульнага ўсходнеславянскага масіва{{sfn|Запрудскі|2020|с=100}}. Каб пазбегнуць блытаніны з расійскай мовай, некаторыя аўтары, напрыклад, М. Качаноўскі, пачалі выкарыстоўваць штучны графічны прыём: яны пісалі слова з мяккім знакам — ''«руськая мова»'' (''«руськой язык»''), падкрэсліваючы, што гэта мова жыхароў [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай]] губерняў, якая адрозніваецца ад мовы Масквы{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}. === Замацаванне лінгвоніма «беларуская мова» === Паралельна з пераходнымі тэрмінамі ў навуковы ўжытак пачаў уваходзіць сучасны лінгвонім ''«беларуская мова»''. Яго папулярызацыі паспрыялі працы польскага лексікографа [[Самуіл Багуміл Ліндэ|Самуіла Багуміла Ліндэ]] і расійскага бібліёграфа [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]]. У 1813 годзе В. Сопікаў у сваёй «Спробе расійскай бібліяграфіі» апісаў выданні [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] і шэраг іншых старажытных тэкстаў, назваўшы іх мову «беларускай», аднак лічыў яе «сумессю славянскай, рускай, польскай, а часткова і лацінскай» моў<ref>Сопиков В. Опыт российской библиографии или Полный словарь сочинений и переводов, напечатанных на славенском и российском языках. Ч. 1. Спб, 1813. С. 167.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=49}}. С. Б. Ліндэ ў сваіх працах 1815—1816 гадоў пайшоў далей: ён упершыню ў польскім мовазнаўстве выкарыстаў выраз «беларуская мова» для апісання [[Мова Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|мовы Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]. Ён даказаў, што мова Статута і мова выданняў Ф. Скарыны — гэта адна і тая ж мова, якая істотна адрозніваецца як ад польскай, так і ад расійскай і царкоўнаславянскай{{sfn|Запрудскі|2020|с=30, 36—37}}. Канчатковае ўвядзенне ў еўрапейскі навуковы зварот і геаграфічнае пашырэнне тэрміна «беларуская мова» на ўвесь этнічны арэал (выцесніўшы «літоўска-рускую» і «літоўскую» мовы) звязваюць з імем выдатнага чэшскага і славацкага славіста [[Павел Іозеф Шафарык|Паўла Ёзафа Шафарыка]]. У сваёй фундаментальнай працы «Гісторыя славянскай мовы і літаратуры ва ўсіх дыялектах» (1826) ён не толькі апісаў асаблівасці беларускай мовы, але і ўпершыню шырока акрэсліў яе арэал, уключыўшы ў яго не толькі [[Белая Русь|Белую Русь]] ([[Віцебская губерня|Віцебшчыну]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыну]]), але і гістарычную Літву ([[Віленская губерня|Віленшчыну]], [[Гродзенская губерня|Гродзеншчыну]]) і [[Чорная Русь|Чорную Русь]] ([[Мінская губерня|Міншчыну]], [[Новагародскае ваяводства|Навагрудчыну]]){{sfn|Запрудскі|2020|с=152—153}}. Гэта паклала канец выкарыстанню экзалінгвоніма «літоўская мова» ў навуковым асяроддзі для абазначэння беларускай мовы. == Сучасная гістарыяграфічная ацэнка з’явы == У пачатку ХХ стагоддзя гісторыю распрацоўкі беларускай мовы і класіфікацыі ўсходнеславянскіх дыялектаў паспрабаваў асэнсаваць заснавальнік беларускага навуковага мовазнаўства [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, ацэньваючы лінгвістычныя працы пачатку XIX стагоддзя (у тым ліку тыя, дзе выкарыстоўваўся тэрмін «літоўская мова»), Карскі часта падыходзіў да іх з пазіцый навукі пачатку ХХ стагоддзя, што прыводзіла да пэўных непаразуменняў і неабгрунтаванай крытыкі яго папярэднікаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=102}}. Напрыклад, Я. Карскі вельмі строга ацаніў выкарыстанне тэрміна ''«літоўска-руская мова»'' (і яго скарочанага варыянта ''«літоўская»''), заявіўшы{{sfn|Запрудскі|2020|с=102}}: {{цытата|Назва літоўска-руская мова, яшчэ больш літоўская мова, вядома, не можа лічыцца зручнай для старой заходнярускай гаворкі, бо з паняццем літоўскай мовы ў нас асацыіруецца зусім іншае ўяўленне: можна б падумаць, што беларуская гаворка прыняла ў сябе элементы літоўскай мовы, чаго з ёй насамрэч не адбылося.}} Сучасныя даследчыкі гісторыі мовазнаўства, напрыклад, [[С. Запрудскі]], паказваюць, што ў кантэксце навукі першай трэці XIX стагоддзя тэрмін «літоўская» або «літоўска-руская» мова не быў памылковым або абсурдным. Гэта быў лагічны і функцыянальны для свайго часу экзалінгвонім, заснаваны не на генетычнай роднасці (да [[Балтыйскія мовы|балцкіх моў]]), а на дзяржаўна-геаграфічнай прыналежнасці. Ён дазваляў адрозніваць [[Старабеларуская мова|беларускую (заходнерускую) мову]] як ад польскай, так і ад [[руская мова|маскоўскай (велікарускай) мовы]] ў перыяд, калі сам тэрмін «беларуская мова» яшчэ не замацаваўся ў навуцы і меў вузкае, лакальнае значэнне: датычыўся толькі Віцебшчыны і Магілёўшчыны{{sfn|Запрудскі|2020|с=100}}. Як зазначаюць гісторыкі і філолагі, тэрміналагічная блытаніна XVI—XIX стагоддзяў, звязаная з палітонімам «Літва» і лінгвонімам «літоўская мова», з’яўляецца заканамерным этапам у станаўленні [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай ідэнтычнасці]] [[беларусы|беларусаў]]. Яна сведчыць пра складаны шлях вылучэння беларускага этнасу і яго мовы як асобных катэгорый у еўрапейскім навуковым і палітычным дыскурсе{{sfn|Rudenka|2026|с=206, 210}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Запрудскі С. М.]] |загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2020 |старонак=195 |isbn=978-985-881-005-4 |ref=Запрудскі}} * {{артыкул |аўтар=Bednarczuk L. |загаловак=Językowe pogranicza polszczyzny |выданне=Gwary Dziś |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=85—158 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Rudenka A. |загаловак=Poland? Lithuania? Belarus? Names of Belarusians and their Homeland in the Historical-Cultural Context |выданне=Perspectives on culture |тып=часопіс |год=2026 |нумар=52 (1) |старонкі=201—213 |ref=Rudenka}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių etnogenezė ir Gudija |выданне=Acta Baltico-Slavica |тып=часопіс |год=2006 |нумар=30 |старонкі=20—30 |месца=Warszawa |выдавецтва=SOW |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Львовіч Сергееў|Сергеев М. Л.]] |загаловак=«Митридат» Конрада Гесснера: история создания и устройство музея языков |выданне=Верхневолжский филологический вестник |тып=часопіс |год=2023 |нумар=4 (35) |старонкі=142—152 |ref=Сергеев}} * {{артыкул |аўтар=Konczewska K. |загаловак=Język polski na Kresach Janusza Riegera na tle badań nad polszczyzną kresową po roku 2015 |выданне=Acta Baltico-Slavica |тып=часопіс |год=2020 |нумар=44 |старонкі=239—262 |месца=Warszawa |ref=Konczewska}} * {{кніга |загаловак=Переводчики и переводы в России конца XVI — начала XVIII столетия: материалы международной научной конференции |адказны=рэдкал.: А. В. Беляков [и др.] |месца=Москва |выдавецтва=Институт российской истории РАН |год=2019 |старонак=236 |isbn=978-5-8055-0364-2 |ref=Переводчики}} * {{кніга |аўтар=Гапоненка І. А., Грыгаровіч А. А., Запрудскі С. М. і інш. |загаловак=Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе |адказны=пад агул. рэд. М. Р. Прыгодзіча |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2013 |старонак=147 |isbn=978-985-518-849-1 |ref=Гапоненка}} * {{артыкул |аўтар=[[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Галенчанка Г. Я.]] |загаловак=Да пытання аб этнічных і этнаканфесійных катэгорыях Вялікага княства Літоўскага XIV–XVI ст.: «беларусцы», «ліцвіны» і «русіны» у дыскурсах сучасных даследчыкаў і пісьмовых крыніцах |выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып=навуковы зборнік |год=2008 |нумар=Вып. 1 |старонкі=9—19 |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |ref=Галенчанка}} * {{кніга|ref=Briedis|аўтар=Briedis L.|загаловак=Vilnius: City of Strangers|год=2009|месца=Vilnius|выдавецтва=Baltos Lankos|старонак=288|isbn=978-9955-23-196-7}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Этнаніміка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] 0kcr77mkvwwzm0is9umscjna9pheovi 5173625 5173538 2026-07-31T08:11:09Z ~2026-42578-65 171938 5173625 wikitext text/x-wiki '''Літо́ўская мо́ва'''&nbsp;— гістарычны [[экзалінгвонім]] (знешняя назва), а ў асобных выпадках і [[эндалінгвонім]] (унутраная назва), які выкарыстоўваўся ў еўрапейскай, расійскай і ўсходнеславянскай навуковай, літаратурнай і лексікаграфічнай практыцы ў XVI&nbsp;— першай палове XIX стагоддзя для абазначэння [[Старабеларуская мова|старабеларускай кніжнай мовы]], а таксама жывых [[Беларускія гаворкі|беларускіх народных гаворак]]{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—94}}. Узнікненне і пашырэнне гэтага тэрміна ў дачыненні да славянскай мовы тлумачыцца дзяржаўна-палітычнымі фактарамі: пераносам назвы дзяржавы ([[Вялікае Княства Літоўскае]]) на мову яе асноўнага насельніцтва паводле прынцыпу часткі і цэлага (''[[totum pro parte]]''). Гэтая з’ява цесна звязана з гістарычным выкарыстаннем палітоніма і этноніма «[[Літвіны|літвін]]» у дачыненні да продкаў сучасных [[Беларусы|беларусаў]]{{sfn|Rudenka|2026|с=203—205}}{{sfn|Zinkevičius|2006|с=27}}. У заходнееўрапейскай навуцы і ўсходнеславянскай пісьмовай традыцыі назва «літоўская мова» ў дачыненні да беларускай існавала паралельна з такімі гістарычнымі тэрмінамі, як ''«руская»'', ''«русінская»'' ці ''«крывіцкая»''{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—95}}. У першай трэці XIX стагоддзя ў працэсе станаўлення навуковага мовазнаўства, удакладнення геаграфічных і этнічных меж, а таксама неабходнасці размежавання балцкіх і славянскіх моў, гэты тэрмін паступова трансфармаваўся ў складаныя пераходныя лінгвонімы (''«літоўска-руская»'', ''«руска-літоўская»''), пакуль у другой палове XIX стагоддзя не быў канчаткова выцеснены тэрмінам ''«[[беларуская мова]]»''{{sfn|Запрудскі|2020|с=100—101, 116}}. == Перадумовы ўзнікнення лінгвоніма == Фарміраванне [[лінгвонім]]а «літоўская мова» ў дачыненні да славянскага маўлення было абумоўлена спецыфікай утварэння і развіцця [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паколькі дзяржава мела шматэтнічны характар, у яе межах адбывалася інтэнсіўнае ўзаемадзеянне балцкага і славянскага насельніцтва. Уключэнне ў склад княства былых тэрыторый [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] прывяло да таго, што славянамоўныя жыхары складалі значную частку насельніцтва, а іх [[Старабеларуская мова|пісьмовая мова (старабеларуская ці заходнеруская)]] набыла статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства<ref>Stang C. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. Oslo, 1935.</ref>{{sfn|Bednarczuk|2017|s=90—91}}. З цягам часу этнонім «літвіны» набыў характар палітоніма, якім сталі называць усіх жыхароў дзяржавы незалежна ад іх этнічнага паходжання і роднай мовы. Адпаведна, і мова, на якой ствараліся дзяржаўныя дакументы, летапісы і рэлігійныя тэксты, у вачах суседніх народаў і іншаземцаў пачала асацыявацца з назвай самой дзяржавы і яе палітонімам. Такі перанос назвы з’яўляецца нармальнай гістарычнай практыкай, калі знешнія назіральнікі не ўдаюцца ў дэталі ўнутранай этналінгвістычнай стратыфікацыі, а называюць мову паводле дзяржаўнай прыналежнасці яе носьбітаў{{sfn|Rudenka|2026|с=205}}. Ужо ў другой палове XVI стагоддзя польскі храніст [[Мацей Стрыйкоўскі]] выкарыстоўваў камбінаваны тэрмін ''«Bielorussacy Litewcy»'' для абазначэння жыхароў [[Полацк]]а і прылеглых тэрыторый<ref>Stryjkowski M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi. T. 1. Warszawa: Nakład Gustawa Leona Glucksberga, Księgarza, 1846. S. 111.</ref>{{sfn|Rudenka|2026|с=205}}. Згодна з даследаваннямі гісторыка [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Георгія Галенчанкі]], у XIV—XVI стагоддзях паняцці «літвін» і «літовец» былі шматзначнымі і мелі ў гістарычных крыніцах прынамсі шэсць розных значэнняў. Сярод іх найбольш пашыранымі былі: па-першае, абазначэнне дзяржаўнай (абывацельскай) прыналежнасці ўсіх жыхароў ВКЛ (беларусаў, літоўцаў, украінцаў і інш.) незалежна ад іх этнічнага аблічча, і, па-другое, абазначэнне выхадцаў з ВКЛ (у тым ліку ўсходнеславянскага паходжання) у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]], дзе «літвінамі» маглі называць любых дыпламатычных ці гандлёвых прадстаўнікоў суседняй дзяржавы{{sfn|Галенчанка|2008|с=15}}. Менавіта такое шырокае, палітычна-дзяржаўнае разуменне этноніма і прывяло да таго, што суседнія народы, асабліва ў Масковіі, пачалі называць мову славянамоўных грамадзян ВКЛ «літоўскай». У дыпламатычнай і канцылярскай практыцы мяжы XV—XVI стагоддзяў паняцці «русінская» і «літоўская» мовы часта перапляталіся або ўжываліся як сінонімы. Напрыклад, у 1501 годзе пасол вялікага князя Аляксандра [[Эразм Цёлак]] падчас аўдыенцыі ў Ватыкане адзначаў, што літвіны маюць сваю мову, але звычайна карыстаюцца «русінскай» (старабеларускай), паколькі яна больш зграбная і зручная для ўжытку. Пры гэтым сакратар дзяржаўнай канцылярыі ВКЛ [[Івашка Сапега]] ў адных папскіх булах называўся «сакратаром русінскім» (''secretarius Ruthenicus''), а ў іншых граматах вялікага князя — «сакратаром літоўскім» (''secretarius noster Litvanus''), што сведчыць пра практычную тоеснасць гэтых лінгвонімаў пры апісанні афіцыйнай пісьмовай мовы дзяржавы{{sfn|Урбан|2001|с=36—38}}. У ХІХ стагоддзі [[інтэлігенцыя]], якая паходзіла з беларускіх земляў, таксама часта самаідэнтыфікавала сябе як літвінаў, а мясцовую славянскую гаворку ўскосна ці прама называла «літоўскай»{{sfn|Запрудскі|2020|с=81}}. Як адзначаў даследчык [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], у мемуарнай і падарожнай літаратуры ХІХ стагоддзя гістарычная і геаграфічная назва «Літва» працягвала ўжывацца ў дачыненні да Беларусі, а прыметнік «літоўскі» выкарыстоўваўся ў значэнні «беларускі» (напрыклад, у выразах «наш літоўскі народ», «літоўскі патрыятызм», «літоўска-руская грамада»){{sfn|Гапоненка|2013|с=81}}. У гэты ж час пачалі фіксавацца і складаныя назвы з кампанентам «літоўскі» — «літоўска-руская» або «славяна-літоўская» мова{{sfn|Гапоненка|2013|с=84}}. == Фіксацыя тэрміна ў літаратуры і навуцы XVI—XVIII стагоддзяў == Практыка называць славянамоўных жыхароў Вялікага Княства Літоўскага «літоўцамі», а іх мову «літоўскай» пачала замацоўвацца ў еўрапейскай літаратуры з XVI стагоддзя. Гэта было характэрна як для іншаземных падарожнікаў, так і для першых філолагаў. З ліку найбольш ранніх сведчанняў падобнага роду з'яўляецца меркаванне [[Геранім Пражскі|Гераніма Пражскага]], які ў канцы XIV стагоддзя быў місіянерам у Літве: ён сцвярджаў, што літоўцы гавораць на славянскай мове і з'яўляюцца славянскім народам{{sfn|Гапоненка|2013|с=93}}. Тэрміналагічнае размежаванне «літоўскай» (як славянскай) і ўласна балцкай мовы прасочваецца ўжо ў лацінамоўных царкоўных актах пачатку XV стагоддзя. Напрыклад, пры заснаванні Медніцкай каталіцкай епархіі ў [[Жамойць|Жамойці]] ў 1417 годзе віленскі пробашч Мацей, прызначаны туды біскупам, характарызаваўся ў дакументах [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] як «літвін паводле паходжання» (''origine Lytwanum''), які пры гэтым выдатна валодае асобнай «жамойцкай гаворкай» (''sciensque gentis Samaitice ydioma''). З гэтага вынікае, што «літоўская мова» каталіцкага духавенства і знаці ВКЛ выразна адрознівалася тагачаснымі храністамі ад балцкага маўлення жамойтаў{{sfn|Урбан|2001|с=30, 33}}. Пазней аўстрыйскі дыпламат [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунд фон Герберштэйн]] у сваёй працы «[[Запіскі аб Масковіі]]» (1549), сутыкаючыся з камбінаванымі назвамі накшталт «літвін-беларусец», часта блытаўся ў этнічнай стратыфікацыі і называў славянскую мову насельніцтва рускай часткі Вялікага Княства Літоўскага «літоўскай»<ref>Герберштейн С. Записки о Московии: в 2 т. М., 2008. Т. 1. С. 31, 207.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}} (хаця ў іншым месцы ён выразна пісаў пра славянскую мову, якая супадала з рускай і маскавіцкай){{sfn|Гапоненка|2013|с=92}}. Яшчэ адным яскравым сведчаннем таго, што пад «літоўскай мовай» разумелася беларуская, з'яўляецца прывілей (грамата) вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]], выдадзены ў верасні 1501 года віленскаму каталіцкаму біскупу [[Альберт Табар|Альберту Табару]]. Дакумент канстатаваў праблему: мясцовыя святары не ведаюць «літоўскай гаворкі» і таму не могуць належным чынам навучаць сваіх парафіян слову Божаму (набажэнствы тады вяліся па-лацінску). Каб выправіць сітуацыю, біскуп атрымаў права прызначаць ксяндзоў, якія валодалі б гэтай «літоўскай гаворкай», у 28 парафій [[Віленская дыяцэзія|Віленскай епархіі]]. Сярод цэнтраў, дзе патрабавалася веданне гэтай мовы, былі пералічаны [[Ліда]], [[Слонім]], [[Валожын]], [[Маладзечна]], [[Радашковічы]], [[Койданава]] і шэраг іншых паселішчаў. Улічваючы выключна беларускі этнічны характар гэтых гарадоў і мястэчак, даследчыкі робяць адназначную выснову, што «літоўскай гаворкай» у дакуменце называлася менавіта жывая беларуская мова{{sfn|Урбан|2001|с=36—37}}. Падобны падыход сустракаецца і ў першых еўрапейскіх лінгвістычных працах. Так, аўтар адной з першых лацінамоўных граматык польскай мовы «Polonicae grammatices institutio» (1568) [[Пётр Статорыюс-Стоенскі]] пісаў пра існаванне мазавецкага, рускага і «літоўскага» дыялектаў побач з польскай мовай, прычым пад літоўскім дыялектам мелася на ўвазе менавіта беларуская мова<ref>Зволінський П. Погляди європейських граматистів ХV-XIX ст. на українську та білоруську мови // Мовознавство. 1969. № 4. С. 58-59.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Швейцарскі вучоны-энцыклапедыст [[Конрад Геснер]], які ў сваім фундаментальным шматмоўным даведніку «Мітрыдат» (1555) сабраў звесткі пра ўсе вядомыя на той час мовы, таксама сцвярджаў, што «іншыя аўтары пішуць, што літоўцы проста гавораць па-ілірыйску» ({{lang-la|Alij Lituanos simpliciter Illyrice loqui scribunt}}), адносячы такім чынам іх мову да славянскай групы<ref>Gessner K. Mithridates. De differentiis linguarum tum veterum tum quae hodie apud diversas nationes in toto orbe terrarum in usu sunt … observationes. Zürich: Ch. Froschauer, 1555. f. 60.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}{{sfn|Сергеев|2023|с=144}}. Гэтая традыцыя працягвалася і пазней: у пачатку XVIII стагоддзя славацкі падарожнік [[Даніэл Крман|Даніэль Крман]] падчас свайго падарожжа таксама называў беларускую мову «літоўскай», зыходзячы выключна з дзяржаўнай прыналежнасці жыхароў рэгіёна, праз які ён праязджаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}. Экзалінгвонім «літоўская мова» (ці «па-літоўску») актыўна выкарыстоўваўся і ў самой усходнеславянскай лексікаграфічнай традыцыі мяжы XVI—XVII стагоддзяў, у прыватнасці, пры перакладзе і вытлумачэнні царкоўнаславянскіх тэкстаў. Вядомы асветнік і мовазнавец [[Лаўрэнцій Зізаній]] у назве свайго «[[Катэхізіс Лаўрэнція Зізанія|Катэхізіса]]», выдадзенага ў [[Масква|Маскве]] ў 1627 годзе, выкарыстаў выраз «па-літоўску» для абазначэння беларускай мовы: слова ''«катихизис»'' ён растлумачыў «па-літоўску» як ''«оглашеніе»''<ref>Зізаній Л. Катэхізіс. Масква, 1627.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Паводле меркаванняў даследчыкаў, у тым ліку [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], такое азначэнне магло належаць не самому Л.&nbsp;Зізанію, а маскоўскім выдаўцам, для якіх перанос назвы дзяржавы (Літва) на пануючую ў ёй пісьмовую мову быў цалкам натуральным і часта выкарыстоўваўся ў маскоўскім справаводстве{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Аналагічная з’ява назіраецца і ў славутым слоўніку [[Памва Бярында|Памвы Бярынды]] «[[Лексікон славенароскі]]», выдадзеным у [[Кіеў|Кіеве]] ў 1627 годзе, дзе для тлумачэння некаторых слоў выкарыстоўвалася памета ''«литовски»'' (літоўскі), што таксама азначала старабеларускую кніжную мову<ref>Бярында П. Лексікон славенароскі. Кіеў, 1627.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=92}}. Такім чынам, у свядомасці як замежных, так і расійскіх і ўкраінскіх кніжнікаў таго часу мова жыхароў Вялікага Княства Літоўскага трывала асацыявалася з палітонімам «Літва», што і спарадзіла ўстойлівы лінгвонім, які існаваў у навуцы на працягу некалькіх стагоддзяў і ствараў пэўныя цяжкасці для навукоўцаў пазнейшага перыяду пры класіфікацыі ўсходнееўрапейскіх моў{{sfn|Запрудскі|2020|с=91—95}}. У XVIII стагоддзі выраз «літоўская мова» ў дачыненні да беларускай зрэдку выкарыстоўвалі і аўтахтонныя жыхары Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, дзяржаўны дзеяч і пісьменнік [[Удальрык Крыштаф Радзівіл|Удальрык Радзівіл]] выступаў з заклікам да рэформы «літоўскай» граматыкі на [[Беларуская фанетыка|фанетычнай аснове]], маючы на ўвазе менавіта беларускую мову{{sfn|Гапоненка|2013|с=93}}. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|міні|Фрагмент карты ВКЛ (Венецыя, 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski [горад, замак]'' на літоўскай (г.зн. на беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на французскай, ''Vilna'' на лаціне]] Еўрапейская гістарычная картаграфія таксама дэманструе прыклады падобнай тэрміналагічнай і моўнай неадназначнасці. Напрыклад, на карце «Літва» (''Lithuania''), падрыхтаванай і выдадзенай у [[Венецыя|Венецыі]] ў 1696 годзе італьянскім картографам [[Вінчэнца Марыя Каранелі]], прыводзіліся назвы [[Вільня|Вільні]] на розных мовах. Сярод іх усходнеславянская форма ''Wilenski'' была суаднесена менавіта з літоўскай мовай. Гэты гістарычны факт нават у сучасных заходніх даследчыкаў выклікае неабходнасць дадатковага ўдакладнення таго, што пад «літоўскай» на карце ў дадзеным выпадку мелася на ўвазе старабеларуская мова{{sfn|Briedis|2009|с=11, 15, 270}}. == «Літоўская мова» ў еўрапейскім мовазнаўстве пачатку XIX стагоддзя == У пачатку XIX стагоддзя, калі параўнальна-гістарычнае мовазнаўства рабіла толькі першыя крокі, еўрапейскія навукоўцы ўсё яшчэ сутыкаліся са значнымі цяжкасцямі пры класіфікацыі ўсходнееўрапейскіх моў і дыялектаў. З-за недахопу правераных палявых дадзеных і моцнага ўплыву старых гістарычных трактатаў у заходнееўрапейскай навуцы працягвала існаваць блытаніна паміж балцкімі і славянскімі мовамі{{sfn|Запрудскі|2020|с=96}}. У выніку беларуская мова ў фундаментальных еўрапейскіх даведніках часта хавалася пад этнонімам «літоўцы» і лінгвонімам «літоўская мова» (ці яе «дыялектамі»){{sfn|Запрудскі|2020|с=8, 96}}. Яскравым прыкладам такога падыходу з’яўляецца праца нямецкага географа і статыстыка [[Георг Гасэль|Георга Гасэля]] «Статыстычны нарыс Расійскай імперыі паводле яе новага палітычнага ўладкавання» (1807){{sfn|Запрудскі|2020|с=8}}. У пераліку славянскіх народаў, якія насялялі тагачасную Расійскую імперыю, Г. Гасэль увогуле не згадаў беларусаў, аднак вылучыў «літоўцаў», аднёсшы іх да славян і праваслаўных. Згодна з даведнікам, гэтыя «літоўцы» жылі ўперамешку з палякамі ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях і карысталіся «сваёй асобнай мовай»<ref>Hassel G. Statistischer Abriss des Russische Kaisertums, nach seinen neusten politischen Beziehungen. Nürnberg-Leipzig, 1807. S. 92.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=95}}. Геаграфічны арэал і рэлігійная прыналежнасць відавочна сведчаць, што пад назвай «літоўцы» і «літоўская мова» нямецкі даследчык апісваў менавіта беларусаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=8, 95}}. Падобная тэрміналагічная практыка знайшла адлюстраванне і ў адной з самых аўтарытэтных лінгвістычных прац таго часу — шматтомным выданні «Мітрыдат, або Агульнае мовазнаўства» (1809), якое рыхтавалі [[Ёган Хрыстаф Адэлунг]] і [[Ёган Севярын Фатэр]]. У раздзеле, прысвечаным «агульнарускай мове», Ё. Х. Адэлунг разглядаў гістарычных продкаў беларусаў — [[крывічы|крывічоў]], лакалізуючы іх у былых [[Полацкае княства|Полацкім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]] і [[Менскае княства|Мінскім]] княствах. Пры гэтым даследчык выкарыстаў для іх экзаэтнонім «літоўскія рускія» ({{lang-de|Litthauische Russen}}). Апісваючы іх гаворку, Адэлунг зазначаў, што яна ўяўляе сабой «асаблівую, аднак вельмі мала вядомую, гаворку, якая перамешана з польскай»<ref>Adelung J. Ch. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in beynahe fünfhundert Sprachen und Mundarten. Band 2. Berlin, 1809. S. 630—631.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=95—96}}{{sfn|Гапоненка|2013|с=95—96}}. Няяснасць уяўленняў пра моўную сітуацыю на землях былога Вялікага Княства Літоўскага прасочваецца і ў самога рэдактара «Мітрыдата» Ё. С. Фатэра. У сваіх даследаваннях ён патрактаваў літоўскую мову як «сястру» латышскай, аднак пры гэтым лічыў яе на дзве трэці складзенай са славянскай мовы. Паводле яго меркавання, гэта моцна славянізаваная «літоўская мова» мела адгалінаванні ў Жамойці і на поўдні Вялікага Княства Літоўскага<ref>Vater J. S. Literatur der Grammatiken, Lexica und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erdе: nach Alphabetischer Ordnung der Sprachen. Berlin, 1815. S. 132.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=96, 100}}. Такім чынам, у пачатку XIX стагоддзя ў навуковым дыскурсе Еўропы не існавала тэрміналагічнай выразнасці, і «літоўскай мовай» маглі называць як уласна балцкія гаворкі, так і славянскую (беларускую) мову гістарычнай Літвы{{sfn|Запрудскі|2020|с=96, 100—101}}. Змешванне паняццяў існавала і ў расійскай лінгвістычнай літаратуры пачатку XIX стагоддзя. Напрыклад, у 1810 годзе ў працы «Найноўшы нарыс правілаў расійскай граматыкі» [[Іван Іванавіч Арнатоўскі|Іван Арнатоўскі]] пакінуў цікавае меркаванне пра ўплыў беларускай мовы на расійскую. Аднак, падобна да некаторых іншых тагачасных аўтараў, ён называў беларусаў экзаэтнонімам «літоўцы». Апісваючы моўныя кантакты на ўсходнім памежжы, ён сцвярджаў, што «паўночна-заходняя частка Расіі запазычыла многа слоў, а яшчэ больш канчаткаў, уласцівых мове літоўцаў» (маючы на ўвазе, што ўласна расійскія тэрыторыі зазналі ўплыў суседняй беларускай мовы). Гэтая неадназначная тэрміналогія нават змусіла пазнейшага лінгвіста [[С. Буліч|С. Буліча]] пры цытаванні Арнатоўскага дадаць пасля слова «літоўцаў» удакладняльную рэмарку ад сябе — «беларусаў?»{{sfn|Гапоненка|2013|с=96—97}}. == Эвалюцыя лінгвоніма: ад «літоўскай» да «беларускай» (1810-я — 1840-я гады) == [[Файл:Lithuanian_(1850).jpg|thumb|Моўная карта з этнаграфічнага атласа (Лондан, 1850 г.): літоўская мова (Lithuanian) займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]], ад Гродна да Смаленска. Асобна вылучана [[жамойцкая мова]] (Samogitian) ў гістарычнай [[Жамойць|Жамойці]].]] У першай трэці XIX стагоддзя ў еўрапейскім і расійскім мовазнаўстве пачаўся актыўны працэс класіфікацыі славянскіх моў. Навукоўцы сутыкнуліся з неабходнасцю размежаваць мову ўсходніх славян на тэрыторыі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як ад уласна рускай (расійскай) мовы, так і ад балцкіх гаворак. Выкарыстанне старых экзалінгвонімаў «літоўская мова» або «руская мова» прыводзіла да блытаніны. У выніку ў навуковым дыскурсе пачалі з’яўляцца складаныя пераходныя тэрміны{{sfn|Запрудскі|2020|с=93—94, 98}}. === Пераходныя тэрміны: «літоўска-руская» і «руска-літоўская» мова === Адным з першых спробу вырашыць тэрміналагічную праблему зрабіў расійскі бібліёграф і лінгвіст [[Пётр Іванавіч Кёпен|Пётр Кёпен]]. У сваіх працах пачатку 1820-х гадоў ён пачаў актыўна выкарыстоўваць лінгвонім ''«літоўска-руская мова»'' (а таксама варыянт ''«руска-літоўская»''). Гэты тэрмін быў сканструяваны штучна, каб паказаць, што гаворка ідзе пра «рускую» (усходнеславянскую) мову, якая ўжываецца на тэрыторыі гістарычнай Літвы. П. Кёпен свядома пазбягаў тэрміна «беларуская мова», паколькі ў пачатку XIX стагоддзя геаграфічнае паняцце «[[Белая Русь]]» ахоплівала пераважна толькі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]] губерні, тады як апісваная ім мова бытавала на значна шырэйшым арэале{{sfn|Запрудскі|2020|с=98—100}}. Тэрмін «літоўска-руская мова» хутка набыў папулярнасць. Яго выкарыстоўвалі такія вядомыя навукоўцы і культурныя дзеячы, як [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|Міхаіл Качаноўскі]], [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіл Максімовіч]], [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Іван Грыгаровіч]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|Іван Лабойка]] і нават паэт [[Адам Міцкевіч]]{{sfn|Запрудскі|2020|с=98}}. Як зазначае даследчык гісторыі мовазнаўства [[Сяргей Запрудскі]], гэтыя «двайныя» тэрміны, нягледзячы на іх цяперашнюю непрымальнасць, для свайго часу адыгралі пазітыўную ролю, бо яны дапамаглі вылучыць беларускую мову з агульнага ўсходнеславянскага масіва{{sfn|Запрудскі|2020|с=100}}. Каб пазбегнуць блытаніны з расійскай мовай, некаторыя аўтары, напрыклад, М. Качаноўскі, пачалі выкарыстоўваць штучны графічны прыём: яны пісалі слова з мяккім знакам — ''«руськая мова»'' (''«руськой язык»''), падкрэсліваючы, што гэта мова жыхароў [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай]] губерняў, якая адрозніваецца ад мовы Масквы{{sfn|Запрудскі|2020|с=93}}. === Замацаванне лінгвоніма «беларуская мова» === Паралельна з пераходнымі тэрмінамі ў навуковы ўжытак пачаў уваходзіць сучасны лінгвонім ''«беларуская мова»''. Яго папулярызацыі паспрыялі працы польскага лексікографа [[Самуіл Багуміл Ліндэ|Самуіла Багуміла Ліндэ]] і расійскага бібліёграфа [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]]. У 1813 годзе В. Сопікаў у сваёй «Спробе расійскай бібліяграфіі» апісаў выданні [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] і шэраг іншых старажытных тэкстаў, назваўшы іх мову «беларускай», аднак лічыў яе «сумессю славянскай, рускай, польскай, а часткова і лацінскай» моў<ref>Сопиков В. Опыт российской библиографии или Полный словарь сочинений и переводов, напечатанных на славенском и российском языках. Ч. 1. Спб, 1813. С. 167.</ref>{{sfn|Запрудскі|2020|с=49}}. С. Б. Ліндэ ў сваіх працах 1815—1816 гадоў пайшоў далей: ён упершыню ў польскім мовазнаўстве выкарыстаў выраз «беларуская мова» для апісання [[Мова Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|мовы Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]]. Ён даказаў, што мова Статута і мова выданняў Ф. Скарыны — гэта адна і тая ж мова, якая істотна адрозніваецца як ад польскай, так і ад расійскай і царкоўнаславянскай{{sfn|Запрудскі|2020|с=30, 36—37}}. Канчатковае ўвядзенне ў еўрапейскі навуковы зварот і геаграфічнае пашырэнне тэрміна «беларуская мова» на ўвесь этнічны арэал (выцесніўшы «літоўска-рускую» і «літоўскую» мовы) звязваюць з імем выдатнага чэшскага і славацкага славіста [[Павел Іозеф Шафарык|Паўла Ёзафа Шафарыка]]. У сваёй фундаментальнай працы «Гісторыя славянскай мовы і літаратуры ва ўсіх дыялектах» (1826) ён не толькі апісаў асаблівасці беларускай мовы, але і ўпершыню шырока акрэсліў яе арэал, уключыўшы ў яго не толькі [[Белая Русь|Белую Русь]] ([[Віцебская губерня|Віцебшчыну]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыну]]), але і гістарычную Літву ([[Віленская губерня|Віленшчыну]], [[Гродзенская губерня|Гродзеншчыну]]) і [[Чорная Русь|Чорную Русь]] ([[Мінская губерня|Міншчыну]], [[Новагародскае ваяводства|Навагрудчыну]]){{sfn|Запрудскі|2020|с=152—153}}. Гэта паклала канец выкарыстанню экзалінгвоніма «літоўская мова» ў навуковым асяроддзі для абазначэння беларускай мовы. == Сучасная гістарыяграфічная ацэнка з’явы == У пачатку ХХ стагоддзя гісторыю распрацоўкі беларускай мовы і класіфікацыі ўсходнеславянскіх дыялектаў паспрабаваў асэнсаваць заснавальнік беларускага навуковага мовазнаўства [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, ацэньваючы лінгвістычныя працы пачатку XIX стагоддзя (у тым ліку тыя, дзе выкарыстоўваўся тэрмін «літоўская мова»), Карскі часта падыходзіў да іх з пазіцый навукі пачатку ХХ стагоддзя, што прыводзіла да пэўных непаразуменняў і неабгрунтаванай крытыкі яго папярэднікаў{{sfn|Запрудскі|2020|с=102}}. Напрыклад, Я. Карскі вельмі строга ацаніў выкарыстанне тэрміна ''«літоўска-руская мова»'' (і яго скарочанага варыянта ''«літоўская»''), заявіўшы{{sfn|Запрудскі|2020|с=102}}: {{цытата|Назва літоўска-руская мова, яшчэ больш літоўская мова, вядома, не можа лічыцца зручнай для старой заходнярускай гаворкі, бо з паняццем літоўскай мовы ў нас асацыіруецца зусім іншае ўяўленне: можна б падумаць, што беларуская гаворка прыняла ў сябе элементы літоўскай мовы, чаго з ёй насамрэч не адбылося.}} Сучасныя даследчыкі гісторыі мовазнаўства, напрыклад, [[С. Запрудскі]], паказваюць, што ў кантэксце навукі першай трэці XIX стагоддзя тэрмін «літоўская» або «літоўска-руская» мова не быў памылковым або абсурдным. Гэта быў лагічны і функцыянальны для свайго часу экзалінгвонім, заснаваны не на генетычнай роднасці (да [[Балтыйскія мовы|балцкіх моў]]), а на дзяржаўна-геаграфічнай прыналежнасці. Ён дазваляў адрозніваць [[Старабеларуская мова|беларускую (заходнерускую) мову]] як ад польскай, так і ад [[руская мова|маскоўскай (велікарускай) мовы]] ў перыяд, калі сам тэрмін «беларуская мова» яшчэ не замацаваўся ў навуцы і меў вузкае, лакальнае значэнне: датычыўся толькі Віцебшчыны і Магілёўшчыны{{sfn|Запрудскі|2020|с=100}}. Як зазначаюць гісторыкі і філолагі, тэрміналагічная блытаніна XVI—XIX стагоддзяў, звязаная з палітонімам «Літва» і лінгвонімам «літоўская мова», з’яўляецца заканамерным этапам у станаўленні [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай ідэнтычнасці]] [[беларусы|беларусаў]]. Яна сведчыць пра складаны шлях вылучэння беларускага этнасу і яго мовы як асобных катэгорый у еўрапейскім навуковым і палітычным дыскурсе{{sfn|Rudenka|2026|с=206, 210}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Запрудскі С. М.]] |загаловак=Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2020 |старонак=195 |isbn=978-985-881-005-4 |ref=Запрудскі}} * {{артыкул |аўтар=Bednarczuk L. |загаловак=Językowe pogranicza polszczyzny |выданне=Gwary Dziś |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=85—158 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Rudenka A. |загаловак=Poland? Lithuania? Belarus? Names of Belarusians and their Homeland in the Historical-Cultural Context |выданне=Perspectives on culture |тып=часопіс |год=2026 |нумар=52 (1) |старонкі=201—213 |ref=Rudenka}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių etnogenezė ir Gudija |выданне=Acta Baltico-Slavica |тып=часопіс |год=2006 |нумар=30 |старонкі=20—30 |месца=Warszawa |выдавецтва=SOW |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Львовіч Сергееў|Сергеев М. Л.]] |загаловак=«Митридат» Конрада Гесснера: история создания и устройство музея языков |выданне=Верхневолжский филологический вестник |тып=часопіс |год=2023 |нумар=4 (35) |старонкі=142—152 |ref=Сергеев}} * {{артыкул |аўтар=Konczewska K. |загаловак=Język polski na Kresach Janusza Riegera na tle badań nad polszczyzną kresową po roku 2015 |выданне=Acta Baltico-Slavica |тып=часопіс |год=2020 |нумар=44 |старонкі=239—262 |месца=Warszawa |ref=Konczewska}} * {{кніга |загаловак=Переводчики и переводы в России конца XVI — начала XVIII столетия: материалы международной научной конференции |адказны=рэдкал.: А. В. Беляков [и др.] |месца=Москва |выдавецтва=Институт российской истории РАН |год=2019 |старонак=236 |isbn=978-5-8055-0364-2 |ref=Переводчики}} * {{кніга |аўтар=Гапоненка І. А., Грыгаровіч А. А., Запрудскі С. М. і інш. |загаловак=Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе |адказны=пад агул. рэд. М. Р. Прыгодзіча |месца=Мінск |выдавецтва=БДУ |год=2013 |старонак=147 |isbn=978-985-518-849-1 |ref=Гапоненка}} * {{артыкул |аўтар=[[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Галенчанка Г. Я.]] |загаловак=Да пытання аб этнічных і этнаканфесійных катэгорыях Вялікага княства Літоўскага XIV–XVI ст.: «беларусцы», «ліцвіны» і «русіны» у дыскурсах сучасных даследчыкаў і пісьмовых крыніцах |выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып=навуковы зборнік |год=2008 |нумар=Вып. 1 |старонкі=9—19 |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |ref=Галенчанка}} * {{кніга|ref=Briedis|аўтар=Briedis L.|загаловак=Vilnius: City of Strangers|год=2009|месца=Vilnius|выдавецтва=Baltos Lankos|старонак=288|isbn=978-9955-23-196-7}} * {{кніга|ref=Урбан|аўтар=[[Паўла Урбан|Урбан П.]]