Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1442 5174697 5102783 2026-08-02T23:34:49Z 5174697 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг Беларусі ў 1991—1995 гадах|дзяржаўны сцяг Беларусі з 1995 года|Сцяг Беларусі}} {{Картка:Сцяг |суб'ект = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] <br/> [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] |заснаваны = {{fd|25|03|1918}} <small>(як сцяг [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]])</small> <br />{{fd|19|09|1991}} <small>(як сцяг [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]])</small> |адменены = {{fd|07|06|1995}} <small>(як сцяг [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]])</small> <br /><small>цяпер дзейны (як сцяг [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў выгнанні) </small> |прапорцыя = {{FIAV|110110}} 1:2 |выява0=Flag of Belarus (1918, 1991–1995, 3-2).svg}} '''Бе́ла-чырво́на-бе́лы сцяг''' — дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] (19 верасня 1991 — 7 чэрвеня 1995), адзін з [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальных сімвалаў]] [[беларусы|беларусаў]]{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=391}}. Часам стварэння эскіза сучаснага сцяга лічаць 1917 год, а аўтарам — [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]]. Аднак выкарыстанне беларусамі бела-чырвона-белага сцяга вядома з ранейшых гадоў. Хуткае ўспрыняцце сцяга як нацыянальнага тлумачаць яго адпаведнасцю колеравай гаме народнай традыцыі і мастацкаму густу — [[чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[белы колер|белай]] аснове лічаць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[арнамент|арнаменце]]. == Паходжанне == Сцягі як апазнавальныя знакі вядомы са старажытнасці, але ўяўленні, што дзяржава павінна мець сцяг, павольна складаліся на працягу XVI—XVIII ст. У Еўропе таго часу даволі звыклым было ўжыванне для сцягоў гербавых колераў валадарных дынастый, бо дзяржавы атаяснялі найперш з імі{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Так, сцягі Нідэрландаў з канца XVI ст. былі гербавых колераў прынца [[Вільгельм I Аранскі|Аранскага]] — аранжавага, белага і сіняга; сцягі Аўстрыйскага эрцгерцагства — колераў [[Бабенбергі|Бабенбергаў]], чырвона-бела-чырвоныя, Прусіі — [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]], белага і чорнага. У Швецыі пры дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]] з XVI ст. пачалі ўжываць сцяг колераў не дынастычнага, а дзяржаўнага гербу — залатога (жоўтага) і блакітнага. З канца XVI ст. Вазы былі каралямі польскімі і вялікімі князямі літоўскімі, тады і ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] пачалі ўжываць сцягі гербавых колераў — сярэбранага (белага) і чырвонага{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Праз аднолькавую колеравую схему гербаў Кароны ([[Герб Польшчы|«Белага Арла»]]) і Княства ([[Пагоня|«Пагоні»]]) немагчыма пэўна падзяліць паміж імі гэтую традыцыю{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Пры каралю [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонту Вазе]] ўжываўся трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сцяг, пры яго сыне, каралю [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславу Вазе]] — чатырохпалосны чырвона-бела-чырвона-белы{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Наконт апошняга выказвалі думку, што ён адлюстроўвае колеры менавіта двух гербаў — польскага і вялікалітоўскага, хоць яны і тоесныя{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Аднак, да згасання дынастыі Вазаў сцяг з чаргаваннем палос не стаў дзяржаўным ні ў Кароне, ні ў Княстве{{sfn|Насевіч|1995|}}. [[Файл:Hans Süß von Kulmbach (zugeschr.) - Heiliger Georg.jpg|міні|«Святы Юрый» (Ганс фон Кульмбах, каля 1510)]] [[Выява:Ściah Śviatoha Juryja. Сьцяг Сьвятога Юрыя.svg|злева|міні|Сцяжок-флюгер на дзідах саюзніцкай кавалерыі ў бітве пад Оршай (1514).]] [[Файл:Sigismund III's banner (1601-1605, Army myseum, Stockholm) 01 by shakko.jpg|злева|міні|Сцяг (1601—1605) кар. і вял.кн. Жыгімонта Вазы. Захоўваецца ў [[Музей арміі (Стакгольм)|Музеі арміі]] ([[Стакгольм]]).]] Ранейшае ўжыванне сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос не вядома з крыніц{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18}}. Звесткі пра выкарыстанне белага сцяга з простым чырвоным крыжам вялікім князем Вітаўтам, калі слушныя, тычацца сцяга з [[Крыж Святога Георгія|крыжам Святога Юрыя]], вельмі папулярнага ў Еўропе{{sfn|Насевіч|1995|}}. Такі сцяг стаў дзяржаўным у Англіі, а інвертаваны — у Даніі{{sfn|Насевіч|1995|}}. Часта пад ім выступалі атрады наёмнікаў, у [[Грунвальдская бітва|бітве пад Грунвальдам]] (1410) харугвы пад георгіеўскімі сцягамі былі з абодвух бакоў — чэшскіх наёмнікаў у арміі саюзнікаў і «гасцёў» у ордэнскай арміі. Да гэтай агульнаеўрапейскай традыцыі, напэўна, належаць сцяжкі на дзідах саюзных войскаў у [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514), паказаныя на карціне «[[Бітва пад Оршай (карціна)|Бітва пад Оршай]]» (1520){{Sfn|Грыцкевіч|1992}}{{Sfn|Шаланда|2014|p=59}}. Вядома, што ў бітве брала ўдзел польская наёмная цяжкая кавалерыя, роўна яна выяўлена на карціне з георгіеўскімі сцяжкамі і выступае пад вялікай чырвонай харугвай, побач з такімі ж сцяжкамі атрад [[Гусарыя|гусарыі]] выступае пад чырвонай харугвай з белым арлом. Такім чынам, нягледзячы на колеры, няма падстаў далучаць ужыванне белых сцягоў з простым чырвоным крыжам да традыцыі сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос{{sfn|Насевіч|1995|}}. За вазаўскі час, напэўна, склалася традыцыя бела-чырвоных апазнавальных сцягоў, з палосамі як гарызантальнымі, так вертыкальнымі і клеткай. У XVI—XVIII ст. пад бела-чырвона-белым сцягам з паўмесяцам і зоркай выступала харугва [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]]{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}, напэўна, таму ў пазнейшым [[Кітабы|кітабе]] мог сцвярджацца, паводле [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], іх удзел пад такім сцягам у бітве пад Грунвальдам (1410), але іншыя даследчыкі гэты кітаб не выявілі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18-19}}. Сцяжкі бела-чырвоных колераў ужывала гусарыя ў XVII—XVIII ст. і іншыя падраздзяленні войскаў Кароны і Княства. Пазней белыя і чырвоныя палосы ўжываліся ў расійскай вексілалогіі і геральдыцы датычна «літоўскіх» губерняў. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1776-83).jpg|thumb|Ротны сцяг [[Літоўскі гусарскі полк|Літоўскага (Беларускага) гусарскага палка]], 1776—1783 гг.]] Масавае стварэнне дзяржаўных сцягоў пачалося з канца XVIII ст. праз змены грамадскай свядомасці пасля [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]], калі дзяржавы пачалі атаясняцца не з валадарнымі дынастыямі, а з насельніцтвам — тады з’явіліся французскі, бельгійскі, ламбардскі (цяперашні італьянскі), іспанскі, нарвежскі, амерыканскі сцягі. Тады ж склалася і ідэя сцяга ў цяперашнім разуменні, як увасаблення дзяржаўнай незалежнасці. У XIX ст. сцяг быў сярод атрыбутаў кожнага нацыянальна-вызваленчага руху — як антыасманскага паўстання ў Грэцыі (1821) ці антырасійскага [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання ў Польшчы, Літве і Беларусі (1831)]]. Менавіта ў паўстанне 1831 года на аснове гербавых колераў склаліся ўяўленні пра польскі сцяг. Многія еўрапейскія нацыі ў ХІХ ст. не мелі ўласнай дзяржаўнасці, таму ў гэты час узнікае і паняцце нацыянальнага сцяга, як сцяга нацыі, якая прэтэндуе на ўласную дзяржаўнасць. Такім быў і польскі бела-чырвоны сцяг, і эстонскі сіне-чорна-белы (вядомы з 1881). Ёсць думка, што побач сцяга з «Пагоняй» падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскага]] ўжываўся і бела-чырвона-белы сцяг, асобнік захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]]{{Sfn|Цітоў|1993|с=29}}, аднак пацверджанняў шырокага ўжытку няма{{sfn|Насевіч|1995|}}. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|міні|Паштоўка з бела-чырвона-белым сцягам часоў Беларускай Народнай Рэспублікі, 1920 г. На паштоўцы змешчаная цытата [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]]] Напэўна, вытокі бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага беларускага знаходзяцца ў часе складання беларускай нацыянальнай ідэі. У сярэдзіне ХІХ ст. да яе прыходзілі асобныя прадстаўнікі інтэлігенцыі, а перыяд складання прыпадае на канец XIX — пачатак XX ст. На час пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], калі з’явіўся шэраг новых незалежных дзяржаў, прыпадае і наступная хваля з’яўлення сцягоў, менавіта тады як дзяржаўныя былі зацверджаны польскі, эстонскі, цяперашні германскі (вядомы з 1832), літоўскі, югаслаўскі і іншыя сцягі. Пры гэтым можна прасачыць пераемнасць некаторых традыцыйных для пэўнага [[этнас]]у геральдычных выяў, колераў і спалучэнняў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] многія народы Расійскай імперыі абвясцілі свае правы на самавызначэнне, беларусы таксама заявілі пра самастойнасць — 25-27 сакавіка 1917 года ў Мінску адбыўся з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які сфарміраваў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт]] і даручыў яму ў кантакце з Часовым урадам распрацаваць пытанні аўтаноміі Беларусі. Тады быў бы натуральным і сцяг як увасабленне ідэі беларускай дзяржаўнасці, што і адбылося, але само стварэнне і час дакументамі не зафіксаваны{{sfn|Харэўскі|1998|с=15}}, пра іх сведчаць успаміны ўдзельнікаў, запісаныя праз дзесяцігоддзі{{sfn|Насевіч|1995|}}. Часта ў літаратуры датай стварэння сцяга даецца 25 сакавіка 1917 года<ref>«Флаг-бюлетэнь» (ЗША); «Флагі і гербы свету» Геслера (ФРГ)</ref>, што пэўна не правамерна{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Згадкі ўжывання бела-чырвона-белага сцяга беларусамі як нацыянальнай сімволікі вядомы з 1905, 1909{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18}} і 1912 гадоў{{sfn|Шаланда|2019|с=7}}. Аўтарам эскіза сучаснага сцяга, зацверджанага ў 1917 годзе, лічыцца інжынер [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]], інфармацыя паходзіць з яго ўспамінаў і цяпер агульнапрынятая, але патрабуе праверкі іншымі крыніцамі{{sfn|Шаланда|2019|с=7}}. Няма пэўнасці ці ведаў Дуж-Душэўскі ранейшую вексілалагічную традыцыю і папярэдняе ўжыванне сцяга нацыянальным рухам, але ва ўспамінах 1934 года ён адсылае яго колеры проста да «Пагоні»{{sfn|Гесь, Ляхоўскі, Міхнюк|2001|с=272}}: {{цытата|... беларусы ўважалі сваім дзяржаўным сьцягам той, што і літоўцы, гэта значыць белую Пагоню на чырвоным полі, але нацыянальнага сьцяга не было. Мне давялося зрабіць некалькі праектаў нацыянальнага сьцяга, і адзін зь іх быў прыняты, менавіта: бела-чырвона-белы. Ад таго часу гэты сьцяг і лічыцца за беларускі нацыянальны сьцяг}} Хуткае ўспрыняцце бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага, напэўна, таксама можна тлумачыць яго адпаведнасцю сімволіцы колераў і колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце. Белы і чырвоны характэрны беларускай традыцыйнай культуры, чырвоныя элементы на белай аснове лічацца самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім арнаменце{{sfn|Фадзеева|1989|с=36}}. Вытокі гэтых традыцый некаторыя даследчыкі бачаць у племянных часах славянскіх народаў і нават у светаўяўленнях старажытных індаеўрапейцаў{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=392}}{{sfn|Иванов|1981|с=166}}, але крыніцы падобных сцвярджэнняў застаюцца невядомымі. == Выкарыстанне == === Пачатак нацыянальнага руху. Беларуская Народная Рэспубліка === [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Žyvie Biełaruś. Бел-чырвона-белы сьцяг, Жыве Беларусь (1917).jpg|міні|Картка з [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] 1917 года]] [[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|міні|злева|Бела-чырвона-белы сцяг над менскім [[Дом губернатара (Мінск)|будынкам Народнага сакратарыята Беларусі]] (19—22 лютага 1918)]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы ў Рускай імператарскай арміі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. У часе адкрыцця з’езда бальшавік [[Людвіг Пятровіч Рэзаўскі|Людвіг Рэзаўскі]] запатрабаваў зняць бела-чырвона-белы сцяг і замяніць на сцяг чырвонага інтэрнацыяналу, дэлегаты абурыліся і два матросы пад рукі вывелі Рэзаўскага з залы, а сябра складу старэйшын з’езда генерал-лейтэнант [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Канстанцін Аляксееўскі]] падышоў да трыбуны і пацалаваў сцяг<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00196/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|title = Белорусская рада № 7, 10 декабря 1917|publisher = [[Белорусская рада]]|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20201214153147/http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00196/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|archive-date = 14-12-2020|access-date = 14-12-2020}}</ref><ref>{{cite web|url = http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10201/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%BE%D1%9E_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%8E%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|title = Макар Краўцоў пра Ўсебеларускі зьезд|publisher = pawet.net|archive-url = https://web.archive.org/web/20201216155136/http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10201/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%BE%D1%9E_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%8E%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|archive-date = 16-12-2020|access-date = 16-12-2020}}</ref>. Напэўна з часу з’езда бела-чырвона-белы сцяг успрымаўся ў масавай свядомасці як нацыянальны сцяг беларусаў{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. [[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|міні|злева|Удзельнікі [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]] ў Вільні (25—28 студзеня 1918)]] [[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|міні|Шыльда [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]] (верасень 1919—люты 1921)]] Бела-чырвона-белы сцяг да канца студзеня 1918 года вісеў на будынку [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]] ў Менску на вуліцы Паліцэйскай. На фотаздымку з [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]] 1918 года ў Вільні відаць бела-чырвона-белыя сцягі з вузкімі чорнымі палосамі абапал чырвонай паласы. Выказвалася думка, што палосы могуць быць цёмна-чырвонымі, але на чорна-белым фотаздымку ў такім выпадку не было рэзкага кантрасту паміж колерамі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=}}. Бела-чырвона-белым сцягам карыстаўся [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] ў Мінску да прыходу германскіх войскаў (18—25 лютага 1918). 19 лютага 1918 года, па выгнанні бальшавікоў з Менску, бела-чырвона-белы сцяг быў змешчаны на будынку [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="latysonak">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [http://arche.by/by/10/30/360/ Дзяржаўная сімволіка Беларускай Народнай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090513003419/http://arche.by/by/10/30/360/ |date=13 мая 2009 }} // Салдаты БНР. — Беласток-Вільня, 2009.</ref>. [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] карыстаўся сцягам як дзяржаўным, хоць фармальна зацверджаны ён быў толькі 5 жніўня 1918 года, а абвешчаны ў верасні 1918 года. Былі і іншыя праекты дзяржаўнага сцяга, а таксама варыяцыі на аснове бела-чырвона-белага. У 1920 годзе сцягам як нацыянальным і дзяржаўным карысталіся кіраўніцтва [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]] і вайсковыя фарміраванні [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіча]]. У 1920 годзе ён стаў сцягам [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускага асобнага батальёна]] ў складзе арміі [[Літва|Літвы]] (пасля [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|далучэння Літвы да СССР]] сцяг канфіскаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]<ref name="VexilBNR">{{cite web | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/bnr.htm| title = Сцягі БНР| work = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | access-date = 11 верасня 2010 | language = ru }}</ref>). У 1920—1922 гадах факт існавання беларускага бела-чырвона-белага сцяга перашкодзіў праекту {{нп5|Ольгэртс Гросвалдс|О. Гросвалдса|lv|Oļģerts Grosvalds}}, які прапаноўваў падобны сцяг як дзяржаўны для незалежнай [[Латвія|Латвіі]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18}}. <center><gallery widths="250" heights="150" perrow="4"> Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1917-18).jpg|Бела-чырвона-белая стужка — знак адрознення вайскоўцаў-беларусаў у 1917—1918 гадах. Экспанат [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі]] Файл:Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна са сцягам.jpg|Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна ў складзе арміі Літвы са сцягам, 1920 г. Файл:Flag of the Belarusian Separate Battalion of the Lithuanian Army.svg|Сцяг [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускага асобнага батальёна]] ў складзе войскаў Літвы, 1920 г. Файл:Horadnia, Haradnica, Valicki, BNR. Горадня, Гарадніца, Валіцкі, БНР (18.04.1919).jpg|Беларуская камендатура ў Горадні, 18 красавіка 1919 года, праваруч бела-чырвона-белы сцяг </gallery></center> === Міжваенны перыяд === ==== БССР ==== [[Файл:Проект государственного герба БССР Г. Змудинского (1924).jpg|thumb|150пкс|Праект герба БССР, прапанаваны мастаком [[Генадзь Яўгенавіч Змудзінскі|Генадзем Змудзінскім]], 1924 г.]] У 1924—1928 гадах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] фактычна не мела дзяржаўнага сцяга. Паводле ўспамінаў удзельнікаў канферэнцыі па [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|рэформе беларускай мовы]] ў 1926 годзе, памяшканне ў Менску, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бела-чырвона-белае сонца з пяццю бела-чырвона-белымі прамянямі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=22—23}}. У 1927 годзе абмяркоўваўся праект [[Герб Беларускай ССР|герба БССР]], які агулам паўтараў [[герб СССР]], але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцый, аднак Прэзідыум [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК]] урэшце пастанавіў зрабіць стужку чырвонай{{sfn|Насевіч|1995|с=}}. Пры гэтым узорам для афіцыйна прынятай сімволікі БССР стала савецкая сімволіка [[Расія|Расіі]]{{sfn|Шаланда|2019|с=7}}. ==== Заходняя Беларусь ==== У 1921—1939 гадах бела-чырвона-белы сцяг актыўна ўжываўся нацыянальна-вызваленчым рухам у акупаванай [[Польшча]]й [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], як палітычнымі партыямі — [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]] (напэўна, з палітычных меркаванняў){{sfn|Насевіч|1995|с=}}, так і непалітычнымі арганізацыямі — [[Таварыства беларускай школы]]{{sfn|Вашкевіч|2007|}}. Беларуская нацыянальная сімволіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах рабочых, беларускім студэнцтвам{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|}}. Швадрон (конная рота) уланаў арміі міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у якім служылі беларуска-літоўскія татары, меў двузубы белы вымпел з гарызантальнай чырвонай паласой, на якой размяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц{{sfn|Вячорка|1991|с=355-369}}. Малады заходнебеларускі паэт, будучы класік беларускай літаратуры, перакананы камуніст [[Максім Танк]] згадвае бела-чырвона-белы сцяг у сваім вершы «Ты чуеш, брат»{{Пераход|Ты чуеш, брат}} у 1930 годзе{{sfn|Рудак|2020|}}. <center><gallery widths="250" heights="150" perrow="4"> Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Biełaruski sakoł. Бел-чырвона-белы сьцяг, Беларускі сакол (1920-29).jpg|Паштоўка «Беларускі сакол» («Biełaruski sakoł»), 1920-я г. Файл:Małanka, vokładka.png|Вокладка часопіса [[Маланка (часопіс)|Маланка]] №9, 1926 г. Файл:Biełaruskaja sialanska-rabotnickaja hramada, Małanka.PNG|Выява з часопіса Маланка №13, 1926. Сяляне ўцякаюць з ППС, Вызвалення, [[Беларускі сялянскі саюз|Сялянскага Саюза]] і ўступаюць у [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. Файл:Удзельнікі з'езду БХД у Вільні.jpg|Удзельнікі з’езду [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]] у Вільні ў 1927 г. БДАМЛіМ Файл:Гурток Таварыства Беларускай Школы ў Сенькавічах. 