|загаловак=Старажытныя ліцьвіны: Мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць|год=2001|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|старонак=216|isbn=985-458-050-4}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Этнаніміка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] 5um3pmhc3ryot88f0mucsrk4ksso4vz 0 811876 5173450 5173162 2026-07-31T01:34:01Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173450 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Слідрэхт''' ({{lang-nl|Sliedrecht}}) — горад і абшчына ў правінцыі [[Паўднёвая Галандыя]] [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Агульная плошча абшчыны — 14,00 км², 1,22 км² з іх пакрыты вадой. Прамысловы горад, размешчаны на паўночным беразе Бенедэн-Мерведэ, на ўсход ад [[Дордрэхт]]а і на захад ад [[Хардынксвелд-Гісэндам]]а. Чыгуначная станцыя налініі Дордрэхт-Ціл і рачны порт. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўднёвая Галандыя]] mvjzrcrbata00ah3hhy6h27qpgjr7t3 0 811878 5173173 2026-07-30T12:07:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Албласердам''' (нід. Alblasserdam, «Плаціна на ручаі Алблас») — горад і абшчына ў правінцыі [[Паўднёвая Галандыя]] ([[Нідэрланды]]). == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў хроніках 1299 года, аднак асобная абшчына была ўтворана толькі ў 1447 годзе, да гэтага Албласе...» 5173173 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Албласердам''' (нід. Alblasserdam, «Плаціна на ручаі Алблас») — горад і абшчына ў правінцыі [[Паўднёвая Галандыя]] ([[Нідэрланды]]). == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў хроніках 1299 года, аднак асобная абшчына была ўтворана толькі ў 1447 годзе, да гэтага Албласердам падпарадкоўваўся Аўд-Алблас. Дзякуючы рацэ Норд развіццё горада моцна залежала ад рачных шляхоў. Паміж 1350 і 1821 гадамі Албласервардскі польдэр затапляўся 32 разы. Горад таксама моцна пацярпеў падчас бамбардзіроўкі Ратэрдама, якая адбылася 11 мая 1940 года. qq5khw9gx74b1672hhqv5eihhehk7ri 5173174 5173173 2026-07-30T12:08:13Z Autumndancer 168015 5173174 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Албласердам''' (нід. Alblasserdam, «Плаціна на ручаі Алблас») — горад і абшчына ў правінцыі [[Паўднёвая Галандыя]] ([[Нідэрланды]]). == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў хроніках 1299 года, аднак асобная абшчына была ўтворана толькі ў 1447 годзе, да гэтага Албласердам падпарадкоўваўся Аўд-Алблас. Дзякуючы рацэ Норд развіццё горада моцна залежала ад рачных шляхоў. Паміж 1350 і 1821 гадамі Албласервардскі польдэр затапляўся 32 разы. Горад таксама моцна пацярпеў падчас бамбардзіроўкі Ратэрдама, якая адбылася 11 мая 1940 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўднёвая Галандыя]] em2bwhxcjzmhjofdjtnwgermiwhizqs 5173449 5173174 2026-07-31T01:33:55Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173449 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Албласердам''' (нід. Alblasserdam, «Плаціна на ручаі Алблас») — горад і абшчына ў правінцыі [[Паўднёвая Галандыя]] ([[Нідэрланды]]). == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў хроніках 1299 года, аднак асобная абшчына была ўтворана толькі ў 1447 годзе, да гэтага Албласердам падпарадкоўваўся Аўд-Алблас. Дзякуючы рацэ Норд развіццё горада моцна залежала ад рачных шляхоў. Паміж 1350 і 1821 гадамі Албласервардскі польдэр затапляўся 32 разы. Горад таксама моцна пацярпеў падчас бамбардзіроўкі Ратэрдама, якая адбылася 11 мая 1940 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Абшчыны правінцыі Паўднёвая Галандыя]] qy7l2b5js3bnbin6f76enuiahxzn47j 0 811879 5173183 2026-07-30T12:20:45Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Падольскае ўзвышша]] 5173183 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падольскае ўзвышша]] 0z39on098sq0lsm76vpuoqs9hbkr8hi 0 811880 5173185 2026-07-30T12:25:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Падпіска аб нявыездзе''' - адна з мер стрымання ў беларускі крымінальным працэсе. Заключаецца ў адабранні ад падазронага або абвінавачанага абавязацельства не адлучацца з месца пражывання або часовага знаходжання без дазволу адпаведнай службовай ас...» 5173185 wikitext text/x-wiki '''Падпіска аб нявыездзе''' - адна з мер стрымання ў беларускі крымінальным працэсе. Заключаецца ў адабранні ад падазронага або абвінавачанага абавязацельства не адлучацца з месца пражывання або часовага знаходжання без дазволу адпаведнай службовай асобы, якая праводзіць дазнанне, [[следчы|следчага]], [[пракурор]]а, [[суд]]а. У выпадку парушэння гэтай меры да таго, хто даваў абавязацельства, можа быць ужыта больш строгая мера стрымання — пра што ён і папярэджваецца ([[арышт]], [[зняволенне]]). [[Катэгорыя:Крымінальнае права]] bggeyd0otkgyzgrigiojfujn2qfwgpj 5173187 5173185 2026-07-30T12:27:33Z Autumndancer 168015 5173187 wikitext text/x-wiki '''Падпіска аб нявыездзе''' — адна з мер стрымання ў беларускі крымінальным працэсе. Заключаецца ў адабранні ад падазронага або абвінавачанага абавязацельства не адлучацца з месца пражывання або часовага знаходжання без дазволу адпаведнай службовай асобы, якая праводзіць дазнанне, [[следчы|следчага]], [[пракурор]]а, [[суд]]а. У выпадку парушэння гэтай меры да таго, хто даваў абавязацельства, можа быць ужыта больш строгая мера стрымання — пра што ён і папярэджваецца ([[арышт]], [[зняволенне]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падпіска аб нявыездзе||}} [[Катэгорыя:Крымінальнае права]] rjtr8gctbj63fraefvyxbxvakaexmjj 0 811881 5173190 2026-07-30T12:30:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Падпрапаршчык''' - воінскае званне (чын) у шэрагу дзяржаў. У расійскай арміі існавала ў 1722—1917 гадах. Прысвойвалася унтэрафіцэрам і [[фельдфебель|фельдфебелям]], якія вытрымалі экзамен або вызначыліся ў баях, і юнкерам. Падпрапаршчыкі карысталіся некато...» 5173190 wikitext text/x-wiki '''Падпрапаршчык''' - воінскае званне (чын) у шэрагу дзяржаў. У расійскай арміі існавала ў 1722—1917 гадах. Прысвойвалася унтэрафіцэрам і [[фельдфебель|фельдфебелям]], якія вытрымалі экзамен або вызначыліся ў баях, і юнкерам. Падпрапаршчыкі карысталіся некаторымі правамі малодшых афіцэраў. [[Катэгорыя:Воінскія званні]] gtbqw34ut0t82s8kyldp5ppsoeatc2o 5173192 5173190 2026-07-30T12:32:55Z Autumndancer 168015 5173192 wikitext text/x-wiki '''Падпрапаршчык''' - воінскае званне (чын) у шэрагу дзяржаў. У расійскай арміі існавала ў 1722—1917 гадах. Прысвойвалася унтэрафіцэрам і [[фельдфебель|фельдфебелям]], якія вытрымалі экзамен або вызначыліся ў баях, і юнкерам. Падпрапаршчыкі карысталіся некаторымі правамі малодшых афіцэраў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падпрапаршчык||}} [[Катэгорыя:Воінскія званні]] 89w1g1l6h9ptpc4r14zasgipnmaczzj 5173194 5173192 2026-07-30T12:34:00Z Autumndancer 168015 5173194 wikitext text/x-wiki '''Падпрапаршчык''' - воінскае званне (чын) у шэрагу дзяржаў. У расійскай арміі існавала ў 1722—1917 гадах. Прысвойвалася [[Унтэр-афіцэр|унтэр-афіцэрам]] і [[фельдфебель|фельдфебелям]], якія вытрымалі экзамен або вызначыліся ў баях, і юнкерам. Падпрапаршчыкі карысталіся некаторымі правамі малодшых афіцэраў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падпрапаршчык||}} [[Катэгорыя:Воінскія званні]] huj04skli6nw9f6rsfoewfe5jt23ozg 5173195 5173194 2026-07-30T12:34:08Z Autumndancer 168015 5173195 wikitext text/x-wiki '''Падпрапаршчык''' — воінскае званне (чын) у шэрагу дзяржаў. У расійскай арміі існавала ў 1722—1917 гадах. Прысвойвалася [[унтэр-афіцэр]]ам і [[фельдфебель|фельдфебелям]], якія вытрымалі экзамен або вызначыліся ў баях, і юнкерам. Падпрапаршчыкі карысталіся некаторымі правамі малодшых афіцэраў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падпрапаршчык||}} [[Катэгорыя:Воінскія званні]] qo4dcbfeig0uphtgi1mc9va3vchp4b4 0 811882 5173198 2026-07-30T12:38:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Падрад''' — 1) у цывільным праве дагавор, паводле якога адзін бок (падрадчык) абавязваецца на сваю рызыку выканаць пэўную работу па заданні другога боку (заказчык). Работы выконваюць з матэрыялаў падрадчыка або заказчыка, заказчык абавязваецца прыняць...» 5173198 wikitext text/x-wiki '''Падрад''' — 1) у цывільным праве дагавор, паводле якога адзін бок (падрадчык) абавязваецца на сваю рызыку выканаць пэўную работу па заданні другога боку (заказчык). Работы выконваюць з матэрыялаў падрадчыка або заказчыка, заказчык абавязваецца прыняць і аплаціць вынікі работы. Парадак заключэння дагавораў на падрад, правы і абавязкі іх удзельнікаў рэгламентуюцца заканадаўствам. Паводле заканадаўства Рэспублікі Беларусь [[грамадзянін]] можа прыняць на сябе выкананне работы па падраду ў выпадку, калі гэта не забаронена законам. Падрадчык, які выконвае работу з свайго матэрыялу, нясе адказнасць за яго якасць. Калі з закона або з дагавора не вынікае, што падрадчык павінен выканаць работу асабіста, ён мае права прыцягнуць для выканання работ інш. асоб (субпадрадчыкаў). Са згоды генеральнага падрадчыка заказчык можа заключаць дагаворы на выкананне асобных работ. Спецыяльныя правілы існуюць для асобных відаў падраду (бытавы падрад, падрад на будаўніцтва, выкананне праектных, вышукальных работ і інш.). 2) Форма арганізацыі працы, заснаваная на замацаванні за пэўным калектывам часткі або ўсяго аб’ёму работ па вытв-сці прадукцыі, аказанні паслуг (напр., калектыўны падрад, брыгадны падрад). [[Катэгорыя:Працоўнае права]] 3dhybqhj54wqxi9m8648nlwld9jprgj 5173200 5173198 2026-07-30T12:40:04Z Autumndancer 168015 5173200 wikitext text/x-wiki '''Падрад''' — 1) у цывільным праве дагавор, паводле якога адзін бок (падрадчык) абавязваецца на сваю рызыку выканаць пэўную работу па заданні другога боку (заказчык). Работы выконваюць з матэрыялаў падрадчыка або заказчыка, заказчык абавязваецца прыняць і аплаціць вынікі работы. Парадак заключэння дагавораў на падрад, правы і абавязкі іх удзельнікаў рэгламентуюцца заканадаўствам. Паводле заканадаўства Рэспублікі Беларусь [[грамадзянін]] можа прыняць на сябе выкананне работы па падраду ў выпадку, калі гэта не забаронена законам. Падрадчык, які выконвае работу з свайго матэрыялу, нясе адказнасць за яго якасць. Калі з закона або з дагавора не вынікае, што падрадчык павінен выканаць работу асабіста, ён мае права прыцягнуць для выканання работ інш. асоб (субпадрадчыкаў). Са згоды генеральнага падрадчыка заказчык можа заключаць дагаворы на выкананне асобных работ. Спецыяльныя правілы існуюць для асобных відаў падраду (бытавы падрад, падрад на будаўніцтва, выкананне праектных, вышукальных работ і інш.). 2) Форма арганізацыі працы, заснаваная на замацаванні за пэўным калектывам часткі або ўсяго аб’ёму работ па вытв-сці прадукцыі, аказанні паслуг (напр., калектыўны падрад, брыгадны падрад). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падрад||}} [[Катэгорыя:Працоўнае права]] phu2afj49v7cwyxs0j9gd9z6e2wxm57 0 811883 5173207 2026-07-30T12:48:31Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Падснежнік}} {{Таксон}} '''Падснежнік''' (''Galanthus'') — род кветкавых раслін сямейства амарылісавых. 18 відаў. Пашыраны ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], на [[Каўказ]]е, у Малоц Азіі, [[Іран]]е. Трапляюцца ў горных лясах, на высакагорных лугах. На Бел...» 5173207 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Падснежнік}} {{Таксон}} '''Падснежнік''' (''Galanthus'') — род кветкавых раслін сямейства амарылісавых. 18 відаў. Пашыраны ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], на [[Каўказ]]е, у Малоц Азіі, [[Іран]]е. Трапляюцца ў горных лясах, на высакагорных лугах. На [[Беларусь|Беларусі]] часта называюць падснежнікам раннеквітучыя расліны (кураслеп дуброўны, пралеска высакародная і інш.); вырошчваюць [[падснежнік беласнежны]] (G. nivalis), [[падснежнік складкаваты]] (G. plicatus), [[падснежнік Эльвеза]] (G. elwesii). [[шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] цыбульныя травы вышынёй да 30 см. [[Лісце]] (звычайна 2) лінейнае. Кветанос з адной паніклай белай кветкай. Размнажаюцца насеннем, якое разносяць мурашкі. [[Дэкаратыўныя расліны]]. 87qfx1ugq74ftvpmd6mo8ijq34iyfcf 5173210 5173207 2026-07-30T12:50:04Z Autumndancer 168015 5173210 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Падснежнік}} {{Таксон}} '''Падснежнік''' (''Galanthus'') — род кветкавых раслін сямейства амарылісавых. 18 відаў. Пашыраны ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], на [[Каўказ]]е, у Малоц Азіі, [[Іран]]е. Трапляюцца ў горных лясах, на высакагорных лугах. На [[Беларусь|Беларусі]] часта называюць падснежнікам раннеквітучыя расліны (кураслеп дуброўны, пралеска высакародная і інш.); вырошчваюць [[падснежнік беласнежны]] (G. nivalis), [[падснежнік складкаваты]] (G. plicatus), [[падснежнік Эльвеза]] (G. elwesii). [[шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] цыбульныя травы вышынёй да 30 см. [[Лісце]] (звычайна 2) лінейнае. Кветанос з адной паніклай белай кветкай. Размнажаюцца насеннем, якое разносяць мурашкі. [[Дэкаратыўныя расліны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} i3zz5mlgzhmb2r11zz3htjagg0181ca 5173211 5173210 2026-07-30T12:50:49Z Autumndancer 168015 5173211 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Падснежнік}} {{Таксон}} '''Падснежнік''' (''Galanthus'') — род кветкавых раслін сямейства амарылісавых. 18 відаў. Пашыраны ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], на [[Каўказ]]е, у Малоц Азіі, [[Іран]]е. Трапляюцца ў горных лясах, на высакагорных лугах. На [[Беларусь|Беларусі]] часта называюць падснежнікам раннеквітучыя расліны (кураслеп дуброўны, пралеска высакародная і інш.); вырошчваюць [[падснежнік беласнежны]] (G. nivalis), [[падснежнік складкаваты]] (G. plicatus), [[падснежнік Эльвеза]] (G. elwesii). [[шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] цыбульныя травы вышынёй да 30 см. [[Лісце]] (звычайна 2) лінейнае. Кветанос з адной паніклай белай кветкай. Размнажаюцца насеннем, якое разносяць мурашкі. [[Дэкаратыўныя расліны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падснежнік||}} 72g5xshtx1s95qzy6iu4lyvh20htf5d 5173213 5173211 2026-07-30T12:53:03Z Autumndancer 168015 5173213 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Падснежнік}} {{Таксон}} '''Падснежнік''' (''Galanthus'') — род кветкавых раслін сямейства амарылісавых. 18 відаў. Пашыраны ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], на [[Каўказ]]е, у Малоц Азіі, [[Іран]]е. Трапляюцца ў горных лясах, на высакагорных лугах. На [[Беларусь|Беларусі]] часта называюць падснежнікам раннеквітучыя расліны (кураслеп дуброўны, пралеска высакародная і інш.); вырошчваюць [[падснежнік беласнежны]] (G. nivalis), [[падснежнік складкаваты]] (G. plicatus), [[падснежнік Эльвеза]] (G. elwesii). [[шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] цыбульныя травы вышынёй да 30 см. [[Лісце]] (звычайна 2) лінейнае. Кветанос з адной паніклай белай кветкай. Размнажаюцца насеннем, якое разносяць мурашкі. [[Дэкаратыўныя расліны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падснежнік||}} [[Катэгорыя:Амарылісавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] mt0tnwe87ggr1wn314u4z6mulnx99on 0 811884 5173209 2026-07-30T12:49:49Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Падснежнік (Амарылісавыя)]] 5173209 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падснежнік (Амарылісавыя)]] 4vrrjkt7l9mqyr3qnlkk8ui1wgtvbw1 0 811885 5173218 2026-07-30T12:59:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Падснежнік беласнежны''' (''Galanthus nivalis'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). == Апісанне == Цыбуліны яйкападобныя або канічныя, са светла-карычневай або бурай лупінай, дыяметрам 1,2-1,5 см і даўжынёй 1,5-2 см. [[Лісце]]...» 5173218 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падснежнік беласнежны''' (''Galanthus nivalis'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). == Апісанне == Цыбуліны яйкападобныя або канічныя, са светла-карычневай або бурай лупінай, дыяметрам 1,2-1,5 см і даўжынёй 1,5-2 см. [[Лісце]] з`яўляюцца адначасова з бутонамі і падчас цвіцення роўныя ці значна карацейшыя за кветканоса. Лісце цёмна-зялёнае або шызае, плоскае нават у пупышкаскладанні, знізу з кілем, даволі тупое, падчас цвіцення з васковым налётам, 8-10 см даўжынёй і 0,4-0,6 см шырынёй, пасля цвіцення да 25 см даўжынёй і да 1 см шырынёй. Кветканос — цыліндрычны, 7(9)-12 см даўжынёй; крыло 2,5-3 см даўжынёй; кветаножка роўная, даўжэйшая або карацейшая за крыло. Кветкі адзінкавыя, белыя, з зялёнай падковападобнай плямай на канцах пялёсткаў, званочкападобныя, у закрытым стане нагадваюць кроплю. Калякветнік складаецца з шасці паасобных пялёсткаў. Вонкавыя лісточкі калякветніка даўгавата-обратнояйцевідные, 1,5-2,5 см даўжынёй і 0,7-1,1 см шырынёй, унутраныя — клінаватыя, 0,7-1,2 см даўжынёй і 0,4-0,7 см шырынёй. Тыынкі 0,6-0,7 см даўжынёй, пылавікі з вастрыём. Завязь 0,3-0,4 см у дыяметры. Квітнее ў студзені-красавіку. Плод — сакавітая скрыначка, насенне даўгаватае, з сакавітым прыдаткам. Колькасць храмасом 2n = 24. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Амарылісавыя]] nq9p2vlxqq4z600a1z8e8qsvu907f00 5173220 5173218 2026-07-30T13:01:41Z Autumndancer 168015 5173220 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падснежнік беласнежны'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Падснежнік||}}</ref> (''Galanthus nivalis'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). == Апісанне == Цыбуліны яйкападобныя або канічныя, са светла-карычневай або бурай лупінай, дыяметрам 1,2-1,5 см і даўжынёй 1,5-2 см. [[Лісце]] з`яўляюцца адначасова з бутонамі і падчас цвіцення роўныя ці значна карацейшыя за кветканоса. Лісце цёмна-зялёнае або шызае, плоскае нават у пупышкаскладанні, знізу з кілем, даволі тупое, падчас цвіцення з васковым налётам, 8-10 см даўжынёй і 0,4-0,6 см шырынёй, пасля цвіцення да 25 см даўжынёй і да 1 см шырынёй. Кветканос — цыліндрычны, 7(9)-12 см даўжынёй; крыло 2,5-3 см даўжынёй; кветаножка роўная, даўжэйшая або карацейшая за крыло. Кветкі адзінкавыя, белыя, з зялёнай падковападобнай плямай на канцах пялёсткаў, званочкападобныя, у закрытым стане нагадваюць кроплю. Калякветнік складаецца з шасці паасобных пялёсткаў. Вонкавыя лісточкі калякветніка даўгавата-обратнояйцевідные, 1,5-2,5 см даўжынёй і 0,7-1,1 см шырынёй, унутраныя — клінаватыя, 0,7-1,2 см даўжынёй і 0,4-0,7 см шырынёй. Тыынкі 0,6-0,7 см даўжынёй, пылавікі з вастрыём. Завязь 0,3-0,4 см у дыяметры. Квітнее ў студзені-красавіку. Плод — сакавітая скрыначка, насенне даўгаватае, з сакавітым прыдаткам. Колькасць храмасом 2n = 24. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Амарылісавыя]] j86dmwg4ibn6ui2buxhx72wejmeejwg 0 811886 5173219 2026-07-30T13:00:54Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Падснежнік беласнежны]] 5173219 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падснежнік беласнежны]] n0l4e4hqxrl5zvbfd47s6z3i8e8ofy2 0 811887 5173221 2026-07-30T13:07:19Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Падснежнік Элльвеза''' (''Galanthus elwesii'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). Від названы ў гонар [[Генры Джон Эльвез|Генры Джона Эльвеза]] (1846—1922), англійскага батаніка і энтамолага, які адкрыў гэтую расліну ў Тур...» 5173221 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падснежнік Элльвеза''' (''Galanthus elwesii'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). Від названы ў гонар [[Генры Джон Эльвез|Генры Джона Эльвеза]] (1846—1922), англійскага батаніка і энтамолага, які адкрыў гэтую расліну ў [[Турцыя|Турцыі]] ў 1874 годзе. == Батанічнае апісанне == Цыбуліна 2,5-3 гл даўжынёй і 1,8-2,2 см у дыяметры; похву да 5 гл даўжынёй. [[Лісце]] зялёнае, шызае, 7-10 см даўжынёй і 1,5-3 см шырынёй, з абцасікам на верхавіне. Кветканос 10-13 см даўжынёй; крыло 3-3,5 гл даўжынёй; Кветаножкі 2-2,5 см даўжынёй. Вонкавыя лісцікі калякветніка шырока-зваротнаяйкападобныя, каля 2 см даўжынёй, 1,3 см шырынёй; унутраныя даўгаватыя, злёгку якія пашыраюцца ўверсе, 1,1 см даўжынёй і каля 0,6 см шырынёй, з зялёнай плямай вакол выемкі каля верхавіны і каля асновы. Тычынкі каля 0,7 см даўжынёй, пылавікі з вастрыём. Колькасць храмасом 2n = 24, 48. == Крыніцы == {{крыніцы}} j8h32mp3ziyyllpgo2lfhtmpogiv689 5173222 5173221 2026-07-30T13:08:22Z Autumndancer 168015 5173222 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падснежнік Элльвеза'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Падснежнік||}}</ref> (''Galanthus elwesii'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). Від названы ў гонар [[Генры Джон Эльвез|Генры Джона Эльвеза]] (1846—1922), англійскага батаніка і энтамолага, які адкрыў гэтую расліну ў [[Турцыя|Турцыі]] ў 1874 годзе. == Батанічнае апісанне == Цыбуліна 2,5-3 гл даўжынёй і 1,8-2,2 см у дыяметры; похву да 5 гл даўжынёй. [[Лісце]] зялёнае, шызае, 7-10 см даўжынёй і 1,5-3 см шырынёй, з абцасікам на верхавіне. Кветканос 10-13 см даўжынёй; крыло 3-3,5 гл даўжынёй; Кветаножкі 2-2,5 см даўжынёй. Вонкавыя лісцікі калякветніка шырока-зваротнаяйкападобныя, каля 2 см даўжынёй, 1,3 см шырынёй; унутраныя даўгаватыя, злёгку якія пашыраюцца ўверсе, 1,1 см даўжынёй і каля 0,6 см шырынёй, з зялёнай плямай вакол выемкі каля верхавіны і каля асновы. Тычынкі каля 0,7 см даўжынёй, пылавікі з вастрыём. Колькасць храмасом 2n = 24, 48. == Крыніцы == {{крыніцы}} cxqy16won5ouiukl5dajowlcr4w1kun 5173224 5173222 2026-07-30T13:09:11Z Autumndancer 168015 /* Батанічнае апісанне */ 5173224 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падснежнік Элльвеза'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Падснежнік||}}</ref> (''Galanthus elwesii'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). Від названы ў гонар [[Генры Джон Эльвез|Генры Джона Эльвеза]] (1846—1922), англійскага батаніка і энтамолага, які адкрыў гэтую расліну ў [[Турцыя|Турцыі]] ў 1874 годзе. == Батанічнае апісанне == Цыбуліна 2,5-3 см даўжынёй і 1,8-2,2 см у дыяметры; похву да 5 гл даўжынёй. [[Лісце]] зялёнае, шызае, 7-10 см даўжынёй і 1,5-3 см шырынёй, з абцасікам на верхавіне. Кветканос 10-13 см даўжынёй; крыло 3-3,5 гл даўжынёй; Кветаножкі 2-2,5 см даўжынёй. Вонкавыя лісцікі калякветніка шырока-зваротнаяйкападобныя, каля 2 см даўжынёй, 1,3 см шырынёй; унутраныя даўгаватыя, злёгку якія пашыраюцца ўверсе, 1,1 см даўжынёй і каля 0,6 см шырынёй, з зялёнай плямай вакол выемкі каля верхавіны і каля асновы. Тычынкі каля 0,7 см даўжынёй, пылавікі з вастрыём. Колькасць храмасом 2n = 24, 48. == Крыніцы == {{крыніцы}} i3jf93x4wwrrt94kb3jb0zg5bjlaww7 5173225 5173224 2026-07-30T13:09:38Z Autumndancer 168015 /* Батанічнае апісанне */ 5173225 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падснежнік Элльвеза'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Падснежнік||}}</ref> (''Galanthus elwesii'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). Від названы ў гонар [[Генры Джон Эльвез|Генры Джона Эльвеза]] (1846—1922), англійскага батаніка і энтамолага, які адкрыў гэтую расліну ў [[Турцыя|Турцыі]] ў 1874 годзе. == Батанічнае апісанне == Цыбуліна 2,5-3 см даўжынёй і 1,8-2,2 см у дыяметры; похву да 5 см даўжынёй. [[Лісце]] зялёнае, шызае, 7-10 см даўжынёй і 1,5-3 см шырынёй, з абцасікам на верхавіне. Кветканос 10-13 см даўжынёй; крыло 3-3,5 гл даўжынёй; Кветаножкі 2-2,5 см даўжынёй. Вонкавыя лісцікі калякветніка шырока-зваротнаяйкападобныя, каля 2 см даўжынёй, 1,3 см шырынёй; унутраныя даўгаватыя, злёгку якія пашыраюцца ўверсе, 1,1 см даўжынёй і каля 0,6 см шырынёй, з зялёнай плямай вакол выемкі каля верхавіны і каля асновы. Тычынкі каля 0,7 см даўжынёй, пылавікі з вастрыём. Колькасць храмасом 2n = 24, 48. == Крыніцы == {{крыніцы}} m228ka0iyqz2gzygb7tikgmyjfm60vp 5173448 5173225 2026-07-31T01:33:41Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5173448 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падснежнік Элльвеза'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Падснежнік||}}</ref> (''Galanthus elwesii'') — від раслін з роду падснежнік сямейства [[Амарылісавыя]] (''Amaryllidaceae''). Від названы ў гонар [[Генры Джон Эльвез|Генры Джона Эльвеза]] (1846—1922), англійскага батаніка і энтамолага, які адкрыў гэтую расліну ў [[Турцыя|Турцыі]] ў 1874 годзе. == Батанічнае апісанне == Цыбуліна 2,5-3 см даўжынёй і 1,8-2,2 см у дыяметры; похву да 5 см даўжынёй. [[Лісце]] зялёнае, шызае, 7-10 см даўжынёй і 1,5-3 см шырынёй, з абцасікам на верхавіне. Кветканос 10-13 см даўжынёй; крыло 3-3,5 гл даўжынёй; Кветаножкі 2-2,5 см даўжынёй. Вонкавыя лісцікі калякветніка шырока-зваротнаяйкападобныя, каля 2 см даўжынёй, 1,3 см шырынёй; унутраныя даўгаватыя, злёгку якія пашыраюцца ўверсе, 1,1 см даўжынёй і каля 0,6 см шырынёй, з зялёнай плямай вакол выемкі каля верхавіны і каля асновы. Тычынкі каля 0,7 см даўжынёй, пылавікі з вастрыём. Колькасць храмасом 2n = 24, 48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-07-31}} sxvah1fr98d3ch0fh0n9wuc0wakhpgz 0 811888 5173223 2026-07-30T13:08:51Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Падснежнік Эльвеза]] 5173223 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падснежнік Эльвеза]] gzor2hayt1zskbbdjc0emr9969mgw6y 0 811889 5173226 2026-07-30T13:12:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Генры Джон Эльвез''' ({{lang-en|Henry John Elwes}},) — брытанскі батанік, энтамолаг і калекцыянер. == Біяграфія == Сабраў калекцыю з 30 000 экзэмпляраў матылькоў, у тым ліку 11 370 экзэмпляраў матылькоў з Палеарктыкі. Пабываў у розных частках свету для вывучэння п...» 5173226 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генры Джон Эльвез''' ({{lang-en|Henry John Elwes}},) — брытанскі батанік, энтамолаг і калекцыянер. == Біяграфія == Сабраў калекцыю з 30 000 экзэмпляраў матылькоў, у тым ліку 11 370 экзэмпляраў матылькоў з Палеарктыкі. Пабываў у розных частках свету для вывучэння птушак, раслін і насякомых. У 1880 годзе апублікаваў фаліянт «Monograph of the Genus Lilium». У 1898 годзе здзейсніў паездку ў Алтайскія горы. Памёр 26 лістапада 1922 гады. {{DEFAULTSORT:Эльвез}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Вялікабрытаніі]] 9ajgs9tipg9jd0vso71cjcp5blcfz8h 5173227 5173226 2026-07-30T13:13:59Z Autumndancer 168015 5173227 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генры Джон Эльвез''' ({{lang-en|Henry John Elwes}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі батанік, энтамолаг і калекцыянер. == Біяграфія == Сабраў калекцыю з 30 000 экзэмпляраў матылькоў, у тым ліку 11 370 экзэмпляраў матылькоў з Палеарктыкі. Пабываў у розных частках свету для вывучэння птушак, раслін і насякомых. У 1880 годзе апублікаваў фаліянт «Monograph of the Genus Lilium». У 1898 годзе здзейсніў паездку ў Алтайскія горы. Памёр 26 лістапада 1922 гады. {{DEFAULTSORT:Эльвез}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Вялікабрытаніі]] 6utjf8ywkkme19af828blpsraaby7pd 5173228 5173227 2026-07-30T13:14:14Z Autumndancer 168015 5173228 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генры Джон Эльвез''' ({{lang-en|Henry John Elwes}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі батанік, энтамолаг і калекцыянер. == Біяграфія == Сабраў калекцыю з 30 000 экзэмпляраў матылькоў, у тым ліку 11 370 экзэмпляраў матылькоў з Палеарктыкі. Пабываў у розных частках свету для вывучэння птушак, раслін і насякомых. У 1880 годзе апублікаваў фаліянт «Monograph of the Genus Lilium». У 1898 годзе здзейсніў паездку ў Алтайскія горы. Памёр 26 лістапада 1922 гады. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Эльвез}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Вялікабрытаніі]] rxsy1ldkddtvv6z6qc36apcny55jg5k 5173233 5173228 2026-07-30T13:19:11Z Autumndancer 168015 5173233 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генры Джон Эльвез''' ({{lang-en|Henry John Elwes}}, {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі батанік, энтамолаг і калекцыянер. == Біяграфія == Сабраў калекцыю з 30 000 экзэмпляраў матылькоў, у тым ліку 11 370 экзэмпляраў матылькоў з Палеарктыкі. Пабываў у розных частках свету для вывучэння птушак, раслін і насякомых. У 1880 годзе апублікаваў фаліянт «Monograph of the Genus Lilium». У 1898 годзе здзейсніў паездку ў Алтайскія горы. Памёр 26 лістапада 1922 года. У яго гонар названы [[падснежнік Эльвеза]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Эльвез}} [[Катэгорыя:Батанікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Вялікабрытаніі]] g0ewl91kicycd8g2wmnr2er8ivpxzz2 0 811890 5173229 2026-07-30T13:14:45Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Генры Джон Эльвез]] 5173229 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генры Джон Эльвез]] ovw7rq02up324zqibxh3vv3g8vb9ycj 0 811891 5173237 2026-07-30T13:33:59Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/150672698|Харлампович, Константин Васильевич]]» 5173237 wikitext text/x-wiki '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), [[30 ліпеня|18(30) ліпеня]] [[1870]], в. Рагачы [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] - [[23 сакавіка]] [[1932]]) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета Падляшскага ваяводства ў Польшчы) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, Літоўскай духоўнай семінарыі (1884—1890) і Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі, якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата багаслоўя. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам лацінскай мовы ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. Пл. М. Жуковіч) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. С. Ц. Галубеў), за магістарскую дысертацыю: «Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаславных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў прыват-дацэнтам. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства», у восеньскім семестры — «Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны членам-карэспандэнтам Пецярбургскай Акадэміі навук. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ, — І. Сатрапінскага, С. П. Шастакова, В. Ф. Смоліна, С. І. Парфір'ева, М. В. Нікольскага і І. М. Пакроўскага. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Ён быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі А. В. Луначарскі, кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў Арэнбург 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў Актубінск, а потым у Тургай. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у Казані і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў Ніжыне і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] d8zwb7qhsjnol36l5k71w00xqxcmpi7 5173239 5173237 2026-07-30T13:36:49Z Aliaksei Lastouski 75892 5173239 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), [[30 ліпеня|18(30) ліпеня]] [[1870]], в. Рагачы [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] - [[23 сакавіка]] [[1932]]) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета Падляшскага ваяводства ў Польшчы) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, Літоўскай духоўнай семінарыі (1884—1890) і Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі, якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата багаслоўя. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам лацінскай мовы ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. Пл. М. Жуковіч) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. С. Ц. Галубеў), за магістарскую дысертацыю: «Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаславных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў прыват-дацэнтам. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства», у восеньскім семестры — «Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны членам-карэспандэнтам Пецярбургскай Акадэміі навук. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ, — І. Сатрапінскага, С. П. Шастакова, В. Ф. Смоліна, С. І. Парфір'ева, М. В. Нікольскага і І. М. Пакроўскага. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Ён быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі А. В. Луначарскі, кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў Арэнбург 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў Актубінск, а потым у Тургай. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у Казані і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў Ніжыне і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. Працы К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. Харлампович К.В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д.А.Корсакова. Казань, 1913. Харлампович К.В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинськтй К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. Літаратура Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. Біднов В. К.В.Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. Чернухін Є.К. До історії обрання К.В.Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К.В.Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. Медовкина Лина. К.В.Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. Теплова В.А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В.О.Ключевского и К.В.Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] oo8m9xg90nc26qvv815s2fb2xghw8e4 5173254 5173239 2026-07-30T13:48:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5173254 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), [[30 ліпеня|18(30) ліпеня]] [[1870]], в. Рагачы [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] - [[23 сакавіка]] [[1932]]) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. Працы К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. Харлампович К.В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д.А.Корсакова. Казань, 1913. Харлампович К.В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. Біднов В. К.В.Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. Чернухін Є.К. До історії обрання К.В.Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К.В.Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. Медовкина Лина. К.В.Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. Теплова В.А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В.О.Ключевского и К.В.Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] iop0ffajkqx69gm9wbsu18iv7x99l2u 5173256 5173254 2026-07-30T13:48:49Z Aliaksei Lastouski 75892 5173256 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), [[30 ліпеня|18(30) ліпеня]] [[1870]], в. Рагачы [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] - [[23 сакавіка]] [[1932]]) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. Працы К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. Харлампович К.В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д.А.Корсакова. Казань, 1913. Харлампович К.В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. Біднов В. К.В.Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. Чернухін Є.К. До історії обрання К.В.Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К.В.Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. Медовкина Лина. К.В.Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. Теплова В.А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В.О.Ключевского и К.В.Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] awtzmzq15hfis2qiqc3ot7bqkcvymq9 5173257 5173256 2026-07-30T13:49:21Z Autumndancer 168015 5173257 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. Працы К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. Харлампович К.В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д.А.Корсакова. Казань, 1913. Харлампович К.В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. Біднов В. К.В.Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. Чернухін Є.К. До історії обрання К.В.Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К.В.Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. Медовкина Лина. К.В.Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. Теплова В.А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В.О.Ключевского и К.В.Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] dzyqgl8pyxq9o25erd6gfh0t32wzmy4 5173258 5173257 2026-07-30T13:51:43Z Autumndancer 168015 5173258 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. == Працы == * К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. * Харлампович К. В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. * Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. * Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. * Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. * Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д. А. Корсакова. Казань, 1913. * Харлампович К. В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. * Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. * CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. * Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. * Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. * Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. * Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. Біднов В. К.В.Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. Чернухін Є.К. До історії обрання К.В.Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К.В.Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. Медовкина Лина. К.В.Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. Теплова В.А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В.О.Ключевского и К.В.Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] 7604mlr5yc1gv1zevbjighgnlfo0oo8 5173259 5173258 2026-07-30T13:52:33Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5173259 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. == Працы == * К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. * Харлампович К. В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. * Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. * Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. * Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. * Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д. А. Корсакова. Казань, 1913. * Харлампович К. В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. * Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. * CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. * Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. * Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. * Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. * Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == * Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. * Біднов В. К. В. Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). * Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. * Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. * Чернухін Є.К. До історії обрання К. В. Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. * Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К. В. Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. * Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. * Медовкина Лина. К. В. Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. * Теплова В. А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В. О. Ключевского и К. В. Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] 0mp69rtjtqkc0gn6eblop45fhuf8zdp 5173260 5173259 2026-07-30T13:52:56Z Autumndancer 168015 5173260 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. == Працы == * К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. * Харлампович К. В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. * Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. * Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. * Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. * Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д. А. Корсакова. Казань, 1913. * Харлампович К. В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. * Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. * CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. * Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. * Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. * Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. * Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == * Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. * Біднов В. К. В. Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). * Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. * Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. * Чернухін Є.К. До історії обрання К. В. Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. * Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К. В. Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. * Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. * Медовкина Лина. К. В. Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. * Теплова В. А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В. О. Ключевского и К. В. Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кіеве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 ліпеня]] 894luhcn96zrr8jumptr0l91av6ildg 5173261 5173260 2026-07-30T13:53:59Z Autumndancer 168015 5173261 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харламповіч}} {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у Казань, дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «Малараская ўплыў на вялікаруска царкоўнае жыццё» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. == Працы == * К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. * Харлампович К. В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. * Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. * Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. * Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. * Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д. А. Корсакова. Казань, 1913. * Харлампович К. В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. * Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. * CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. * Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. * Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. * Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. * Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == * Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. * Біднов В. К. В. Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). * Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. * Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. * Чернухін Є.К. До історії обрання К. В. Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. * Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К. В. Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. * Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. * Медовкина Лина. К. В. Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. * Теплова В. А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В. О. Ключевского и К. В. Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] 8v1ib256zjxivmj733pg97clgqef9fe 5173267 5173261 2026-07-30T14:01:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5173267 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харламповіч}} {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919).<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 550.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 60.</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-07-30|title=Харламповіч Канстанцін Васілевіч|url=http://vkl.by/articles/1950|website=www.vkl.by}}</ref><ref>[[Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.]] : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 588.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і святара. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у [[Казань]], дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай ад Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай ад Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]] [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскага ўніверсітэта]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі Расійскай і Украінскай акадэмій навук, але для АДПУ быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Ніжыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «''Маларасійскі ўплыў на вялікарускае царкоўнае жыццё''» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі М. С. Грушэўскага, друкаваўся ў часопісах «Украіна» і «Архівна справа», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. Даследаваў з пазіцый заходнярусізму гісторыю праваслаўнай царквы і брацтваў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у 16—17 ст., развіццё асветы ў Беларусі, Украіне і Расіі ў 16—18 ст. Працы Харламповіча дзякуючы багаццю фактычнага матэрыялу не страцілі навуковай каштоўнасці. == Працы == * К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. * Харлампович К. В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. * Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. * Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. * Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. * Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д. А. Корсакова. Казань, 1913. * Харлампович К. В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. * Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. * CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. * Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. * Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. * Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. * Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == * Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. * Біднов В. К. В. Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). * Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. * Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. * Чернухін Є.К. До історії обрання К. В. Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. * Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К. В. Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. * Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. * Медовкина Лина. К. В. Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. * Теплова В. А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В. О. Ключевского и К. В. Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі праваслаўнай царквы Беларусі]] 13dye1k8n4nhh8tcpuydexz5yxsn6kr 5173277 5173267 2026-07-30T14:25:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5173277 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харламповіч}} {{Навуковец | Навуковая сфера = гісторыя праваслаўя | Месца працы = [[Казанскі ўніверсітэт]] }} '''Канстанцін Васілевіч Харламповіч''' ([[Руская мова|рус.]] ''Константин Васильевич Харлампович''), {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. Член-карэспандэнт Петраградскай АН (1916), акадэмік АН Украіны (1919).<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 550.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 60.</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-07-30|title=Харламповіч Канстанцін Васілевіч|url=http://vkl.by/articles/1950|website=www.vkl.by}}</ref><ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 588.</ref><ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/285549/1/%d0%94%d0%be%d0%bb%d0%b3%d0%b8%d0%b9%20XIX%20%d0%b2%d0%b5%d0%ba%2c%20%d0%92%d1%8b%d0%bf.%205_103-122_%d0%a2%d0%b5%d0%bf%d0%bb%d0%be%d0%b2%d0%b0.pdf <nowiki>Теплова Валентина. Константин Васильевич Харлампович (1870–1932): жизнь историка на переломе эпох // «Долгий ХІХ век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории : сб. науч. тр. Вып. 5 / редкол.: И. А. Марзалюк (пред.) [и др.]. – Минск : РИВШ, 2021. – С. 102-121.</nowiki>]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Рагачы Брэсцкага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Мілейчыцкай гміне Семятыцкага павета [[Падляскае ваяводства|Падляшскага ваяводства]] ў [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і праваслаўнага святара. Брат археолага і нумізмата [[Павел Васілевіч Харламповіч|Паўла Васілевіча Харламповіча]]. Адукацыю атрымліваў у Віленскім духоўным вучылішчы, якое скончыў у 1884 годзе, [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (1884—1890) і [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]], якую скончыў у 1894 годзе са ступенню кандыдата [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Пасля навучання ён пераехаў у [[Казань]], дзе ў лютым 1895 года ўладкаваўся выкладчыкам [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] ў Казанскай духоўнай семінарыі, дзе выкладаў да 1914 года. 20 сакавіка 1899 года атрымаў ступень магістра. У 1900 годзе ўдастоіўся дзвюх прэмій — Увараўскай ад Акадэміі навук (рэцэнзент — праф. [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платон Жуковіч]]) і Карпаўскай ад Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцяў расійскіх (рэцэнзент — праф. [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў|Сцяпан Голубеў]]), за магістарскую дысертацыю: «''Заходне-рускія праваслаўныя школы XVI і пачатку XVII ст., адносіны іх да іншаслаўных, рэлігійнае навучанне ў іх і заслугі іх у справе абароны праваслаўнай веры і царквы''», абароненую ў 1899 годзе. 14 мая 1900 года стаў [[Прыват-дацэнт|прыват-дацэнтам]] [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскага ўніверсітэта]]. У веснавым семестры 1900/01 акадэмічнага года чытаў «''Гісторыю рускага раскола стараабрадніцтва і адзінаверства''», у восеньскім семестры — «''Гісторыю школ і духоўнай адукацыі ў Расіі да пачатку XVIII ст.''» Зацверджаны 25 жніўня 1909 года экстраардынарным прафесарам Казанскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі рускай царквы гісторыка-філалагічнага ўніверсітэта. У 1914 годзе абараніў доктарскую дысертацыю, а ў 1916 годзе абраны [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Член Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі пры Казанскім універсітэце, якое савецкай уладай было абвешчана «асяродкам адсталых і рэакцыйных элементаў, місіянераў, шавіністаў і нацыяналістаў». Удзельнічаў у ратаванні казанскіх музейных каштоўнасцей, рэліквій, архіваў ад рабавання і знішчэння, за што падвяргаўся пераследу з боку бальшавікоў, у 1918 годзе ён быў умоўна прыгавораны да расстрэлу. Пасля сыходу з Казані белачэхаў і камучаўцаў і ўстанаўлення савецкай улады былі прыняты спробы ўрэгуляваць музейнае і культурнае жыццё рэгіёна, да працы былі прыцягнуты старыя спецыялісты. У 1919 годзе быў прызначаны членам створанага Казанскага губернскага пададдзела па справах музеяў і аховы помнікаў, а потым уваходзіў у Музейную камісію пры Акадэмічным цэнтры Татнаркампраса. У 1919 годзе стаў акадэмікам Украінскай Акадэміі навук і быў пазаштатным супрацоўнікам з 1920 па 1928 год. У 1921—1922 гадах выкладаў матэматыку ў Казанскай ваеннай школе і лацінскую мову — у фармацэўтычным тэхнікуме. Вясной 1922 года яго абралі старшынёй Таварыства археалогіі, гісторыі і этнаграфіі (ТАГЭ). Ён прадстаўляў таварыства на першай Усерасійскай канферэнцыі навуковых таварыстваў па вывучэнні мясцовага краю ў Маскве, стаў членам-карэспандэнтам Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Акадэміі навук. 1 лютага ён стаў вучоным сакратаром Цэнтральнага музея ТР, загадваў яго навуковым архівам. У 1924 годзе пачаліся рэпрэсіі супраць кіраўніцтва і членаў ТАГЭ. У маі 1924 года К. Харламповіч быў зняты з пасады старшыні Музейнай камісіі Татнаркампраса. У верасні 1924 года было пачата афіцыйнае следства Татаддзелам АДПУ па справе Харламповіча і групы вучоных, якія ўваходзілі ў Савет ТАГЭ. Падставай для адкрыцця справы стала паступленне «звестак аб групоўцы чарнасоценнага элемента ў Таварыстве археалогіі, гісторыі і этнаграфіі, якая супрацьпастаўляе сучасным патрабаванням грамадскасці іменаваную імі "чыстую навуку", у якой пераважалі элементы руціны, адсталых ідэй, для чаго выкарыстоўваліся легальныя магчымасці». 20 верасня 1924 года быў арыштаваны, а яго кватэра была падвергнута вобыску (аднак ніякіх доказаў знайсці не ўдалося). Тым не менш, яго прызналі вінаватым па чатырох артыкулах КК — 10, 69, 72 і 73, у тым ліку ў «службовых злачынствах», «захаванні і распаўсюджванні контррэвалюцыйнай літаратуры» і ў «дыскрэдытаванні Савецкай улады». Быў прыгавораны да адміністрацыйнай высылкі за межы ТАССР на тры гады. За змякчэнне пакарання хадайнічалі [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Анатоль Луначарскі]], кіраўнікі [[Расійская акадэмія навук|Расійскай]] і [[Украінская акадэмія навук|Украінскай акадэмій навук]], але для [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] быў важны гэты паказальны працэс з мэтай застрашэння навуковай грамадскасці. Быў адпраўлены ў [[Арэнбург]] 1 сакавіка 1925 года, дзе зноў быў арыштаваны. 10 чэрвеня 1925 года яго справа была разгледжана паўторна, і ён быў высланы ў [[Акцюбінск]], а потым у [[Тургай (Акмолінская вобласць)|Тургай]]. Пасля адбыцця ссылкі яму было забаронена Асобай нарадай пражываць у [[Казань|Казані]] і яшчэ шасці буйных гарадах на працягу трох гадоў. Яму ўдалося перабрацца на Украіну, ён пасяліўся ў [[Нежын|Нежыне]] і займаўся даследаваннямі, дапісваў сваю кнігу «''Маларасійскі ўплыў на вялікарускае царкоўнае жыццё''» (якую так і не паспеў закончыць). У 1928 годзе быў выключаны з ліку акадэмікаў Украінскай АН па загадзе ўкраінскага наркама асветы М. А. Скрыпніка, але, нягледзячы на гэта, працягваў сваю навуковую дзейнасць у ВУАН, у тым ліку ў гістарычнай секцыі [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхаіла Грушэўскага]], друкаваўся ў часопісах «''Украіна''» і «''Архіўная справа''», працаваў у Камісіі сацыяльна-эканамічнай гісторыі Д. Багалея і ў Педагагічнай камісіі ВУАН. Памёр 21 сакавіка 1932 года ў Кіеве. Рэабілітаваны 4 лютага 2003 года. Навуковыя погляды сфарміраваліся пад уплывам [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаіла Каяловіча]]. Даследаваў з пазіцый [[Заходнерусізм|заходнерусізму]] гісторыю праваслаўнай царквы і брацтваў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у 16—17 ст., развіццё асветы ў Беларусі, Украіне і Расіі ў 16—18 ст. Працы Харламповіча дзякуючы багаццю фактычнага матэрыялу не страцілі навуковай каштоўнасці. == Працы == * К истории западнорусского просвещения. Виленская братская школа в первые полвека своего существования // Литовские епархиальные ведомости. 1897. № 16, 17, 19—22. * Харлампович К. В. Острожская православная школа: (историко-критический очерк) // Киевская старина. 1897. Т. 57. № 5. С. 177—207; № 6. С. 363—388. * Харлампович К. Западнорусские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. Казань, 1898. XIII, 524, LXII с. * Харлампович К. Западнорусские церковные братства и их просветительная деятельность в конце XVI и начале XVII в. // Христианское чтение. 1899. № 2. С. 372—390. * Иосиф Курцевич, архиепископ суздальский, бывший епископ владимирский и брестский. Почаев, 1900. * Афиноген Крыжановский: (Из истории культурного влияния Западной Руси на Восточную в XVII в.) // Сб. статей в честь Д. А. Корсакова. Казань, 1913. * Харлампович К. В. Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. Казань, 1914.XXIV, 878, LXVI c. * Харлампович Костянтин. Листування запорозьких козаків із султаном // Записки історично-філологічного відділу. Книга IV (1923). Київ, 1923. (на обложке 1924). С. 200—212. * CharłampowiczK. Polski wpływ na szkolnictwo ruskie w XVI i XVII st. Lwów, 1924. * Харлампович Костянтин. Малоросійська пісня 1791 р. // Україна. 1925. Кн. 3. С. 111. * Харлампович Костянтин. Платон Миколаевич Жукович. (Біографічний нарис) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. VI (1925). У Київі, 1925. С. 247—258, порт. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Пічэта У. Гісторыя Беларусі. Ч. 1. М.; Л., 1924 // Україна. 1925. ІІІ. * Харлампович Костянтин. Восстание тургайских казак-киргиз в 1916—1917 гг. (По воспоминаниям очевидцев). Кзыл-Орда, 1926. С. 1—41 (адбітка з: Труды Общества изучения Казакстана. Т. VIII, кн. 2). * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: WanczuryA. Szkolnictwo w starej Rusi. 1923 // Україна. 1926. І. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Працы Беларускага Дзяржаўнага Універсітэту ў Менску. 1921—1922. № 1—7 // Україна. 1926. І. С. 159—160. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Студинській К. Александр Духнович і Галичина // Україна. 1926. V. С. 170. * Харлампович Костянтин. Рэцэнзія на: Савич А. Западно-русские униатские школы XVII—XVIII вв. 1922 // Україна. 1927. Кн. 1—2. С. 200. * Харлампович Кость. Нові білоруські наукові видання // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XX. У Київі, 1928. С. 343—351. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжені (XVII—XVIII ст.) // Записки історично-філологічного відділу. Кн. XXIV. У Київі, 1929. С. 109—205. * Харлампович Костянтин. Нариси з історії грецької колонії в Ніжині (XVII—XVIII ст.). До історії національних меншостей в Україні. Ніжин, 2011. 379 с. == Літаратура == * Магистерский коллоквиум в С.-Петербургской Духовной Академии // Литовские епархиальные ведомости. 1899. С. 80—84. * Біднов В. К. В. Харлампович (1870—1932). Варшава, 1933. 16 с. (змешчана бібліяграфія прац Харламповіча). * Hawryluk Jerzy. Konstanty Charłampowicz — historyk Cerkwi i oświaty // Nad Buhom i Narwoju. 2000. Nr 4. S. 29—30, il. * Przegląd Prawosławny. 2002. VII. S. 31—32, il. * Чернухін Є.К. До історії обрання К. В. Харламповича до ВУАН // Записки Історико-філологічного товариства Андрія Білецького. Київ, 2003. Вип. 4, кн. 1. С. 165—197. * Каран Д. Діяльність постійної комісії для складання біографічного словника українських діячів в контексті епістолярної спадщини К. В. Харламповича // Студії з архівної справи та документознавства. Київ, 2004. Т. 11. С. 188—204. * Лопыко И. Константин Васильевич Харлампович // Брестские епархиальные ведомости. 2006. № 4. С. 42—45. * Sosna Grzegorz o., Troc-Sosna Antonina m. Hierarchia i kler kościoła prawosławnego w granicach II Rzeczypospolitej i Polski powojennej w XIX—XXI wieku. Ryboły, 2012. S. 154. * Медовкина Лина. К. В. Харлампович как исследователь истории школьного образования XVI—XVII вв. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 29. Мінск: БН, 2014. С. 103—110. * Теплова В. А. Западное влияние на культуру России XVII в. в научном наследии В. О. Ключевского и К. В. Харламповича // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Навуковы зборнік. Выпуск 11. Мінск: БДУ, 2016. С. 226—230. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харламповіч Канстанцін Васілевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Увараўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі праваслаўнай царквы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] o9lq2xj7ij219cxvm6m0ooepl8xmgmn 0 811892 5173241 2026-07-30T13:37:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Павел Васільевіч Харламповіч]] у [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 5173241 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Павел Васілевіч Харламповіч]] 8hc2cnnfuih6xojjq5x63pwpe1phetr 1 811893 5173243 2026-07-30T13:37:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Павел Васільевіч Харламповіч]] у [[Размовы:Павел Васілевіч Харламповіч]] 5173243 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Павел Васілевіч Харламповіч]] 404zffb8s8er2in282qjb8ia6cmiz0o 0 811894 5173246 2026-07-30T13:40:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Падстраўнікавы сок''', ''панкрэатычны сок'' — стрававальны сакрэт [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], бясколерная [[вадкасць]] шчолачнай рэакцыі. Мае ферменты (трыпсін, хіматрыпсін, эластаза і інш.), якія ў працэсе стрававання расшчапляюц...» 5173246 wikitext text/x-wiki '''Падстраўнікавы сок''', ''панкрэатычны сок'' — стрававальны сакрэт [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], бясколерная [[вадкасць]] шчолачнай рэакцыі. Мае ферменты (трыпсін, хіматрыпсін, эластаза і інш.), якія ў працэсе стрававання расшчапляюць [[бялкі]], тлушчы, [[вугляводы]]. У састаў падстраўнікавага соку ўваходзяць таксама [[мачавая кіслата]], [[мачавіна]], мікраэлементы. У чалавека падстраўнікавага соку за суткі выдзяляецца 1,5—2 л. Сакрэцыя кантралюецца нервовай і эндакрыннай сістэмамі. Фізіялагічныя стымулятары выдзялення падстраўнікавага соку — саляная і некаторыя іншыя кіслоты, жоўць, ежа. [[Катэгорыя:Страваванне]] f17yd8cs1c3u93d0ul92rb4g5nvjb4o 5173248 5173246 2026-07-30T13:42:28Z Autumndancer 168015 5173248 wikitext text/x-wiki '''Падстраўнікавы сок''', ''панкрэатычны сок'' — стрававальны сакрэт [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], бясколерная [[вадкасць]] шчолачнай рэакцыі. Мае ферменты (трыпсін, хіматрыпсін, эластаза і інш.), якія ў працэсе стрававання расшчапляюць [[бялкі]], тлушчы, [[вугляводы]]. У састаў падстраўнікавага соку ўваходзяць таксама [[мачавая кіслата]], [[мачавіна]], мікраэлементы. У чалавека падстраўнікавага соку за суткі выдзяляецца 1,5—2 л. Сакрэцыя кантралюецца нервовай і эндакрыннай сістэмамі. Фізіялагічныя стымулятары выдзялення падстраўнікавага соку — саляная і некаторыя іншыя кіслоты, жоўць, ежа. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падстраўнікавы сок||}} [[Катэгорыя:Страваванне]] leur26rds4gnp5frgqkay59iadczic5 5173250 5173248 2026-07-30T13:43:54Z Autumndancer 168015 5173250 wikitext text/x-wiki '''Падстраўнікавы сок''', ''панкрэатычны сок'' — стрававальны сакрэт [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], бясколерная [[вадкасць]] шчолачнай рэакцыі. Мае ферменты (трыпсін, хіматрыпсін, эластаза і інш.), якія ў працэсе стрававання расшчапляюць [[бялкі]], тлушчы, [[вугляводы]]. У састаў падстраўнікавага соку ўваходзяць таксама [[мачавая кіслата]], [[мачавіна]], мікраэлементы. У чалавека падстраўнікавага соку за суткі выдзяляецца 1,5—2 л. Сакрэцыя кантралюецца нервовай і эндакрыннай сістэмамі. Фізіялагічныя стымулятары выдзялення падстраўнікавага соку — саляная і некаторыя іншыя кіслоты, жоўць, ежа. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падстраўнікавы сок||}} {{Фізіялогія стрававання}} [[Катэгорыя:Страваванне]] an1sw68vtj74tnn66chlth5cg1nfhmm 0 811895 5173247 2026-07-30T13:41:06Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Падстраўнікавы сок]] 5173247 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падстраўнікавы сок]] 39qw8dvsz34mj0qu8n6tk78p8ppaj8c 0 811896 5173252 2026-07-30T13:47:04Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Харламповіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч]] — . * [[Павел Васілевіч Харламповіч]] — беларускі нумізмат. {{неадназначнасць}}» 5173252 wikitext text/x-wiki '''Харламповіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч]] — . * [[Павел Васілевіч Харламповіч]] — беларускі нумізмат. {{неадназначнасць}} 3t1sxeitnn4to7jzdeyenhqo3scc94d 5173253 5173252 2026-07-30T13:47:35Z Autumndancer 168015 5173253 wikitext text/x-wiki '''Харламповіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч]] — беларускі, украінскі і расійскі гісторык. * [[Павел Васілевіч Харламповіч]] — беларускі нумізмат. {{неадназначнасць}} 29bds8cc4kuhp0k9yzfvysgpwt9aclu 5173278 5173253 2026-07-30T14:26:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5173278 wikitext text/x-wiki '''Харламповіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч]] — гісторык праваслаўнай царквы. * [[Павел Васілевіч Харламповіч]] — беларускі нумізмат. {{неадназначнасць}} f62384bjbdqt8o20bevuzqfjjzwyyv5 0 811897 5173272 2026-07-30T14:03:11Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сеста]] у [[Сеста (Бальцана)]] 5173272 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сеста (Бальцана)]] 3yaoza2yw4fycfpi4zlgl0e580riibz 5173473 5173272 2026-07-31T05:37:10Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Сеста (Бальцана)]] 5173473 wikitext text/x-wiki '''Сеста''': * [[Сеста (Бальцана)]] * [[Сеста-Гадана]] * [[Сеста-Календэ]] * [[Сеста-Кампана]] {{неадназначнасць}} gc9wvpv8kscze08f4gkec0c6qylouzu 0 811898 5173294 2026-07-30T14:56:03Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/148872649|Фойницкий, Иван Яковлевич]]» 5173294 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Іван Якаўлевіч Файніцкі''' (рус. ''Иван Яковлевич Фойницкий''''',''' 1847, [[Гомельскі павет]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] — [[1913]], [[Санкт-Пецярбург]]) — расійскі [[юрыст]]-[[крыміналіст]], [[Педагогіка|педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Гомельскім павеце Магілёўскай губерні (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]) у сям’і прыгонных, якія належалі графу Ф. Паскевічу. Здольнага да навукі хлопчыка заўважылі і аддалі вучыцца. Вучыўся спачатку ў Чарнігаўскай гімназіі (1857—1859), а з 1859 года — у [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай гімназіі]], якую скончыў з залатым медалём у 1864 годзе і паступіў на юрыдычны факультэт [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта.]] Пакінуты па прадстаўленні прафесара А. П. Чабышава-Дзмітрыева пры ўніверсітэце пасля яго заканчэння (таксама з залатым медалём за сачыненне на тэму «Аб мерах прымусу да абвінавачаных, каб перашкодзіць ім ухіляцца ад следства і суда»), для падрыхтоўкі да прафесарскага звання, з верасня 1868 па май 1871 года ён чытаў курс крымінальнага права ў Аўдытарскім вучылішчы, якое пазней было пераўтворана ў Ваенна-юрыдычную акадэмію. У 1871 годзе пасля абароны магістарскай дысертацыі: «Ашуканства паводле рускага права» (параўнальна-дагматычнае даследаванне) быў абраны дацэнтам юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па крымінальным праве і накіраваны на два гады за мяжу (пазней тэрмін быў падоўжаны на 6 месяцаў). Слухаў лекцыі буйнейшых вучоных у Англіі, Германіі, Францыі, Італіі, Швейцарыі, наведваў месцы зняволення, знаёміўся з вопытам і новымі ідэямі пра выпраўленне злачынцаў. Пасля вяртання ў Расію, у 1873 годзе ён адкрыў у Санкт-Пецярбургскім універсітэце два курсы: агульны, крымінальнага права — для студэнтаў адміністрацыйнага разраду; і спецыяльны, па турэмазнаўстве — для ўсіх студэнтаў юрыдычнага факультэта. Для заснаванага ў 1877 годзе пры Санкт-Пецярбургскім універсітэце Санкт-Пецярбургскага юрыдычнага таварыства Фойніцкі склаў праект статута. У працах гэтага таварыства Іван Якаўлевіч прымаў пастаянны ўдзел, неаднаразова займаў у таварыстве пасады сакратара савета, члена савета, таварыша старшыні і старшыні крымінальнага аддзялення. Па яго ініцыятыве пры таварыстве перад міжнароднымі пенітэнцыярнымі кангрэсамі — Пецярбургскім і Парыжскім — былі створаны камісіі, старшынёй якіх ён быў і якія прадставілі кангрэсам свае працы. У 1873 годзе чытаў курс крымінальнага судаводства ў Імператарскім вучылішчы правазнаўства і курс энцыклапедыі права ў Імператарскім Александраўскім ліцэі; тады ж быў запрошаны Міністэрствам юстыцыі да ўдзелу ў выданні зводу статыстычных звестак па крымінальных справах. Усе гэтыя заняткі ён неўзабаве пакінуў, прыняўшы ў 1876 годзе пасаду таварыша обер-пракурора Крымінальнага касацыйнага дэпартамента Урадавага сената. У 1881 годзе атрымаў ступень доктара крымінальнага права за дысертацыю: «Ссылка на Захадзе ў яе гістарычным развіцці і сучасным стане» і быў зацверджаны экстраардынарным (з 1882 года — ардынарным) прафесарам па кафедры крымінальнага права і судаводства ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце; з мая 1896 года і да канца жыцця меў званне заслужанага ардынарнага прафесара па той жа кафедры. У 1897—1898 гадах — дэкан юрыдычнага факультэта. З чэрвеня 1898 года, пасля прызначэння сенатарам, лічыўся прафесарам па-за штатам, але фактычна працягваў займаць кафедру крымінальнага права і судаводства да пачатку 1913 года, калі яго месца заняў па прызначэнні яго былы вучань, прафесар Томскага ўніверсітэта Н. М. Розін. Іван Якаўлевіч Файніцкі тады аб'явіў аб паралельным з ім курсе крымінальнага судаводства і чытаў яго да дня смерці. Памёр 19 верасня (2 кастрычніка) 1913 года і быў пахаваны на Новадзявочых могілках. Навуковыя даследаванні Файніцкага прысвечаны юрыдычным аспектам пакарання злачыннасці. Асноўнай яго работай лічыцца «Курс уголовного судопроизводства» (т. 1–2, 1884–1897) – першы грунтоўны выклад асноў крымінальнага працэсу. [[Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках (Санкт-Пецярбург)]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 2 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1847 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасня]] rtjhhwarfkvvxc38n1nez7qxoci335t 5173295 5173294 2026-07-30T14:57:31Z Aliaksei Lastouski 75892 5173295 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Іван Якаўлевіч Файніцкі''' (рус. ''Иван Яковлевич Фойницкий''''',''' 1847, [[Гомельскі павет]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] — [[1913]], [[Санкт-Пецярбург]]) — расійскі [[юрыст]]-[[крыміналіст]], [[Педагогіка|педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Гомельскім павеце Магілёўскай губерні (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]) у сям’і прыгонных, якія належалі графу Ф. Паскевічу. Здольнага да навукі хлопчыка заўважылі і аддалі вучыцца. Вучыўся спачатку ў Чарнігаўскай гімназіі (1857—1859), а з 1859 года — у [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай гімназіі]], якую скончыў з залатым медалём у 1864 годзе і паступіў на юрыдычны факультэт [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта.]] Пакінуты па прадстаўленні прафесара А. П. Чабышава-Дзмітрыева пры ўніверсітэце пасля яго заканчэння (таксама з залатым медалём за сачыненне на тэму «Аб мерах прымусу да абвінавачаных, каб перашкодзіць ім ухіляцца ад следства і суда»), для падрыхтоўкі да прафесарскага звання, з верасня 1868 па май 1871 года ён чытаў курс крымінальнага права ў Аўдытарскім вучылішчы, якое пазней было пераўтворана ў Ваенна-юрыдычную акадэмію. У 1871 годзе пасля абароны магістарскай дысертацыі: «Ашуканства паводле рускага права» (параўнальна-дагматычнае даследаванне) быў абраны дацэнтам юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па крымінальным праве і накіраваны на два гады за мяжу (пазней тэрмін быў падоўжаны на 6 месяцаў). Слухаў лекцыі буйнейшых вучоных у Англіі, Германіі, Францыі, Італіі, Швейцарыі, наведваў месцы зняволення, знаёміўся з вопытам і новымі ідэямі пра выпраўленне злачынцаў. Пасля вяртання ў Расію, у 1873 годзе ён адкрыў у Санкт-Пецярбургскім універсітэце два курсы: агульны, крымінальнага права — для студэнтаў адміністрацыйнага разраду; і спецыяльны, па турэмазнаўстве — для ўсіх студэнтаў юрыдычнага факультэта. Для заснаванага ў 1877 годзе пры Санкт-Пецярбургскім універсітэце Санкт-Пецярбургскага юрыдычнага таварыства Фойніцкі склаў праект статута. У працах гэтага таварыства Іван Якаўлевіч прымаў пастаянны ўдзел, неаднаразова займаў у таварыстве пасады сакратара савета, члена савета, таварыша старшыні і старшыні крымінальнага аддзялення. Па яго ініцыятыве пры таварыстве перад міжнароднымі пенітэнцыярнымі кангрэсамі — Пецярбургскім і Парыжскім — былі створаны камісіі, старшынёй якіх ён быў і якія прадставілі кангрэсам свае працы. У 1873 годзе чытаў курс крымінальнага судаводства ў Імператарскім вучылішчы правазнаўства і курс энцыклапедыі права ў Імператарскім Александраўскім ліцэі; тады ж быў запрошаны Міністэрствам юстыцыі да ўдзелу ў выданні зводу статыстычных звестак па крымінальных справах. Усе гэтыя заняткі ён неўзабаве пакінуў, прыняўшы ў 1876 годзе пасаду таварыша обер-пракурора Крымінальнага касацыйнага дэпартамента Урадавага сената. У 1881 годзе атрымаў ступень доктара крымінальнага права за дысертацыю: «Ссылка на Захадзе ў яе гістарычным развіцці і сучасным стане» і быў зацверджаны экстраардынарным (з 1882 года — ардынарным) прафесарам па кафедры крымінальнага права і судаводства ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце; з мая 1896 года і да канца жыцця меў званне заслужанага ардынарнага прафесара па той жа кафедры. У 1897—1898 гадах — дэкан юрыдычнага факультэта. З чэрвеня 1898 года, пасля прызначэння сенатарам, лічыўся прафесарам па-за штатам, але фактычна працягваў займаць кафедру крымінальнага права і судаводства да пачатку 1913 года, калі яго месца заняў па прызначэнні яго былы вучань, прафесар Томскага ўніверсітэта Н. М. Розін. Іван Якаўлевіч Файніцкі тады аб'явіў аб паралельным з ім курсе крымінальнага судаводства і чытаў яго да дня смерці. Памёр 19 верасня (2 кастрычніка) 1913 года і быў пахаваны на Новадзявочых могілках. Навуковыя даследаванні Файніцкага прысвечаны юрыдычным аспектам пакарання злачыннасці. Асноўнай яго работай лічыцца «Курс уголовного судопроизводства» (т. 1–2, 1884–1897) – першы грунтоўны выклад асноў крымінальнага працэсу. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Файніцкі Іван Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках (Санкт-Пецярбург)]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 2 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1847 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасня]] fkieom0en32tyi5nyujwia284qxwfqc 5173297 5173295 2026-07-30T15:13:17Z Aliaksei Lastouski 75892 5173297 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Іван Якаўлевіч Файніцкі''' (рус. ''Иван Яковлевич Фойницкий''''',''' 1847, [[Гомельскі павет]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] — [[1913]], [[Санкт-Пецярбург]]) — расійскі [[юрыст]]-[[крыміналіст]], [[Педагогіка|педагог]], прадстаўнік сацыялагічнай школы [[Крымінальнае права|крымінальнага права]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/135507|title=Файніцкі Іван Якаўлевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-30}}</ref><ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 305.</ref><ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 582.</ref><ref>[https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/46678/91-92.pdf?sequence=1&isAllowed=y Голубева Л.Л. Иван Яковлевич Фойницкий (1847 – 1913) – выдающийся ученый-криминалист // Модернизация хозяйственного механизма сквозь призму экономических, правовых, социальных и инженерных подходов : сборник материалов XII Международной научно-практической конференции, 15 марта 2018 г. / Белорусский национальный технический университет ; пред. редкол. С. Ю. Солодовников. – Минск : БНТУ, 2018. – С. 91-92.]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Гомельскім павеце Магілёўскай губерні (цяпер у межах [[Гомель|Гомеля]]) у сям’і прыгонных, якія належалі графу Ф. Паскевічу. Здольнага да навукі хлопчыка заўважылі і аддалі вучыцца. Вучыўся спачатку ў Чарнігаўскай гімназіі (1857—1859), а з 1859 года — у [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай гімназіі]], якую скончыў з залатым медалём у 1864 годзе і паступіў на юрыдычны факультэт [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта.]] Пакінуты па прадстаўленні прафесара А. П. Чабышава-Дзмітрыева пры ўніверсітэце пасля яго заканчэння (таксама з залатым медалём за сачыненне на тэму «''Аб мерах прымусу да абвінавачаных, каб перашкодзіць ім ухіляцца ад следства і суда''»), для падрыхтоўкі да прафесарскага звання, з верасня 1868 па май 1871 года ён чытаў курс крымінальнага права ў Аўдытарскім вучылішчы, якое пазней было пераўтворана ў Ваенна-юрыдычную акадэмію. У 1871 годзе пасля абароны магістарскай дысертацыі: «''Ашуканства паводле рускага права''» быў абраны [[Дацэнт|дацэнтам]] юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па крымінальным праве і накіраваны на два гады за мяжу (пазней тэрмін быў падоўжаны на 6 месяцаў). Слухаў лекцыі буйнейшых вучоных у Англіі, Германіі, Францыі, Італіі, Швейцарыі, наведваў месцы зняволення, знаёміўся з вопытам і новымі ідэямі пра выпраўленне злачынцаў. Пасля вяртання ў Расію, у 1873 годзе ён адкрыў у Санкт-Пецярбургскім універсітэце два курсы: агульны, крымінальнага права — для студэнтаў адміністрацыйнага разраду; і спецыяльны, па турэмазнаўстве — для ўсіх студэнтаў юрыдычнага факультэта. Для заснаванага ў 1877 годзе пры Санкт-Пецярбургскім універсітэце Санкт-Пецярбургскага юрыдычнага таварыства Файніцкі склаў праект статута. У працах гэтага таварыства Іван Якаўлевіч прымаў пастаянны ўдзел, неаднаразова займаў у таварыстве пасады сакратара савета, члена савета, таварыша старшыні і старшыні крымінальнага аддзялення. Па яго ініцыятыве пры таварыстве перад міжнароднымі пенітэнцыярнымі кангрэсамі — Пецярбургскім і Парыжскім — былі створаны камісіі, старшынёй якіх ён быў і якія прадставілі кангрэсам свае працы. У 1873 годзе чытаў курс крымінальнага судаводства ў Імператарскім вучылішчы правазнаўства і курс энцыклапедыі права ў Імператарскім Александраўскім ліцэі; тады ж быў запрошаны Міністэрствам юстыцыі да ўдзелу ў выданні зводу статыстычных звестак па крымінальных справах. Усе гэтыя заняткі ён неўзабаве пакінуў, прыняўшы ў 1876 годзе пасаду таварыша обер-пракурора Крымінальнага касацыйнага дэпартамента Урадавага сената. У 1881 годзе атрымаў ступень доктара крымінальнага права за дысертацыю: «''Ссылка на Захадзе ў яе гістарычным развіцці і сучасным стане''» і быў зацверджаны экстраардынарным (з 1882 года — ардынарным) прафесарам па кафедры крымінальнага права і судаводства ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце; з мая 1896 года і да канца жыцця меў званне заслужанага ардынарнага прафесара па той жа кафедры. У 1897—1898 гадах — дэкан юрыдычнага факультэта. З чэрвеня 1898 года, пасля прызначэння сенатарам, лічыўся прафесарам па-за штатам, але фактычна працягваў займаць кафедру крымінальнага права і судаводства да пачатку 1913 года, калі яго месца заняў па прызначэнні яго былы вучань, прафесар [[Томскі ўніверсітэт|Томскага ўніверсітэта]] Н. М. Розін. Іван Якаўлевіч Файніцкі тады аб'явіў аб паралельным з ім курсе крымінальнага судаводства і чытаў яго да дня смерці. Быў адным з ініцыятараў стварэння ў Расіі асобных судоў для малалетніх. Памёр 19 верасня (2 кастрычніка) 1913 года і быў пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Навуковыя погляды == Навуковыя даследаванні Файніцкага прысвечаны юрыдычным аспектам пакарання злачыннасці. Асноўнай яго работай лічыцца «Курс уголовного судопроизводства» (т. 1–2, 1884–1897) – першы грунтоўны выклад асноў крымінальнага працэсу. Належыць да сацыялагічнай школы крымінальнага права, асноўным пастулатам якой з'яўляецца палажэнне аб розных фактарах, якія з'яўляюцца прычынамі злачыннасці - сацыяльна-эканамічных, фізічных, індывідуальных, псіхафізічных і г.д.. У далейшым гэтая школа падвяргалася сур'ёзнай крытыцы ў савецкія гады. Вялікую ўвагу надаваў мэтам, уласцівасцям і вынікам дзеяння пакарання на злачынцу. Асноўнай мэтай пакарання лічыў забеспячэнне бяспекі грамадства, а асноўнай яго ўласцівасцю – справядлівасць. Апроч іншага лічыў, што пакаранне павінна быць мэтазгодным, аднаўляльным (у выпадку памылкі правасуддзя), эканамічным для грамадства, але ў той жа час адчувальным для злачынца. У цэнтры навуковай дзейнасці Фёдарава было вывучэнне рускага крымінальнага справаводства і вывучэнне розных турэмных сістэм (у тым ліку і ў заходніх краінах). Вялікую ўвагу надаваў вывучэнню гісторыі сістэм пакарання ў розных краінах.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bioslovhist.spbu.ru/person/109-foynitskiy-ivan-yakovlevich.html|title=Фойницкий Иван Яковлевич|website=bioslovhist.spbu.ru|access-date=2026-07-30}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Файніцкі Іван Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках (Санкт-Пецярбург)]] [[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 1 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 1 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 3 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 2 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 2 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1847 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасня]] ljycq482pix05rwjfvspqtflaj34os3 0 811899 5173308 2026-07-30T15:30:55Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Пржавальскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = За...» 5173308 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Пржавальскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 3, 26, 34, 60, 69 |аўтобус = 9, 9д, 16, 21 |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220102<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы улиц Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 469 м<ref name="zav.minsk.gov.by">[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/69-ulitsa-przhevalskogo Вуліца Пржавальскага на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326163/?ll=27.663758%2C53.865731&z=16.89 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Пржавальскага''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а, названая ў гонар [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|вядомага падарожніка-географа]] ў 1954 г<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Ідзе ад скрыжавання з [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцай]], робіць паварот і працягваецца паралельна гэтай вуліцы да скрыжавання з [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|вуліцай Арджанікідзэ]], потым перарываецца, аднаўляецца ад скрыжавання з [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліцай Лазо]] і пераходзіць у тупік, пасля якога пачынаецца 2-я аднайменная вуліца<ref>Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326163/?ll=27.663758%2C53.865731&z=16.89 Карты Яндэкс]</ref>. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з індывідуальнай сядзібнай забудовы. == Славутасці == * Жылы 9-павярховы дом № 2, пабудаваны ў 2008 па праекце 3а-ОПБ<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=656 базе Photobuildings]</ref>. == Цікавыя факты == * У [[Магілёў|Магілёве]] ёсць [[Вуліца Пржавальскага (Магілёў)|яшчэ адна вуліца з такой жа назвай]]. * Вуліца мае асаблівую канфігурацыю: яна спачатку перасякае суседнюю, потым ідзе паралельна ёй, потым перарываецца і працягваецца яшчэ адным адрэзкам, лінію вуліцы, пасля шэрагу дамоў сядзібнай забудовы працягвае 2-я вуліца Пржавальскага. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/830 Вуліца Пржавальскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/przavalskaha Вуліца Пржавальскага ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=656 Вуліца Пржавальскага ў архітэктурнай базе Photobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/69-ulitsa-przhevalskogo Фотаздымкі вуліцы Пржавальскага на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%9F%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-zavodski-district Вуліца Пржавальскага на Оpenalfa.com] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194578960 Улица Пржевальского на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] ep7hg3kaok97jroxlzu7679vh2363m6 5173350 5173308 2026-07-30T17:40:56Z Андрэй 2403 Б 152769 5173350 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Пржавальскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 3, 26, 34, 60, 69 |аўтобус = 9, 9д, 16, 21 |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220102<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы улиц Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 469 м<ref name="zav.minsk.gov.by">[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/69-ulitsa-przhevalskogo Вуліца Пржавальскага на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326163/?ll=27.663758%2C53.865731&z=16.89 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Пржавальскага''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а, названая ў гонар [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|вядомага падарожніка-географа]] ў 1954 г<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Ідзе ад скрыжавання з [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцай]], робіць паварот і працягваецца паралельна гэтай вуліцы да скрыжавання з [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|вуліцай Арджанікідзэ]], потым перарываецца, аднаўляецца ад скрыжавання з [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліцай Лазо]] і пераходзіць у тупік, пасля якога пачынаецца [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2-я аднайменная вуліца]]<ref>Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326163/?ll=27.663758%2C53.865731&z=16.89 Карты Яндэкс]</ref>. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з індывідуальнай сядзібнай забудовы. == Славутасці == * Жылы 9-павярховы дом № 2, пабудаваны ў 2008 па праекце 3а-ОПБ<ref>Згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=656 базе Photobuildings]</ref>. == Цікавыя факты == * У [[Магілёў|Магілёве]] ёсць [[Вуліца Пржавальскага (Магілёў)|яшчэ адна вуліца з такой жа назвай]]. * Вуліца мае асаблівую канфігурацыю: яна спачатку перасякае суседнюю, потым ідзе паралельна ёй, потым перарываецца і працягваецца яшчэ адным адрэзкам, лінію вуліцы пасля шэрагу дамоў сядзібнай забудовы працягвае [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2-я вуліца Пржавальскага]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/830 Вуліца Пржавальскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/przavalskaha Вуліца Пржавальскага ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=656 Вуліца Пржавальскага ў архітэктурнай базе Photobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/69-ulitsa-przhevalskogo Фотаздымкі вуліцы Пржавальскага на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%9F%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-zavodski-district Вуліца Пржавальскага на Оpenalfa.com] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194578960 Улица Пржевальского на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] i1pyrr85jfks2crm7gqyfx60g2o0t9r 0 811900 5173312 2026-07-30T15:33:53Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «'''{{Не перакладзена 5|Bionic Commando (серыя гульняў)|Bionic Commando|ru|Bionic Commando (серия игр)}}''' — серыя камп’ютарных гульняў: *«{{Не перакладзена 5|Bionic Commando (гульня, 1987)|Bionic Commando|ru|Bionic Commando (игра, 1987)}}» — першая гульня серыі 1987 года для аркадных аўтаматаў. *«{{Не перакладзен...» 5173312 wikitext text/x-wiki '''{{Не перакладзена 5|Bionic Commando (серыя гульняў)|Bionic Commando|ru|Bionic Commando (серия игр)}}''' — серыя камп’ютарных гульняў: *«{{Не перакладзена 5|Bionic Commando (гульня, 1987)|Bionic Commando|ru|Bionic Commando (игра, 1987)}}» — першая гульня серыі 1987 года для аркадных аўтаматаў. *«{{Не перакладзена 5|Bionic Commando (NES)|Bionic Commando|ru|Bionic Commando (NES)}}» — порт аркаднай гульні для «[[Nintendo Entertainment System]]». *«[[Bionic Commando (Game Boy)|Bionic Commando]]» — версія гульні для «[[Game Boy]]». *«{{Не перакладзена 5|Bionic Commando (гульня, 2009)|Bionic Commando|ru|Bionic Commando (игра, 2009)}}» — камп’ютарная гульня 2009 года. {{Неадназначнасць}} lkl5qmo11dbgw2y4x7wh8gne05gihrz 1 811901 5173313 2026-07-30T15:34:35Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5173313 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 811902 5173318 2026-07-30T15:41:32Z Monarchist1636 103323 Стварыў артыкул пра Гран-пры Бухарэста 5173318 wikitext text/x-wiki '''Гран-пры Бухарэста''' – гонка на аўтамабілях, што праводзілася ў даваенны перыяд. Была часткай спаборніцтваў Гран-пры. Траса была пракладзена па вуліцах Бухарэста.<ref>{{Cite web|title=East European Circuits|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|access-date=2022-11-02|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514081405/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|url-status=dead}}</ref> == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |- ! Сезон ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! [[:en:1936 Grand Prix season|1936]] | {{flagicon|Румынія}} [[Ёргу Гіка]] | [[:en:Maserati|Maserati]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1937 Grand Prix season|1937]] | {{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] | [[Alfa Romeo]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1938 Grand Prix season|1938]] | | | | |- ! [[:en:1939 Grand Prix season|1939]] | {{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hans Stuck|Ганс фон Штук]] | [[:en:Auto Union|Auto Union]] | [[Бухарэст]] | |} {{зноскі}} 4hw8n4kl9g63lnd38hkg8tbzm0lygg5 5173327 5173318 2026-07-30T16:04:31Z Monarchist1636 103323 Дадаў катэгорыю 5173327 wikitext text/x-wiki '''Гран-пры Бухарэста''' – гонка на аўтамабілях, што праводзілася ў даваенны перыяд. Была часткай спаборніцтваў Гран-пры. Траса была пракладзена па вуліцах Бухарэста.<ref>{{Cite web|title=East European Circuits|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|access-date=2022-11-02|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514081405/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|url-status=dead}}</ref> == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |- ! Сезон ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! [[:en:1936 Grand Prix season|1936]] | {{flagicon|Румынія}} [[Ёргу Гіка]] | [[:en:Maserati|Maserati]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1937 Grand Prix season|1937]] | {{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] | [[Alfa Romeo]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1938 Grand Prix season|1938]] | | | | |- ! [[:en:1939 Grand Prix season|1939]] | {{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hans Stuck|Ганс фон Штук]] | [[:en:Auto Union|Auto Union]] | [[Бухарэст]] | |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] r2zl8puk5y2snz4ew8k5m2gvw3tcqc2 5173328 5173327 2026-07-30T16:05:47Z Monarchist1636 103323 5173328 wikitext text/x-wiki '''Гран-пры Бухарэста''' – гонка на аўтамабілях, што праводзілася ў даваенны перыяд. Была часткай спаборніцтваў [[Гран-Пры (аўтагонкі)|Гран-пры]]. Траса была пракладзена па вуліцах Бухарэста.<ref>{{Cite web|title=East European Circuits|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|access-date=2022-11-02|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514081405/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|url-status=dead}}</ref> == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |- ! Сезон ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! [[:en:1936 Grand Prix season|1936]] | {{flagicon|Румынія}} [[Ёргу Гіка]] | [[:en:Maserati|Maserati]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1937 Grand Prix season|1937]] | {{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] | [[Alfa Romeo]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1938 Grand Prix season|1938]] | | | | |- ! [[:en:1939 Grand Prix season|1939]] | {{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hans Stuck|Ганс фон Штук]] | [[:en:Auto Union|Auto Union]] | [[Бухарэст]] | |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] lssi1pnq1pdv1xibbyicr468qu5jrmo 5173447 5173328 2026-07-31T01:33:23Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5173447 wikitext text/x-wiki '''Гран-пры Бухарэста''' – гонка на аўтамабілях, што праводзілася ў даваенны перыяд. Была часткай спаборніцтваў [[Гран-Пры (аўтагонкі)|Гран-пры]]. Траса была пракладзена па вуліцах Бухарэста.<ref>{{Cite web|title=East European Circuits|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|access-date=2022-11-02|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514081405/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/t7.htm#BUCURESTI|url-status=dead}}</ref> == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |- ! Сезон ! Пілот ! Канструктар ! Траса ! Справаздача |- ! [[:en:1936 Grand Prix season|1936]] | {{flagicon|Румынія}} [[Ёргу Гіка]] | [[:en:Maserati|Maserati]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1937 Grand Prix season|1937]] | {{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] | [[Alfa Romeo]] | [[Бухарэст]] | |- ! [[:en:1938 Grand Prix season|1938]] | | | | |- ! [[:en:1939 Grand Prix season|1939]] | {{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hans Stuck|Ганс фон Штук]] | [[:en:Auto Union|Auto Union]] | [[Бухарэст]] | |} {{зноскі}} {{няма катэгорый|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] 7ygw3x3egg6kmmy53358mcc99xmtkmr 0 811903 5173345 2026-07-30T17:37:57Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = 2-я вуліца Пржавальскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = ...» 5173345 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 2-я вуліца Пржавальскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 87 |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=31&street=1635 Минская область - Минский район - Минск - Улица 2 пржевальского - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 439 м з поўдня на поўнач і 327 м з захаду на ўсход<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/2nd-przavalskaha згодна сайту Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/?ll=27.659175%2C53.877215&z=15 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-я вуліца Пржавальскага''' — 2-я [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а, названая ў гонар [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|вядомага падарожніка-географа]] ў 1954 г(?)<ref>Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/69-ulitsa-przhevalskogo дадзеных на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref>. Ідзе 2-ма часткамі ад скрыжавання з [[Вуліца Ушакова (Мінска)|вуліцай Ушакова]] потым робіць паварот да [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцы]] і ўтварае з ёй скрыжаванне; потым зноў пачынаецца ад скрыжавання з [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскім завулкам]], робіць паварот і зноў ідзе паралельна Дняпроўскай вуліцы, перасякае [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскую вуліцу]] і зноў робіць паварот на выезд у бок [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльнай вуліцы]]<ref>Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/?ll=27.662924%2C53.875812&z=15 Карты Яндэкс]</ref>. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з індывідуальнай сядзібнай забудовы. == Славутасці == * Дом 11. Праектная арганізацыя «Архінжпраект»<ref>[https://by.vspravke.com/minsk/company/11889 Архинжпроект]</ref>. == Цікавыя факты == * Вуліца з'яўляецца сваеасаблівым працягам [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|аднайменнага элемента дарожнай інфраструктуры]]. * Вуліца мае спецыфічную канфігурацыю: перакуленая літара "L" і "[[клямка]]", якія аддзелены адна ад адной зяленай зонай у раёне дома 69 Дняпроўскай вуліцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/829 2-я вуліца Пржавальскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-przavalskaha 2-я вуліца Пржавальскага ў базе Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576515 2-я улица Пржевальского на 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/panorama/?ll=27.663184%2C53.876220&panorama%5Bdirection%5D=161.226509%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.663394%2C53.876654&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=16 2-я вуліца Пржавальскага на панараме Карты Яндэкс] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] srkqc06y4oor69c823602rsrvgdw80w 5173348 5173345 2026-07-30T17:39:24Z Андрэй 2403 Б 152769 5173348 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 2-я вуліца Пржавальскага |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 87 |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=31&street=1635 Минская область - Минский район - Минск - Улица 2 пржевальского - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 439 м з поўдня на поўнач і 327 м з захаду на ўсход<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/2nd-przavalskaha згодна сайту Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/?ll=27.659175%2C53.877215&z=15 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-я вуліца Пржавальскага''' — 2-я [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а, названая ў гонар [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|вядомага падарожніка-географа]] ў 1954 г(?)<ref>Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/69-ulitsa-przhevalskogo дадзеных на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref>. Ідзе 2-ма часткамі ад скрыжавання з [[Вуліца Ушакова (Мінска)|вуліцай Ушакова]] потым робіць паварот да [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскай вуліцы]] і ўтварае з ёй скрыжаванне; потым зноў пачынаецца ад скрыжавання з [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскім завулкам]], робіць паварот і зноў ідзе паралельна Дняпроўскай вуліцы, перасякае [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскую вуліцу]] і зноў робіць паварот на выезд у бок [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльнай вуліцы]]<ref>Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/?ll=27.662924%2C53.875812&z=15 Карты Яндэкс]</ref>. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з індывідуальнай сядзібнай забудовы. == Славутасці == * Дом 11. Праектная арганізацыя «Архінжпраект»<ref>[https://by.vspravke.com/minsk/company/11889 Архинжпроект]</ref>. == Цікавыя факты == * Вуліца з'яўляецца сваеасаблівым працягам [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|аднайменнага элемента дарожнай інфраструктуры]]. * Вуліца мае спецыфічную канфігурацыю: перакуленая літара "L" і "[[клямка]]", якія аддзелены адна ад адной зяленай зонай у раёне дома 69 Дняпроўскай вуліцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/829 2-я вуліца Пржавальскага на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-przavalskaha 2-я вуліца Пржавальскага ў базе Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576515 2-я улица Пржевальского на 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325255/panorama/?ll=27.663184%2C53.876220&panorama%5Bdirection%5D=161.226509%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.663394%2C53.876654&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=16 2-я вуліца Пржавальскага на панараме Карты Яндэкс] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] owfvc4wmsf168h4piepk78fdjtajsk9 0 811904 5173361 2026-07-30T18:47:02Z DobryBrat 5701 Перасылае да [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў]] 5173361 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў]] rg6pdyonur4vznx49xte2u6dxe0gvej 0 811905 5173373 2026-07-30T19:38:37Z Gleb Leo 83942 Новая старонка: «{{Літаратурны твор}} '''«Ваўчаняты»''' — [[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкая]] [[аповесць]]<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Алексан...» 5173373 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Ваўчаняты»''' — [[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкая]] [[аповесць]]<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|старонкі=38}}</ref> [[Андрэй Іванавіч Александровіч|А. Александровіча]], [[Анатоль Вольны|А. Вольнага]] і [[Алесь Дудар|А. Дудара]]. Аўтарамі твор вызначаны як «раман беларускіх лясоў». == Напісанне == [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй Александровіч]] успамінаў:<ref name=":0" /><blockquote>''Гэта быў сапраўдны сацыяльны заказ. Запрасілі неяк нашу тройцу ў ЦК [[Камсамол|камсамола]] і паскардзіліся, што няма ў нас цікавай кніжкі пра героіку [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]], пра подзвігі юных беларускіх партызан. І паставілі перад намі задачу стварыць захапляючую прыгодніцкую кніжку для дзяцей. Мы паабяцалі, але і самі не ўяўлялі, што і як будзем пісаць. Мінуў тыдзень, другі, а мы так нічога і не прыдумалі. Пачалі шукаць былых падпольшчыкаў і партызан. Яны нам столькі расказалі цікавага і амаль неверагоднага, што матэрыялу хапіла б на тры кніжкі. Але трэба было спяшацца. Мы фантазіравалі, асабліва на гэта быў здатны [[Анатоль Вольны]], прыдумлялі сюжэт, паасобку пісалі раздзелы, спрачаліся, зводзілі разам напісанае. Праз некалькі месяцаў выйшла кніжка. Сапраўды, да дзірак зачытвалі нашых „Ваўчанят“. Цяпер нават і ў бібліяграфію не ўключаю гэты хаўрусны твор.''</blockquote> == Сюжэт == Вясковыя камсамольцы Алесь, Янка, Сцёпка і іншыя арганізуюць атрад пад назвай «Ваўчаняты», каб змагацца з [[Руская народная добраахвотніцкая армія|войскам]] [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Балаховіча]]. == Крытыка == [[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|Любоў Гарэлік]] ацэньвала твор як «''наіўны, меладраматычны, дзе неверагоднае нярэдка не суадносіцца з логікай жыццёвай праўды''»<ref name=":0" />. == Гл. таксама == * [[Дрыгва (аповесць)|Дрыгва]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|старонкі=24—57|старонак=328}} [[Катэгорыя:Андрэй Александровіч]] [[Катэгорыя:Анатоль Вольны]] [[Катэгорыя:Алесь Дудар]] [[Катэгорыя:Аповесці на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]] [[Катэгорыя:Творы 1925 года]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] 5vf2to2yqinqm4108of6v1t3khpcx0d 5173376 5173373 2026-07-30T20:27:04Z Gleb Leo 83942 5173376 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Ваўчаняты»''' — [[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкая]] [[аповесць]]<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|старонкі=38}}</ref> [[Андрэй Іванавіч Александровіч|А. Александровіча]], [[Анатоль Вольны|А. Вольнага]] і [[Алесь Дудар|А. Дудара]]. Аўтарамі твор вызначаны як «раман беларускіх лясоў». == Напісанне == [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй Александровіч]] успамінаў:<ref name=":0" /><blockquote>''Гэта быў сапраўдны сацыяльны заказ. Запрасілі неяк нашу тройцу ў ЦК [[Камсамол|камсамола]] і паскардзіліся, што няма ў нас цікавай кніжкі пра героіку [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]], пра подзвігі юных беларускіх партызан. І паставілі перад намі задачу стварыць захапляючую прыгодніцкую кніжку для дзяцей. Мы паабяцалі, але і самі не ўяўлялі, што і як будзем пісаць. Мінуў тыдзень, другі, а мы так нічога і не прыдумалі. Пачалі шукаць былых падпольшчыкаў і партызан. Яны нам столькі расказалі цікавага і амаль неверагоднага, што матэрыялу хапіла б на тры кніжкі. Але трэба было спяшацца. Мы фантазіравалі, асабліва на гэта быў здатны [[Анатоль Вольны]], прыдумлялі сюжэт, паасобку пісалі раздзелы, спрачаліся, зводзілі разам напісанае. Праз некалькі месяцаў выйшла кніжка. Сапраўды, да дзірак зачытвалі нашых „Ваўчанят“. Цяпер нават і ў бібліяграфію не ўключаю гэты хаўрусны твор.''</blockquote> == Змест == Вясковыя камсамольцы Алесь, Янка, Сцёпка і іншыя арганізуюць атрад пад назвай «Ваўчаняты», каб змагацца з [[Руская народная добраахвотніцкая армія|войскам]] [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Балаховіча]]. == Крытыка == [[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|Любоў Гарэлік]] ацэньвала твор як «''наіўны, меладраматычны, дзе неверагоднае нярэдка не суадносіцца з логікай жыццёвай праўды''»<ref name=":0" />. == Гл. таксама == * [[Дрыгва (аповесць)|Дрыгва]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|старонкі=24—57|старонак=328}} [[Катэгорыя:Андрэй Александровіч]] [[Катэгорыя:Анатоль Вольны]] [[Катэгорыя:Алесь Дудар]] [[Катэгорыя:Аповесці на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]] [[Катэгорыя:Творы 1925 года]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] 91b3jbmna4knikwlq8g6ia30txmxf5v 5173381 5173376 2026-07-30T20:39:05Z Gleb Leo 83942 5173381 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Ваўчаняты»''' — [[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкая]] [[аповесць]]<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|старонкі=38}}</ref> [[Андрэй Іванавіч Александровіч|А. Александровіча]], [[Анатоль Вольны|А. Вольнага]] і [[Алесь Дудар|А. Дудара]]. Аўтарамі твор вызначаны як «раман беларускіх лясоў». == Напісанне == [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй Александровіч]] успамінаў:<ref name=":0" /><blockquote>''Гэта быў сапраўдны сацыяльны заказ. Запрасілі неяк нашу тройцу ў ЦК [[Камсамол|камсамола]] і паскардзіліся, што няма ў нас цікавай кніжкі пра героіку [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]], пра подзвігі юных беларускіх партызан. І паставілі перад намі задачу стварыць захапляючую прыгодніцкую кніжку для дзяцей. Мы паабяцалі, але і самі не ўяўлялі, што і як будзем пісаць. Мінуў тыдзень, другі, а мы так нічога і не прыдумалі. Пачалі шукаць былых падпольшчыкаў і партызан. Яны нам столькі расказалі цікавага і амаль неверагоднага, што матэрыялу хапіла б на тры кніжкі. Але трэба было спяшацца. Мы фантазіравалі, асабліва на гэта быў здатны [[Анатоль Вольны]], прыдумлялі сюжэт, паасобку пісалі раздзелы, спрачаліся, зводзілі разам напісанае. Праз некалькі месяцаў выйшла кніжка. Сапраўды, да дзірак зачытвалі нашых „Ваўчанят“. Цяпер нават і ў бібліяграфію не ўключаю гэты хаўрусны твор.''</blockquote> == Змест == Вясковыя камсамольцы Алесь, Янка, Сцёпка і іншыя арганізуюць атрад пад назвай «Ваўчаняты», каб змагацца з [[Руская народная добраахвотніцкая армія|войскам]] [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Балаховіча]]. == Крытыка == [[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|Любоў Гарэлік]] ацэньвала твор як «''наіўны, меладраматычны, дзе неверагоднае нярэдка не суадносіцца з логікай жыццёвай праўды''»<ref name=":0" />. == Гл. таксама == * [[Дрыгва (аповесць)|Дрыгва]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|старонкі=24—57|старонак=328}} [[Катэгорыя:Андрэй Александровіч]] [[Катэгорыя:Анатоль Вольны]] [[Катэгорыя:Алесь Дудар]] [[Катэгорыя:Аповесці на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]] [[Катэгорыя:Творы 1925 года]] [[Катэгорыя:Кнігі пра савецка-польскую вайну]] 72897zkgpfw2d5vzu3vjightde6jxci 5173446 5173381 2026-07-31T01:33:18Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173446 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Ваўчаняты»''' — [[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкая]] [[аповесць]]<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|старонкі=38}}</ref> [[Андрэй Іванавіч Александровіч|А. Александровіча]], [[Анатоль Вольны|А. Вольнага]] і [[Алесь Дудар|А. Дудара]]. Аўтарамі твор вызначаны як «раман беларускіх лясоў». == Напісанне == [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй Александровіч]] успамінаў:<ref name=":0" /><blockquote>''Гэта быў сапраўдны сацыяльны заказ. Запрасілі неяк нашу тройцу ў ЦК [[Камсамол|камсамола]] і паскардзіліся, што няма ў нас цікавай кніжкі пра героіку [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]], пра подзвігі юных беларускіх партызан. І паставілі перад намі задачу стварыць захапляючую прыгодніцкую кніжку для дзяцей. Мы паабяцалі, але і самі не ўяўлялі, што і як будзем пісаць. Мінуў тыдзень, другі, а мы так нічога і не прыдумалі. Пачалі шукаць былых падпольшчыкаў і партызан. Яны нам столькі расказалі цікавага і амаль неверагоднага, што матэрыялу хапіла б на тры кніжкі. Але трэба было спяшацца. Мы фантазіравалі, асабліва на гэта быў здатны [[Анатоль Вольны]], прыдумлялі сюжэт, паасобку пісалі раздзелы, спрачаліся, зводзілі разам напісанае. Праз некалькі месяцаў выйшла кніжка. Сапраўды, да дзірак зачытвалі нашых „Ваўчанят“. Цяпер нават і ў бібліяграфію не ўключаю гэты хаўрусны твор.''</blockquote> == Змест == Вясковыя камсамольцы Алесь, Янка, Сцёпка і іншыя арганізуюць атрад пад назвай «Ваўчаняты», каб змагацца з [[Руская народная добраахвотніцкая армія|войскам]] [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Балаховіча]]. == Крытыка == [[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|Любоў Гарэлік]] ацэньвала твор як «''наіўны, меладраматычны, дзе неверагоднае нярэдка не суадносіцца з логікай жыццёвай праўды''»<ref name=":0" />. == Гл. таксама == * [[Дрыгва (аповесць)|Дрыгва]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Любоў Мікалаеўна Гарэлік|{{nobr|Гарэлік Л. М}}]]|загаловак=Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20–30-х гадоў|год=1985|частка=Андрэй Александровіч|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]|старонкі=24—57|старонак=328}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Андрэй Александровіч]] [[Катэгорыя:Анатоль Вольны]] [[Катэгорыя:Алесь Дудар]] [[Катэгорыя:Аповесці на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]] [[Катэгорыя:Творы 1925 года]] [[Катэгорыя:Кнігі пра савецка-польскую вайну]] 93pz1ssylbnzx0tuxbjqu253phc9d19 0 811906 5173387 2026-07-30T21:15:03Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1359751948|White Fang]]» 5173387 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''''Белы Іко'''''{{Націск}}'''''л''''' (у іншым перакладзе '''''Белы Клык''''') — аповесць амерыканскага пісьменніка [[Джэк Лондан|Джэка Лондана]] (1876–1916) пра шлях дзікага [[Гібрыд сабакі і ваўка|воўкасаба]] да прыручэння на [[Юкан (тэрыторыя)|тэрыторыі Юкан]] і [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторыях]] падчас Кландайкскай залатой ліхаманкі ў 1890-х гадах. Упершыню была надрукавана ў часопісе ''Outing'' з мая па кастрычнік 1906 года, а ў кастрычніку 1906 года была апублікавана асобнай кнігай. Гэта твор-суправаджэнне (і тэматычнае люстэрка) да самага вядомага твора Лондана «Кліч продкаў''»'' (1903), у якім распавядаецца пра выкрадзенага, прыручанага сабаку, які прымае сваіх дзікіх продкаў, каб выжыць і квітнець у дзікай прыродзе. Значная частка ''«Белага Ікла''{{Націск}}''»'' напісана ад імя галоўнага сабачага персанажа, што дазваляе Лондану даследаваць, як жывёлы ўспрымаюць свой свет і як яны ўспрымаюць людзей. ''«Белы Ікол»'' даследуе жорсткі свет дзікіх жывёл і гэтак жа жорсткі свет людзей. == Гісторыя публікацый == З моманту публікацыі аповесць была перакладзена на больш чым 89 розных моў і выпушчана ў выглядзе трохтомніка, выдадзенага шрыфтам Брайля.