1928.jpg|Гурток Таварыства беларускай школы ў [[Сенькавічы (Івацэвіцкі раён)|Сенькавічах]] Косаўскага павета (1928). </gallery> </center> ==== Іншыя краіны ==== [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|міні|Прадстаўнікі беларускай дыяспары ў Празе ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча]] Бела-чырвона-белы сцяг працягваў выкарыстоўвацца беларускай супольнасцю ў [[Чэхаславакія|Чэхаславаччыне]], куды таксама пераехала [[Рада БНР]]. Сцяг выкарыстоўвала [[Беларуская грамада ў Празе]] (1920—1925), беларускае студэнцтва ў Празе<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/culture/704782.html|title = «Праграма Каліноўскага» 100 год таму. Як беларускія студэнты вучыліся ў Еўропе|date = 23-10-2020|publisher = tut.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20210108072134/https://news.tut.by/culture/704782.html|archive-date = 8 студзеня 2021|access-date = 5-1-2021|url-status = dead}}</ref>. Бела-чырвона-белымі сцягамі карысталіся беларускія культурніцкія і грамадска-палітычныя арганізацыі міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. [[Беларусы Латвіі]] з нацыянальнымі сцягамі ўдзельнічалі ў маніфестацыі ў часе пахавання паэта [[Райніс|Яна Райніса]] ў [[Рыга|Рызе]] 15 верасня 1929 года{{sfn|Езавітаў|1932|с=193}}. === Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў === [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2008-0042, Weißrussland, Minsk, Gebäude.jpg|thumb|[[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|Будынак гарадскога тэатра]] ў Мінску, чэрвень 1943 года]] Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Вядомае распараджэнне, быццам падпісанае гаўляйтарам [[Вільгельм Кубэ|Кубэ]], пра дазвол карыстацца бела-чырвона-белым сцягам побач з германскай сімволікай «пры святкаваннях або для абазначэння беларускай нацыянальнасці», надрукаванае ў газеце [[Раніца (газета, 1939)|«Раніца»]] (27 чэрвеня 1942), паводле вынікаў пазнейшых даследаванняў аказалася тагачаснай [[дэзынфармацыя]]й, вінаватых у якой акупацыйныя ўлады не знайшлі{{sfn|Цітоў|1999|с=155}}. Бела-чырвона-белыя павязкі насілі члены [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. Паводле фотаматэрыялаў, часам такія апазнавальныя знакі ўжывалі ўдзельнікі аддзела [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] — [[Беларускі корпус самааховы|Корпуса беларускай самааховы]], створанага немцамі з мясцовых жыхароў для барацьбы з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскім рухам]]. Немцы самаахоўцам не давяралі і не ўзбройвалі, бо пасля атрымання зброі тыя часта пераходзілі на бок партызан, урэшце корпус быў расфарміраваны{{sfn|Рудак|2020|}}. У апошні год перад [[Аперацыя «Баграціён»|вызваленнем Беларусі]] бела-чырвона-белыя сцягі выкарыстоўваліся на публічных мерапрыемствах, каб схіліць мясцовае насельніцтва на свой бок пасля [[Курская бітва|паражэння на Курскай дузе]] і пералому ў вайне{{sfn|Рудак|2020|}}. === 1950—1980-я гады === [[Файл:Belarusian monument in South River.jpg|міні|злева|Манумент «Змагарам за вольную Беларусь» у [[Саўт-Рывер]]ы, штат [[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Усталяваны ў 1974 годзе на тэрыторыі [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер)|Царквы Святой Ефрасінні Полацкай]]. Побач з помнікам 2 флагштокі: з беларускім бела-чырвона-белым і [[Сцяг ЗША|амерыканскім]] сцягамі]] Бела-чырвона-белым сцягам карысталася беларуская эміграцыя. У некаторых гарадах з актыўнымі беларускімі асяродкамі ў [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасці Беларусі]] (25 сакавіка, цяпер вядомы як «Дзень Волі») на адміністрацыйных будынках афіцыйна вывешваліся бела-чырвона-белыя сцягі. Рэгулярна ўздымаўся бела-чырвона-белы сцяг на будынку гарадской ратушы ў [[Брэдфард]]зе ([[Англія]], [[Вялікабрытанія]])<ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/18650.html|title = Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 5 жніўня. Мацей Райцэўскі|author = Наталля Гардзіенка|author-link = Наталля Сяргееўна Гардзіенка|date = 5-8-2012|publisher = hardzin.livejournal.com|archive-url = https://archive.today/20181130142830/https://hardzin.livejournal.com/18650.html|archive-date = 30 лістапада 2018|access-date = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>, на будынку ратушы горада [[Ошава]] ([[Канада]])<ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/33687.html|title = Эміграцыйная гісторыя ў падзеях. 16 верасня. Беларусы Ашавы|author = Наталля Гардзіенка|author-link = Наталля Сяргееўна Гардзіенка|date = 16-9-2012|publisher = hardzin.livejournal.com|archive-url = https://archive.today/20181130143146/https://hardzin.livejournal.com/33687.html|archive-date = 30 лістапада 2018|access-date = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>. Да сёння ў Дзень Волі вывешваецца бела-чырвона-белы сцяг на будынку гістарычнага музея ў [[Саўт-Рывер]]ы ([[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])<ref>{{cite web|url = https://images.google.by/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fnn.by%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fsaut_rywer2_130323.jpg&imgrefurl=https%3A%2F%2Fnn.by%2F%3Fc%3Dar%26i%3D106995&docid=uOM1Y7E0sOaNUM&tbnid=ezYSlSs-PRp-hM%3A&vet=1&w=1500&h=1000&source=sh%2Fx%2Fim|title = Бел-чырвона-белы сцяг залунаў і ў ЗША: у Саўт-Рыверы ўрачыста адзначылі Дзень Волі — фотафакт|date = 24-03-2013|publisher = nashaniva.by/images.google.by|archive-url = https://archive.today/20181130143709/https://images.google.by/imgres?imgurl=https://nn.by/img/w1500d4/photos/z_2013_03/saut_rywer2_130323.jpg&imgrefurl=https://nn.by/%3Fc%3Dar%26i%3D106995&docid=uOM1Y7E0sOaNUM&tbnid=ezYSlSs-PRp-hM:&vet=1&w=1500&h=1000&source=sh/x/im|archive-date = 30 лістапада 2018|access-date = 30-11-2018}}</ref>. У Беларусі пад бела-чырвона-белымі сцягамі выступалі ўдзельнікі пасляваеннага антысавецкага партызанскага руху і падполля — да іх ліквідацыі савецкімі ўладамі ў 1950-я гады. У 1960—1970-я гады беларускую нацыянальную сімволіку выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітарыі [[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродку]], разгромленага [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|КДБ]] у 1974—1975 гадах, і мастакі-дысідэнты з творчага кола «[[На Паддашку]]»{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. У 1985 годзе на будынку [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскага мастацкага вучылішча]] два навучэнцы, Міхаіл Мірошнікаў і Юрый Макееў, вывесілі бела-чырвона-белыя сцягі. У выніку КДБ распачаў пераслед 6 чалавек, а Макееў мусіў спыніць навучанне{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. === Канец 1980-х — 1990-я гады === [[Файл:Minsk 1990-11-07 meeting f.jpg|міні|Антыкамуністычны [[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|мітынг 11 лістапада 1990 года]] ля Дома ўрада ў Мінску, арганізаваны [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускім народным фронтам]]]] У 1980-я гады, пасля пачатку [[Галоснасць|дэмакратызацыі]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], бела-чырвона-белы сцяг як нацыянальны быў ізноў уведзены ва ўжытак. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднанні і клубы («[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]», «Узгор’е» і інш.), [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=26}}. 30 кастрычніка 1988 года бела-чырвона-белыя сцягі ўзнялі ўдзельнікі першай масавай акцыі на «[[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|Дзяды]]», якая была жорстка разагнаная савецкімі ўладамі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=26}}. 19 лютага 1989 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі на стадыёне «Дынама» ў Мінску адбыўся першы дазволены ўладамі БССР апазіцыйны палітычны мітынг{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. Разам з тым савецкія ўлады працягвалі пераслед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстанне нацыянальнага сцяга{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. [[File:Stemp Flag and map of Belarus.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі, 1992]] Вяртанне ў масавую свядомасць жыхароў Беларусі бела-чырвона-белага сцяга з гербам «Пагоня» як нацыянальных сімвалаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняццем [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]]. Пад гэтай сімволікай прайшлі красавіцкія і травеньскія стачкі рабочых Беларусі 1991 года. 24 жніўня 1991 года дэпутатка [[Галіна Георгіеўна Сямдзянава|Галіна Сямдзянава]] ўнесла бела-чырвона-белы сцяг у Вярхоўны Савет Беларусі<ref name="fakt"/>. На наступны дзень, 25 жніўня, дэпутаты надалі Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статус канстытуцыйнага закона. 5 верасня 1991 года Мінскі гарадскі савет народных дэпутатаў прыняў рашэнне аб выкарыстанні ў [[Мінск]]у нацыянальнай сімволікі — бела-чырвона-белага сцяга і [[Пагоня|герба «Пагоня»]] нароўні з дзяржаўнай сімволікай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Рашэнне дзейнічала да 30 лістапада 2007 года, аднак сцяг не вывешваўся пасля рэферэндуму 1995 года. Аналагічнае рашэнне Радашковіцкага Савета дэпутатаў ад лістапада 1990 года працягвае дзейнічаць на 2021 год. 19 верасня 1991 года бела-чырвона-белы сцяг зацверджаны як [[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь]]. 11 снежня 1991 года [[Вярхоўны Савет Беларусі]] зацвердзіў Палажэнне «Аб Дзяржаўным бела-чырвона-белым сцягу Рэспублікі Беларусь»<ref>[[s:Заканадаўчыя акты аб дзяржаўнай сімволіцы Рэспублікі Беларусь (1992)]]</ref>. Распрацоўкай эталонаў дзяржаўнай сімволікі займалася адмысловая Камісія пры Прэзідыуме Вярхоўнага Савета, у якую ўвайшло больш за 20 чалавек: вядомыя гісторыкі, мастакі, дызайнеры, мастацтвазнаўцы (кіраўнік — [[Алег Анатолевіч Трусаў|Алег Трусаў]]). Неўзабаве бел-чырвона-белы сцяг быў узняты як сімвал незалежнай Беларусі над усімі прадстаўніцтвамі краіны за мяжой, а ў 1994 годзе каманда Беларусі ўпершыню выступіла пад ім на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994|Алімпійскіх гульнях]]. Пад гэтым сцягам прысягаў у 1994 годзе першы [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]. Але пасля ініцыяванага ім [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму]] (14 траўня 1995) выкарыстанне бела-чырвона-белага сцяга як дзяржаўнага было спынена. Сцягам, як нацыянальным, працягнулі карыстацца некаторыя апазіцыйныя беларускія арганізацыі і нацыянальна-арыентаваная частка грамадства. На Віцебшчыне пасля рэферэндуму чалавек або група асоб пад імем «[[Мірон (палітыка)|Мірон]]» пачалі вывешваць бела-чырвона-белыя сцягі ў цяжкадаступных месцах. Такія ж акцыі праводзіліся ў многіх рэгіёнах Беларусі<ref>[http://www.afn.by/news/view.asp?id=17710 afn.by]</ref>. === XXI стагоддзе === [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] [[Выява:Flag of Belarus (w-r-w) with Arms (2020).svg|міні|Бела-чырвона-белы сцяг з [[Пагоня]]й, які выкарыстоўваецца дэмакратычнай апазіцыяй]] У 2000-х гадах бела-чырвона-белага сцяга працягвала трымацца дэмакратычная апазіцыя, ён масава ўжываўся падчас акцый пратэсту пасля прэзідэнцкіх выбараў 2006 і 2010 гадоў. Беларускія актывісты пад бела-чырвона-белым сцягам бралі ўдзел у падзеях [[Еўрамайдан]]а ў [[Кіеў|Кіеве]] (2013—2014). Увосень 2016 года актывісты сабралі больш за 10 тысяч подпісаў за наданне бела-чырвона-беламу сцягу статусу [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці]] і перадалі іх у [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]]. У Мінкультуры адказалі, што ў прадстаўленай прапанове «''не ўтрымліваецца дакументальнага абгрунтавання і поўнай, дакладнай і якаснай фіксацыі графічнымі сродкамі элемента, якому прапануецца надаць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці''», а таксама неабходна правесці грунтоўнае навуковае даследаванне з мэтай выяўлення арыгінальных архіўных дакументаў і матэрыялаў<ref>[https://news.tut.by/society/525048.html Мінкульт адказаў наконт надання БЧБ-сцягу статуса гісторыка-культурнай каштоўнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814112047/https://news.tut.by/society/525048.html |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. У сакавіку 2018 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі прайшло маштабнае [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|святкаванне 100-годдзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У траўні гэтага ж года пад бела-чырвона-белымі сцягамі адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Косава)|помніка Тадэвушу Касцюшку]] ў [[Косава (горад)|Косаве]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29222482.html|title = Першы ў Беларусі помнік Тадэвушу Касьцюшку ўрачыста адкрылі ля Косава|date = 12 траўня 2018|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 31-1-2021}}</ref>, а ў верасні 2019 года — урачыстае адкрыццё [[Помнік Гедыміну (Ліда)|помніка вялікаму князю Гедыміну]] ў [[Ліда|Лідзе]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30151491.html|title = У Лідзе ўрачыста адкрылі помнік князю Гедзіміну|date = 7-9-2019|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 31-1-2021}}</ref>. Бела-чырвона-белыя сцягі шырока ўжываюцца ў часе [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі]], што пачаліся ў 2020 годзе. Тады ж стаў папулярным выраз «[[схема БЧБ]]», як адсылка да колераў сцяга. Палітолаг [[Арцём Шрайбман]] адзначыў, што бела-чырвона-белы сцяг стаў агульным сімвалам пратэсту, напоўніўся зусім іншым сэнсам, чым ён меў раней. Раней ён меў сэнс нацыянальны, цяпер — агульнадэмакратычны, антыаўтарытарны<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/31011861.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201221173013/https://svabod1.azureedge.net/a/31011861.html |date=21 снежня 2020 }}</ref>. У час расійскага ўварвання ва [[Украіна|Украіну]], распачатага ў 2014 годзе, а таксама пасля другога ўварвання ў 2022 годзе, бела-чырвона-белым сцягам карысталіся беларускія добраахвотнікі на баку Украіны, у прыватнасці [[Пагоня (атрад)|атрад «Пагоня»]], [[тактычная група «Беларусь»]] і [[полк Каліноўскага]]. <center><gallery widths="220" heights="150" perrow="4"> Файл:Полк Каліноўскага. Сьцяг.png|Сцяг палка Каліноўскага Файл:Батальён імя Кастуся Каліноўскага (2022-05-13).jpg|Бел-чырвона-белы патч-шаўрон на абмундзіраванні беларускага добраахвотніка Файл:Шеврон 2 Інтернаціонального Легіону.png|Шаўрон 2-га Міжнароднага легіёна </gallery></center> == Крытыка == Праціўнікі нацыянальнага адраджэння карысталіся фактам ужывання сцяга беларускімі арганізацыямі ў часы акупацыі для дыскрэдытацыі апанентаў, звінавачваючы іх у [[фашызм]]е. Распаўсюджвалася інфармацыя, што бела-чырвона-белыя нарукаўныя павязкі насіла акупацыйная паліцыя. Тое ж адбывалася ў часы Другой сусветнай вайны з нацыянальнай сімволікай іншых акупаваных краін, цяперашнія сцягі ўжывалі арганізацыі і фарміраванні калабарацыяністаў [[сцяг Бельгіі|Бельгіі]], [[сцяг Латвіі|Латвіі]], [[сцяг Літвы|Літвы]], [[сцяг Нарвегіі|Нарвегіі]], [[сцяг Нідэрландаў|Нідэрландаў]], [[сцяг Расіі|Расіі]], [[сцяг Украіны|Украіны]], [[сцяг Францыі|Францыі]], [[сцяг Эстоніі|Эстоніі]], іншых краін [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]<ref name="fakt">{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html|title=50 фактаў за бел-чырвона-белы сцяг|publisher=[http://www.svaboda.org/ Радыё свабода]|access-date=22 студзеня 2014}}</ref>. Сучасным італьянскім сцягам карыстаўся фашысцкі рэжым [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]], побач або ў спалучэнні з уласнай сімволікай. Прапагандысты [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] карыстаюцца напрацоўкамі савецкай прапаганды{{sfn|Usau|2007|p=40-45}}. Узмацнілася прапаганда з пачаткам пратэстаў у 2020 годзе, асабліва пасля выбараў і падзей 9—11 жніўня, калі бела-чырвона-белы сцяг пачалі масава ўжываць удзельнікі пратэсту. Дырэктар Інстытута гісторыі НАНБ [[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч|Вячаслаў Даніловіч]] заявіў, што ў гады Вялікай Айчыннай вайны сцяг ужываўся ў процістаянні з СССР і савецкімі партызанамі. Ён звязаў сцяг з пазіцыяй беларускіх калабарацыяністаў, якія хацелі стварыць беларускую дзяржаву пад нямецкім пратэктаратам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/257527|title=Дырэктар Інстытута гісторыі: Пад бел-чырвона-белым сцягам апрыёры рухаюцца да знешняга пратэктарату|website=Наша Ніва|date=2020-08-20|access-date=2025-09-19}}</ref>. Яго выказванне негатыўна характаразавана беларускай гістарычнай супольнасцю<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/257595|title=«Даніловіч хлусіць, гэта антымаральны ўчынак»: адказ гісторыкаў дырэктару Інстытута гісторыі|website=Наша Ніва|date=2020-08-21|access-date=2025-09-19}}</ref>. Сам Лукашэнка называў бела-чырвона-белы сцяг калабарацыянісцкім і прафашысцкім<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-daruchyu-uzjats-pad-surezny-kantrol-rassledavanne-akalichnastsej-smertsi-ramana-bandarenki-93688-2020/|title=Лукашэнка даручыў узяць пад сур'ёзны кантроль расследаванне акалічнасцей смерці Рамана Бандарэнкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2020-11-13|access-date=2025-09-19}}</ref>, разам з тым не раз запэўніваў, што «сцяг ні ў чым не вінен»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/inache-ja-togda-postupit-ne-mog-lukashenko-o-prinjatii-prisjagi-pod-belo-krasno-belym-flagom-404570-2020/|title="Иначе я тогда поступить не мог" - Лукашенко о принятии присяги под бело-красно-белым флагом|website=belta.by|date=2020-08-28|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/aleksandr-lukashenko-flag-ved-ni-v-chyom-ne-vinovat-chto-u-nego-takie-cveta|title=Александр Лукашенко: флаг ведь ни в чём не виноват, что у него такие цвета|website=ctv.by|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-nazval-gerb-i-flag-svetskoj-ikonoj-kotoroj-dolzhen-poklonjatsja-ves-narod-500448-2022/|title=Лукашенко назвал герб и флаг светской иконой, которой должен поклоняться весь народ|website=belta.by|date=2022-05-08|access-date=2025-09-19}}</ref>. == У культуры == Бела-чырвона-белы сцяг згадваецца літаратурнымі і музычнымі творамі, у выяўленчым мастацтве. Сцяг згадваецца ў вершах «Покліч» (1917) [[Ігнат Дварчанін|Ігната Дварчаніна]]<ref>[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Volnaja_Bielarus.pdf.zip/15n_184_1917_n_28.pdf Вольная Беларусь, — № 28. — с. 3]</ref>, «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі|Ваяцкі марш]]» (1919) [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] (пакладзены на музыку [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|Уладзімірам