<ref name="White Fang New Reception and Adaptations">{{cite journal|last=Greenwood|first=Robert|date=March 1, 2011|title=Jack London's White Fang Revisited.|journal=California State Library Foundation Bulletin|issue=99|pages=7–13|location=Sacramento California|issn=0741-0344|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=b4732187-308e-4ab5-b609-92615d42720f%40sessionmgr14&vid=5&hid=13|access-date=March 18, 2012}}</ref> Першы пераклад аповесці на беларускую мову выйшаў у 1932 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001664531?sid=139787896|title=Белы Ікол: [аповесць] / Джэк Лёндон. - Менск [Мінск] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Юндзетсектар, 1932. - 167, [1] с.|first=Д. (1876-1916)|last=Лондан|website=elib.nlb.by|date=1932|access-date=2026-07-30}}</ref> == Адаптацыі == Аадаптавалі ў фільмы і працягі, мультфільмы і аўдыякнігі.<ref name="White Fang Adaptations and President Reception">{{cite news|last=Wismer|first=Don|date=February 1, 1994|title=Audio Reviews|newspaper=Library Journal|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=6df5ff2d-4c8f-4ee3-ab93-59945624dd7c%40sessionmgr11&vid=7&hid=14|access-date=March 16, 2012}}</ref> === Фільмы === * ''White Fang'' (1925) * ''White Fang'' (1936) * ''White Fang'' (1946) * ''White Fang'' (1973) * ''Challenge to White Fang'' (1974) * ''White Fang to the Rescue'' (1974) * ''White Fang and the Hunter'' (1975) * ''Zanna Bianca e il grande Kid'' (1977)<ref>{{cite book|title=Bianco e nero|url=https://books.google.com/books?id=wgA6AQAAIAAJ|publisher=Editrice Il castoro|year=1979|volume=40}}</ref> * ''The Story of White Fang'' (1982), анімэ-фільм * ''White Fang'' (1991) * ''White Fang 2: Myth of the White Wolf'' (1994)<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|title=White Fang 2: Myth of the White Wolf|first=Lois Alter|last=Mark|date=22 April 1994|access-date=10 April 2019|magazine=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Meredith Corporation]]|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410144358/https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|url-status=dead}}</ref> * ''White Fang'' (1997) * ''White Fang'' (2018)<ref>{{cite journal|url=https://www.bustle.com/p/white-fang-on-netflix-has-adorable-parks-recreation-reunion-9662664|title='White Fang' On Netflix Has An Adorable 'Parks And Recreation' Reunion|first=Danielle|last=Burgos|date=3 July 2018|access-date=10 April 2019|journal=[[Bustle (magazine)|Bustle]]}}</ref>, мультфільм === Тэлесерыялы === * ''The Legend of White Fang'' (1992) * ''White Fang'' (1993) === Музыка === * "White Mountain" з альбома <nowiki><i id="mw-Q">Trespass</i></nowiki> гурта Genesis (1970) Тэатр Шматлікія спектаклі.<ref>{{Cite web|url=https://puppet-brest.by/rep-belyij-klyik.html|title=Белый Клык|website=puppet-brest.by|access-date=2026-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zazerkal.spb.ru/repertoire/belyj-klyk|title=Белый Клык|website=zazerkal.spb.ru|access-date=2026-07-30}}</ref> == Зноскі == <references> <ref name="Feller"> {{cite book|last=Feller|first=Tom|title=Masterplots II: American Fiction Series, Revised Edition|publisher=Salem Press|volume=6|date=January 2000|pages=[https://archive.org/details/masterplotsii01kell/page/2 2,975]|isbn=978-0-89356-871-9|url=https://archive.org/details/masterplotsii01kell/page/2|url-access=registration}} </ref> <ref name="Deane 1968"> {{cite journal|last=Deane|first=Paul|title=Jack London: The Paradox of Individualism.|journal=The English Record|volume=19|pages=7|location=New York State|year=1968|url=http://web.ebscohost.com/ehost/detail?sid=e22ef6e4-831b-445c-9f5b-931e26c5f697%40sessionmgr12&vid=1&hid=14&bdata=JkF1dGhUeXBlPWlwLGN1c3R1aWQmY3VzdGlkPXM4NDU1ODYxJnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#db=eric&AN=ED033107|access-date=March 18, 2012}} </ref> <ref name="White Fang Adaptations and President Reception"> {{cite news|last=Wismer|first=Don|date=February 1, 1994|title=Audio Reviews|newspaper=Library Journal|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=6df5ff2d-4c8f-4ee3-ab93-59945624dd7c%40sessionmgr11&vid=7&hid=14|access-date=March 16, 2012}} </ref> <ref name="Crane"> {{cite book|last=Crane|first=Virginia|title=Masterplots II: Juvenile & Young Adult Literature Series Supplement|publisher=Salem Press|date=March 1997|url=https://archive.org/details/masterplotsiijuv0000unse|isbn=978-0-89356-916-7|url-access=registration}} </ref> <ref name="White Fang New Reception and Adaptations"> {{cite journal|last=Greenwood|first=Robert|date=March 1, 2011|title=Jack London's White Fang Revisited.|journal=California State Library Foundation Bulletin|issue=99|pages=7–13|location=Sacramento California|issn=0741-0344|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=b4732187-308e-4ab5-b609-92615d42720f%40sessionmgr14&vid=5&hid=13|access-date=March 18, 2012}} </ref> <ref name="Carson 1971"> {{cite journal|last=Carson|first=Gerald|date=February 1971|title=T.R. And The "Nature Fakers"|journal=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]]|volume=22|issue=2|issn=0002-8738|url=http://www.americanheritage.com/content/tr-and-%E2%80%9Cnature-fakers%E2%80%9D?page=show|access-date=August 27, 2011}} </ref> <ref name="SonomaEdu-OtherAnimals">{{cite web|url=http://london.sonoma.edu/Writings/Revolution/animals.html|title=Revolution and Other Essays: The Other Animals|author=Roy Tennant and Clarice Stasz|work=london.sonoma.edu|publisher=The Jack London Online Collection|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928154121/http://london.sonoma.edu/Writings/Revolution/animals.html|archive-date=September 28, 2011|access-date=August 27, 2011|url-status=dead}}</ref> </references> == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваўкі ў культуры]] [[Катэгорыя:Творы 1906 года]] [[Катэгорыя:Творы Джэка Лондана]] mbuyf34ygzx29w9nalf7ych376nbreh 5173391 5173387 2026-07-30T21:22:13Z DzBar 156353 афармленне 5173391 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''''Белы Іко'''''{{Націск}}'''''л''''' (у іншым перакладзе '''''Белы Клык''''') — аповесць амерыканскага пісьменніка [[Джэк Лондан|Джэка Лондана]] (1876–1916) пра шлях дзікага [[Гібрыд сабакі і ваўка|воўкасаба]] да прыручэння на [[Юкан (тэрыторыя)|тэрыторыі Юкан]] і [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторыях]] падчас Кландайкскай залатой ліхаманкі ў 1890-х гадах. Упершыню была надрукавана ў часопісе ''Outing'' з мая па кастрычнік 1906 года, а ў кастрычніку 1906 года была апублікавана асобнай кнігай. Гэта твор-суправаджэнне (і тэматычнае люстэрка) да самага вядомага твора Лондана «Кліч продкаў''»'' (1903), у якім распавядаецца пра выкрадзенага, прыручанага сабаку, які прымае сваіх дзікіх продкаў, каб выжыць і квітнець у дзікай прыродзе. Значная частка ''«Белага Ікла''{{Націск}}''»'' напісана ад імя галоўнага сабачага персанажа, што дазваляе Лондану даследаваць, як жывёлы ўспрымаюць свой свет і як яны ўспрымаюць людзей. ''«Белы Ікол»'' даследуе жорсткі свет дзікіх жывёл і гэтак жа жорсткі свет людзей. == Гісторыя публікацый == З моманту публікацыі аповесць была перакладзена на больш чым 89 розных моў і выпушчана ў выглядзе трохтомніка, выдадзенага шрыфтам Брайля.<ref name="White Fang New Reception and Adaptations">{{cite journal|last=Greenwood|first=Robert|date=March 1, 2011|title=Jack London's White Fang Revisited.|journal=California State Library Foundation Bulletin|issue=99|pages=7–13|location=Sacramento California|issn=0741-0344|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=b4732187-308e-4ab5-b609-92615d42720f%40sessionmgr14&vid=5&hid=13|access-date=March 18, 2012}}</ref> Першы пераклад аповесці на беларускую мову выйшаў у 1932 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001664531?sid=139787896|title=Белы Ікол: [аповесць] / Джэк Лёндон. - Менск [Мінск] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Юндзетсектар, 1932. - 167, [1] с.|first=Д. (1876-1916)|last=Лондан|website=elib.nlb.by|date=1932|access-date=2026-07-30}}</ref> == Адаптацыі == Аадаптавалі ў фільмы і працягі, мультфільмы і аўдыякнігі.<ref name="White Fang Adaptations and President Reception">{{cite news|last=Wismer|first=Don|date=February 1, 1994|title=Audio Reviews|newspaper=Library Journal|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=6df5ff2d-4c8f-4ee3-ab93-59945624dd7c%40sessionmgr11&vid=7&hid=14|access-date=March 16, 2012}}</ref> === Фільмы === * ''White Fang'' (1925) * ''White Fang'' (1936) * ''White Fang'' (1946) * ''White Fang'' (1973) * ''Challenge to White Fang'' (1974) * ''White Fang to the Rescue'' (1974) * ''White Fang and the Hunter'' (1975) * ''Zanna Bianca e il grande Kid'' (1977)<ref>{{cite book|title=Bianco e nero|url=https://books.google.com/books?id=wgA6AQAAIAAJ|publisher=Editrice Il castoro|year=1979|volume=40}}</ref> * ''The Story of White Fang'' (1982), анімэ-фільм * ''White Fang'' (1991) * ''White Fang 2: Myth of the White Wolf'' (1994)<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|title=White Fang 2: Myth of the White Wolf|first=Lois Alter|last=Mark|date=22 April 1994|access-date=10 April 2019|magazine=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Meredith Corporation]]|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410144358/https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|url-status=dead}}</ref> * ''White Fang'' (1997) * ''White Fang'' (2018)<ref>{{cite journal|url=https://www.bustle.com/p/white-fang-on-netflix-has-adorable-parks-recreation-reunion-9662664|title='White Fang' On Netflix Has An Adorable 'Parks And Recreation' Reunion|first=Danielle|last=Burgos|date=3 July 2018|access-date=10 April 2019|journal=[[Bustle (magazine)|Bustle]]}}</ref>, мультфільм === Тэлесерыялы === * ''The Legend of White Fang'' (1992) * ''White Fang'' (1993) === Музыка === * "White Mountain" з альбома <nowiki><i id="mw-Q">Trespass</i></nowiki> гурта Genesis (1970) Тэатр Шматлікія спектаклі.<ref>{{Cite web|url=https://puppet-brest.by/rep-belyij-klyik.html|title=Белый Клык|website=puppet-brest.by|access-date=2026-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zazerkal.spb.ru/repertoire/belyj-klyk|title=Белый Клык|website=zazerkal.spb.ru|access-date=2026-07-30}}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікікрыніцы=[[https://be.wikisource.org/wiki/Белы_клык_(1939)]]}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваўкі ў культуры]] [[Катэгорыя:Творы 1906 года]] [[Катэгорыя:Творы Джэка Лондана]] e7dbqtse9evj9mh5ob1lpwjefpn1hix 5173397 5173391 2026-07-30T21:29:23Z DzBar 156353 5173397 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''''Белы Іко'''''{{Націск}}'''''л''''' (у іншым перакладзе '''''Белы Клык''''') — аповесць амерыканскага пісьменніка [[Джэк Лондан|Джэка Лондана]] (1876–1916) пра шлях дзікага [[Гібрыд сабакі і ваўка|воўкасаба]] да прыручэння на [[Юкан (тэрыторыя)|тэрыторыі Юкан]] і [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторыях]] падчас Кландайкскай залатой ліхаманкі ў 1890-х гадах. Упершыню была надрукавана ў часопісе ''Outing'' з мая па кастрычнік 1906 года, а ў кастрычніку 1906 года была апублікавана асобнай кнігай. Гэта твор-суправаджэнне (і тэматычнае люстэрка) да самага вядомага твора Лондана «Кліч продкаў''»'' (1903), у якім распавядаецца пра выкрадзенага, прыручанага сабаку, які прымае сваіх дзікіх продкаў, каб выжыць і квітнець у дзікай прыродзе. Значная частка ''«Белага Ікла''{{Націск}}''»'' напісана ад імя галоўнага сабачага персанажа, што дазваляе Лондану даследаваць, як жывёлы ўспрымаюць свой свет і як яны ўспрымаюць людзей. ''«Белы Ікол»'' даследуе жорсткі свет дзікіх жывёл і гэтак жа жорсткі свет людзей. == Гісторыя публікацый == З моманту публікацыі аповесць была перакладзена на больш чым 89 розных моў і выпушчана ў выглядзе трохтомніка, выдадзенага шрыфтам Брайля.<ref name="White Fang New Reception and Adaptations">{{cite journal|last=Greenwood|first=Robert|date=March 1, 2011|title=Jack London's White Fang Revisited.|journal=California State Library Foundation Bulletin|issue=99|pages=7–13|location=Sacramento California|issn=0741-0344|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=b4732187-308e-4ab5-b609-92615d42720f%40sessionmgr14&vid=5&hid=13|access-date=March 18, 2012}}</ref> Першы пераклад аповесці на беларускую мову выйшаў у 1932 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001664531?sid=139787896|title=Белы Ікол: [аповесць] / Джэк Лёндон. - Менск [Мінск] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Юндзетсектар, 1932. - 167, [1] с.|first=Д. (1876-1916)|last=Лондан|website=elib.nlb.by|date=1932|access-date=2026-07-30}}</ref> == Адаптацыі == Аповесць адаптаваная ў фільмы і працягі, мультфільмы і аўдыякнігі.<ref name="White Fang Adaptations and President Reception">{{cite news|last=Wismer|first=Don|date=February 1, 1994|title=Audio Reviews|newspaper=Library Journal|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=6df5ff2d-4c8f-4ee3-ab93-59945624dd7c%40sessionmgr11&vid=7&hid=14|access-date=March 16, 2012}}</ref> === Фільмы === * ''White Fang'' (1925) * ''White Fang'' (1936) * ''White Fang'' (1946) * ''White Fang'' (1973) * ''Challenge to White Fang'' (1974) * ''White Fang to the Rescue'' (1974) * ''White Fang and the Hunter'' (1975) * ''Zanna Bianca e il grande Kid'' (1977)<ref>{{cite book|title=Bianco e nero|url=https://books.google.com/books?id=wgA6AQAAIAAJ|publisher=Editrice Il castoro|year=1979|volume=40}}</ref> * ''The Story of White Fang'' (1982), анімэ-фільм * ''White Fang'' (1991) * ''White Fang 2: Myth of the White Wolf'' (1994)<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|title=White Fang 2: Myth of the White Wolf|first=Lois Alter|last=Mark|date=22 April 1994|access-date=10 April 2019|magazine=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Meredith Corporation]]|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410144358/https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|url-status=dead}}</ref> * ''White Fang'' (1997) * ''White Fang'' (2018)<ref>{{cite journal|url=https://www.bustle.com/p/white-fang-on-netflix-has-adorable-parks-recreation-reunion-9662664|title='White Fang' On Netflix Has An Adorable 'Parks And Recreation' Reunion|first=Danielle|last=Burgos|date=3 July 2018|access-date=10 April 2019|journal=[[Bustle (magazine)|Bustle]]}}</ref>, мультфільм === Тэлесерыялы === * ''The Legend of White Fang'' (1992) * ''White Fang'' (1993) === Музыка === * "White Mountain" з альбома <nowiki><i id="mw-Q">Trespass</i></nowiki> гурта Genesis (1970) === Тэатр === Шматлікія спектаклі.<ref>{{Cite web|url=https://puppet-brest.by/rep-belyij-klyik.html|title=Белый Клык|website=puppet-brest.by|access-date=2026-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zazerkal.spb.ru/repertoire/belyj-klyk|title=Белый Клык|website=zazerkal.spb.ru|access-date=2026-07-30}}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікікрыніцы=[[https://be.wikisource.org/wiki/Белы_клык_(1939)]]}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваўкі ў культуры]] [[Катэгорыя:Творы 1906 года]] [[Катэгорыя:Творы Джэка Лондана]] izhrtg2wmuui5enxpng00irt784ff9a 5173433 5173397 2026-07-31T00:47:45Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне 5173433 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''Белы Іко{{Націск}}л''' (у іншым перакладзе '''Белы Клык''') — аповесць амерыканскага пісьменніка [[Джэк Лондан|Джэка Лондана]] пра шлях дзікага [[Гібрыд сабакі і ваўка|воўкасаба]] да прыручэння на [[Юкан (тэрыторыя)|тэрыторыі Юкан]] і [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторыях]] падчас Кландайкскай [[Залатая ліхаманка|залатой ліхаманкі]] ў 1890-х гадах. Упершыню была надрукавана ў часопісе ''The Outing Magazine'' з мая па кастрычнік 1906 года, а ў кастрычніку 1906 года была апублікавана асобнай кнігай. Гэта твор-суправаджэнне (і тэматычнае люстэрка) да самага вядомага твора Лондана «Кліч продкаў» (1903), у якім распавядаецца пра выкрадзенага, прыручанага сабаку, які прымае сваіх дзікіх продкаў, каб выжыць і квітнець у дзікай прыродзе. Значная частка твора напісана ад імя галоўнага сабачага персанажа, што дазваляе назіраць, як жывёлы ўспрымаюць свой свет і як яны ўспрымаюць людзей. ''«Белы Ікол»'' даследуе жорсткі свет дзікіх жывёл і гэтак жа жорсткі свет людзей. == Гісторыя публікацый == З моманту публікацыі аповесць была перакладзена на больш чым 89 розных моў і выпушчана ў выглядзе трохтомніка, выдадзенага шрыфтам Брайля.<ref name="White Fang New Reception and Adaptations">{{cite journal|last=Greenwood|first=Robert|date=March 1, 2011|title=Jack London's White Fang Revisited.|journal=California State Library Foundation Bulletin|issue=99|pages=7–13|location=Sacramento California|issn=0741-0344|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=b4732187-308e-4ab5-b609-92615d42720f%40sessionmgr14&vid=5&hid=13|access-date=March 18, 2012}}</ref> Першы пераклад аповесці на беларускую мову выйшаў у 1932 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001664531?sid=139787896|title=Белы Ікол: [аповесць] / Джэк Лёндон. - Менск [Мінск] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Юндзетсектар, 1932. - 167, [1] с.|first=Д. (1876-1916)|last=Лондан|website=elib.nlb.by|date=1932|access-date=2026-07-30}}</ref> == Адаптацыі == Аповесць адаптаваная ў фільмы і працягі, мультфільмы і аўдыякнігі.<ref name="White Fang Adaptations and President Reception">{{cite news|last=Wismer|first=Don|date=February 1, 1994|title=Audio Reviews|newspaper=Library Journal|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=6df5ff2d-4c8f-4ee3-ab93-59945624dd7c%40sessionmgr11&vid=7&hid=14|access-date=March 16, 2012}}</ref> === Фільмы === * ''White Fang'' (1925) * ''White Fang'' (1936) * ''White Fang'' (1946) * ''White Fang'' (1973) * ''Challenge to White Fang'' (1974) * ''White Fang to the Rescue'' (1974) * ''White Fang and the Hunter'' (1975) * ''Zanna Bianca e il grande Kid'' (1977)<ref>{{cite book|title=Bianco e nero|url=https://books.google.com/books?id=wgA6AQAAIAAJ|publisher=Editrice Il castoro|year=1979|volume=40}}</ref> * ''The Story of White Fang'' (1982), анімэ-фільм * ''White Fang'' (1991) * ''White Fang 2: Myth of the White Wolf'' (1994)<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|title=White Fang 2: Myth of the White Wolf|first=Lois Alter|last=Mark|date=22 April 1994|access-date=10 April 2019|magazine=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Meredith Corporation]]|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410144358/https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|url-status=dead}}</ref> * ''White Fang'' (1997) * ''White Fang'' (2018)<ref>{{cite journal|url=https://www.bustle.com/p/white-fang-on-netflix-has-adorable-parks-recreation-reunion-9662664|title='White Fang' On Netflix Has An Adorable 'Parks And Recreation' Reunion|first=Danielle|last=Burgos|date=3 July 2018|access-date=10 April 2019|journal=[[Bustle (magazine)|Bustle]]}}</ref>, мультфільм === Тэлесерыялы === * ''The Legend of White Fang'' (1992) * ''White Fang'' (1993) === Музыка === * «White Mountain» з альбома ''Trespass'' гурта ''Genesis'' (1970) === Тэатр === Шматлікія спектаклі.<ref>{{Cite web|url=https://puppet-brest.by/rep-belyij-klyik.html|title=Белый Клык|website=puppet-brest.by|access-date=2026-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zazerkal.spb.ru/repertoire/belyj-klyk|title=Белый Клык|website=zazerkal.spb.ru|access-date=2026-07-30}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікікрыніцы=Белы клык (1939)}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваўкі ў культуры]] [[Катэгорыя:Творы 1906 года]] [[Катэгорыя:Творы Джэка Лондана]] hgouaieuqsorzpo7zton8tni8imzdne 5173737 5173433 2026-07-31T11:03:06Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя публікацый */ 5173737 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''Белы Іко{{Націск}}л''' (у іншым перакладзе '''Белы Клык''') — аповесць амерыканскага пісьменніка [[Джэк Лондан|Джэка Лондана]] пра шлях дзікага [[Гібрыд сабакі і ваўка|воўкасаба]] да прыручэння на [[Юкан (тэрыторыя)|тэрыторыі Юкан]] і [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторыях]] падчас Кландайкскай [[Залатая ліхаманка|залатой ліхаманкі]] ў 1890-х гадах. Упершыню была надрукавана ў часопісе ''The Outing Magazine'' з мая па кастрычнік 1906 года, а ў кастрычніку 1906 года была апублікавана асобнай кнігай. Гэта твор-суправаджэнне (і тэматычнае люстэрка) да самага вядомага твора Лондана «Кліч продкаў» (1903), у якім распавядаецца пра выкрадзенага, прыручанага сабаку, які прымае сваіх дзікіх продкаў, каб выжыць і квітнець у дзікай прыродзе. Значная частка твора напісана ад імя галоўнага сабачага персанажа, што дазваляе назіраць, як жывёлы ўспрымаюць свой свет і як яны ўспрымаюць людзей. ''«Белы Ікол»'' даследуе жорсткі свет дзікіх жывёл і гэтак жа жорсткі свет людзей. == Гісторыя публікацый == З моманту публікацыі аповесць была перакладзена на больш чым 89 розных моў і выпушчана ў выглядзе трохтомніка, выдадзенага шрыфтам Брайля.<ref name="White Fang New Reception and Adaptations">{{cite journal|last=Greenwood|first=Robert|date=March 1, 2011|title=Jack London's White Fang Revisited.|journal=California State Library Foundation Bulletin|issue=99|pages=7–13|location=Sacramento California|issn=0741-0344|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=b4732187-308e-4ab5-b609-92615d42720f%40sessionmgr14&vid=5&hid=13|access-date=March 18, 2012}}</ref> Першы пераклад аповесці на [[беларуская мова|беларускую мову]] выйшаў у 1932 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001664531?sid=139787896|title=Белы Ікол: [аповесць] / Джэк Лёндон. - Менск [Мінск] : Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, Юндзетсектар, 1932. - 167, [1] с.|first=Д. (1876-1916)|last=Лондан|website=elib.nlb.by|date=1932|access-date=2026-07-30}}</ref> == Адаптацыі == Аповесць адаптаваная ў фільмы і працягі, мультфільмы і аўдыякнігі.<ref name="White Fang Adaptations and President Reception">{{cite news|last=Wismer|first=Don|date=February 1, 1994|title=Audio Reviews|newspaper=Library Journal|url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=6df5ff2d-4c8f-4ee3-ab93-59945624dd7c%40sessionmgr11&vid=7&hid=14|access-date=March 16, 2012}}</ref> === Фільмы === * ''White Fang'' (1925) * ''White Fang'' (1936) * ''White Fang'' (1946) * ''White Fang'' (1973) * ''Challenge to White Fang'' (1974) * ''White Fang to the Rescue'' (1974) * ''White Fang and the Hunter'' (1975) * ''Zanna Bianca e il grande Kid'' (1977)<ref>{{cite book|title=Bianco e nero|url=https://books.google.com/books?id=wgA6AQAAIAAJ|publisher=Editrice Il castoro|year=1979|volume=40}}</ref> * ''The Story of White Fang'' (1982), анімэ-фільм * ''White Fang'' (1991) * ''White Fang 2: Myth of the White Wolf'' (1994)<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|title=White Fang 2: Myth of the White Wolf|first=Lois Alter|last=Mark|date=22 April 1994|access-date=10 April 2019|magazine=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Meredith Corporation]]|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410144358/https://ew.com/article/1994/04/22/white-fang-2-myth-white-wolf/|url-status=dead}}</ref> * ''White Fang'' (1997) * ''White Fang'' (2018)<ref>{{cite journal|url=https://www.bustle.com/p/white-fang-on-netflix-has-adorable-parks-recreation-reunion-9662664|title='White Fang' On Netflix Has An Adorable 'Parks And Recreation' Reunion|first=Danielle|last=Burgos|date=3 July 2018|access-date=10 April 2019|journal=[[Bustle (magazine)|Bustle]]}}</ref>, мультфільм === Тэлесерыялы === * ''The Legend of White Fang'' (1992) * ''White Fang'' (1993) === Музыка === * «White Mountain» з альбома ''Trespass'' гурта ''Genesis'' (1970) === Тэатр === Шматлікія спектаклі.<ref>{{Cite web|url=https://puppet-brest.by/rep-belyij-klyik.html|title=Белый Клык|website=puppet-brest.by|access-date=2026-07-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zazerkal.spb.ru/repertoire/belyj-klyk|title=Белый Клык|website=zazerkal.spb.ru|access-date=2026-07-30}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Вікікрыніцы=Белы клык (1939)}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваўкі ў культуры]] [[Катэгорыя:Творы 1906 года]] [[Катэгорыя:Творы Джэка Лондана]] pfdinx2nxo5l546ho5glpjayd17sozk 0 811907 5173393 2026-07-30T21:27:07Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] ...» 5173393 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга]], [[Зендэя]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] 36iqzogcar0nnhw3ew45y4s2b7248d1 5173396 5173393 2026-07-30T21:28:43Z Цімур 27525 5173396 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] 2dylttlbi1uxi53c40egud149qoxyns 5173412 5173396 2026-07-30T22:46:46Z Цімур 27525 5173412 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241021200314/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |archive-date=2024-10-21 |access-date=2024-10-21 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250110175419/https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |archive-date=2025-01-10 |access-date=2025-01-15 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250826033554/https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |archive-date=2025-08-26 |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en}}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240616125642/https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |archive-date=2024-06-16 |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250728112006/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |archive-date=2025-07-28 |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250729152722/https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |archive-date=2025-07-29 |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрид]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250826125929/https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |archive-date=2025-08-26 |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251101024636/https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |archive-date=2025-11-01 |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250702170322/https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251121054916/https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |archive-date=2025-11-21 |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251210014518/https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |archive-date=2025-12-10 |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251230051428/https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |archive-date=2025-12-30 |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20260104050339/https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |archive-date=2026-01-04 |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] i4exd413p7rbo54i41wm5dwmsckraxa 5173445 5173412 2026-07-31T01:33:11Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5173445 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241021200314/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |archive-date=2024-10-21 |access-date=2024-10-21 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250110175419/https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |archive-date=2025-01-10 |access-date=2025-01-15 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250826033554/https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |archive-date=2025-08-26 |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en}}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240616125642/https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |archive-date=2024-06-16 |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250728112006/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |archive-date=2025-07-28 |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250729152722/https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |archive-date=2025-07-29 |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрид]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250826125929/https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |archive-date=2025-08-26 |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251101024636/https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |archive-date=2025-11-01 |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250702170322/https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251121054916/https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |archive-date=2025-11-21 |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251210014518/https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |archive-date=2025-12-10 |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251230051428/https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |archive-date=2025-12-30 |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20260104050339/https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |archive-date=2026-01-04 |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] ez8cc0ssx2rx7shyz0ipamz1uj2v7g9 5173468 5173445 2026-07-31T05:14:24Z Цімур 27525 5173468 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Вытворчасць == === Распрацоўка і падбор акцёраў === [[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]] Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="BelloniMar2024" />. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года<ref name="DevelopmentRevealTHR" /><ref name="DevelopmentRevealDeadline" />. Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /> або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />, але ўсе яны былі абвергнуты<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]<ref name="Holland" />. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам<ref name="HathawayZendaya" /><ref name="Pattinson" />, а таксама [[Зендая]]<ref name="HathawayZendaya" />, [[Люпита Ніёнга]]<ref name="Nyong'o" /> і [[Шарліз Тэрон]]<ref name="Theron" />. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя<ref name="Pattinson" />. У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline" /><ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)<ref name="NolanTroyConfirm" /><ref name="NolanTroy" /><ref name="NolanTroyGoyer" />. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]<ref name="Budget" /><ref name="TeaserLeakTHR" />. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}}<ref name="Empire2MillionFilm" />. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]<ref name="Empire2MillionFilm" />. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»<ref name="FavignanaFilming" /><ref name="DeJong" />. {{Урэзка | выраўноўванне = right | шырыня = 250px | Змест = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя. | Подпіс = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} | арыгінал = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational. | мова арыгіналу = en }} == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=live |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en}}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] 9723fwlhr5hocuku2ii3ydl493plma5 5173677 5173468 2026-07-31T09:39:26Z Цімур 27525 /* Распрацоўка і падбор акцёраў */ 5173677 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Вытворчасць == === Распрацоўка і падбор акцёраў === [[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]] Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="BelloniMar2024" />. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года<ref name="DevelopmentRevealTHR" /><ref name="DevelopmentRevealDeadline" />. Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /> або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />, але ўсе яны былі абвергнуты<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]<ref name="Holland" />. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам<ref name="HathawayZendaya" /><ref name="Pattinson" />, а таксама [[Зендая]]<ref name="HathawayZendaya" />, [[Люпита Ніёнга]]<ref name="Nyong'o" /> і [[Шарліз Тэрон]]<ref name="Theron" />. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя<ref name="Pattinson" />. У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline" /><ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)<ref name="NolanTroyConfirm" /><ref name="NolanTroy" /><ref name="NolanTroyGoyer" />. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]<ref name="Budget" /><ref name="TeaserLeakTHR" />. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}}<ref name="Empire2MillionFilm" />. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]<ref name="Empire2MillionFilm" />. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»<ref name="FavignanaFilming" /><ref name="DeJong" />. {{Урэзка | выраўноўванне = right | шырыня = 250px | Змест = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя. | Подпіс = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} | арыгінал = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational. | мова арыгіналу = en }} Пазней да праекту далучыліся як іншыя акцёры, якія ўжо працавалі з Ноланам, — [[Бені Сафдзі]]<ref name="Safdie" />, [[Эліят Пейдж]], [[Хімеш Патэль]], [[Біл Ірвін]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джош Сцюарт]]<ref name="Stewart" />, Энтані Малінары<ref name="Molinari" /> і [[Джэймс Рэмар]]<ref name="Remar" />, — так і тыя, хто здымаўся ў яго ўпершыню, — [[Джон Бернтал]]<ref name="Bernthal" />, [[Джон Легуізама]]<ref name="Leguizamo" />, [[Саманта Мортан]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джэсі Гарсія]], [[Уіл Юн Лі]]<ref name="GarciaLee" />, [[Рафі Гаўран]], [[Шайла Фернандэс]]<ref name="GavronFernandez" />, [[Мія Гот]]<ref name="Goth" />, [[Коры Хокінс]]<ref name="Hawkins" />, [[Нік Тарабей]], Джымі Гансалес, {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}}<ref name="TarabayGonzalesCompte" />, {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}, [[Іда Голдберг]]<ref name="VlamisGoldberg" />, [[Раян Херст]]<ref name="Hurst" /> і [[Джован Адэпа]]<ref name="IcelandFilming" />. У акцёрскім складзе таксама быў [[Косма Джарвіс]]<ref name="Jarvis" />, але яму давялося пакінуць праект праз шчыльны графік, і яго ролю аддалі [[Логан Маршал-Грын|Логану Маршалу-Грыну]]<ref name="Marshall-Green" />. Паводле акцёра [[Скіт Ульрых|Скіта Ульрыха]], ён і яшчэ два чалавекі ў пачатку лютага беспаспяхова праходзілі пробы на ролі ў фільме<ref name="Ulrich" />. У сярэдзіне лютага «Universal» пацвердзіла, што Дэйман сыграе [[Адысей|Адысея]]. Незадоўга да гэтага хадзілі чуткі, што героя сыграе Холанд<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />; пазней было пацверджана, што яму дасталася роля [[Тэлемах]]а, сына Адысея<ref name="TeaserTrailer" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=live |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en}}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] 3gszh68id760yuxs3pm29edbbsnaqba 0 811908 5173484 2026-07-31T05:45:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Перка]] у [[Перка (Італія)]] 5173484 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Перка (Італія)]] 8t6cf4rs7fdvcvvmy5knlt84pif5o6w 5173485 5173484 2026-07-31T05:46:36Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Перка (Італія)]] 5173485 wikitext text/x-wiki '''Перка''': * [[Аўрэль Перка]] — румынскі каталічкі дзеяч * [[Перка (Італія)]] {{неадназначнасць}} h82pf5p8ul50v068g2fwcpdt0rip1gs 0 811909 5173488 2026-07-31T05:51:05Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ора''': * [[Ора (бог)]] * [[Ора (правінцыя Бальцана)]] {{неадназначнасць}}» 5173488 wikitext text/x-wiki '''Ора''': * [[Ора (бог)]] * [[Ора (правінцыя Бальцана)]] {{неадназначнасць}} 2u7e62jak045fqouh4l3yu5jn0eej6d 0 811910 5173497 2026-07-31T06:08:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Падсуднасць''' — размежаванне кампетэнцыі паміж [[суд]]амі па разглядзе спраў па 1-й інстанцыі. У судовым працэсе Рэспублікі Беларусь адрозніваюць 2 віды падсуднасці: прадметную (радавую — па віду злачынства або прадмета і характару цывільнай справы);...» 