Тэраўскім]], гімн [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] пад назвай «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»), «Покліч» (1920) і «Паставіў я сабе прыклад навек трывалы» [[Уладзімір Адамавіч Жылка|Уладзіміра Жылкі]], «Ты чуеш, брат…» (1930) [[Максім Танк|Максіма Танка]], «Пад бел-чырвона-белы сцяг» [[Сяргей Новік-Пяюн|Сяргея Новіка-Пеюна]] (1930), «Беларускі сцяг» [[Пятро Сакол|Пятра Сакола]]{{sfn|Сакол|1925|с=1}}, «Беларускі сцяг» (1926) [[Гальяш Леўчык|Гальяша Леўчыка]]<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/tomaszsulima/docs/cz_10_2013|title=Czasopis 10/2013 by Czasopis - Issuu|website=issuu.com|date=2013-10-31|access-date=2023-12-18|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228004734/https://issuu.com/tomaszsulima/docs/cz_10_2013|url-status=dead}}</ref>, «Моладзі» [[Алесь Мілюць|Алеся Мілюця]]{{sfn|Скрыжалі памяці|2005|с=320}}, шэрагу вершаў 1943—1944 гадоў [[Алесь Змагар|Алеся Змагара]]{{sfn|Змагар|1962|}}, «Наш сцяг» (1942) [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]<ref>{{Cite web|url=http://rv-blr.com/verse/show/43733/|title=Родныя вобразы / Л. Геніюш / Прагляд верша|website=rv-blr.com|access-date=2023-12-18}}</ref>, «Зняважаным сцягом» (1948) [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]<ref>{{Cite web|url=http://rv-blr.com/verse/show/28633/|title=Родныя вобразы / Н. Арсеньнева / Прагляд верша|website=rv-blr.com|access-date=2023-12-18}}</ref>, паэме «Васіль Каліна» [[Уладзімір Сідаравіч Клішэвіч|Уладзіміра Клішэвіча]]<ref>{{Cite web|url=https://acaraj-kuta.blogspot.com/2020/10/2-2-2020_28.html|title=Saqa Sire - Alba Ruthenia: ЎЎЎ 2. Адальфіна Шныцар. Уладзімер Клішэвіч ды Калыма. Ч. 2. На Колыме. Койданава. "Кальвіна". 2020.|website=Saqa Sire - Alba Ruthenia|date=środa, 28 października 2020|access-date=2023-12-18}}</ref> (1965), вершах «Працяг вякоў»<ref>{{Cite web|url=http://rv-blr.com/literature/4123/|title=Родныя вобразы / Р. Барадулін. «Міласэрнасьць плахі»|website=rv-blr.com|access-date=2023-12-18}}</ref>, «25 сакавіка»<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=187813&lang=ru|title=Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка|website=Наша Ніва|access-date=2023-12-18}}</ref> і «Рыцар збройны на кані»<ref>[http://pushlib.org.by/node/748 Пакуль жывеш…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161211053945/http://pushlib.org.by/node/748 |date=11 снежня 2016 }}</ref> [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], праекце гімна Беларусі «Жыві, Беларусь!» (словы [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=48163 «Жыві, Беларусь!» Гімн на словы Някляева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110303180900/http://nn.by/?c=ar&i=48163 |date=3 сакавіка 2011 }} // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 26 сьнежня 2010.</ref>, музыка [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіля Раінчыка]]), песні «Наўздагон» (словы [[Леанід Пранчак|Леаніда Пранчака]], музыка [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіля Раінчыка]]<ref>{{cite web|url = https://tuzinfm.by/performer/mp3/4564/nauzdahon.html|title = Анжаліка Агурбаш спела пра герб «Пагоня»|access-date = 8 сакавіка 2022|archive-date = 18 чэрвеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210618033613/https://tuzinfm.by/performer/mp3/4564/nauzdahon.html|url-status = dead}}</ref>), «Сцяг» Уладзіміра Някляева (пакладзены на музыку [[Зміцер Вайцюшкевіч|Змітром Вайцюшкевічам]]<ref>{{Спасылка|url=http://www.todar.net/|загаловак=Пэрсанальны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча|дата=9 красавіка 2011|access-date=8 сакавіка 2022|archive-date=24 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824141348/http://www.todar.net/|url-status=dead}}</ref>), «Родны сцяг» [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргея Панізніка]] (пакладзены на музыку хорам «Унія»), «Я люблю, калі свеціць сонца…» [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыстава]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Michal_Aniempadystau/Ja_lublu,_kali_sviecic_sonca.html|title=Міхал Анемпадыстаў. Я люблю, калі сьвеціць сонца...|website=knihi.com|access-date=2023-12-18}}</ref> (пакладзены на музыку ў 1996 годзе гуртом «[[Новае Неба]]»). {{columns-list|colwidth=30em| {{Цытата|<poem>Няхай жыве магутны, смелы Наш беларускі вольны дух. Штандар наш бел-чырвона-белы, Пакрый сабой народны рух.</poem>|аўтар=— «Ваяцкі марш» (1919) М. Краўцоў}} {{Цытата|<poem>Пад штандар бел-чырвона-белы Гартуйся, раць, адважна, смела, Адважных, храбрых ваяроў!»<ref>[http://rv-blr.com/vershu/view/3632 Верш «Покліч»]</ref></poem>|аўтар=— «Покліч» (1920) У. Жылка}} {{Цытата|<poem>{{якар|Ты чуеш, брат}}Глядзіце ў будучыню смела! Настаў доўгачаканы час, Пад сцягам бел‑чырвона‑белым Чакае перамога нас.<ref>[http://rv-blr.com/literature/charter/24436 Максім Танк. Дзённік]</ref></poem>|аўтар=— «Ты чуеш, брат…» (1930) М. Танк}} {{Цытата|<poem>Светлым полем я нясу агнявую паласу: як маланка, нада мной зіхаціць над галавой сцяг мой вольны, сцяг мой смелы, сцяг мой бел-чырвона-белы.<ref>[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=32791-1.pdf А пісар земскі...: Вершы. — Мн.: Маст. літ., 1994. — 142 с.: іл.]</ref></poem>|аўтар=— «Родны сцяг» С. Панізнік}} }} == Падобная сімволіка == === На мантыях архірэяў === Бела-чырвона-белая стужка — абавязковы элемент [[Манаграма|манаграм]], або вензеляў, іерархаў некаторых [[памесная царква|Памесных Цэркваў]] (у тым ліку, [[Беларуская Праваслаўная Царква|БПЦ]], [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]], [[Праваслаўная Царква Украіны|УПЦ]]) пачынаючы ад [[епіскап]]а{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=32}}. За аснову вензеляў узята традыцыйная [[архірэй]]ская [[Мантыя (аблачэнне)|мантыя]], праз якую ідзе тры бела-чырвона-белыя стужкі, называныя «струменямі» або «крыніцамі» ({{lang-chu|струи}} або ''источники''), яны сімвалізуюць святло [[Стары запавет|Старога]] і [[Новы запавет|Новага]] Запаветаў, якое павінен прапаведаваць архірэй{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=32}}. Форма мантый архірэяў у свой час перанята ад урачыстага адзення [[Спіс візантыйскіх імператараў|візантыйскіх імператараў]], аздобленага залатымі і сярэбранымі нашыўкамі{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=32}}. Пачаткова і «струмені» на мантыях былі з залатых і сярэбраных нітак у паслядоўнасці срэбра-золата-срэбра, на мантыях [[Патрыярх Канстанцінопальскі|канстанцінопальскіх патрыярхаў]] так было да XVI стагоддзя{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Такая аздоба была задарагой нават для [[Візантыя|Візантыі]], даволі рана там пачалі ўжываць таннейшыя матэрыялы, замест золата пурпурны [[ядваб]], а замест срэбра — белы{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Для Русі і ядваб быў задарагі, таму епіскапы [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|Кіеўскай мітраполіі]] пачалі ўжываць іншыя тканіны белага і чырвонага (радзей сіняга) колераў. Сіні ўжываўся, бо пурпур — сумесь чырвонага і сіняга{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Першае пэўна зафіксаванае сведчанне ўжывання «струменяў» на мантыях архірэяў Кіеўскай мітраполіі вядома з XII стагоддзя, яно захоўвалася да XX стагоддзя на мошчах наўгародскага архіепіскапа [[Іаан Наўгародскі|Іаана]], памерлага ў 1185 годзе, і было знішчана ў першыя гады савецкай улады. Такая мантыя на Іаане зафіксавана захаванай да цяперашняга часу яго драўлянай разьбяной фігурай, вырабленай у 1559 годзе{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Да канца XVI стагоддзя захавалася дужа мала выяўленчых крыніц, каб прасачыць развіццё элементаў архірэйскага адзення, але можна думаць, што традыцыя «струменяў» не перапынялася і такія мантыі былі ў сучаснікаў Іаана, [[Епіскапы полацкія|полацкіх]] і [[Тураўская і Мазырская епархія|тураўскіх]] архірэяў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. З XVII стагоддзя, дзякуючы папулярнаму ў Рэчы Паспалітай партрэтнаму жанру, дайшло шмат выяў тагачасных царкоўных іерархаў, часта на іх мантыях бачны традыцыйныя бела-чырвона-белыя «струмені», былі яны не толькі на мантыях [[Праваслаўе|праваслаўных]], але і [[Уніяцтва|грэка-каталіцкіх]], бо візантыйская традыцыя (і сфарміраваны на яе базе [[візантыйскі абрад]]) — падмурак абедзвюх гэтых Цэркваў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}, і [[Стараверства|стараверскіх]] іерархаў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=34}}. У XVIII—XIX стагоддзях «струмені» усё часцей з’яўляюцца на іконах з выявамі святых епіскапаў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=34}}, вядомы такія іконы са святым [[Мікалай Цудатворац|Мікалаем]], мірлікійскім епіскапам, святымі Мітрафанам і Ціханам, варонежскімі епіскапамі, святым [[Георгій (Каніскі)|Георгіем]], магілёўскім архіепіскапам{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=35}}. Такім чынам, спалучэнне белага і чырвонага ў адпаведнай паслядоўнасці добра вядома здаўна, аднак, на думку [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніса Лісейчыкава]], было бы «наіўным і няправільным» звязваць колеры аздаблення архірэйскага адзення з колерамі беларускага нацыянальнага сцяга{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=35}}. <center> <gallery> Файл:John of Novgorod's reliquary (1559, GRM) detail by shakko.jpg|Фігура на крышцы ракі [[Іаан Наўгародскі|Святога Іаана]], Архіепіскапа Наўгародскага (1559, роспіс XVII ст.) Файл:Petro Mohyla- big.jpg|Мітрапаліт Кіеўскі [[Пётр Магіла]] (партрэт сярэдзіны XVII ст.) Файл:Kipryjan Žachoŭski. Кіпрыян Жахоўскі (1680).jpg|Мітрапаліт Кіеўскі [[Кіпрыян Жахоўскі]] (партрэт 1680 года) Файл:Jazafat Bułhak. Язафат Булгак (M. Kazakievič, 1843).jpg|Апошні грэка-каталіцкі мітрапаліт у Расіі [[Іасафат Булгак]] (партрэт 1843 года) Файл:Monogram Patriarchy Moskiewskiego i całej Rusi, Cyryla..svg|Манаграма Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыла]] </gallery> </center> === Іншае === <center> <gallery> Файл:POL COA Kotwicz.svg|[[Котвіч (герб)|Герб «Котвіч»]] Файл:Nationaldemokratische Partei Deutschlands.jpg|[[Нацыянал-дэмакратычная партыя Германіі]] Файл:POL Wyszków flag.svg|[[Сцяг Вышкава|Сцяг горада Вышкава]] ([[Польшча]]) Файл:DendermondeVlag.svg|Сцяг [[Бельгія|бельгійскага]] горада [[Дэндэрмондэ]] Файл:Flag of Atlántico.svg|Сцяг [[Калумбія|калумбійскай]] акругі Атлантыка Файл:Bandera de Ponga.svg|Сцяг [[Сцяг Понгі|іспанскага муніцыпалітэта Понга]] Файл:Flag of Sharjah and Ras Al Khaimah.svg|Сцяг эмірата [[Рас-эль-Хайма (эмірат)|Рас-эль-Хайма]] Файл:Estadio Monumental display.jpg|[[Аргенціна|Аргенцінскі]] футбольны клуб «[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плейт]]» </gallery> </center> == Гл. таксама == * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{Commonscat|}} * {{артыкул|аўтар= [[Язэп Адамавіч Гладкі|А[дам]. В[арлыга]]].|загаловак= Усебеларускі Кангрэс у Менску 18–31 (5–18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу)|выданне= [[Запісы БІНіМ]]|месца= Мюнхэн|год= 1964|нумар= 3(9)|старонкі= 137—176|ref= Варлыга}} * {{кніга |аўтар = Басаў А. Н., Куркоў І. М. |загаловак = Флагі Беларусі ўчора і сёння |спасылка = https://drive.google.com/file/d/15G9bVFkeWyiR0cF5wrF4NnpcMqRf2dd5/ |адказны = Пер. на бел. А. Н. Найдовіч; Рэц. В. Л. Насевіч |месца = Мн. |выдавецтва = Полымя |год = 1994 |старонак = 34 |isbn = 5-345-00730-6 |ref = Басаў, Куркоў }} * Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa: Wydawnictwo «Andrei Yanushkevich Publishing», 2024. — 308 с. — ISBN 9788397029262 * {{h|Вашкевіч|2007|''[[Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч|Вашкевіч А.]]'' [https://store.arche.by/item/1536 Нашы сцягі над Заходняй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204194250/https://store.arche.by/item/1536 |date=4 снежня 2020 }} // [[Arche]]. № 4 (55), 2007. ('''[https://www.facebook.com/notes/vaškievič-andrej/нашы-сцягі-над-заходняй/3410114272343504/ гл. тэкст]''')}} * {{h|Вячорка|1991|с=355-369|''[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]]'' «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Мінск: Беларусь, 1991. — С. 355—369.}} * {{Артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|год=1992|ref=Грыцкевіч|загаловак=Бітва пад Оршай 8 верасня 1514 года|выданне=Спадчына|нумар=6}} * {{артыкул|аўтар= [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Езавітаў К.]]|загаловак= Беларуская меншасьць у Латвіі ніколі не забудзе Яна Райніса!|спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Insyja/Bielaruskaja_skola_u_Latvii.pdf.zip/1932-004.pdf|выданне= [[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]|год= 1932|нумар= 4 (14)|старонкі= 193|ref=Езавітаў}} * {{h|Змагар|1962|''Змагар, Алесь'' [http://knihi.com/Ales_Zmahar/Da_zhody.html Да згоды] — Кліўлянд: Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.}} * {{h|Иванов|1981|''Иванов В. В.'' Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. — С. 166.}} * {{Артыкул|ref=Лісейчыкаў|аўтар=[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]]|год=2020|загаловак=Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах?|выданне=Наша Гісторыя|нумар=9 (26)|старонкі=32-35}} * {{артыкул|аўтар= Лялькоў І.|загаловак= Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|спасылка= http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html|выданне= ARCHE Пачатак|год= 2002|нумар= 1 (21)|ref= Лялькоў І.|archive-url= https://web.archive.org/web/20120205232621/http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html|archive-date= 5 лютага 2012|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070707205420/http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html|archivedate= 7 ліпеня 2007}} * {{артыкул |аўтар = Насевіч В. Л. |загаловак = Гэты сцяг пачынаўся так… |спасылка = https://www.vln.by/node/47 |выданне = Чырвоная Змена |год = 1995 |нумар = 42 (13900) |ref = Насевіч |archive-url = https://web.archive.org/web/20201201083347/http://vln.by/node/47 |archive-date = 1 снежня 2020 }} * {{Артыкул|загаловак=Пастанова Вучонага савета Інстытута гісторыі АН Беларусі ад 12 верасня 1991 года|выданне=Народная газета|ref=НГ|год=1995}} — 7 лютага. * {{Артыкул|ref=Рудак|год=2020|аўтар=Рудак А.|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17412|загаловак=Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі|выданне=Культура|нумар=34 (1473)|archive-date=8 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308014115/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17412}} * {{h|Сакол|1925|с=1|''Пётра Сакол''. Беларускі сьцяг / Студэнская думка, 1925. — [http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/1489/7550-1925-1.pdf № 1]. — С. 1.}} * {{h|Скрыжалі памяці|2005|с=320|[http://pdf.kamunikat.org/25643-1.pdf Скрыжалі памяці]: З творчай спадчыны пісьменнікаў Беларусі, якія загінулі ў гады Другой сусветнай вайны. У 3 кн. Кн. 2 / уклад., біягр. давед. пра аўт. і камент. А. Бельскага. — Мн.: Бел. кнігазбор, 2005. — 656 с.}} * {{h|Гесь, Ляхоўскі, Міхнюк|2001|с=272| Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, Ул. Міхнюк. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2001.}} * {{артыкул |аўтар = Ткачоў М. А. |загаловак = Беларуская нацыянальная сімволіка |спасылка = https://drive.google.com/file/d/1n1XibIMbKPMUriFcuoAYmhcDO2ZpFX3s/ |выданне = ЭГБ у 6 т. |месца = Мн. |год = 1993 |том = 1 |старонкі = 391—393 |ref = ЭГБ у 6 т. Т. 1. }} * {{Кніга|ref=Турук|год=1921|аўтар=[[Фёдар Фёдаравіч Турук|Турук Ф.]]|загаловак=Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов|месца=М.|выдавецтва=Государственное издательство}} — Мн. : Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994. * {{Артыкул|ref=Фадзеева|аўтар=Фадзеева В. Я.|загаловак=Арнамент|выданне=Этнаграфія Беларусі|год=1989|выдавецтва=БелЭн|месца=Мн.|isbn=5-85700-014-9}} * {{h|Харэўскі|1998|с=15|''[[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]]'' [http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзій Дуж-Душэўскі. Сцяг] // Наша Ніва. № 6, 1998. — С. 15.}} * {{Кніга|ref=Цітоў|год=1993|аўтар=[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]]|загаловак=Наш сімвал — Пагоня: Шлях праз стагоддзі|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя}} * {{Кніга|год=1999|ref=Цітоў|аўтар=Цітоў А.|загаловак=Сфрагістыка і геральдыка Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=РІВШ БДУ|isbn=985-6299-36-5}} * {{Артыкул|аўтар=Шаланда А.|ref=Шаланда|год=2014|выданне=Герольд Litherland|нумар=20|загаловак=Вексілагічныя праблемы бітвы пад Воршай 1514 г.: прапроцы з крыжам сьвятога Юрыя|старонкі=57-63|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1G8qOv4yW06_wc-HU2qaSAHwIwvwYFfKJ/}} * {{артыкул |аўтар = Шаланда А. |загаловак = Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі |спасылка = https://drive.google.com/file/d/1T8TW5AW4I30dTNBij-qR9W-PrYqM7nwr/ |выданне = Герольд Litherland |год = 2019 |нумар = 21 |старонкі = 3–10 |ref = Шаланда }} * {{артыкул |аўтар = [[Андрэй Катлярчук|Kotljarchuk A.]] |загаловак = The Flag Revolution. Understanding the political symbols of Belarus |спасылка = http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/ |выданне = Baltic Worlds |месца = Huddinge |выдавецтва = Centre for Baltic and East European Studies (CBEES), Södertörn University |год = 2020 |нумар = 4 |ref = Kotljarchuk }} * {{h|Usau|2007|p=40-45|''Usau, Pavał'' Ideology of Belarusian State Propaganda Mechanisms // Hopes, Illusions, Perspectives. Belarusian Society / Pejda, Marta (ed.). — Madison: East European Democratic Centre / University of Wisconsin—Madison, 2007. — P. 40-45.}} {{Беларусь у тэмах}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} {{Артыкул года|2020}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя сцягі]] iups2z0gtv1c06si42q4ryh3r7qa51b 5174815 5174697 2026-08-03T08:12:57Z 5174815 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг Беларусі ў 1991—1995 гадах|дзяржаўны сцяг Беларусі з 1995 года|Сцяг Беларусі}} {{Картка:Сцяг |суб'ект = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] <br/> [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] |заснаваны = {{fd|25|03|1918}} <small>(як сцяг [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]])</small> <br />{{fd|19|09|1991}} <small>(як сцяг [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]])</small> |адменены = {{fd|07|06|1995}} <small>(як сцяг [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]])</small> <br /><small>цяпер дзейны (як сцяг [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў выгнанні) </small> |прапорцыя = {{FIAV|110110}} 1:2 }} '''Бе́ла-чырво́на-бе́лы сцяг''' — дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] (19 верасня 1991 — 7 чэрвеня 1995), адзін з [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальных сімвалаў]] [[беларусы|беларусаў]]{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=391}}. Часам стварэння эскіза сучаснага сцяга лічаць 1917 год, а аўтарам — [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]]. Аднак выкарыстанне беларусамі бела-чырвона-белага сцяга вядома з ранейшых гадоў. Хуткае ўспрыняцце сцяга як нацыянальнага тлумачаць яго адпаведнасцю колеравай гаме народнай традыцыі і мастацкаму густу — [[чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[белы колер|белай]] аснове лічаць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[арнамент|арнаменце]]. == Паходжанне == Сцягі як апазнавальныя знакі вядомы са