5173497 wikitext text/x-wiki '''Падсуднасць''' — размежаванне кампетэнцыі паміж [[суд]]амі па разглядзе спраў па 1-й інстанцыі. У судовым працэсе Рэспублікі Беларусь адрозніваюць 2 віды падсуднасці: прадметную (радавую — па віду злачынства або прадмета і характару цывільнай справы); тэрытарыяльную (па месцы ўчынення злачынства або месцы жыхарства адказчыка). Калі месца ўчынення злачынства ўстанавіць немагчыма, падсуднасць устанаўліваецца па месцы заканчэння следства або дазнання. Па цывільных справах іск звычайна прад’яўляецца па месцы жыхарства адказчыка, іск да [[юрыдычная асоба|юрыдычнай асобы]] — па месцы знаходжання яго органа або маёмасці. [[Катэгорыя:Працэсуальнае права]] 92ahg9v770niwtmqp8hn5pkm9u4mp8j 5173498 5173497 2026-07-31T06:09:32Z Autumndancer 168015 5173498 wikitext text/x-wiki '''Падсуднасць''' — размежаванне кампетэнцыі паміж [[суд]]амі па разглядзе спраў па 1-й інстанцыі. У судовым працэсе Рэспублікі Беларусь адрозніваюць 2 віды падсуднасці: прадметную (радавую — па віду злачынства або прадмета і характару цывільнай справы); тэрытарыяльную (па месцы ўчынення злачынства або месцы жыхарства адказчыка). Калі месца ўчынення злачынства ўстанавіць немагчыма, падсуднасць устанаўліваецца па месцы заканчэння следства або дазнання. Па цывільных справах іск звычайна прад’яўляецца па месцы жыхарства адказчыка, іск да [[юрыдычная асоба|юрыдычнай асобы]] — па месцы знаходжання яго органа або маёмасці. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падсуднасць||}} [[Катэгорыя:Працэсуальнае права]] tge9w4xmmqg5roayjouo96gfze4bghl 0 811911 5173500 2026-07-31T06:16:29Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Падусты''' (''Chondrostoma'') — род рыб сямейства карпавых атраду карпападобных. 18(10) відаў. Пашыраны ў прэсных водах [[Еўропа|Еўропы]] (акрамя Англіі і [[Скандынавія|Скандынавіі]]) і [[Парэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]]. Трымаюцца чародамі ў мясцінах з хуткай...» 5173500 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падусты''' (''Chondrostoma'') — род рыб сямейства карпавых атраду карпападобных. 18(10) відаў. Пашыраны ў прэсных водах [[Еўропа|Еўропы]] (акрамя Англіі і [[Скандынавія|Скандынавіі]]) і [[Парэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]]. Трымаюцца чародамі ў мясцінах з хуткай плынню, пясчаным ці камяністым дном. На [[Беларусь|Беларусі]] тыповая форма [[падуст звычайны]] (Ch. nasus, нар. назвы: свінка, свінюк, сіг, сіга, цырта, чарнакол) у рэках басейнаў Буга і [[Нёман]]а. У басейне [[Дняпро|Дняпра]] трапляецца яго форма Падуст дняпроўскі (Ch.n.nasus natio borysthenicum). Даўжыня да 50 см, маса да 2,5 кг. Рот ніжні ў выглядзе папярочнай шчыліны. Ніжняя губа завострана, з рогападобным чэхлікам. Корміцца [[водарасці|водарасцямі]] (пераважна абрастаючымі), [[лічынкі|лічынкамі]] насякомых, [[ракападобныя|ракападобнымі]]. Аб’ект промыслу. [[Катэгорыя:Карпападобныя]] 2jgvtdcyta14rkq1qaeh83up7hycpfp 5173502 5173500 2026-07-31T06:18:05Z Autumndancer 168015 5173502 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падусты''' (''Chondrostoma'') — род рыб сямейства карпавых атраду карпападобных. 18(10) відаў. Пашыраны ў прэсных водах [[Еўропа|Еўропы]] (акрамя Англіі і [[Скандынавія|Скандынавіі]]) і [[Парэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]]. Трымаюцца чародамі ў мясцінах з хуткай плынню, пясчаным ці камяністым дном. На [[Беларусь|Беларусі]] тыповая форма [[падуст звычайны]] (Ch. nasus, нар. назвы: свінка, свінюк, сіг, сіга, цырта, чарнакол) у рэках басейнаў Буга і [[Нёман]]а. У басейне [[Дняпро|Дняпра]] трапляецца яго форма Падуст дняпроўскі (Ch.n.nasus natio borysthenicum). Даўжыня да 50 см, маса да 2,5 кг. Рот ніжні ў выглядзе папярочнай шчыліны. Ніжняя губа завострана, з рогападобным чэхлікам. Корміцца [[водарасці|водарасцямі]] (пераважна абрастаючымі), [[лічынкі|лічынкамі]] насякомых, [[ракападобныя|ракападобнымі]]. Аб’ект промыслу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падусты||}} [[Катэгорыя:Карпападобныя]] 0nlikm4d6mbtuiq46vg4732j099wdc2 5173503 5173502 2026-07-31T06:18:20Z Autumndancer 168015 5173503 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Падусты''' (''Chondrostoma'') — род рыб сямейства карпавых атраду карпападобных. 18(10) відаў. Пашыраны ў прэсных водах [[Еўропа|Еўропы]] (акрамя Англіі і [[Скандынавія|Скандынавіі]]) і [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]]. Трымаюцца чародамі ў мясцінах з хуткай плынню, пясчаным ці камяністым дном. На [[Беларусь|Беларусі]] тыповая форма [[падуст звычайны]] (Ch. nasus, нар. назвы: свінка, свінюк, сіг, сіга, цырта, чарнакол) у рэках басейнаў Буга і [[Нёман]]а. У басейне [[Дняпро|Дняпра]] трапляецца яго форма Падуст дняпроўскі (Ch.n.nasus natio borysthenicum). Даўжыня да 50 см, маса да 2,5 кг. Рот ніжні ў выглядзе папярочнай шчыліны. Ніжняя губа завострана, з рогападобным чэхлікам. Корміцца [[водарасці|водарасцямі]] (пераважна абрастаючымі), [[лічынкі|лічынкамі]] насякомых, [[ракападобныя|ракападобнымі]]. Аб’ект промыслу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падусты||}} [[Катэгорыя:Карпападобныя]] siyfsjve1zm8tb2dnt0zsp60aguqsqv 0 811912 5173501 2026-07-31T06:16:41Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Падуст]] 5173501 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падуст]] l9rjf75kn24qfdlac2k5xx0bm2n5j7h 1 811913 5173504 2026-07-31T06:18:32Z DzBar 156353 /* Дапісаць */ новы падраздзел 5173504 wikitext text/x-wiki == Дапісаць == Было бы добра дадаць інфармацыю пра іншыя краіны: Расія, Украіна, СССР. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 09:18, 31 ліпеня 2026 (+03) 56n0i9cipxkfquvmoj0nrflyrbdx5j3 0 811914 5173506 2026-07-31T06:24:25Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''«Падушачка»''' - старажытны бел. нар. гульнявы танец-карагод. [[Музычны памер]] 2-дольны. Тэмп умераны, часам павольны. Выконваецца пад прыпеўкі з тыповым зачынам: «Падушачка, падушачка, а ўсё пухавая». Вядома ў розных харэаграфічных варыянтах: карагодным,...» 5173506 wikitext text/x-wiki '''«Падушачка»''' - старажытны бел. нар. гульнявы танец-карагод. [[Музычны памер]] 2-дольны. Тэмп умераны, часам павольны. Выконваецца пад прыпеўкі з тыповым зачынам: «Падушачка, падушачка, а ўсё пухавая». Вядома ў розных харэаграфічных варыянтах: карагодным, танцавальным, мяшаным. Пры карагодным варыянце пара салістаў разыгрывае тэкст песні ў цэнтры круга. Для танцавальнага варыянта характэрна пастаянная змена пар і стварэнне новых пар у крузе, інструментальнае суправаджэнне. Мяшаны варыянт спалучае элементы гульні, танца і карагода. Сцэнічным рэдакцыям танца, створаным балетмайстрамі І.​Хворастам (1940-я г., Беларускі ансамбль песні і танца) і Ю.​Сляпнёвым, уласцівы паскарэнне тэмпу, мадэрнізацыя тэксту. [[Катэгорыя:Беларускія народныя танцы]] k9a6nn353yq4dmk0hzdr13yf9mp64gd 5173507 5173506 2026-07-31T06:25:15Z Autumndancer 168015 5173507 wikitext text/x-wiki '''«Падушачка»''' - старажытны беларускі народны гульнявы танец-карагод. [[Музычны памер]] 2-дольны. Тэмп умераны, часам павольны. Выконваецца пад прыпеўкі з тыповым зачынам: «Падушачка, падушачка, а ўсё пухавая». Вядома ў розных харэаграфічных варыянтах: карагодным, танцавальным, мяшаным. Пры карагодным варыянце пара салістаў разыгрывае тэкст песні ў цэнтры круга. Для танцавальнага варыянта характэрна пастаянная змена пар і стварэнне новых пар у крузе, інструментальнае суправаджэнне. Мяшаны варыянт спалучае элементы гульні, танца і карагода. Сцэнічным рэдакцыям танца, створаным балетмайстрамі І.​Хворастам (1940-я г., Беларускі ансамбль песні і танца) і Ю.​Сляпнёвым, уласцівы паскарэнне тэмпу, мадэрнізацыя тэксту. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падушачка||}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя танцы]] p378x68fkwhnrquaisn4en82gvfsfs4 5173508 5173507 2026-07-31T06:25:54Z Autumndancer 168015 5173508 wikitext text/x-wiki '''«Падушачка»''' - старажытны беларускі народны гульнявы танец-карагод. [[Музычны памер]] 2-дольны. Тэмп умераны, часам павольны. Выконваецца пад прыпеўкі з тыповым зачынам: «Падушачка, падушачка, а ўсё пухавая». Вядома ў розных харэаграфічных варыянтах: карагодным, танцавальным, мяшаным. Пры карагодным варыянце пара салістаў разыгрывае тэкст песні ў цэнтры круга. Для танцавальнага варыянта характэрна пастаянная змена пар і стварэнне новых пар у крузе, інструментальнае суправаджэнне. Мяшаны варыянт спалучае элементы гульні, танца і карагода. Сцэнічным рэдакцыям танца, створаным балетмайстрамі І.​Хворастам (1940-я г., Беларускі ансамбль песні і танца) і [[Юрый Ільіч Сляпнёў|Юрыем ​Сляпнёвым]], уласцівы паскарэнне тэмпу, мадэрнізацыя тэксту. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падушачка||}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя танцы]] 2jpmbu8jvpb1sasw4r42wj9pof6v7u1 5173509 5173508 2026-07-31T06:26:32Z Autumndancer 168015 5173509 wikitext text/x-wiki '''«Падушачка»''' - старажытны беларускі народны гульнявы танец-карагод. [[Музычны памер]] 2-дольны. Тэмп умераны, часам павольны. Выконваецца пад прыпеўкі з тыповым зачынам: «Падушачка, падушачка, а ўсё пухавая». Вядома ў розных харэаграфічных варыянтах: карагодным, танцавальным, мяшаным. Пры карагодным варыянце пара салістаў разыгрывае тэкст песні ў цэнтры круга. Для танцавальнага варыянта характэрна пастаянная змена пар і стварэнне новых пар у крузе, інструментальнае суправаджэнне. Мяшаны варыянт спалучае элементы гульні, танца і карагода. Сцэнічным рэдакцыям танца, створаным балетмайстрамі [[Янка Хвораст|Янкам Хворастам]] (1940-я г., Беларускі ансамбль песні і танца) і [[Юрый Ільіч Сляпнёў|Юрыем ​Сляпнёвым]], уласцівы паскарэнне тэмпу, мадэрнізацыя тэксту. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падушачка||}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя танцы]] 8dget9fzgj37aoewysmfq8dwyhzm6c2 0 811915 5173513 2026-07-31T06:33:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Падымнае''' - асноўны дзяржаўны пазямельны падатак у [[Рэч Паспалітай|Рэчы Паспалітай]], у т. л. на [[Беларусь|Беларусі]], у 17—18 ст. Уведзена ў [[1649]] годзе. Адзінка абкладання — двор ці дым; стаўка 1 падымнае складала 0,5 злотага (15 грошаў за год). Памер падатку...» 5173513 wikitext text/x-wiki '''Падымнае''' - асноўны дзяржаўны пазямельны падатак у [[Рэч Паспалітай|Рэчы Паспалітай]], у т. л. на [[Беларусь|Беларусі]], у 17—18 ст. Уведзена ў [[1649]] годзе. Адзінка абкладання — двор ці дым; стаўка 1 падымнае складала 0,5 злотага (15 грошаў за год). Памер падатку не залежаў ад заможнасці гаспадаркі і вызначаўся сеймам: у 1650—16 годзе падымнае, у 1653—12 падымнае з дыма. Плацілі падымнае сяляне, мяшчане і дробная шляхта; феадалы ад яго вызваляліся (да 1775) і збіралі яго з насельніцтва ў сваіх уладаннях. Для налічэння падымнага перыядычна праводзіліся перапісы дымоў, пры гэтым феадалы нярэдка ўгойвалі частку дымоў, а падатак з іх прысвойвалі. Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі заменены іншымі падаткамі. [[Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладання]] pty8sgrwfs4k3inmadbwmjzw1e3iznu 5173516 5173513 2026-07-31T06:34:35Z Autumndancer 168015 5173516 wikitext text/x-wiki '''Падымнае''' — асноўны дзяржаўны пазямельны падатак у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у т. л. на [[Беларусь|Беларусі]], у 17—18 ст. Уведзена ў [[1649]] годзе. Адзінка абкладання — двор ці дым; стаўка 1 падымнае складала 0,5 злотага (15 грошаў за год). Памер падатку не залежаў ад заможнасці гаспадаркі і вызначаўся сеймам: у 1650—16 годзе падымнае, у 1653—12 падымнае з дыма. Плацілі падымнае сяляне, мяшчане і дробная шляхта; феадалы ад яго вызваляліся (да 1775) і збіралі яго з насельніцтва ў сваіх уладаннях. Для налічэння падымнага перыядычна праводзіліся перапісы дымоў, пры гэтым феадалы нярэдка ўгойвалі частку дымоў, а падатак з іх прысвойвалі. Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі заменены іншымі падаткамі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падымнае||}} [[Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладання]] t1dni1fj5pu5vbjll8ymk31yim5ptue 0 811916 5173525 2026-07-31T06:41:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Падэста''' ({{lang-la|podestá}}, ад {{lang-la|potestas}} — улада) — кіраўнік [[выканаўчая ўлада|выканаўчай]] і [[судовая ўлада|судовай улады]] ў італьянскіх гарадах-камунах у 12 — пачатку 16 стагоддзя. Выбіраўся з іншагародніх жыхароў на тэрмін ад 6 месяцаў да 1 года. У 2-й па...» 5173525 wikitext text/x-wiki '''Падэста''' ({{lang-la|podestá}}, ад {{lang-la|potestas}} — улада) — кіраўнік [[выканаўчая ўлада|выканаўчай]] і [[судовая ўлада|судовай улады]] ў італьянскіх гарадах-камунах у 12 — пачатку 16 стагоддзя. Выбіраўся з іншагародніх жыхароў на тэрмін ад 6 месяцаў да 1 года. У 2-й палове 12 стагоддзя імператар Фрыдрых I Барбароса прысвоіў сабе права прызначэння падэста, ператварыўшы яго ў прадстаўніка імператарскай улады. Пасля бітвы каля Леньяна (1176) гарады зноў самі выбіралі падэста. У сярэдзіне 13 стагоддзя паспяховая барацьба папаланаў з патрыцыятам прывяла ў шэрагу гарадоў ([[Балоння]], [[Фларэнцыя]], [[Сіена]] і інш.) да аслаблення ўлады падэста на карысць народных капітанаў. У 14—15 ст. падэста мелі толькі юрыдыдычныя функцыі, у пачатку 16 ст. іх замянілі калегіі суддзяў. У некаторых буйных сярэдневяковых гарадах-дзяржавах Італіі (Фларэнцыя, Венецыя, Генуя) падэста называлі прадстаўнікоў падуладных гарадоў, якія прызначаліся цэнтральнай уладай. У час фашысцкай дыктатуры ў Італіі ў гарадах была ўведзена (1926) вышэйшая адміністрацыйная пасада падэста, якую займалі па прызначэнні ўрада. У 1946 годзе скасавана. [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Пасады]] 8k5etvpr6pzoe45gir5h3y4oxtprdy4 5173526 5173525 2026-07-31T06:42:12Z Autumndancer 168015 5173526 wikitext text/x-wiki '''Падэста''' ({{lang-it|podestá}}, ад {{lang-la|potestas}} — улада) — кіраўнік [[выканаўчая ўлада|выканаўчай]] і [[судовая ўлада|судовай улады]] ў італьянскіх гарадах-камунах у 12 — пачатку 16 стагоддзя. Выбіраўся з іншагародніх жыхароў на тэрмін ад 6 месяцаў да 1 года. У 2-й палове 12 стагоддзя імператар Фрыдрых I Барбароса прысвоіў сабе права прызначэння падэста, ператварыўшы яго ў прадстаўніка імператарскай улады. Пасля бітвы каля Леньяна (1176) гарады зноў самі выбіралі падэста. У сярэдзіне 13 стагоддзя паспяховая барацьба папаланаў з патрыцыятам прывяла ў шэрагу гарадоў ([[Балоння]], [[Фларэнцыя]], [[Сіена]] і інш.) да аслаблення ўлады падэста на карысць народных капітанаў. У 14—15 ст. падэста мелі толькі юрыдыдычныя функцыі, у пачатку 16 ст. іх замянілі калегіі суддзяў. У некаторых буйных сярэдневяковых гарадах-дзяржавах Італіі (Фларэнцыя, Венецыя, Генуя) падэста называлі прадстаўнікоў падуладных гарадоў, якія прызначаліся цэнтральнай уладай. У час фашысцкай дыктатуры ў Італіі ў гарадах была ўведзена (1926) вышэйшая адміністрацыйная пасада падэста, якую займалі па прызначэнні ўрада. У 1946 годзе скасавана. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падэста||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Пасады]] atv88lt2ebcjxd41n3tu3d0qbfeoujx 0 811917 5173533 2026-07-31T06:46:42Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Сямён Паўлавіч Пад’ячаў''' ({{lang-ru|Семён Па́влович Подъя́чев}}) — рускі сялянскі пісьменнік. == Біяграфія == Друкаваўся з 1888 года. Асноўныя тэмы апавяданняў, зборнікі нарысаў «Па этапе» (1903), аповесцей «Пакуты» (1902), «Сярод рабочых» (1904), «Забытыя» (...» 5173533 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сямён Паўлавіч Пад’ячаў''' ({{lang-ru|Семён Па́влович Подъя́чев}}) — рускі сялянскі пісьменнік. == Біяграфія == Друкаваўся з 1888 года. Асноўныя тэмы апавяданняў, зборнікі нарысаў «Па этапе» (1903), аповесцей «Пакуты» (1902), «Сярод рабочых» (1904), «Забытыя» (1909) і інш. — жыццё вёскі, лёс сялянства. Аўтар аўтабіяграфічнай аповесці «Маё жыццё» (кн. 1—2, 1929—32). Яго творчасці ўласцівы тонкая назіральнасць, багацце народнай мовы, форма сказа, драматычная напружанасць канфліктаў, гумар. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пад'ячаў Сямён Паўлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пад'ячаў Сямён Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] axcst32pi3a78lkzwtgvx5rxiedg5aq 5173536 5173533 2026-07-31T06:48:13Z Autumndancer 168015 5173536 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сямён Паўлавіч Пад’ячаў''' ({{lang-ru|Семён Па́влович Подъя́чев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі сялянскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Друкаваўся з 1888 года. Асноўныя тэмы апавяданняў, зборнікі нарысаў «Па этапе» (1903), аповесцей «Пакуты» (1902), «Сярод рабочых» (1904), «Забытыя» (1909) і інш. — жыццё вёскі, лёс сялянства. Аўтар аўтабіяграфічнай аповесці «Маё жыццё» (кн. 1—2, 1929—32). Яго творчасці ўласцівы тонкая назіральнасць, багацце народнай мовы, форма сказа, драматычная напружанасць канфліктаў, гумар. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пад'ячаў Сямён Паўлавіч||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пад'ячаў Сямён Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] gnczzhkszvnqypemqgdmsif9ttoelxp 0 811918 5173541 2026-07-31T06:55:49Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Рудольф Эрнст Паерлс''' ({{lang-en|Rudolf Peierls}}) — англійскі фізік-тэарэтык, адзін з заснавальнікаў квантавай тэорыі магнетызму. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1945). == Біяграфія == Вучыўся ў Берлінскім, М...» 5173541 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рудольф Эрнст Паерлс''' ({{lang-en|Rudolf Peierls}}) — англійскі фізік-тэарэтык, адзін з заснавальнікаў квантавай тэорыі магнетызму. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1945). == Біяграфія == Вучыўся ў Берлінскім, Мюнхенскім і Лейпцыгскім унінверсітэтах. З 1933 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З 1937 года прафесар [[Бірмінгемскі ўніверсітэт|Бірмінгемскага]], з 1963 года — Оксфардскага ўніверсітэта. У 1974—77 гадах у Вашынгтонскім універсітэце. Навуковыя працы па [[матэматычная фізіка|матэматычнай фізіцы]], [[квантавая механіка|квантавай механіцы]] і [[электрадынаміка|электрадынаміцы]], [[ядзерная фізіка|ядзернай фізіцы]], тэорыі цвёрдага цела. Выказаў ідэю дзірачнай праводнасці (1929; незалежна ад Я. І. Фрэнкеля). Распрацаваў квантавую тэорыю цеплаправоднасці ў неметалічных асяроддзях (1931), агульную тэорыю дыямагнетызму ў металах, фармалізм тэорыі рассеяння (1959). Даў ацэнку крытычнай масы урану-235 (1940). Кіраваў тэарэтычнымі даследаваннямі па раздзяленні ізатопаў урану (1943—46, ЗША). Прэмія імя Э.​Фермі 1980. {{DEFAULTSORT:Паерлс}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] iskxva15az53e1n6tb7242citnb3e2o 5173542 5173541 2026-07-31T06:57:08Z Autumndancer 168015 5173542 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рудольф Эрнст Паерлс''' ({{lang-en|Rudolf Peierls}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі фізік-тэарэтык, адзін з заснавальнікаў квантавай тэорыі магнетызму. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1945). == Біяграфія == Вучыўся ў Берлінскім, Мюнхенскім і Лейпцыгскім унінверсітэтах. З 1933 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З 1937 года прафесар [[Бірмінгемскі ўніверсітэт|Бірмінгемскага]], з 1963 года — Оксфардскага ўніверсітэта. У 1974—77 гадах у Вашынгтонскім універсітэце. Навуковыя працы па [[матэматычная фізіка|матэматычнай фізіцы]], [[квантавая механіка|квантавай механіцы]] і [[электрадынаміка|электрадынаміцы]], [[ядзерная фізіка|ядзернай фізіцы]], тэорыі цвёрдага цела. Выказаў ідэю дзірачнай праводнасці (1929; незалежна ад Я. І. Фрэнкеля). Распрацаваў квантавую тэорыю цеплаправоднасці ў неметалічных асяроддзях (1931), агульную тэорыю дыямагнетызму ў металах, фармалізм тэорыі рассеяння (1959). Даў ацэнку крытычнай масы урану-235 (1940). Кіраваў тэарэтычнымі даследаваннямі па раздзяленні ізатопаў урану (1943—46, ЗША). Прэмія імя Э.​Фермі 1980. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Паерлс}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] 9hwfbhcfmm2ez6x4gudc738w5ppwypq 5173543 5173542 2026-07-31T06:57:53Z Autumndancer 168015 5173543 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рудольф Эрнст Паерлс''' ({{lang-en|Rudolf Peierls}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі фізік-тэарэтык, адзін з заснавальнікаў квантавай тэорыі магнетызму. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1945). == Біяграфія == Вучыўся ў Берлінскім, Мюнхенскім і Лейпцыгскім унінверсітэтах. З 1933 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З 1937 года прафесар [[Бірмінгемскі ўніверсітэт|Бірмінгемскага]], з 1963 года — Оксфардскага ўніверсітэта. У 1974—77 гадах у Вашынгтонскім універсітэце. Навуковыя працы па [[матэматычная фізіка|матэматычнай фізіцы]], [[квантавая механіка|квантавай механіцы]] і [[электрадынаміка|электрадынаміцы]], [[ядзерная фізіка|ядзернай фізіцы]], тэорыі цвёрдага цела. Выказаў ідэю дзірачнай праводнасці (1929; незалежна ад Я. І. Фрэнкеля). Распрацаваў квантавую тэорыю цеплаправоднасці ў неметалічных асяроддзях (1931), агульную тэорыю дыямагнетызму ў металах, фармалізм тэорыі рассеяння (1959). Даў ацэнку крытычнай масы урану-235 (1940). Кіраваў тэарэтычнымі даследаваннямі па раздзяленні ізатопаў урану (1943—46, ЗША). Прэмія імя Э.​Фермі 1980. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Паерлс Рудольф||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Паерлс}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] 52bna7noasco5cjqa37fjy1felouoc0 0 811919 5173551 2026-07-31T07:07:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Паж}} '''Паж''' ({{lang-en|page}}) — у сярэдневяковай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] малады дваранін, які праходзіў першую ступень падрыхтоўкі да рыцарскага звання ў якасці асабістага слугі пры двары буйнога феадала ці караля. Пасля дасягнення 14-г...» 5173551 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Паж}} '''Паж''' ({{lang-en|page}}) — у сярэдневяковай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] малады дваранін, які праходзіў першую ступень падрыхтоўкі да рыцарскага звання ў якасці асабістага слугі пры двары буйнога феадала ці караля. Пасля дасягнення 14-гадовага ўзросту ўзводзіўся ў збраяносцы. У 1711—1917 гадах у Расіі прыдворнае званне. Пажы і камер-пажы выконвалі розныя даручэнні царскай сям’і. З 2-й паловы 18 стагоддзя паж — выхаванец пажскага корпуса (прывілеяваная ваенна-навучальная ўстанова). [[Катэгорыя:Рыцары]] 6yxvpw0zi6enozhkr5ngyz9x2zql5da 5173552 5173551 2026-07-31T07:10:00Z Autumndancer 168015 5173552 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Паж}} [[Файл:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|thumb|Алоф дэ Віньякур і яго паж. [[Караваджа]]]] '''Паж''' ({{lang-fr|page}}) — у сярэдневяковай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] малады дваранін, які праходзіў першую ступень падрыхтоўкі да рыцарскага звання ў якасці асабістага слугі пры двары буйнога феадала ці караля. Пасля дасягнення 14-гадовага ўзросту ўзводзіўся ў збраяносцы. У 1711—1917 гадах у Расіі прыдворнае званне. Пажы і камер-пажы выконвалі розныя даручэнні царскай сям’і. З 2-й паловы 18 стагоддзя паж — выхаванец пажскага корпуса (прывілеяваная ваенна-навучальная ўстанова). [[Катэгорыя:Рыцары]] 3m145uov5bhzimy46lbjum343wr2h9e 5173553 5173552 2026-07-31T07:10:44Z Autumndancer 168015 5173553 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Паж}} [[Файл:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|thumb|Алоф дэ Віньякур і яго паж. [[Караваджа]]]] '''Паж''' ({{lang-fr|page}}) — у сярэдневяковай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] малады дваранін, які праходзіў першую ступень падрыхтоўкі да рыцарскага звання ў якасці асабістага слугі пры двары буйнога феадала ці караля. Пасля дасягнення 14-гадовага ўзросту ўзводзіўся ў збраяносцы. У 1711—1917 гадах у Расіі прыдворнае званне. Пажы і камер-пажы выконвалі розныя даручэнні царскай сям’і. З 2-й паловы 18 стагоддзя паж — выхаванец пажскага корпуса (прывілеяваная ваенна-навучальная ўстанова). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Паж||}} [[Катэгорыя:Рыцары]] 45ih9uvtrwz8y6xd4n7q39hvk6j92cu 0 811920 5173554 2026-07-31T07:12:05Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Паж''': * [[Паж (званне)]] * [[Жэнеўеў Паж]] — французская актрыса {{неадназначнасць}}» 5173554 wikitext text/x-wiki '''Паж''': * [[Паж (званне)]] * [[Жэнеўеў Паж]] — французская актрыса {{неадназначнасць}} 8s0s7yc03wgsmxxg0oyp172sop9z1l1 0 811921 5173558 2026-07-31T07:20:30Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' () — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == Скончыў Літаратурны інстытут імя Максіма ​Горкага (1952). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зім...» 5173558 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' () — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == Скончыў Літаратурны інстытут імя Максіма ​Горкага (1952). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зімовы дом» (1975), «Чырвоны сон» (1978), «Макі» (1981), «Пагоня» (1983, Дзяржаўная прэмія Расіі 1986), «Апусканне» (1985), «Узгоркі Зямлі» (1987), «Хлеб мораў» (1989), «Абараняючы сваю крутасць» (1995, Дзяржаўная прэмія Расіі 1995) і інш. роздум пра час, лёс радзімы, сэнс чалавечага існавання, тэмы сяброўства і вайны, любоў да мора. Аўтар рэчытатываў, тэкстаў песень да кінафільмаў «Два берагі» («Смага»), «Песня пра сябра» («Шлях да прычала»), «Спадзяюся, кахаю і верую» («Цягнік у далёкі жнівень») і інш. Пісаў кінасцэнарыі, творы для дзяцей. {{DEFAULTSORT:Пажанян}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] iilvdm5c5ay6vuygvfjeme767favpve 5173562 5173558 2026-07-31T07:23:30Z Autumndancer 168015 5173562 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' () — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == Скончыў Літаратурны інстытут імя Максіма ​Горкага (1952). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зімовы дом» (1975), «Чырвоны сон» (1978), «Макі» (1981), «Пагоня» (1983, Дзяржаўная прэмія Расіі 1986), «Апусканне» (1985), «Узгоркі Зямлі» (1987), «Хлеб мораў» (1989), «Абараняючы сваю крутасць» (1995, Дзяржаўная прэмія Расіі 1995) і інш. роздум пра час, лёс радзімы, сэнс чалавечага існавання, тэмы сяброўства і вайны, любоў да мора. Аўтар рэчытатываў, тэкстаў песень да кінафільмаў «Два берагі» («Смага»), «Песня пра сябра» («Шлях да прычала»), «Спадзяюся, кахаю і верую» («Цягнік у далёкі жнівень») і інш. Пісаў кінасцэнарыі, творы для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажанян Рыгор Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажанян}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] 4bzbgpkdkxzojyxd29q886goesiq2l9 5173564 5173562 2026-07-31T07:24:07Z Autumndancer 168015 5173564 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == Скончыў Літаратурны інстытут імя Максіма ​Горкага (1952). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зімовы дом» (1975), «Чырвоны сон» (1978), «Макі» (1981), «Пагоня» (1983, Дзяржаўная прэмія Расіі 1986), «Апусканне» (1985), «Узгоркі Зямлі» (1987), «Хлеб мораў» (1989), «Абараняючы сваю крутасць» (1995, Дзяржаўная прэмія Расіі 1995) і інш. роздум пра час, лёс радзімы, сэнс чалавечага існавання, тэмы сяброўства і вайны, любоў да мора. Аўтар рэчытатываў, тэкстаў песень да кінафільмаў «Два берагі» («Смага»), «Песня пра сябра» («Шлях да прычала»), «Спадзяюся, кахаю і верую» («Цягнік у далёкі жнівень») і інш. Пісаў кінасцэнарыі, творы для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажанян Рыгор Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажанян}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] jxedessstkemhtmtazlzsjk8mj8mkz2 5173565 5173564 2026-07-31T07:24:55Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5173565 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == У 1946 годзе паступіў у Літаратурны інстытут імя М. Горкага (скончыў у 1952 годзе), адкуль яго два разы выключалі за падтрымку апальных сяброў і настаўнікаў (П. Р. Антакольскага і іншых). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зімовы дом» (1975), «Чырвоны сон» (1978), «Макі» (1981), «Пагоня» (1983, Дзяржаўная прэмія Расіі 1986), «Апусканне» (1985), «Узгоркі Зямлі» (1987), «Хлеб мораў» (1989), «Абараняючы сваю крутасць» (1995, Дзяржаўная прэмія Расіі 1995) і інш. роздум пра час, лёс радзімы, сэнс чалавечага існавання, тэмы сяброўства і вайны, любоў да мора. Аўтар рэчытатываў, тэкстаў песень да кінафільмаў «Два берагі» («Смага»), «Песня пра сябра» («Шлях да прычала»), «Спадзяюся, кахаю і верую» («Цягнік у далёкі жнівень») і інш. Пісаў кінасцэнарыі, творы для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажанян Рыгор Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажанян}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] nuub3bgqkd0zdyeohxaoij3268bt6g3 5173567 5173565 2026-07-31T07:25:35Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5173567 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == У 1946 годзе паступіў у [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]] (скончыў у 1952 годзе), адкуль яго два разы выключалі за падтрымку апальных сяброў і настаўнікаў (П. Р. Антакольскага і іншых). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зімовы дом» (1975), «Чырвоны сон» (1978), «Макі» (1981), «Пагоня» (1983, Дзяржаўная прэмія Расіі 1986), «Апусканне» (1985), «Узгоркі Зямлі» (1987), «Хлеб мораў» (1989), «Абараняючы сваю крутасць» (1995, Дзяржаўная прэмія Расіі 1995) і інш. роздум пра час, лёс радзімы, сэнс чалавечага існавання, тэмы сяброўства і вайны, любоў да мора. Аўтар рэчытатываў, тэкстаў песень да кінафільмаў «Два берагі» («Смага»), «Песня пра сябра» («Шлях да прычала»), «Спадзяюся, кахаю і верую» («Цягнік у далёкі жнівень») і інш. Пісаў кінасцэнарыі, творы для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажанян Рыгор Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажанян}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] 08jqj9623tomauqph0hj4xddasg9x3d 5173568 5173567 2026-07-31T07:26:04Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5173568 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == У 1946 годзе паступіў у [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]] (скончыў у 1952 годзе), адкуль яго два разы выключалі за падтрымку апальных сяброў і настаўнікаў ([[Павел Рыгоравіч Антакольскі|П. Р. Антакольскага]] і іншых). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зімовы дом» (1975), «Чырвоны сон» (1978), «Макі» (1981), «Пагоня» (1983, Дзяржаўная прэмія Расіі 1986), «Апусканне» (1985), «Узгоркі Зямлі» (1987), «Хлеб мораў» (1989), «Абараняючы сваю крутасць» (1995, Дзяржаўная прэмія Расіі 1995) і інш. роздум пра час, лёс радзімы, сэнс чалавечага існавання, тэмы сяброўства і вайны, любоў да мора. Аўтар рэчытатываў, тэкстаў песень да кінафільмаў «Два берагі» («Смага»), «Песня пра сябра» («Шлях да прычала»), «Спадзяюся, кахаю і верую» («Цягнік у далёкі жнівень») і інш. Пісаў кінасцэнарыі, творы для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажанян Рыгор Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажанян}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] 805o0r1sbom4lo9ymtuu48mlrokp29i 5173569 5173568 2026-07-31T07:26:18Z Autumndancer 168015 5173569 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Міхайлавіч Пажанян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]]. == Біяграфія == У 1946 годзе паступіў у [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]] (скончыў у 1952 годзе), адкуль яго два разы выключалі за падтрымку апальных сяброў і настаўнікаў ([[Павел Рыгоравіч Антакольскі|П. Р. Антакольскага]] і іншых). Друкаваўся з 1946 года. У паэтычных зборніках «Вецер з мора» (1955), «Жыццё жывых» (1960), «Вялікі альбо Ціхі» (1969), «Мачты» (1973), «Зімовы дом» (1975), «Чырвоны сон» (1978), «Макі» (1981), «Пагоня» (1983, Дзяржаўная прэмія Расіі 1986), «Апусканне» (1985), «Узгоркі Зямлі» (1987), «Хлеб мораў» (1989), «Абараняючы сваю крутасць» (1995, Дзяржаўная прэмія Расіі 1995) і інш. роздум пра час, лёс радзімы, сэнс чалавечага існавання, тэмы сяброўства і вайны, любоў да мора. Аўтар рэчытатываў, тэкстаў песень да кінафільмаў «Два берагі» («Смага»), «Песня пра сябра» («Шлях да прычала»), «Спадзяюся, кахаю і верую» («Цягнік у далёкі жнівень») і інш. Пісаў кінасцэнарыі, творы для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажанян Рыгор Міхайлавіч||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пажанян}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] k3g6q7vn956huqcc3m1maqjzcs2ztub 0 811922 5173560 2026-07-31T07:22:10Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Рыгор Міхайлавіч Пажанян]] 5173560 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Міхайлавіч Пажанян]] 0mnb8ts4fvsc58eazwmmrhdw7y7bw3q 0 811923 5173561 2026-07-31T07:22:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Анатамічная картка}} '''Парашчытападобныя залозы''' (таксама '''каляшчытападобныя залозы''') — [[залозы ўнутранай сакрэцыі]] чалавека і жывёл. Складаюцца з 4 або 8 невялікіх цел, размешчаных на задняй паверхні [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]....» 5173561 wikitext text/x-wiki {{Анатамічная картка}} '''Парашчытападобныя залозы''' (таксама '''каляшчытападобныя залозы''') — [[залозы ўнутранай сакрэцыі]] чалавека і жывёл. Складаюцца з 4 або 8 невялікіх цел, размешчаных на задняй паверхні [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]. Целы ўкрыты агульнай са шчытападобнай залозай капсулай і тонкімі ўласнымі абалонкамі, ад якіх унутр цел адыходзяць перагародкі. [[Парэнхіма]] залозы пабудавана з цяжоў і згуртаванняў клетак двух тыпаў: галоўных (сакратуюць паратгармон) і аксіфільных. Рэгулююць кальцыевы і фосфарны абмен у арганізме.{{Sfn|БелЭн|}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=12|старонкі=96|аўтар=Арцішэўскі, А. А.|артыкул=Парашчытападобныя залозы|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Эндакрынная сістэма]] [[Катэгорыя:Залозы]] j96sye3dw667qb18ek2atdav8na8mr1 5173566 5173561 2026-07-31T07:25:26Z DzBar 156353 ілюстрацыя 5173566 wikitext text/x-wiki {{Анатамічная картка|выява=Parathyroid_es.svg|подпіс=зялёным пазначаны парашчытападобныя залозы}} '''Парашчытападобныя залозы''' (таксама '''каляшчытападобныя залозы''') — [[залозы ўнутранай сакрэцыі]] чалавека і жывёл. Складаюцца з 4 або 8 невялікіх цел, размешчаных на задняй паверхні [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]. Целы ўкрыты агульнай са шчытападобнай залозай капсулай і тонкімі ўласнымі абалонкамі, ад якіх унутр цел адыходзяць перагародкі. [[Парэнхіма]] залозы пабудавана з цяжоў і згуртаванняў клетак двух тыпаў: галоўных (сакратуюць паратгармон) і аксіфільных. Рэгулююць кальцыевы і фосфарны абмен у арганізме.{{Sfn|БелЭн|}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=12|старонкі=96|аўтар=Арцішэўскі, А. А.