старажытнасці, але ўяўленні, што дзяржава павінна мець сцяг, павольна складаліся на працягу XVI—XVIII ст. У Еўропе таго часу даволі звыклым было ўжыванне для сцягоў гербавых колераў валадарных дынастый, бо дзяржавы атаяснялі найперш з імі{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Так, сцягі Нідэрландаў з канца XVI ст. былі гербавых колераў прынца [[Вільгельм I Аранскі|Аранскага]] — аранжавага, белага і сіняга; сцягі Аўстрыйскага эрцгерцагства — колераў [[Бабенбергі|Бабенбергаў]], чырвона-бела-чырвоныя, Прусіі — [[Гогенцолерны|Гогенцолернаў]], белага і чорнага. У Швецыі пры дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]] з XVI ст. пачалі ўжываць сцяг колераў не дынастычнага, а дзяржаўнага гербу — залатога (жоўтага) і блакітнага. З канца XVI ст. Вазы былі каралямі польскімі і вялікімі князямі літоўскімі, тады і ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] пачалі ўжываць сцягі гербавых колераў — сярэбранага (белага) і чырвонага{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Праз аднолькавую колеравую схему гербаў Кароны ([[Герб Польшчы|«Белага Арла»]]) і Княства ([[Пагоня|«Пагоні»]]) немагчыма пэўна падзяліць паміж імі гэтую традыцыю{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Пры каралю [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонту Вазе]] ўжываўся трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сцяг, пры яго сыне, каралю [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславу Вазе]] — чатырохпалосны чырвона-бела-чырвона-белы{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Наконт апошняга выказвалі думку, што ён адлюстроўвае колеры менавіта двух гербаў — польскага і вялікалітоўскага, хоць яны і тоесныя{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}. Аднак, да згасання дынастыі Вазаў сцяг з чаргаваннем палос не стаў дзяржаўным ні ў Кароне, ні ў Княстве{{sfn|Насевіч|1995|}}. [[Файл:Hans Süß von Kulmbach (zugeschr.) - Heiliger Georg.jpg|міні|«Святы Юрый» (Ганс фон Кульмбах, каля 1510)]] [[Выява:Ściah Śviatoha Juryja. Сьцяг Сьвятога Юрыя.svg|злева|міні|Сцяжок-флюгер на дзідах саюзніцкай кавалерыі ў бітве пад Оршай (1514).]] [[Файл:Sigismund III's banner (1601-1605, Army myseum, Stockholm) 01 by shakko.jpg|злева|міні|Сцяг (1601—1605) кар. і вял.кн. Жыгімонта Вазы. Захоўваецца ў [[Музей арміі (Стакгольм)|Музеі арміі]] ([[Стакгольм]]).]] Ранейшае ўжыванне сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос не вядома з крыніц{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18}}. Звесткі пра выкарыстанне белага сцяга з простым чырвоным крыжам вялікім князем Вітаўтам, калі слушныя, тычацца сцяга з [[Крыж Святога Георгія|крыжам Святога Юрыя]], вельмі папулярнага ў Еўропе{{sfn|Насевіч|1995|}}. Такі сцяг стаў дзяржаўным у Англіі, а інвертаваны — у Даніі{{sfn|Насевіч|1995|}}. Часта пад ім выступалі атрады наёмнікаў, у [[Грунвальдская бітва|бітве пад Грунвальдам]] (1410) харугвы пад георгіеўскімі сцягамі былі з абодвух бакоў — чэшскіх наёмнікаў у арміі саюзнікаў і «гасцёў» у ордэнскай арміі. Да гэтай агульнаеўрапейскай традыцыі, напэўна, належаць сцяжкі на дзідах саюзных войскаў у [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] (1514), паказаныя на карціне «[[Бітва пад Оршай (карціна)|Бітва пад Оршай]]» (1520){{Sfn|Грыцкевіч|1992}}{{Sfn|Шаланда|2014|p=59}}. Вядома, што ў бітве брала ўдзел польская наёмная цяжкая кавалерыя, роўна яна выяўлена на карціне з георгіеўскімі сцяжкамі і выступае пад вялікай чырвонай харугвай, побач з такімі ж сцяжкамі атрад [[Гусарыя|гусарыі]] выступае пад чырвонай харугвай з белым арлом. Такім чынам, нягледзячы на колеры, няма падстаў далучаць ужыванне белых сцягоў з простым чырвоным крыжам да традыцыі сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос{{sfn|Насевіч|1995|}}. За вазаўскі час, напэўна, склалася традыцыя бела-чырвоных апазнавальных сцягоў, з палосамі як гарызантальнымі, так вертыкальнымі і клеткай. У XVI—XVIII ст. пад бела-чырвона-белым сцягам з паўмесяцам і зоркай выступала харугва [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]]{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=393}}, напэўна, таму ў пазнейшым [[Кітабы|кітабе]] мог сцвярджацца, паводле [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], іх удзел пад такім сцягам у бітве пад Грунвальдам (1410), але іншыя даследчыкі гэты кітаб не выявілі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18-19}}. Сцяжкі бела-чырвоных колераў ужывала гусарыя ў XVII—XVIII ст. і іншыя падраздзяленні войскаў Кароны і Княства. Пазней белыя і чырвоныя палосы ўжываліся ў расійскай вексілалогіі і геральдыцы датычна «літоўскіх» губерняў. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1776-83).jpg|thumb|Ротны сцяг [[Літоўскі гусарскі полк|Літоўскага (Беларускага) гусарскага палка]], 1776—1783 гг.]] Масавае стварэнне дзяржаўных сцягоў пачалося з канца XVIII ст. праз змены грамадскай свядомасці пасля [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]], калі дзяржавы пачалі атаясняцца не з валадарнымі дынастыямі, а з насельніцтвам — тады з’явіліся французскі, бельгійскі, ламбардскі (цяперашні італьянскі), іспанскі, нарвежскі, амерыканскі сцягі. Тады ж склалася і ідэя сцяга ў цяперашнім разуменні, як увасаблення дзяржаўнай незалежнасці. У XIX ст. сцяг быў сярод атрыбутаў кожнага нацыянальна-вызваленчага руху — як антыасманскага паўстання ў Грэцыі (1821) ці антырасійскага [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання ў Польшчы, Літве і Беларусі (1831)]]. Менавіта ў паўстанне 1831 года на аснове гербавых колераў склаліся ўяўленні пра польскі сцяг. Многія еўрапейскія нацыі ў ХІХ ст. не мелі ўласнай дзяржаўнасці, таму ў гэты час узнікае і паняцце нацыянальнага сцяга, як сцяга нацыі, якая прэтэндуе на ўласную дзяржаўнасць. Такім быў і польскі бела-чырвоны сцяг, і эстонскі сіне-чорна-белы (вядомы з 1881). Ёсць думка, што побач сцяга з «Пагоняй» падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскага]] ўжываўся і бела-чырвона-белы сцяг, асобнік захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]]{{Sfn|Цітоў|1993|с=29}}, аднак пацверджанняў шырокага ўжытку няма{{sfn|Насевіч|1995|}}. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|міні|Паштоўка з бела-чырвона-белым сцягам часоў Беларускай Народнай Рэспублікі, 1920 г. На паштоўцы змешчаная цытата [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]]] Напэўна, вытокі бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага беларускага знаходзяцца ў часе складання беларускай нацыянальнай ідэі. У сярэдзіне ХІХ ст. да яе прыходзілі асобныя прадстаўнікі інтэлігенцыі, а перыяд складання прыпадае на канец XIX — пачатак XX ст. На час пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], калі з’явіўся шэраг новых незалежных дзяржаў, прыпадае і наступная хваля з’яўлення сцягоў, менавіта тады як дзяржаўныя былі зацверджаны польскі, эстонскі, цяперашні германскі (вядомы з 1832), літоўскі, югаслаўскі і іншыя сцягі. Пры гэтым можна прасачыць пераемнасць некаторых традыцыйных для пэўнага [[этнас]]у геральдычных выяў, колераў і спалучэнняў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] многія народы Расійскай імперыі абвясцілі свае правы на самавызначэнне, беларусы таксама заявілі пра самастойнасць — 25-27 сакавіка 1917 года ў Мінску адбыўся з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які сфарміраваў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт]] і даручыў яму ў кантакце з Часовым урадам распрацаваць пытанні аўтаноміі Беларусі. Тады быў бы натуральным і сцяг як увасабленне ідэі беларускай дзяржаўнасці, што і адбылося, але само стварэнне і час дакументамі не зафіксаваны{{sfn|Харэўскі|1998|с=15}}, пра іх сведчаць успаміны ўдзельнікаў, запісаныя праз дзесяцігоддзі{{sfn|Насевіч|1995|}}. Часта ў літаратуры датай стварэння сцяга даецца 25 сакавіка 1917 года<ref>«Флаг-бюлетэнь» (ЗША); «Флагі і гербы свету» Геслера (ФРГ)</ref>, што пэўна не правамерна{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Згадкі ўжывання бела-чырвона-белага сцяга беларусамі як нацыянальнай сімволікі вядомы з 1905, 1909{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18}} і 1912 гадоў{{sfn|Шаланда|2019|с=7}}. Аўтарам эскіза сучаснага сцяга, зацверджанага ў 1917 годзе, лічыцца інжынер [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]], інфармацыя паходзіць з яго ўспамінаў і цяпер агульнапрынятая, але патрабуе праверкі іншымі крыніцамі{{sfn|Шаланда|2019|с=7}}. Няма пэўнасці ці ведаў Дуж-Душэўскі ранейшую вексілалагічную традыцыю і папярэдняе ўжыванне сцяга нацыянальным рухам, але ва ўспамінах 1934 года ён адсылае яго колеры проста да «Пагоні»{{sfn|Гесь, Ляхоўскі, Міхнюк|2001|с=272}}: {{цытата|... беларусы ўважалі сваім дзяржаўным сьцягам той, што і літоўцы, гэта значыць белую Пагоню на чырвоным полі, але нацыянальнага сьцяга не было. Мне давялося зрабіць некалькі праектаў нацыянальнага сьцяга, і адзін зь іх быў прыняты, менавіта: бела-чырвона-белы. Ад таго часу гэты сьцяг і лічыцца за беларускі нацыянальны сьцяг}} Хуткае ўспрыняцце бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага, напэўна, таксама можна тлумачыць яго адпаведнасцю сімволіцы колераў і колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце. Белы і чырвоны характэрны беларускай традыцыйнай культуры, чырвоныя элементы на белай аснове лічацца самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім арнаменце{{sfn|Фадзеева|1989|с=36}}. Вытокі гэтых традыцый некаторыя даследчыкі бачаць у племянных часах славянскіх народаў і нават у светаўяўленнях старажытных індаеўрапейцаў{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|с=392}}{{sfn|Иванов|1981|с=166}}, але крыніцы падобных сцвярджэнняў застаюцца невядомымі. == Выкарыстанне == === Пачатак нацыянальнага руху. Беларуская