|артыкул=Парашчытападобныя залозы|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Эндакрынная сістэма]] [[Катэгорыя:Залозы]] pyrj5g0et1mr27jl3orl7uopyjoteh6 5173572 5173566 2026-07-31T07:29:35Z DzBar 156353 5173572 wikitext text/x-wiki {{Анатамічная картка|выява=Parathyroid_es.svg|подпіс=зялёным пазначаны парашчытападобныя залозы}} '''Парашчытападобныя залозы''' (таксама '''каляшчытападобныя залозы''') — [[залозы ўнутранай сакрэцыі]] чалавека і жывёл. Складаюцца з 4 або 8 невялікіх цел, размешчаных на задняй паверхні [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]. Целы ўкрыты агульнай са шчытападобнай залозай капсулай і тонкімі ўласнымі абалонкамі, ад якіх унутр цел адыходзяць перагародкі. [[Парэнхіма]] залозы пабудавана з цяжоў і згуртаванняў клетак двух тыпаў: галоўных (сакратуюць паратгармон) і аксіфільных. Рэгулююць кальцыевы і фосфарны абмен у арганізме.{{Sfn|БелЭн|}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=12|старонкі=96|аўтар=Арцішэўскі, А. А.|артыкул=Парашчытападобныя залозы|ref=БелЭн}} == Глядзіце таксама == * [[Гіперпаратырэоз]] == Спасылкі == {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Эндакрынная сістэма]] [[Катэгорыя:Залозы]] 3b7m0y62obi4cnnv2xnjdl5zfv3h0z8 5173586 5173572 2026-07-31T07:42:19Z DzBar 156353 5173586 wikitext text/x-wiki {{Анатамічная картка|выява=Parathyroid_es.svg|подпіс=зялёным пазначаны парашчытападобныя залозы}} '''Парашчытападобныя залозы''' (таксама '''каляшчытападобныя залозы''') — [[залозы ўнутранай сакрэцыі]] чалавека і жывёл. Складаюцца з 4 або 8 невялікіх цел, размешчаных на задняй паверхні [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]. Целы ўкрыты агульнай са шчытападобнай залозай капсулай і тонкімі ўласнымі абалонкамі, ад якіх унутр цел адыходзяць перагародкі. [[Парэнхіма]] залозы пабудавана з цяжоў і згуртаванняў клетак двух тыпаў: галоўных (сакратуюць [[Паратырэоідны гармон|паратгармон]]) і аксіфільных. Рэгулююць кальцыевы і фосфарны абмен у арганізме.{{Sfn|БелЭн|}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=12|старонкі=96|аўтар=Арцішэўскі, А. А.|артыкул=Парашчытападобныя залозы|ref=БелЭн}} == Глядзіце таксама == * [[Гіперпаратырэоз]] == Спасылкі == {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Эндакрынная сістэма]] [[Катэгорыя:Залозы]] fihvlm25rd0vmdks30d9p2qovy0eir5 0 811924 5173570 2026-07-31T07:27:18Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Парашчытападобныя залозы]] 5173570 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Парашчытападобныя залозы]] 66e8h8pima3jacfkp4n51257eklj9q3 14 811925 5173577 2026-07-31T07:33:20Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Def Jam]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]]» 5173577 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Альбомы паводле лэйблаў|Def Jam]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] mct64ildvvvu65yomgbqlqjv3mtj66n 0 811926 5173585 2026-07-31T07:40:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Стора]] у [[Стора (рака)]]: ёсць камуна 5173585 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Стора (рака)]] crrqnux7qeobwjdql2k54anzaqnofrq 5173590 5173585 2026-07-31T07:45:16Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Стора (рака)]] 5173590 wikitext text/x-wiki '''Стора''': * [[Стора (камуна)]] * [[Стора (рака)]] {{неадназначнасць}} fe0huc34tmylhx2ikkt911q01laur0k 0 811927 5173587 2026-07-31T07:42:48Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Стора}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Стора''' (іт. Storo) — камуна ў Італіі, размешчана ў [[Трэнта (правінцыя)|правінцыі Трэнта]], у вобласці [[Трэнціна-Альта-Адыджэ]]. Насельніцтва - 4477 чалавек, шчыльнасць насельніцтва – 71,14 чал./км². Плошча - 62,93 км²....» 5173587 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Стора}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Стора''' (іт. Storo) — камуна ў Італіі, размешчана ў [[Трэнта (правінцыя)|правінцыі Трэнта]], у вобласці [[Трэнціна-Альта-Адыджэ]]. Насельніцтва - 4477 чалавек, шчыльнасць насельніцтва – 71,14 чал./км². Плошча - 62,93 км². Паштовы індэкс - 38089. Тэлефонны код - 0465. Заступнік камуны - святы Фларыян Лорхскі, святкаванне 4 мая. qbx0a3q318b5ryy5c6pxdx7wxy1eyos 5173588 5173587 2026-07-31T07:44:12Z Autumndancer 168015 5173588 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Стора}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Стора''' (іт. Storo) — камуна ў Італіі, размешчана ў [[Трэнта (правінцыя)|правінцыі Трэнта]], у вобласці [[Трэнціна-Альта-Адыджэ]]. Насельніцтва — 4477 чалавек, шчыльнасць насельніцтва — 71,14 чал./км². Плошча — 62,93 км². Паштовы індэкс — 38089. Тэлефонны код — 0465. Заступнік камуны — святы Фларыян Лорхскі, святкаванне 4 мая. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}}. {{правінцыя Трэнта}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] j19pudrzqnoa3qa54drozabjzgt7pyp 5173711 5173588 2026-07-31T10:16:03Z Autumndancer 168015 5173711 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Стора}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Стора''' (іт. Storo) — камуна ў Італіі, размешчана ў [[Трэнта (правінцыя)|правінцыі Трэнта]], у вобласці [[Трэнціна-Альта-Адыджэ]]. Насельніцтва — 4477 чалавек, шчыльнасць насельніцтва — 71,14 чал./км². Плошча — 62,93 км². Паштовы індэкс — 38089. Тэлефонны код — 0465. Заступнік камуны — святы Фларыян Лорхскі, святкаванне 4 мая. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Трэнта}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] pcyx7bbb12dzj7zv7l28fas47czvnrr 0 811928 5173595 2026-07-31T07:51:34Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Імер]] у [[Імер (камуна)]]: больш шырокі тэрмін 5173595 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Імер (камуна)]] kr3rfixequ56m3azc6ef1v684mrslkh 5173597 5173595 2026-07-31T07:53:33Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Імер (камуна)]] 5173597 wikitext text/x-wiki '''Імер''': * [[Імер (востраў)]] * [[Імер (камуна)]] == Прозвішча == * [[Мікаэль Імер]], шведскі тэнісіст * [[Тэрэза Імер]], італьянская спявачка, куртзанка {{неадназначнасць}} i895epwq0o2k854e1c5cz4fp2gtyj6y 0 811929 5173596 2026-07-31T07:52:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Паратырэоідны гармон''' (ад пара- + гр. thyreoeides = шчытападобны; '''паратгармон''', '''паратырын''') — бялкова-пептыдны гармон [[Парашчытападобныя залозы|парашчытападобных залоз]] чалавека і млекакормячых. Складаецца з 84 амінакіслотных...» 5173596 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Паратырэоідны гармон''' (ад пара- + гр. thyreoeides = шчытападобны; '''паратгармон''', '''паратырын''') — бялкова-пептыдны гармон [[Парашчытападобныя залозы|парашчытападобных залоз]] чалавека і млекакормячых. Складаецца з 84 амінакіслотных астаткаў. Разам з кальцытанінам і [[Вітамін D|вітамінам D]] рэгулюе абмен кальцыю і фосфару ў арганізме, паляпшае іх перанос праз біялагічныя мембраны. Канцэнтрацыя паратгармона ў крыві ад 0,1 да 0,5 мг/мл. Стымулюе ўтварэнне ў нырках кальцытрыёлу, які ўзмацняе ўсмоктванне кальцыю і фасфатаў у кішэчніку. Гамеастаз кальцыю і фосфару падтрымліваецца адэкватным паступленнем іх у арганізм, а таксама вітаміну Г, нармальнай мінералізацыяй галоўнага назапашвальніка фасфатаў і кальцыю — шкілета. Лішак паратгармона ў арганізме прыводзіць да разбурэння касцявой тканкі, недахоп — да зніжэння колькасці кальцыю ў крыві. Прэпараты паратгармона выкарыстоўваюць у медыцыне.{{Sfn|БелЭн|}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=12|старонкі=91|аўтар=Арцішэўскі, А. А.|артыкул=Парашчытападобныя залозы|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Гармоны}} [[Катэгорыя:Пептыдныя гармоны]] 6zrvhq4biys8yojwjgpopf4774n17pv 5173614 5173596 2026-07-31T08:01:18Z DzBar 156353 вычытка 5173614 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Паратырэоідны гармон''' (ад пара- + гр. thyreoeides = шчытападобны; '''паратгармон''', '''паратырын''') — бялкова-пептыдны гармон [[Парашчытападобныя залозы|парашчытападобных залоз]] чалавека і млекакормячых. Складаецца з 84 амінакіслотных астаткаў. Разам з кальцытанінам і [[Вітамін D|вітамінам D]] рэгулюе абмен кальцыю і фосфару ў арганізме, паляпшае іх перанос праз біялагічныя мембраны. Канцэнтрацыя паратгармона ў крыві ад 0,1 да 0,5 мг/мл. Стымулюе ўтварэнне ў нырках кальцытрыёлу, які ўзмацняе ўсмоктванне кальцыю і фасфатаў у кішэчніку. Гамеастаз кальцыю і фосфару падтрымліваецца адэкватным паступленнем іх у арганізм, а таксама вітаміну D, нармальнай мінералізацыяй галоўнага назапашвальніка фасфатаў і кальцыю — шкілета. Лішак паратгармона ў арганізме прыводзіць да разбурэння касцявой тканкі, недахоп — да зніжэння колькасці кальцыю ў крыві. Прэпараты паратгармона выкарыстоўваюць у медыцыне.{{Sfn|БелЭн|}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=12|старонкі=91|аўтар=Арцішэўскі, А. А.|артыкул=Парашчытападобныя залозы|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Гармоны}} [[Катэгорыя:Пептыдныя гармоны]] t6drlybocc2f66qu5c3jb4pznsq28m1 0 811930 5173604 2026-07-31T07:58:12Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дарэ]] у [[Дарэ (правінцыя)]]: таксама прозвішча 5173604 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дарэ (правінцыя)]] ptfsjkgu2lgmny0b95ey09wt0a6sm35 5173610 5173604 2026-07-31T07:59:41Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Дарэ (правінцыя)]] 5173610 wikitext text/x-wiki '''Дарэ''': * [[Дарэ (правінцыя)]] == Прозвішча == * [[Гюстаў Дарэ]] — французскі мастак * [[Жак Дарэ]] — паўднёванідэрландскі мастак {{неадназначнасць}} qjgfudmwtbch1llfbscvnem8i7ac6wx 5173613 5173610 2026-07-31T08:01:02Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5173613 wikitext text/x-wiki '''Дарэ''': * [[Дарэ (правінцыя)]] == Прозвішча == * [[Гюстаў Дарэ]] — французскі мастак * [[Жак Дарэ]] — паўднёванідэрландскі мастак * [[П’ер Дарэ]] — французскі мастак {{неадназначнасць}} bes4nc21urfqi08wwnc5htnyadsx734 0 811931 5173618 2026-07-31T08:03:32Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Паратырэоідны гармон]] 5173618 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паратырэоідны гармон]] 6z6jr58foufb44vathy81p45sn0tgm9 0 811932 5173619 2026-07-31T08:03:57Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Паратырэоідны гармон]] 5173619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паратырэоідны гармон]] 6z6jr58foufb44vathy81p45sn0tgm9 0 811933 5173623 2026-07-31T08:09:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Клоц]] у [[Клоц (правінцыя)]]: таксама прозвішча, дынастыя 5173623 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Клоц (правінцыя)]] khwj5abudvlz08s5behkigqvq0fak2y 5173626 5173623 2026-07-31T08:13:26Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Клоц (правінцыя)]] 5173626 wikitext text/x-wiki '''Клоц''': == Прозвішча == * [[Хрысціян Адольф Клоц]] — нямецкі філолаг == Тапонім == * [[Клоц (правінцыя)]] {{неадназначнасць}} i6cwhfvyqblzcere2croofmd4ir623b 0 811934 5173630 2026-07-31T08:19:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Рамала]] у [[Рамала (горад)]] 5173630 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рамала (горад)]] h82ayi1tmt48tjl4who2ntdplo9b2es 5173631 5173630 2026-07-31T08:20:24Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Рамала (горад)]] 5173631 wikitext text/x-wiki '''Рамала''': * [[Рамала (горад)]] * [[Рамала (камуна)]] {{неадназначнасць}} 0pmvji3k9jc67m5huudb2ga8qjbebxk 0 811935 5173632 2026-07-31T08:22:38Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:L}}{{Картка гульні}}» 5173632 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=31 ліпеня 2026}}{{Картка гульні}} 1ikjgz6yes6sl05ragz1b69evm31cax 5173653 5173632 2026-07-31T08:45:41Z Emilia Noah 155537 5173653 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=31 ліпеня 2026}}{{Картка гульні}} '''«Neuromancer»''' — камп’ютарная гульня ў жанры Quest / RPG. Створана Interplay Productions у 1988 годзе і выдадзена Activision (цяпер вядомая як Activision). Дызайнам займаліся Брус Бэлфур, Майкл Стэкпол, Браян Фарго і Трой Майлс, якія таксама адказвалі за праграмаванне. У гульні выкарыстоўваецца саўндтрэк, заснаваны на песні Devo "Some Things Never Change" з альбома Total Devo[англ.][1]. Пісьменнік Цімаці Ліры перадаў правы на стварэнне відэагульні па рамане па субкантракце, а затым прывёў праект у Interplay для распрацоўкі[2]. 1wfdy6131isrnskbdaq1yeje9hyyruk 0 811936 5173633 2026-07-31T08:22:42Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:L}}{{Іншыя значэнні|2=Amiga}} {{Картка камп’ютара}}» 5173633 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=31 ліпеня 2026}}{{Іншыя значэнні|2=Amiga}} {{Картка камп’ютара}} 8cxocynzodf7zp5odford3belqong01 5173644 5173633 2026-07-31T08:33:33Z Emilia Noah 155537 5173644 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=31 ліпеня 2026}}{{Іншыя значэнні|2=Amiga}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Amiga500 system.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} 0o2vouc28qdl4xq7m0dc5xrff7itnbx 5173656 5173644 2026-07-31T08:47:14Z Emilia Noah 155537 5173656 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=31 ліпеня 2026}}{{Іншыя значэнні|2=Amiga}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Amiga500 system.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Amiga»''' – сямейства хатніх персанальных кампутараў і аперацыйных сістэм, распрацаваных Amiga Corporation. rkzqspk92mliegwzi9zgvuwdnjli88y 5173774 5173656 2026-07-31T11:47:18Z Emilia Noah 155537 5173774 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=31 ліпеня 2026}}{{Іншыя значэнні|2=Amiga}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Amiga500 system.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Amiga»''' – сямейства хатніх [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] і [[Аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]], распрацаваных «{{Не перакладзена 5|Amiga Corporation|Amiga Corporation|ru|Amiga Corporation}}». iqr6uxe2u4ribmvs6zx7wf7zofmffji 5173780 5173774 2026-07-31T11:54:33Z Emilia Noah 155537 5173780 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=31 ліпеня 2026}}{{Іншыя значэнні|2=Amiga}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Amiga500 system.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Amiga»''' – сямейства хатніх [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] і [[Аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]], распрацаваных «{{Не перакладзена 5|Amiga Corporation|Amiga Corporation|ru|Amiga Corporation}}». ==Зноскі== {{Крыніцы|2}} ==Літаратура== *{{Артыкул | автор = Павел Шубский | заглавие = Хэй, Амиго! История компьютеров Amiga | ссылка = http://igromania.ru/articles/57249/Hyei_Amigo_Istoriya_kompyuterov_Amiga.htm | издание = [[Игромания (журнал)|Игромания]] | год = 2009 | номер = 1 (136) | страницы = 134—137}} *{{Кніга | автор = Дмитрий Михайлов | заглавие = AMiGA #1 | ссылка = http://amitrans.narod.ru/content/Press/AMIGA.html | издание = ЗАО "Синтекс" | год = 1996}} ==Спасылкі== *[http://www.amiga.org.ru AiC — русскоязычный портал пользователей Amiga] *[http://www.amirus.org.ru/articles.html материалы группы разработчиков AmiRUS] *[http://www.dogma.org.ua «Dogma» популярное украинское on-line издание] ([http://www.amiga.cc.ua альтернативная ссылка] {{Wayback|url=http://www.amiga.cc.ua/ |date=20210117215942 }}) *[http://amigaroy.narod.ru Amiga на Северном Урале] *[http://zxpress.ru/articles_list.php?tag=9 Амига глазами Спектрумистов] *[https://www.youtube.com/watch?v=O2YXr7KzX8k #CommodoreAmiga The Computer Chronicles Новые Амига(1988 год) в русском переводе.] *[https://web.archive.org/web/20171001064146/http://www.amiga.com/ Amiga Inc.]{{Ref|en}} *[http://www.genesippc.com Genesi — производитель Pegasos и Efika]{{Ref|en}} *[https://web.archive.org/web/20050428074518/http://www.eyetech.co.uk/ Eyetech — производитель AmigaONE]{{Ref|en}} *[http://www.acube-systems.biz/ ACube Systems Srl. — производитель AmigaOne и Sam]{{Ref|en}} *[https://web.archive.org/web/20140429045902/http://os4.hyperion-entertainment.biz/index.php AmigaOS 4.0 — официальный сайт]{{Ref|en}} *[http://www.aminet.net Aminet — международный архив П/О для Amiga]{{Ref|en}} *[http://os4depot.net OS4 Depot — международный архив П/О для AmigaOS 4.0]{{Ref|en}} *[http://www.ann.lu Amiga Network News — новости Amiga в Internet]{{Ref|en}} *[http://www.amiga-news.de/cgi-bin/anwd-db.pl Amiga Link Directory — архив ссылок в Internet]{{Ref|en}} *[https://web.archive.org/web/20060206153419/http://obligement.free.fr/articles/listejeuxamiga.php Jeux Amiga — список всех игр для AmigaOS/MorphOS]{{Ref|fr}} *[http://www.amiga.org amiga.org — английский портал пользователей Amiga]{{Ref|en}} *[http://www.amigahistory.co.uk Amiga History Guide — архив статей по истории Amiga]{{Ref|en}} *[https://web.archive.org/web/20190910214027/http://www.intuitionbase.com/ Intuition Base — архив статей по AmigaOS 4.0]{{Ref|en}} *[https://web.archive.org/web/20061006031553/http://www.aros.org/ru/ Официальный сайт AROS — OpenSource-реализации AmigaOS]{{Ref|ru}} *[[Hall of Light]] — архив компьютерных игр{{Ref|en}}. *[[Amiga Magazines Rack]] — архив компьютерной прессы{{Ref|en}}. *[https://blog.adafruit.com/2019/01/08/32-years-ago-today-the-commodore-amiga-500-debut-at-ces-vintagecomputing-retrocomputing-commodore-amiga/ 32 years ago today: the Commodore Amiga 500 debut at CES] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1987 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя камп’ютарнай тэхнікі]] 6u0etvws8lt2117ote5cxuksnu50yjq 0 811937 5173641 2026-07-31T08:31:35Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Рума]] у [[Рума (горад, Сербія)]] 5173641 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рума (горад, Сербія)]] rpdm3c9c35p9gxm2awxyl3d7e6azfjl 5173643 5173641 2026-07-31T08:33:03Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Рума (горад, Сербія)]] 5173643 wikitext text/x-wiki '''Рума''': == Італія == * [[Рума (камуна)]] == Сербія == * [[Рума (горад, Сербія)]] * [[Рума (абшчына)]] {{неадназначнасць}} a2ns4q3o96sfpd03upaszsttw24nk9c 1 811938 5173645 2026-07-31T08:34:22Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5173645 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 1 811939 5173646 2026-07-31T08:34:28Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5173646 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 811940 5173652 2026-07-31T08:44:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ары''': * [[Ары (футбаліст)]] * [[Ары (правінцыя К’еці)]] * [[Ары (Францыя)]] {{неадназначнасць}}» 5173652 wikitext text/x-wiki '''Ары''': * [[Ары (футбаліст)]] * [[Ары (правінцыя К’еці)]] * [[Ары (Францыя)]] {{неадназначнасць}} 537004grgy82hkdvjfzck7agtu6lc76 0 811941 5173657 2026-07-31T08:50:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Філадэльфія''': * '''[[Філадэльфія]]''' * [[Філадэльфія (акруга)]] == Італія == * [[Філадэльфія (Італія)]] {{неадназначнасць}}» 5173657 wikitext text/x-wiki '''Філадэльфія''': * '''[[Філадэльфія]]''' * [[Філадэльфія (акруга)]] == Італія == * [[Філадэльфія (Італія)]] {{неадназначнасць}} 0n30eazgrkibaoz4nb8xgqif85qb4ku 10 811942 5173676 2026-07-31T09:29:16Z DzBar 156353 Новая старонка: «{| class="wikitable" style="border:none; text-align:center;" |+ [[Фазавы пераход|Фазавыя пераходы]] матэрыі ({{navbar|Table of phase transitions|mini=y}}) |- ! {{Па дыяганалі|з|у}} ! [[Цвёрдае цела]] ! [[Вадкасць]] ! [[Газ]] ! [[Плазма]] |- ! Цвёрдае цела | {{Па дыяганалі||}} | [[Плаўленне]] | [[Сублімацыя (фізіка)|Сублімацыя]]...» 5173676 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="border:none; text-align:center;" |+ [[Фазавы пераход|Фазавыя пераходы]] матэрыі ({{navbar|Table of phase transitions|mini=y}}) |- ! {{Па дыяганалі|з|у}} ! [[Цвёрдае цела]] ! [[Вадкасць]] ! [[Газ]] ! [[Плазма]] |- ! Цвёрдае цела | {{Па дыяганалі||}} | [[Плаўленне]] | [[Сублімацыя (фізіка)|Сублімацыя]] | {{n/a|}} |- ! Вадкасць | [[Замярзанне]] | {{Па дыяганалі||}} | [[Выпарэнне]] | {{n/a|}} |- ! Газ | [[Дэсублімацыя]] | [[Кандэнсацыя]] | {{Па дыяганалі||}} | [[Іанізацыя]] |- ! Плазма | {{n/a|}} | {{n/a|}} | [[Рэкамбінацыя (хімія)|Рэкамбінацыя]] | {{Па дыяганалі||}} |}<noinclude> {{documentation |content= {{No documentation}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Фізіка]] }} </noinclude> hlds6wx58mdycwq24usnmgtn9ovj8mk 0 811943 5173685 2026-07-31T09:48:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кана]] у [[Кана (пісьмо)]]: таксама тапонім, прозвішча 5173685 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кана (пісьмо)]] ahkc63ffaujwu88of9mepo3mexaxdr2 5173687 5173685 2026-07-31T09:49:04Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Кана (пісьмо)]] 5173687 wikitext text/x-wiki '''Кана''': * [[Кана (пісьмо)]] == Тапонім == * [[Кана (Італія)]] * [[Кана (Нігерыя)]] {{неадназначнасць}} nty7x0fkqjouni3n9meqq1f9xe15fnb 0 811944 5173693 2026-07-31T09:52:26Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Беспарадкі ў Кано (1953)]] у [[Беспарадкі ў Кана (1953)]]: горад Кана 5173693 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беспарадкі ў Кана (1953)]] 69qb4topl8dhynt3upmvfq84axrjqby 5173694 5173693 2026-07-31T09:52:40Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Беспарадкі ў Кана (1953)]] 5173694 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Беспарадкі ў Кана (1953)]] id6rtbtsfc5n87xh4ljm6r8u19vjlpr 0 811945 5173705 2026-07-31T10:11:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Віёла]] у [[Віёла (музычны інструмент)]] 5173705 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віёла (музычны інструмент)]] pz5ewvg0btkpohytlvp0mtneylsnhys 5173706 5173705 2026-07-31T10:12:13Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Віёла (музычны інструмент)]] 5173706 wikitext text/x-wiki '''Віёла''': * [[Віёла (Італія)]] * [[Віёла (музычны інструмент)]] * [[Віёла (футбаліст)]] {{неадназначнасць}} gamplox3oltop3jr0qgfz7kc3gorkmc 0 811946 5173715 2026-07-31T10:19:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Перла]] у [[Перла (Італія)]]: ёсць горад у Арканзасе 5173715 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Перла (Італія)]] 4kbsfztwcrduwdgkh2b8wc1at67j6lt 5173716 5173715 2026-07-31T10:20:51Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Перла (Італія)]] 5173716 wikitext text/x-wiki '''Перла''': * [[Перла (Арканзас)]] * [[Перла (Італія)]] {{неадназначнасць}} ehe9vfmys1b8lyao1odlch9fz345gou 0 811947 5173719 2026-07-31T10:26:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Перла}} {{НП}} '''Перла''' ({{lang-en|Perla}}) — горад у акрузе Хот-Спрынг, штат [[Арканзас]], [[ЗША]]. Размешчаны на паўночным усходзе акругі Хот-Спрынг. На захадзе мяжуе з горадам [[Малверн (Арканзас)|Малверн]], адміністрацыйным цэнтрам акругі Хот-Спрынг. Праз...» 5173719 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Перла}} {{НП}} '''Перла''' ({{lang-en|Perla}}) — горад у акрузе Хот-Спрынг, штат [[Арканзас]], [[ЗША]]. Размешчаны на паўночным усходзе акругі Хот-Спрынг. На захадзе мяжуе з горадам [[Малверн (Арканзас)|Малверн]], адміністрацыйным цэнтрам акругі Хот-Спрынг. Праз цэнтр Перлы праходзіць шаша US 67. [[Катэгорыя:Гарады Арканзаса]] gdyxucybygn017fuowax223njhdpf50 5173720 5173719 2026-07-31T10:28:19Z Autumndancer 168015 5173720 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Перла}} {{НП}} '''Перла''' ({{lang-en|Perla}}) — горад у акрузе Хот-Спрынг, штат [[Арканзас]], [[ЗША]]. Размешчаны на паўночным усходзе акругі Хот-Спрынг. На захадзе мяжуе з горадам [[Малверн (Арканзас)|Малверн]], адміністрацыйным цэнтрам акругі Хот-Спрынг. Праз цэнтр Перлы праходзіць шаша US 67. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Арканзаса]] kqgcm7qvx4cfw18o87huze6r1etkstv 0 811948 5173721 2026-07-31T10:32:32Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Малверн}} {{НП}} '''Малверн''' ({{lang-en|Malvern, Arkansas}}) — горад у акрузе Хот-Спрынг (штат [[Арканзас]], [[ЗША]]). Адміністрацыйны цэнтр. Заснаваны як чыгуначны прыпынак на ўсходнім ускрайку гор Уашыта. Вытворчасць цэглы з мясцовай гліны. Катэгорыя:Гарады А...» 5173721 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Малверн}} {{НП}} '''Малверн''' ({{lang-en|Malvern, Arkansas}}) — горад у акрузе Хот-Спрынг (штат [[Арканзас]], [[ЗША]]). Адміністрацыйны цэнтр. Заснаваны як чыгуначны прыпынак на ўсходнім ускрайку гор Уашыта. Вытворчасць цэглы з мясцовай гліны. [[Катэгорыя:Гарады Арканзаса]] ta470l2g4lnazy75rwabe21ikbkjgzm 5173722 5173721 2026-07-31T10:33:40Z Autumndancer 168015 5173722 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Малверн}} {{НП}} '''Малверн''' ({{lang-en|Malvern, Arkansas}}) — горад у акрузе Хот-Спрынг (штат [[Арканзас]], [[ЗША]]). Адміністрацыйны цэнтр. Заснаваны як чыгуначны прыпынак на ўсходнім ускрайку гор Уашыта. Вытворчасць цэглы з мясцовай гліны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Арканзаса]] 3m1h5ca33qhnzouppwkvktryb127yy4 0 811949 5173729 2026-07-31T10:52:39Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/138131278|Собольщиков, Василий Иванович]]» 5173729 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}}'''Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў''' (рус. ''Василий Иванович Собольщиков,'' [[25 студзеня|13 (25) студзеня]] [[1813]], [[Віцебск]] - [[31 кастрычніка|19(31) кастрычніка]] [[1872]], [[Санкт-Пецярбург]]) — [[архітэктар]], [[бібліятэкар]] [[Імператарская публічная бібліятэка|Імператарскай Публічнай бібліятэкі ў Пецярбургу]], роданачальнік расійскага [[бібліятэказнаўства]]. == Біяграфія == Паходзіў са [[Стараверства|стараабрадніцкай]] сям'і. Бацька Сабольшчыкава трымаў у Віцебску краму самых разнастайных тавараў, падобную да невялікага базару. Паступіў у [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]], вучыўся там пяць гадоў з сямі і кінуў яе, не закончыўшы курсу. Стаў займацца разам з бацькам гандлем. У той жа час служыў пісарам у Віцебскім губернскім праўленні. У 1830 годзе перайшоў на службу ў Санкт-Пецярбург, дзе стаў памочнікам стольнаначальніка ў канцылярыі рымска-каталіцкай духоўнай калегіі. Каб запоўніць прабелы ў адукацыі, пачаў самастойна вывучаць французскую і нямецкую мовы і чытаць кнігі навуковага зместу. Прасоўванне па службе прынесла Сабольшчыкаву ў 1833 годзе чын калежскага рэгістратара, а разам з ім — права выбіраць род далейшай службы, і, каб палегчыць доступ да кніг, ён пасля доўгіх намаганняў дамогся месца пісара ў канцылярыі Імператарскай публічнай бібліятэкі. Сабольшчыкаў паступіў у Публічную бібліятэку 31 студзеня (12 лютага) 1834 года і служыў там аж да самай смерці пры чатырох яе дырэктарах: А. М. Аленіне, Д. П. Бутурліне, М. А. Корфе і І. Дз. Дзялянаве. За гэты час ён шмат зрабіў для бібліятэкі і наогул для развіцця бібліятэчнай справы ў Расійскай імперыі. Пачаўшы са службы ў канцылярыі, Сабольшчыкаў паслядоўна быў эканомам і скарбнікам, які адказваў за фінансавыя справы бібліятэкі, памочнікам бібліятэкара, старшым бібліятэкарам, загадчыкам аддзялення выяўленчых мастацтваў і тэхналогій, загадчыкам гаспадарчай і будаўнічай часткі бібліятэкі. Яшчэ пры Аленіне, які, апроч службы ў Публічнай бібліятэцы, быў прэзідэнтам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], Сабольшчыкаў стаў наведваць у якасці вольнаслухача маляўнічыя класы Акадэміі. Хутка ён прысвяціў сябе архітэктуры, якую вывучаў пад кіраўніцтвам прафесара Мейера. За выкананне пастаўленай яму Акадэміяй мастацтваў праграмы — «зрабіць праект публічнай бібліятэкі для губернскага горада» — Сабольшчыкаў атрымаў званне вольнага мастака архітэктуры; кіраўніцтва ж Публічнай бібліятэкі павысіла яго ў памочнікі бібліятэкара, а неўзабаве (1844) ён быў прызначаны архітэктарам Публічнай бібліятэкі. Дзейнасць Сабольшчыкава на карысць Імператарскай публічнай бібліятэкі асабліва шырока разгарнулася пры яе дырэктары графе Корфе. Паводле задумы графа Сабольшчыкаў арганізаваў пры Публічнай бібліятэцы спецыяльнае «аддзяленне іншамоўных пісьменнікаў пра Расію», якое пасля набыло вядомасць не толькі ў Расіі, але і за мяжой. У 1859 годзе В. І. Сабольшчыкаў, паводле Найвышэйшага загаду, быў камандзіраваны ў Заходнюю Еўропу для агляду найбольш вядомых публічных бібліятэк, а пасля вяртання з гэтай паездкі яму даручылі будаўніцтва новай чытальнай залы Публічнай бібліятэкі, якая сваімі многімі вартасцямі стварыла Сабольшчыкаву шырокую архітэктурную вядомасць. У 1860 годзе Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў надрукаваў нарыс на рускай і французскай мовах «Агляд вялікіх бібліятэк Еўропы ў пачатку 1859 года». У 1865 годзе Сабольшчыкаў выдаў брашуру «Печная майстэрства», а ў 1870 годзе кнігу «Што трэба рабіць у дамах супраць холаду, сырасці і задухі?». У кнізе, якая ў 1867 годзе была надрукавана на трыццаці мовах усяго ў адным экземпляры і паднесена барону Корфу з нагоды яго юбілею («Барону Модэсту Андрэевічу Корфу. У дзень пяцідзесяцігоддзя яго службы, 9 чэрвеня 1867 г.», СПб., 1867 г.), надрукавана артыкул Сабольшчыкава «Успаміны старога бібліятэкара», які жыва малюе пераўтварэнні Публічнай бібліятэкі пры бароне Корфе. У апошні час свайго жыцця служыў архітэктарам Публічнай бібліятэкі і захавальнікам аддзела выяўленчых мастацтваў. Быў аўтарам першапачатковага праекта сабора Успення Найсвяцейшай Дзевы Марыі; пасля яго смерці будаўніцтва завяршалася пад кіраўніцтвам архітэктара Я. С. Варацілава. Памёр 19 (31) кастрычніка 1872 года ў Пецярбургу, пахаваны на Шувалаўскіх могілках; там жа і Наталля Іванаўна Сабольшчыкава. [[Катэгорыя:Віцебская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Архітэктары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Лакальны подпіс у выявы з Вікіданых]] 74641u0f2xev4ap4z3r72b6ur4iygi9 5173735 5173729 2026-07-31T10:58:06Z Aliaksei Lastouski 75892 5173735 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}}'''Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў''' (рус. ''Василий Иванович Собольщиков,'' [[25 студзеня|13 (25) студзеня]] [[1813]], [[Віцебск]] - [[31 кастрычніка|19(31) кастрычніка]] [[1872]], [[Санкт-Пецярбург]]) — [[архітэктар]], [[бібліятэкар]] [[Імператарская публічная бібліятэка|Імператарскай Публічнай бібліятэкі ў Пецярбургу]], роданачальнік расійскага [[бібліятэказнаўства]]. == Біяграфія == Паходзіў са [[Стараверства|стараабрадніцкай]] сям'і. Бацька Сабольшчыкава трымаў у Віцебску краму самых разнастайных тавараў, падобную да невялікага базару. Паступіў у [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]], вучыўся там пяць гадоў з сямі і кінуў яе, не закончыўшы курсу. Стаў займацца разам з бацькам гандлем. У той жа час служыў пісарам у Віцебскім губернскім праўленні. У 1830 годзе перайшоў на службу ў Санкт-Пецярбург, дзе стаў памочнікам стольнаначальніка ў канцылярыі рымска-каталіцкай духоўнай калегіі. Каб запоўніць прабелы ў адукацыі, пачаў самастойна вывучаць французскую і нямецкую мовы і чытаць кнігі навуковага зместу. Прасоўванне па службе прынесла Сабольшчыкаву ў 1833 годзе чын калежскага рэгістратара, а разам з ім — права выбіраць род далейшай службы, і, каб палегчыць доступ да кніг, ён пасля доўгіх намаганняў дамогся месца пісара ў канцылярыі Імператарскай публічнай бібліятэкі. Сабольшчыкаў паступіў у Публічную бібліятэку 31 студзеня (12 лютага) 1834 года і служыў там аж да самай смерці пры чатырох яе дырэктарах: А. М. Аленіне, Д. П. Бутурліне, М. А. Корфе і І. Дз. Дзялянаве. За гэты час ён шмат зрабіў для бібліятэкі і наогул для развіцця бібліятэчнай справы ў Расійскай імперыі. Пачаўшы са службы ў канцылярыі, Сабольшчыкаў паслядоўна быў эканомам і скарбнікам, які адказваў за фінансавыя справы бібліятэкі, памочнікам бібліятэкара, старшым бібліятэкарам, загадчыкам аддзялення выяўленчых мастацтваў і тэхналогій, загадчыкам гаспадарчай і будаўнічай часткі бібліятэкі. Яшчэ пры Аленіне, які, апроч службы ў Публічнай бібліятэцы, быў прэзідэнтам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], Сабольшчыкаў стаў наведваць у якасці вольнаслухача маляўнічыя класы Акадэміі. Хутка ён прысвяціў сябе архітэктуры, якую вывучаў пад кіраўніцтвам прафесара Мейера. За выкананне пастаўленай яму Акадэміяй мастацтваў праграмы — «зрабіць праект публічнай бібліятэкі для губернскага горада» — Сабольшчыкаў атрымаў званне вольнага мастака архітэктуры; кіраўніцтва ж Публічнай бібліятэкі павысіла яго ў памочнікі бібліятэкара, а неўзабаве (1844) ён быў прызначаны архітэктарам Публічнай бібліятэкі. Дзейнасць Сабольшчыкава на карысць Імператарскай публічнай бібліятэкі асабліва шырока разгарнулася пры яе дырэктары графе Корфе. Паводле задумы графа Сабольшчыкаў арганізаваў пры Публічнай бібліятэцы спецыяльнае «аддзяленне іншамоўных пісьменнікаў пра Расію», якое пасля набыло вядомасць не толькі ў Расіі, але і за мяжой. У 1859 годзе В. І. Сабольшчыкаў, паводле Найвышэйшага загаду, быў камандзіраваны ў Заходнюю Еўропу для агляду найбольш вядомых публічных бібліятэк, а пасля вяртання з гэтай паездкі яму даручылі будаўніцтва новай чытальнай залы Публічнай бібліятэкі, якая сваімі многімі вартасцямі стварыла Сабольшчыкаву шырокую архітэктурную вядомасць. У 1860 годзе Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў надрукаваў нарыс на рускай і французскай мовах «''Агляд вялікіх бібліятэк Еўропы ў пачатку 1859 года''», у якім выклаў найлепшы спосаб утрымання і каталагізацыі значных кнігасховішчаў і прапанаваў вельмі зручную сістэму, якая была прынята ў Публічнай бібліятэцы. У 1865 годзе Сабольшчыкаў выдаў брашуру «''Печная майстэрства''», дзе прапанаваў новыя канструкцыі печаў, мадэлі якіх былі высака адзначаны на сусветнай выставе ў Парыжы 1867. У 1870 годзе выдаў кнігу «''Што трэба рабіць у дамах супраць холаду, сырасці і задухі?''». У часопісах і газетах друкаваў нататкі, у якіх папулярызаваў архітэктурныя звесткі пра паляпшэнне зручнасці жылля ва ўмовах паўночнага клімату. У кнізе, якая ў 1867 годзе была надрукавана на трыццаці мовах усяго ў адным экземпляры і паднесена барону Корфу з нагоды яго юбілею («''Барону Модэсту Андрэевічу Корфу. У дзень пяцідзесяцігоддзя яго службы, 9 чэрвеня 1867 г.''», СПб., 1867 г.), надрукавана артыкул Сабольшчыкава «''Успаміны старога бібліятэкара''», які жыва малюе пераўтварэнні Публічнай бібліятэкі пры бароне Корфе. У апошні час свайго жыцця служыў архітэктарам Публічнай бібліятэкі і захавальнікам аддзела выяўленчых мастацтваў. Быў аўтарам першапачатковага праекта сабора Успення Найсвяцейшай Дзевы Марыі; пасля яго смерці будаўніцтва завяршалася пад кіраўніцтвам архітэктара Я. С. Варацілава. Памёр 19 (31) кастрычніка 1872 года ў Пецярбургу, пахаваны на Шувалаўскіх могілках; там жа і Наталля Іванаўна Сабольшчыкава. [[Катэгорыя:Віцебская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Архітэктары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Лакальны подпіс у выявы з Вікіданых]] 4m3ttc3avguf8mvh26s9qsjxvgdacof 5173736 5173735 2026-07-31T11:01:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5173736 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}}'''Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў''' (рус. ''Василий Иванович Собольщиков,'' [[25 студзеня|13 (25) студзеня]] [[1813]], [[Віцебск]] - [[31 кастрычніка|19(31) кастрычніка]] [[1872]], [[Санкт-Пецярбург]]) — [[архітэктар]], [[бібліятэкар]] [[Імператарская публічная бібліятэка|Імператарскай Публічнай бібліятэкі ў Пецярбургу]], роданачальнік расійскага [[бібліятэказнаўства]]. == Біяграфія == Паходзіў са [[Стараверства|стараабрадніцкай]] сям'і. Бацька Сабольшчыкава трымаў у Віцебску краму самых разнастайных тавараў, падобную да невялікага базару. Паступіў у [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]], вучыўся там пяць гадоў з сямі і кінуў яе, не закончыўшы курсу. Стаў займацца разам з бацькам гандлем. У той жа час служыў пісарам у Віцебскім губернскім праўленні. У 1830 годзе перайшоў на службу ў Санкт-Пецярбург, дзе стаў памочнікам стольнаначальніка ў канцылярыі рымска-каталіцкай духоўнай калегіі. Каб запоўніць прабелы ў адукацыі, пачаў самастойна вывучаць французскую і нямецкую мовы і чытаць кнігі навуковага зместу. Прасоўванне па службе прынесла Сабольшчыкаву ў 1833 годзе чын калежскага рэгістратара, а разам з ім — права выбіраць род далейшай службы, і, каб палегчыць доступ да кніг, ён пасля доўгіх намаганняў дамогся месца пісара ў канцылярыі Імператарскай публічнай бібліятэкі. Сабольшчыкаў паступіў у Публічную бібліятэку 31 студзеня (12 лютага) 1834 года і служыў там аж да самай смерці пры чатырох яе дырэктарах: А. М. Аленіне, Д. П. Бутурліне, М. А. Корфе і І. Дз. Дзялянаве. За гэты час ён шмат зрабіў для бібліятэкі і наогул для развіцця бібліятэчнай справы ў Расійскай імперыі. Пачаўшы са службы ў канцылярыі, Сабольшчыкаў паслядоўна быў эканомам і скарбнікам, які адказваў за фінансавыя справы бібліятэкі, памочнікам бібліятэкара, старшым бібліятэкарам, загадчыкам аддзялення выяўленчых мастацтваў і тэхналогій, загадчыкам гаспадарчай і будаўнічай часткі бібліятэкі. Яшчэ пры Аленіне, які, апроч службы ў Публічнай бібліятэцы, быў прэзідэнтам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], Сабольшчыкаў стаў наведваць у якасці вольнаслухача маляўнічыя класы Акадэміі. Хутка ён прысвяціў сябе архітэктуры, якую вывучаў пад кіраўніцтвам прафесара Мейера. За выкананне пастаўленай яму Акадэміяй мастацтваў праграмы — «зрабіць праект публічнай бібліятэкі для губернскага горада» — Сабольшчыкаў атрымаў званне вольнага мастака архітэктуры; кіраўніцтва ж Публічнай бібліятэкі павысіла яго ў памочнікі бібліятэкара, а неўзабаве (1844) ён быў прызначаны архітэктарам Публічнай бібліятэкі. Дзейнасць Сабольшчыкава на карысць Імператарскай публічнай бібліятэкі асабліва шырока разгарнулася пры яе дырэктары графе Корфе. Паводле задумы графа Сабольшчыкаў арганізаваў пры Публічнай бібліятэцы спецыяльнае «аддзяленне іншамоўных пісьменнікаў пра Расію», якое пасля набыло вядомасць не толькі ў Расіі, але і за мяжой. У 1859 годзе В. І. Сабольшчыкаў, паводле Найвышэйшага загаду, быў камандзіраваны ў Заходнюю Еўропу для агляду найбольш вядомых публічных бібліятэк, а пасля вяртання з гэтай паездкі яму даручылі будаўніцтва новай чытальнай залы Публічнай бібліятэкі, якая сваімі многімі вартасцямі стварыла Сабольшчыкаву шырокую архітэктурную вядомасць. У 1860 годзе Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў надрукаваў нарыс на рускай і французскай мовах «''Агляд вялікіх бібліятэк Еўропы ў пачатку 1859 года''», у якім выклаў найлепшы спосаб утрымання і каталагізацыі значных кнігасховішчаў і прапанаваў вельмі зручную сістэму, якая была прынята ў Публічнай бібліятэцы. У 1865 годзе Сабольшчыкаў выдаў брашуру «''Печная майстэрства''», дзе прапанаваў новыя канструкцыі печаў, мадэлі якіх былі высака адзначаны на сусветнай выставе ў Парыжы 1867. У 1870 годзе выдаў кнігу «''Што трэба рабіць у дамах супраць холаду, сырасці і задухі?''». У часопісах і газетах друкаваў нататкі, у якіх папулярызаваў архітэктурныя звесткі пра паляпшэнне зручнасці жылля ва ўмовах паўночнага клімату. У кнізе, якая ў 1867 годзе была надрукавана на трыццаці мовах усяго ў адным экземпляры і паднесена барону Корфу з нагоды яго юбілею («''Барону Модэсту Андрэевічу Корфу. У дзень пяцідзесяцігоддзя яго службы, 9 чэрвеня 1867 г.''», СПб., 1867 г.), надрукавана артыкул Сабольшчыкава «''Успаміны старога бібліятэкара''», які жыва малюе пераўтварэнні Публічнай бібліятэкі пры бароне Корфе. У апошні час свайго жыцця служыў архітэктарам Публічнай бібліятэкі і захавальнікам аддзела выяўленчых мастацтваў. Быў аўтарам першапачатковага праекта сабора Успення Найсвяцейшай Дзевы Марыі; пасля яго смерці будаўніцтва завяршалася пад кіраўніцтвам архітэктара Я. С. Варацілава. Памёр 19 (31) кастрычніка 1872 года ў Пецярбургу, пахаваны на Шувалаўскіх могілках; там жа і Наталля Іванаўна Сабольшчыкава. == Літаратура == * {{Статья|ссылка=https://rg.ru/2021/03/30/pochemu-zabyto-imia-avtora-proekta-publichnoj-biblioteki-vasiliia-sobolshchikova.html|ref=Вершинин, Михеева|автор=[[Вершинин, Александр Павлович|Вершинин А. П.]], [[Михеева, Галина Васильевна|Михеева Г. В.]]|заглавие=Ленинский зал Василия Собольщикова|год=2021|издание=Родина|номер=4|страницы=102–105}} * ''Голубева О. Д.''&#x20;В.И. Собольщиков.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 2001.&#x20;— 200&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-8192-0099-3</nowiki>. * ''Греков В.''&#x20;Собольщиков, Василий Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1909.&#x20;— Т.&#x20;19: Смеловский — Суворина.&#x20;— С.&#x20;40—41. * ''Нікалаеў М''. Беларускі Пецярбург. – Санкт-Пецярбург, 2009. – С. 59, 61. * ''Сомов А. И.''&#x20;Собольщиков, Василий Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1900.&#x20;— Т.&#x20;XXXa.&#x20;— С.&#x20;647—648. * {{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/v-i-sobolschikov-bibliotekoved-i-arhitektor-imperatorskoy-publichnoy-biblioteki|ref=Щербак|автор=Щербак Н. Л.|заглавие=Собольщиков – библиотековед и архитектор Императорской публичной библиотеки|год=2019|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного института культуры|номер=1|страницы=180–185}} * {{БСЭ3|статья=Собольщиков Василий Иванович|автор=Эльзой М. Д.|том=24I|ref=БСЭ}} * {{статья|автор=П. Петров|заглавие=Биография В. И. Собольщикова|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000050160/view/?#page=293|издание=[[Зодчий (журнал)|Зодчий]]|место=СПб.|издательство=|год=1872|выпуск=12|страницы=206—208|ref=Петров}} == Крыніцы == == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч}} [[Катэгорыя:Віцебская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Архітэктары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Лакальны подпіс у выявы з Вікіданых]] mr27vlp3fuqn6bwl53zvvge4ju5wrts 5173738 5173736 2026-07-31T11:05:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5173738 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}}'''Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў''' (рус. ''Василий Иванович Собольщиков,'' [[25 студзеня|13 (25) студзеня]] [[1813]], [[Віцебск]] - [[31 кастрычніка|19(31) кастрычніка]] [[1872]], [[Санкт-Пецярбург]]) — [[архітэктар]], [[бібліятэкар]] [[Імператарская публічная бібліятэка|Імператарскай Публічнай бібліятэкі ў Пецярбургу]], роданачальнік расійскага [[бібліятэказнаўства]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130099|title=Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-31}}</ref><ref>''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.'' : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 540.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rodina-history.ru/2021/03/30/pochemu-zabyto-imia-avtora-proekta-publichnoj-biblioteki-vasiliia-sobolshchikova.html|title=Почему забыто имя автора проекта Публичной библиотеки Василия Собольщикова|website=Родина|date=2021-03-30|access-date=2026-07-31}}</ref> == Біяграфія == Паходзіў са [[Стараверства|стараабрадніцкай]] сям'і. Бацька Сабольшчыкава трымаў у Віцебску краму самых разнастайных тавараў, падобную да невялікага базару. Паступіў у [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]], вучыўся там пяць гадоў з сямі і кінуў яе, не закончыўшы курсу. Стаў займацца разам з бацькам гандлем. У той жа час служыў пісарам у Віцебскім губернскім праўленні. У 1830 годзе перайшоў на службу ў Санкт-Пецярбург, дзе стаў памочнікам стольнаначальніка ў канцылярыі рымска-каталіцкай духоўнай калегіі. Каб запоўніць прабелы ў адукацыі, пачаў самастойна вывучаць французскую і нямецкую мовы і чытаць кнігі навуковага зместу. Прасоўванне па службе прынесла Сабольшчыкаву ў 1833 годзе чын калежскага рэгістратара, а разам з ім — права выбіраць род далейшай службы, і, каб палегчыць доступ да кніг, ён пасля доўгіх намаганняў дамогся месца пісара ў канцылярыі Імператарскай публічнай бібліятэкі. Сабольшчыкаў паступіў у Публічную бібліятэку 31 студзеня (12 лютага) 1834 года і служыў там аж да самай смерці пры чатырох яе дырэктарах: А. М. Аленіне, Д. П. Бутурліне, М. А. Корфе і І. Дз. Дзялянаве. За гэты час ён шмат зрабіў для бібліятэкі і наогул для развіцця бібліятэчнай справы ў Расійскай імперыі. Пачаўшы са службы ў канцылярыі, Сабольшчыкаў паслядоўна быў эканомам і скарбнікам, які адказваў за фінансавыя справы бібліятэкі, памочнікам бібліятэкара, старшым бібліятэкарам, загадчыкам аддзялення выяўленчых мастацтваў і тэхналогій, загадчыкам гаспадарчай і будаўнічай часткі бібліятэкі. Яшчэ пры Аленіне, які, апроч службы ў Публічнай бібліятэцы, быў прэзідэнтам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], Сабольшчыкаў стаў наведваць у якасці вольнаслухача маляўнічыя класы Акадэміі. Хутка ён прысвяціў сябе архітэктуры, якую вывучаў пад кіраўніцтвам прафесара Мейера. За выкананне пастаўленай яму Акадэміяй мастацтваў праграмы — «зрабіць праект публічнай бібліятэкі для губернскага горада» — Сабольшчыкаў атрымаў званне вольнага мастака архітэктуры; кіраўніцтва ж Публічнай бібліятэкі павысіла яго ў памочнікі бібліятэкара, а неўзабаве (1844) ён быў прызначаны архітэктарам Публічнай бібліятэкі. Дзейнасць Сабольшчыкава на карысць Імператарскай публічнай бібліятэкі асабліва шырока разгарнулася пры яе дырэктары графе Корфе. Паводле задумы графа Сабольшчыкаў арганізаваў пры Публічнай бібліятэцы спецыяльнае «аддзяленне іншамоўных пісьменнікаў пра Расію», якое пасля набыло вядомасць не толькі ў Расіі, але і за мяжой. У 1859 годзе В. І. Сабольшчыкаў, паводле Найвышэйшага загаду, быў камандзіраваны ў Заходнюю Еўропу для агляду найбольш вядомых публічных бібліятэк, а пасля вяртання з гэтай паездкі яму даручылі будаўніцтва новай чытальнай залы Публічнай бібліятэкі, якая сваімі многімі вартасцямі стварыла Сабольшчыкаву шырокую архітэктурную вядомасць. У 1860 годзе Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў надрукаваў нарыс на рускай і французскай мовах «''Агляд вялікіх бібліятэк Еўропы ў пачатку 1859 года''», у якім выклаў найлепшы спосаб утрымання і каталагізацыі значных кнігасховішчаў і прапанаваў вельмі зручную сістэму, якая была прынята ў Публічнай бібліятэцы. У 1865 годзе Сабольшчыкаў выдаў брашуру «''Печная майстэрства''», дзе прапанаваў новыя канструкцыі печаў, мадэлі якіх былі высака адзначаны на сусветнай выставе ў Парыжы 1867. У 1870 годзе выдаў кнігу «''Што трэба рабіць у дамах супраць холаду, сырасці і задухі?''». У часопісах і газетах друкаваў нататкі, у якіх папулярызаваў архітэктурныя звесткі пра паляпшэнне зручнасці жылля ва ўмовах паўночнага клімату. У кнізе, якая ў 1867 годзе была надрукавана на трыццаці мовах усяго ў адным экземпляры і паднесена барону Корфу з нагоды яго юбілею («''Барону Модэсту Андрэевічу Корфу. У дзень пяцідзесяцігоддзя яго службы, 9 чэрвеня 1867 г.''», СПб., 1867 г.), надрукавана артыкул Сабольшчыкава «''Успаміны старога бібліятэкара''», які жыва малюе пераўтварэнні Публічнай бібліятэкі пры бароне Корфе. У апошні час свайго жыцця служыў архітэктарам Публічнай бібліятэкі і захавальнікам аддзела выяўленчых мастацтваў. Быў аўтарам першапачатковага праекта сабора Успення Найсвяцейшай Дзевы Марыі; пасля яго смерці будаўніцтва завяршалася пад кіраўніцтвам архітэктара Я. С. Варацілава. Памёр 19 (31) кастрычніка 1872 года ў Пецярбургу, пахаваны на Шувалаўскіх могілках; там жа і Наталля Іванаўна Сабольшчыкава. == Літаратура == * {{Статья|ссылка=https://rg.ru/2021/03/30/pochemu-zabyto-imia-avtora-proekta-publichnoj-biblioteki-vasiliia-sobolshchikova.html|ref=Вершинин, Михеева|автор=[[Вершинин, Александр Павлович|Вершинин А. П.]], [[Михеева, Галина Васильевна|Михеева Г. В.]]|заглавие=Ленинский зал Василия Собольщикова|год=2021|издание=Родина|номер=4|страницы=102–105}} * ''Голубева О. Д.''&#x20;В.И. Собольщиков.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 2001.&#x20;— 200&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-8192-0099-3</nowiki>. * ''Греков В.''&#x20;Собольщиков, Василий Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1909.&#x20;— Т.&#x20;19: Смеловский — Суворина.&#x20;— С.&#x20;40—41. * ''Нікалаеў М''. Беларускі Пецярбург. – Санкт-Пецярбург, 2009. – С. 59, 61. * ''Сомов А. И.''&#x20;Собольщиков, Василий Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1900.&#x20;— Т.&#x20;XXXa.&#x20;— С.&#x20;647—648. * {{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/v-i-sobolschikov-bibliotekoved-i-arhitektor-imperatorskoy-publichnoy-biblioteki|ref=Щербак|автор=Щербак Н. Л.|заглавие=Собольщиков – библиотековед и архитектор Императорской публичной библиотеки|год=2019|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного института культуры|номер=1|страницы=180–185}} * {{БСЭ3|статья=Собольщиков Василий Иванович|автор=Эльзой М. Д.|том=24I|ref=БСЭ}} * {{статья|автор=П. Петров|заглавие=Биография В. И. Собольщикова|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000050160/view/?#page=293|издание=[[Зодчий (журнал)|Зодчий]]|место=СПб.|издательство=|год=1872|выпуск=12|страницы=206—208|ref=Петров}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч}} [[Катэгорыя:Віцебская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Архітэктары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Лакальны подпіс у выявы з Вікіданых]] 9xdabcl1htvi1i0pw4kelmase4f0u8y 5173744 5173738 2026-07-31T11:10:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5173744 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}}'''Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў''' (рус. ''Василий Иванович Собольщиков,'' [[25 студзеня|13 (25) студзеня]] [[1813]], [[Віцебск]] - [[31 кастрычніка|19(31) кастрычніка]] [[1872]], [[Санкт-Пецярбург]]) — [[архітэктар]], [[бібліятэкар]] [[Імператарская публічная бібліятэка|Імператарскай Публічнай бібліятэкі ў Пецярбургу]], роданачальнік расійскага [[бібліятэказнаўства]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130099|title=Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-31}}</ref><ref name=":0">''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.'' : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 540.</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://rodina-history.ru/2021/03/30/pochemu-zabyto-imia-avtora-proekta-publichnoj-biblioteki-vasiliia-sobolshchikova.html|title=Почему забыто имя автора проекта Публичной библиотеки Василия Собольщикова|website=Родина|date=2021-03-30|access-date=2026-07-31}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%89%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Собольщиков, Василий Иванович — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-07-31}}</ref> == Біяграфія == Паходзіў са [[Стараверства|стараабрадніцкай]] сям'і. Бацька Сабольшчыкава трымаў у Віцебску краму самых разнастайных тавараў, падобную да невялікага базару. Паступіў у [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую гімназію]], вучыўся там пяць гадоў з сямі і кінуў яе, не закончыўшы курсу. Стаў займацца разам з бацькам гандлем. У той жа час служыў пісарам у [[Віцебскае губернскае праўленне|Віцебскім губернскім праўленні]]. У 1830 годзе перайшоў на службу ў Санкт-Пецярбург, дзе стаў памочнікам [[Столаначальнік|стольнаначальніка]] ў [[Канцылярыя|канцылярыі]] рымска-каталіцкай духоўнай калегіі. Каб запоўніць прабелы ў адукацыі, пачаў самастойна вывучаць [[Французская мова|французскую]] і [[Нямецкая мова|нямецкую мовы]] і чытаць кнігі навуковага зместу. Прасоўванне па службе прынесла Сабольшчыкаву ў 1833 годзе чын [[Калежскі рэгістратар|калежскага рэгістратара]], а разам з ім — права выбіраць род далейшай службы, і, каб палегчыць доступ да кніг, ён пасля доўгіх намаганняў дамогся месца [[Пісар|пісара]] ў канцылярыі Імператарскай публічнай бібліятэкі. Сабольшчыкаў паступіў у Публічную бібліятэку 31 студзеня (12 лютага) 1834 года і служыў там аж да самай смерці пры чатырох яе дырэктарах: А. М. Аленіне, Д. П. Бутурліне, М. А. Корфе і І. Дз. Дзялянаве. За гэты час ён шмат зрабіў для бібліятэкі і наогул для развіцця [[Бібліятэчная справа|бібліятэчнай справы]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пачаўшы са службы ў канцылярыі, Сабольшчыкаў паслядоўна быў эканомам і скарбнікам, які адказваў за фінансавыя справы бібліятэкі, памочнікам бібліятэкара, старшым бібліятэкарам, загадчыкам аддзялення выяўленчых мастацтваў і тэхналогій, загадчыкам гаспадарчай і будаўнічай часткі бібліятэкі. Яшчэ пры Аленіне, які, апроч службы ў Публічнай бібліятэцы, быў прэзідэнтам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], Сабольшчыкаў стаў наведваць у якасці вольнаслухача маляўнічыя класы Акадэміі. Хутка ён прысвяціў сябе архітэктуры, якую вывучаў пад кіраўніцтвам прафесара Мейера. За выкананне пастаўленай яму Акадэміяй мастацтваў праграмы — «зрабіць праект публічнай бібліятэкі для губернскага горада» — Сабольшчыкаў атрымаў званне вольнага мастака архітэктуры; кіраўніцтва ж Публічнай бібліятэкі павысіла яго ў памочнікі бібліятэкара, а неўзабаве (1844) ён быў прызначаны архітэктарам Публічнай бібліятэкі. Дзейнасць Сабольшчыкава на карысць Імператарскай публічнай бібліятэкі асабліва шырока разгарнулася пры яе дырэктары графе Корфе. Паводле задумы графа Сабольшчыкаў арганізаваў пры Публічнай бібліятэцы спецыяльнае «аддзяленне іншамоўных пісьменнікаў пра Расію», якое пасля набыло вядомасць не толькі ў Расіі, але і за мяжой. У 1859 годзе В. І. Сабольшчыкаў, паводле Найвышэйшага загаду, быў камандзіраваны ў Заходнюю Еўропу для агляду найбольш вядомых публічных бібліятэк, а пасля вяртання з гэтай паездкі яму даручылі будаўніцтва новай чытальнай залы Публічнай бібліятэкі, якая сваімі многімі вартасцямі стварыла Сабольшчыкаву шырокую архітэктурную вядомасць.<ref name=":1" /> У 1860 годзе Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў надрукаваў нарыс на рускай і французскай мовах «''Агляд вялікіх бібліятэк Еўропы ў пачатку 1859 года''», у якім выклаў найлепшы спосаб утрымання і каталагізацыі значных кнігасховішчаў і прапанаваў вельмі зручную сістэму, якая была прынята ў Публічнай бібліятэцы. У 1865 годзе Сабольшчыкаў выдаў брашуру «''Печная майстэрства''», дзе прапанаваў новыя канструкцыі печаў, мадэлі якіх былі высака адзначаны на сусветнай выставе ў Парыжы 1867. У 1870 годзе выдаў кнігу «''Што трэба рабіць у дамах супраць холаду, сырасці і задухі?''». У часопісах і газетах друкаваў нататкі, у якіх папулярызаваў архітэктурныя звесткі пра паляпшэнне зручнасці жылля ва ўмовах паўночнага клімату.<ref name=":0" /> У кнізе, якая ў 1867 годзе была надрукавана на трыццаці мовах усяго ў адным экземпляры і паднесена барону Корфу з нагоды яго юбілею («''Барону Модэсту Андрэевічу Корфу. У дзень пяцідзесяцігоддзя яго службы, 9 чэрвеня 1867 г.''», СПб., 1867 г.), надрукавана артыкул Сабольшчыкава «''Успаміны старога бібліятэкара''», які жыва малюе пераўтварэнні Публічнай бібліятэкі пры бароне Корфе. У апошні час свайго жыцця служыў архітэктарам Публічнай бібліятэкі і захавальнікам аддзела выяўленчых мастацтваў. Быў аўтарам першапачатковага праекта сабора Успення Найсвяцейшай Дзевы Марыі; пасля яго смерці будаўніцтва завяршалася пад кіраўніцтвам архітэктара Я. С. Варацілава. Памёр 19 (31) кастрычніка 1872 года ў Пецярбургу, пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]]; там жа пахавана і Наталля Іванаўна Сабольшчыкава. == Літаратура == * ''Голубева О. Д.''&#x20;В.И. Собольщиков.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 2001.&#x20;— 200&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 5-8192-0099-3</nowiki>. * ''Греков В.''&#x20;Собольщиков, Василий Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1909.&#x20;— Т.&#x20;19: Смеловский — Суворина.&#x20;— С.&#x20;40—41. * ''Нікалаеў М''. Беларускі Пецярбург. – Санкт-Пецярбург, 2009. – С. 59, 61. * ''Сомов А. И.''&#x20;Собольщиков, Василий Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1900.&#x20;— Т.&#x20;XXXa.&#x20;— С.&#x20;647—648. * {{БСЭ3|статья=Собольщиков Василий Иванович|автор=Эльзой М. Д.|том=24I|ref=БСЭ}} * == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч}} [[Катэгорыя:Віцебская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Архітэктары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскай мужчынскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Лакальны подпіс у выявы з Вікіданых]] nfgcf3l6l6om1dykgfcm2pyn2rdfw5y 0 811950 5173731 2026-07-31T10:55:30Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Brandweer kazerne Haven Antwerpen pic2.JPG|thumb|Пажарнае дэпо ў порце Антверпена]] '''Пажарнае дэпо''' — будынак, у якім размяшчаецца дзяжурная змена, пажарная і аварыйна-выратавальная тэхніка для ліквідацыі [[пажар]]аў і інш. надзвычайных сітуацый. У склад пажарнага дэ...» 5173731 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brandweer kazerne Haven Antwerpen pic2.JPG|thumb|Пажарнае дэпо ў порце Антверпена]] '''Пажарнае дэпо''' — будынак, у якім размяшчаецца дзяжурная змена, пажарная і аварыйна-выратавальная тэхніка для ліквідацыі [[пажар]]аў і інш. надзвычайных сітуацый. У склад пажарнага дэпо ўваходзяць: гараж, пункт сувязі, пасты газадымаахоўнай службы і тэхнічнага абслугоўвання, вежа для мыцця і сушкі пажарных рукавоў, складскія памяшканні для пажарна-тэхнічнага і аварыйна-выратавальнага абсталявання, памяшканні для правядзення заняткаў, прыёму ежы, адпачынку і інш. c89mi64b8ppmnmi8iqzkhbxek4bnx5r 5173733 5173731 2026-07-31T10:56:56Z Autumndancer 168015 5173733 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brandweer kazerne Haven Antwerpen pic2.JPG|thumb|Пажарнае дэпо ў порце Антверпена]] '''Пажарнае дэпо''' — будынак, у якім размяшчаецца дзяжурная змена, пажарная і аварыйна-выратавальная тэхніка для ліквідацыі [[пажар]]аў і інш. надзвычайных сітуацый. У склад пажарнага дэпо ўваходзяць: гараж, пункт сувязі, пасты газадымаахоўнай службы і тэхнічнага абслугоўвання, вежа для мыцця і сушкі пажарных рукавоў, складскія памяшканні для пажарна-тэхнічнага і аварыйна-выратавальнага абсталявання, памяшканні для правядзення заняткаў, прыёму ежы, адпачынку і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарнае дэпо||}} 15sen9dfuf0h5ei55eba77958mm7pg6 0 811951 5173741 2026-07-31T11:06:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пажарная аўтаматыка''' — сукупнасць тэхнічных сродкаў для аўтаматычнага выяўлення, лакалізацыі і тушэння [[пажар]]у. Тэхнічная эфектыўнасць пажарнай аўтаматыкі вызначаецца здольнасцю выконваць задачы (у сукупнасці ці адну з іх): папярэджваць магчым...» 5173741 wikitext text/x-wiki '''Пажарная аўтаматыка''' — сукупнасць тэхнічных сродкаў для аўтаматычнага выяўлення, лакалізацыі і тушэння [[пажар]]у. Тэхнічная эфектыўнасць пажарнай аўтаматыкі вызначаецца здольнасцю выконваць задачы (у сукупнасці ці адну з іх): папярэджваць магчымасць узнікнення пажару, забяспечваць бяспеку людзей і матэрыяльных каштоўнасцей. Складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння (АУП). АУП маюць сродкі для выяўлення небяспечных фактараў пажару (напр., выдзялення [[цяпло|цяпла]], [[дым]]у, газападобных прадуктаў няпоўнага згарання), ёмістасці для захоўвання вогнетушыльных рэчываў, сістэмы выпускання такіх рэчываў у ахоўную прастору. Могуць аўтаномна выконваць усе зададзеныя функцыі, у т. л. сігналізацыю, без выкарыстання дадатковых сістэм пажарнай сігналізацыі ці ўключаць іх у сябе ў якасці пускавых. Паводле канструкцыі бываюць агрэгатныя (тэхнічныя сродкі выяўлення пажару, захоўвання і выпускання вогнетушыльных рэчываў і інш., якія з’яўляюцца самастойнымі адзінкамі і манціруюцца на аб’екце), модульныя (састаўныя часткі сістэмы, аб’яднаныя ў модулі), спрынклерныя (забяспечваюць лакальнае тушэнне пажару ў месцы інтэнсіўнага павышэння тэмпературы) і дрэнчарныя (забяспечваюць тушэнне па ўсёй плошчы ці па ўсім аб’ёме памяшкання); паводле тыпу вогнетушыльнага рэчыва — вадзяныя, пенныя, газавыя, парашковыя, аэразольныя, для тушэння парай. Тушэнне пажару выконваецца па ўсёй плошчы (ці аб’ёме) або лакальна (у месцы ўзнікнення пажару) Выкарыстоўваюцца таксама ўстаноўкі для стварэння проціпажарных заслон, якія перашкаджаюць распаўсюджванню пажару. АУП (акрамя спрынклерных) дадаткова маюць дыстанцыйныя ці мясц. прыстасаванні для ручнога пуску. Вогнетушыльныя рэчывы падаюцца ў месца гарэння праз насадкі, распыляльнікі, арашальнікі і пенагенератары. Выхад з арашальнікаў спрынклерных АУП закрываюць клапанамі, трымальнікі якіх разбураюцца пад дзеяннем тэмпературы пажару. Пажарнай аўтаматыкай абсталёўваюцца збудаванні і памяшканні з высокай пажарнай ці выбуховай небяспекай. 675wk3ywneturlhhmepnzxppbvhgt41 5173743 5173741 2026-07-31T11:07:42Z Autumndancer 168015 5173743 wikitext text/x-wiki '''Пажарная аўтаматыка''' — сукупнасць тэхнічных сродкаў для аўтаматычнага выяўлення, лакалізацыі і тушэння [[пажар]]у. Тэхнічная эфектыўнасць пажарнай аўтаматыкі вызначаецца здольнасцю выконваць задачы (у сукупнасці ці адну з іх): папярэджваць магчымасць узнікнення пажару, забяспечваць бяспеку людзей і матэрыяльных каштоўнасцей. Складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння (АУП). АУП маюць сродкі для выяўлення небяспечных фактараў пажару (напр., выдзялення [[цяпло|цяпла]], [[дым]]у, газападобных прадуктаў няпоўнага згарання), ёмістасці для захоўвання вогнетушыльных рэчываў, сістэмы выпускання такіх рэчываў у ахоўную прастору. Могуць аўтаномна выконваць усе зададзеныя функцыі, у т. л. сігналізацыю, без выкарыстання дадатковых сістэм пажарнай сігналізацыі ці ўключаць іх у сябе ў якасці пускавых. Паводле канструкцыі бываюць агрэгатныя (тэхнічныя сродкі выяўлення пажару, захоўвання і выпускання вогнетушыльных рэчываў і інш., якія з’яўляюцца самастойнымі адзінкамі і манціруюцца на аб’екце), модульныя (састаўныя часткі сістэмы, аб’яднаныя ў модулі), спрынклерныя (забяспечваюць лакальнае тушэнне пажару ў месцы інтэнсіўнага павышэння тэмпературы) і дрэнчарныя (забяспечваюць тушэнне па ўсёй плошчы ці па ўсім аб’ёме памяшкання); паводле тыпу вогнетушыльнага рэчыва — вадзяныя, пенныя, газавыя, парашковыя, аэразольныя, для тушэння парай. Тушэнне пажару выконваецца па ўсёй плошчы (ці аб’ёме) або лакальна (у месцы ўзнікнення пажару) Выкарыстоўваюцца таксама ўстаноўкі для стварэння проціпажарных заслон, якія перашкаджаюць распаўсюджванню пажару. АУП (акрамя спрынклерных) дадаткова маюць дыстанцыйныя ці мясц. прыстасаванні для ручнога пуску. Вогнетушыльныя рэчывы падаюцца ў месца гарэння праз насадкі, распыляльнікі, арашальнікі і пенагенератары. Выхад з арашальнікаў спрынклерных АУП закрываюць клапанамі, трымальнікі якіх разбураюцца пад дзеяннем тэмпературы пажару. Пажарнай аўтаматыкай абсталёўваюцца збудаванні і памяшканні з высокай пажарнай ці выбуховай небяспекай. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарнае дэпо||}} [[Катэгорыя:Пажарная аўтаматыка]] 7m5unw5p9yj3apev0jc7l0dch0wn59v 5173749 5173743 2026-07-31T11:19:38Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5173749 wikitext text/x-wiki '''Пажарная аўтаматыка''' — сукупнасць тэхнічных сродкаў для аўтаматычнага выяўлення, лакалізацыі і тушэння [[пажар]]у. Тэхнічная эфектыўнасць пажарнай аўтаматыкі вызначаецца здольнасцю выконваць задачы (у сукупнасці ці адну з іх): папярэджваць магчымасць узнікнення пажару, забяспечваць бяспеку людзей і матэрыяльных каштоўнасцей. Складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння (АУП). АУП маюць сродкі для выяўлення небяспечных фактараў пажару (напр., выдзялення [[цяпло|цяпла]], [[дым]]у, газападобных прадуктаў няпоўнага згарання), ёмістасці для захоўвання вогнетушыльных рэчываў, сістэмы выпускання такіх рэчываў у ахоўную прастору. Могуць аўтаномна выконваць усе зададзеныя функцыі, у т. л. сігналізацыю, без выкарыстання дадатковых сістэм пажарнай сігналізацыі ці ўключаць іх у сябе ў якасці пускавых. Паводле канструкцыі бываюць агрэгатныя (тэхнічныя сродкі выяўлення пажару, захоўвання і выпускання вогнетушыльных рэчываў і інш., якія з’яўляюцца самастойнымі адзінкамі і манціруюцца на аб’екце), модульныя (састаўныя часткі сістэмы, аб’яднаныя ў модулі), спрынклерныя (забяспечваюць лакальнае тушэнне пажару ў месцы інтэнсіўнага павышэння тэмпературы) і дрэнчарныя (забяспечваюць тушэнне па ўсёй плошчы ці па ўсім аб’ёме памяшкання); паводле тыпу вогнетушыльнага рэчыва — вадзяныя, пенныя, газавыя, парашковыя, аэразольныя, для тушэння парай. Тушэнне пажару выконваецца па ўсёй плошчы (ці аб’ёме) або лакальна (у месцы ўзнікнення пажару) Выкарыстоўваюцца таксама ўстаноўкі для стварэння проціпажарных заслон, якія перашкаджаюць распаўсюджванню пажару. АУП (акрамя спрынклерных) дадаткова маюць дыстанцыйныя ці мясц. прыстасаванні для ручнога пуску. Вогнетушыльныя рэчывы падаюцца ў месца гарэння праз насадкі, распыляльнікі, арашальнікі і пенагенератары. Выхад з арашальнікаў спрынклерных АУП закрываюць клапанамі, трымальнікі якіх разбураюцца пад дзеяннем тэмпературы пажару. Пажарнай аўтаматыкай абсталёўваюцца збудаванні і памяшканні з высокай пажарнай ці выбуховай небяспекай. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарная аўтаматыка||}} [[Катэгорыя:Пажарная аўтаматыка]] 9lcihp9d4bega9802pq88wcss1q886d 0 811952 5173747 2026-07-31T11:18:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пажарная ахова''', '''пажарная служба''' — сістэма дзяржаўных органаў па арганізацыі і ажыццяўленні мерапрыемстваў па папярэджанні і тушэнні [[пажар]]аў, [[пажарная бяспека|пажарнай бяспецы]]. Асноўныя задачы пажарнай аховы — пажарная прафілактыка, паж...» 5173747 wikitext text/x-wiki '''Пажарная ахова''', '''пажарная служба''' — сістэма дзяржаўных органаў па арганізацыі і ажыццяўленні мерапрыемстваў па папярэджанні і тушэнні [[пажар]]аў, [[пажарная бяспека|пажарнай бяспецы]]. Асноўныя задачы пажарнай аховы — пажарная прафілактыка, пажарны нагляд, тушэнне пажараў. На [[Беларусь|Беларусі]] (гл.[[Пажарная ахова ў Беларусі]]) проціпажарная ахова як асобная служба ў гарадах з магдэбургскім правам вядома з пачатку 16 ст. Першыя прафесійныя пажарныя каманды ўзніклі ў 19 ст. У [[Мінск]]у прафесійная пажарная каманда створана ў 1853 годзе. У 1876 годзе арганізавана Мінскае вольнапажарнае таварыства. У пажарныя каманды ўваходзілі атрады водазабеспячэння, трубны, драбінны, сякерны і ахоўны. У 1927 годзе сфарміраваны апарат Дзяржаўнага пажарнага нагляду. У 1933 годзе створана першая навучальная ўстанова па падрыхтоўцы пажарных спецыялістаў (Вышэйшае пажарнатэхнічнае вучылішча). З 1999 года пажарная ахова ўваходзіць у сістэму Міністэрства надзвычайных сітуацый Беларусі, якому падпарадкаваны абласныя і Мінскае гарадское ўпраўленні, пажарныя аварыйна-выратавальныя атрады, часці і асобныя пасты. У склад пажарнай аховы ўваходзяць Камандна-інжынерны інстытут, Пажарнай бяспекі і праблем надзвычайных сітуацый навукова-даследчы інстытут, Гомельскае сярэдняе пажарнатэхн. вучылішча і Рэспубліканскі навучальна-трэніровачны цэнтр. Дзейнасць рэгламентуецца законам «Аб пажарнай бяспецы» (1993) і інш. нарматыўна-прававымі актамі. З 1999 годаа Беларусь член Міжнароднага тэхнічнага камітэта па папярэджанні і тушэнні пажараў (заснаваны ў 1902 годе). n35hu9oi4aeaizy4hkjhzyznmcc25oy 5173750 5173747 2026-07-31T11:19:56Z Autumndancer 168015 5173750 wikitext text/x-wiki '''Пажарная ахова''', '''пажарная служба''' — сістэма дзяржаўных органаў па арганізацыі і ажыццяўленні мерапрыемстваў па папярэджанні і тушэнні [[пажар]]аў, [[пажарная бяспека|пажарнай бяспецы]]. Асноўныя задачы пажарнай аховы — пажарная прафілактыка, пажарны нагляд, тушэнне пажараў. На [[Беларусь|Беларусі]] (гл.[[Пажарная ахова ў Беларусі]]) проціпажарная ахова як асобная служба ў гарадах з магдэбургскім правам вядома з пачатку 16 ст. Першыя прафесійныя пажарныя каманды ўзніклі ў 19 ст. У [[Мінск]]у прафесійная пажарная каманда створана ў 1853 годзе. У 1876 годзе арганізавана Мінскае вольнапажарнае таварыства. У пажарныя каманды ўваходзілі атрады водазабеспячэння, трубны, драбінны, сякерны і ахоўны. У 1927 годзе сфарміраваны апарат Дзяржаўнага пажарнага нагляду. У 1933 годзе створана першая навучальная ўстанова па падрыхтоўцы пажарных спецыялістаў (Вышэйшае пажарнатэхнічнае вучылішча). З 1999 года пажарная ахова ўваходзіць у сістэму Міністэрства надзвычайных сітуацый Беларусі, якому падпарадкаваны абласныя і Мінскае гарадское ўпраўленні, пажарныя аварыйна-выратавальныя атрады, часці і асобныя пасты. У склад пажарнай аховы ўваходзяць Камандна-інжынерны інстытут, Пажарнай бяспекі і праблем надзвычайных сітуацый навукова-даследчы інстытут, Гомельскае сярэдняе пажарнатэхн. вучылішча і Рэспубліканскі навучальна-трэніровачны цэнтр. Дзейнасць рэгламентуецца законам «Аб пажарнай бяспецы» (1993) і інш. нарматыўна-прававымі актамі. З 1999 годаа Беларусь член Міжнароднага тэхнічнага камітэта па папярэджанні і тушэнні пажараў (заснаваны ў 1902 годе). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарнае дэпо||}} ee3zew2wrkamnfanuxr05gsp1ixsxe3 5173751 5173750 2026-07-31T11:25:18Z Autumndancer 168015 5173751 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brandweer_oefen.JPG|thumb|Трэніроўка нідэрландскіх пажарных]] '''Пажарная ахова''', '''пажарная служба''' — сістэма дзяржаўных органаў па арганізацыі і ажыццяўленні мерапрыемстваў па папярэджанні і тушэнні [[пажар]]аў, [[пажарная бяспека|пажарнай бяспецы]]. Асноўныя задачы пажарнай аховы — пажарная прафілактыка, пажарны нагляд, тушэнне пажараў. На [[Беларусь|Беларусі]] (гл.[[Пажарная ахова ў Беларусі]]) проціпажарная ахова як асобная служба ў гарадах з магдэбургскім правам вядома з пачатку 16 ст. Першыя прафесійныя пажарныя каманды ўзніклі ў 19 ст. У [[Мінск]]у прафесійная пажарная каманда створана ў 1853 годзе. У 1876 годзе арганізавана Мінскае вольнапажарнае таварыства. У пажарныя каманды ўваходзілі атрады водазабеспячэння, трубны, драбінны, сякерны і ахоўны. У 1927 годзе сфарміраваны апарат Дзяржаўнага пажарнага нагляду. У 1933 годзе створана першая навучальная ўстанова па падрыхтоўцы пажарных спецыялістаў (Вышэйшае пажарнатэхнічнае вучылішча). З 1999 года пажарная ахова ўваходзіць у сістэму Міністэрства надзвычайных сітуацый Беларусі, якому падпарадкаваны абласныя і Мінскае гарадское ўпраўленні, пажарныя аварыйна-выратавальныя атрады, часці і асобныя пасты. У склад пажарнай аховы ўваходзяць Камандна-інжынерны інстытут, Пажарнай бяспекі і праблем надзвычайных сітуацый навукова-даследчы інстытут, Гомельскае сярэдняе пажарнатэхн. вучылішча і Рэспубліканскі навучальна-трэніровачны цэнтр. Дзейнасць рэгламентуецца законам «Аб пажарнай бяспецы» (1993) і інш. нарматыўна-прававымі актамі. З 1999 годаа Беларусь член Міжнароднага тэхнічнага камітэта па папярэджанні і тушэнні пажараў (заснаваны ў 1902 годе). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарнае дэпо||}} 7o3acd5oyg3kiz363ncj4es3coacy33 0 811953 5173748 2026-07-31T11:19:10Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Пажарная ахова]] 5173748 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пажарная ахова]] ftgimhfikwac8qrqoihz1to29r8es9s 0 811954 5173767 2026-07-31T11:41:25Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Барола]] у [[Барола (Італія)]] 5173767 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барола (Італія)]] sjbkexfsw1ii1iipuyj9lisluu62k95 5173768 5173767 2026-07-31T11:42:18Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Барола (Італія)]] 5173768 wikitext text/x-wiki '''Барола''': * Барола (віно) * [[Барола (Італія)]] * [[(6590) Барола]] - астэроід {{неадназначнасць}} tkzclf87sw4ekhvldu34knlpfg5vhkr 5173769 5173768 2026-07-31T11:42:54Z Autumndancer 168015 5173769 wikitext text/x-wiki '''Барола''': * [[Барола (віно)]] * [[Барола (Італія)]] * [[(6590) Барола]] - астэроід {{неадназначнасць}} q0m416nkgggdk76udqweon9tvgagom8 5173770 5173769 2026-07-31T11:43:04Z Autumndancer 168015 5173770 wikitext text/x-wiki '''Барола''': * [[Барола (віно)]] * [[Барола (Італія)]] * [[(6590) Барола]] — астэроід {{неадназначнасць}} 1kybj75wzstytllfbuyv41x25itrfm6 0 811955 5173771 2026-07-31T11:44:07Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Барола (Італія)]] 5173771 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барола (Італія)]] sjbkexfsw1ii1iipuyj9lisluu62k95 0 811956 5173776 2026-07-31T11:47:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Барбарэска]] у [[Барбарэска (камуна)]] 5173776 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барбарэска (камуна)]] tj1a4xph0qknja880wpgxulmsm1nkx6 5173778 5173776 2026-07-31T11:50:37Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Барбарэска (камуна)]] 5173778 wikitext text/x-wiki '''Барбарэска''': * [[Барбарэска (віно)]] * [[Барбарэска (камуна)]] * [[(11473) Барбарэска]] — астэроід == Прозвішча == * [[Энца Барбарэска]] — італьянскі футбольны суддзя {{неадназначнасць}} arj5zbz9fgb5egyxvz19zztjgtp4fqu 0 811957 5173777 2026-07-31T11:48:28Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Барбарэска (камуна)]] 5173777 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барбарэска (камуна)]] tj1a4xph0qknja880wpgxulmsm1nkx6