Народная Рэспубліка === [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Žyvie Biełaruś. Бел-чырвона-белы сьцяг, Жыве Беларусь (1917).jpg|міні|Картка з [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] 1917 года]] [[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|міні|злева|Бела-чырвона-белы сцяг над менскім [[Дом губернатара (Мінск)|будынкам Народнага сакратарыята Беларусі]] (19—22 лютага 1918)]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы ў Рускай імператарскай арміі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. У часе адкрыцця з’езда бальшавік [[Людвіг Пятровіч Рэзаўскі|Людвіг Рэзаўскі]] запатрабаваў зняць бела-чырвона-белы сцяг і замяніць на сцяг чырвонага інтэрнацыяналу, дэлегаты абурыліся і два матросы пад рукі вывелі Рэзаўскага з залы, а сябра складу старэйшын з’езда генерал-лейтэнант [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Канстанцін Аляксееўскі]] падышоў да трыбуны і пацалаваў сцяг<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00196/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|title = Белорусская рада № 7, 10 декабря 1917|publisher = [[Белорусская рада]]|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20201214153147/http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00196/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|archive-date = 14-12-2020|access-date = 14-12-2020}}</ref><ref>{{cite web|url = http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10201/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%BE%D1%9E_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%8E%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|title = Макар Краўцоў пра Ўсебеларускі зьезд|publisher = pawet.net|archive-url = https://web.archive.org/web/20201216155136/http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10201/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%BE%D1%9E_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%8E%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html|archive-date = 16-12-2020|access-date = 16-12-2020}}</ref>. Напэўна з часу з’езда бела-чырвона-белы сцяг успрымаўся ў масавай свядомасці як нацыянальны сцяг беларусаў{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. [[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|міні|злева|Удзельнікі [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]] ў Вільні (25—28 студзеня 1918)]] [[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|міні|Шыльда [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]] (верасень 1919—люты 1921)]] Бела-чырвона-белы сцяг да канца студзеня 1918 года вісеў на будынку [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]] ў Менску на вуліцы Паліцэйскай. На фотаздымку з [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]] 1918 года ў Вільні відаць бела-чырвона-белыя сцягі з вузкімі чорнымі палосамі абапал чырвонай паласы. Выказвалася думка, што палосы могуць быць цёмна-чырвонымі, але на чорна-белым фотаздымку ў такім выпадку не было рэзкага кантрасту паміж колерамі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=}}. Бела-чырвона-белым сцягам карыстаўся [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] ў Мінску да прыходу германскіх войскаў (18—25 лютага 1918). 19 лютага 1918 года, па выгнанні бальшавікоў з Менску, бела-чырвона-белы сцяг быў змешчаны на будынку [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="latysonak">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [http://arche.by/by/10/30/360/ Дзяржаўная сімволіка Беларускай Народнай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090513003419/http://arche.by/by/10/30/360/ |date=13 мая 2009 }} // Салдаты БНР. — Беласток-Вільня, 2009.</ref>. [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] карыстаўся сцягам як дзяржаўным, хоць фармальна зацверджаны ён быў толькі 5 жніўня 1918 года, а абвешчаны ў верасні 1918 года. Былі і іншыя праекты дзяржаўнага сцяга, а таксама варыяцыі на аснове бела-чырвона-белага. У 1920 годзе сцягам як нацыянальным і дзяржаўным карысталіся кіраўніцтва [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]] і вайсковыя фарміраванні [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіча]]. У 1920 годзе ён стаў сцягам [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускага асобнага батальёна]] ў складзе арміі [[Літва|Літвы]] (пасля [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|далучэння Літвы да СССР]] сцяг канфіскаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]<ref name="VexilBNR">{{cite web | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/bnr.htm| title = Сцягі БНР| work = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | access-date = 11 верасня 2010 | language = ru }}</ref>). У 1920—1922 гадах факт існавання беларускага бела-чырвона-белага сцяга перашкодзіў праекту {{нп5|Ольгэртс Гросвалдс|О. Гросвалдса|lv|Oļģerts Grosvalds}}, які прапаноўваў падобны сцяг як дзяржаўны для незалежнай [[Латвія|Латвіі]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=18}}. <center><gallery widths="250" heights="150" perrow="4"> Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1917-18).jpg|Бела-чырвона-белая стужка — знак адрознення вайскоўцаў-беларусаў у 1917—1918 гадах. Экспанат [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі]] Файл:Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна са сцягам.jpg|Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна ў складзе арміі Літвы са сцягам, 1920 г. Файл:Flag of the Belarusian Separate Battalion of the Lithuanian Army.svg|Сцяг [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускага асобнага батальёна]] ў складзе войскаў Літвы, 1920 г. Файл:Horadnia, Haradnica, Valicki, BNR. Горадня, Гарадніца, Валіцкі, БНР (18.04.1919).jpg|Беларуская камендатура ў Горадні, 18 красавіка 1919 года, праваруч бела-чырвона-белы сцяг </gallery></center> === Міжваенны перыяд === ==== БССР ==== [[Файл:Проект государственного герба БССР Г. Змудинского (1924).jpg|thumb|150пкс|Праект герба БССР, прапанаваны мастаком [[Генадзь Яўгенавіч Змудзінскі|Генадзем Змудзінскім]], 1924 г.]] У 1924—1928 гадах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] фактычна не мела дзяржаўнага сцяга. Паводле ўспамінаў удзельнікаў канферэнцыі па [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|рэформе беларускай мовы]] ў 1926 годзе, памяшканне ў Менску, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бела-чырвона-белае сонца з пяццю бела-чырвона-белымі прамянямі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=22—23}}. У 1927 годзе абмяркоўваўся праект [[Герб Беларускай ССР|герба БССР]], які агулам паўтараў [[герб СССР]], але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцый, аднак Прэзідыум [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК]] урэшце пастанавіў зрабіць стужку чырвонай{{sfn|Насевіч|1995|с=}}. Пры гэтым узорам для афіцыйна прынятай сімволікі БССР стала савецкая сімволіка [[Расія|Расіі]]{{sfn|Шаланда|2019|с=7}}. ==== Заходняя Беларусь ==== У 1921—1939 гадах бела-чырвона-белы сцяг актыўна ўжываўся нацыянальна-вызваленчым рухам у акупаванай [[Польшча]]й [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], як палітычнымі партыямі — [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]] (напэўна, з палітычных меркаванняў){{sfn|Насевіч|1995|с=}}, так і непалітычнымі арганізацыямі — [[Таварыства беларускай школы]]{{sfn|Вашкевіч|2007|}}. Беларуская нацыянальная сімволіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах рабочых, беларускім студэнцтвам{{sfn|ЭГБ у 6 т. Т. 1.|1993|}}. Швадрон (конная рота) уланаў арміі міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у якім служылі беларуска-літоўскія татары, меў двузубы белы вымпел з гарызантальнай чырвонай паласой, на якой размяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц{{sfn|Вячорка|1991|с=355-369}}. Малады заходнебеларускі паэт, будучы класік беларускай літаратуры, перакананы камуніст [[Максім Танк]] згадвае бела-чырвона-белы сцяг у сваім вершы «Ты чуеш, брат»{{Пераход|Ты чуеш, брат}} у 1930 годзе{{sfn|Рудак|2020|}}. <center><gallery widths="250" heights="150" perrow="4"> Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Biełaruski sakoł. Бел-чырвона-белы сьцяг, Беларускі сакол (1920-29).jpg|Паштоўка «Беларускі сакол» («Biełaruski sakoł»), 1920-я г. Файл:Małanka, vokładka.png|Вокладка часопіса [[Маланка (часопіс)|Маланка]] №9, 1926 г. Файл:Biełaruskaja sialanska-rabotnickaja hramada, Małanka.PNG|Выява з часопіса Маланка №13, 1926. Сяляне ўцякаюць з ППС, Вызвалення, [[Беларускі сялянскі саюз|Сялянскага Саюза]] і ўступаюць у [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. Файл:Удзельнікі з'езду БХД у Вільні.jpg|Удзельнікі з’езду [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]] у Вільні ў 1927 г. БДАМЛіМ Файл:Гурток Таварыства Беларускай Школы ў Сенькавічах. 1928.jpg|Гурток Таварыства беларускай школы ў [[Сенькавічы (Івацэвіцкі раён)|Сенькавічах]] Косаўскага павета (1928). </gallery> </center> ==== Іншыя краіны ==== [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|міні|Прадстаўнікі беларускай дыяспары ў Празе ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча]] Бела-чырвона-белы сцяг працягваў выкарыстоўвацца беларускай супольнасцю ў [[Чэхаславакія|Чэхаславаччыне]], куды таксама пераехала [[Рада БНР]]. Сцяг выкарыстоўвала [[Беларуская грамада ў Празе]] (1920—1925), беларускае студэнцтва ў Празе<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/culture/704782.html|title = «Праграма Каліноўскага» 100 год таму. Як беларускія студэнты вучыліся ў Еўропе|date = 23-10-2020|publisher = tut.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20210108072134/https://news.tut.by/culture/704782.html|archive-date = 8 студзеня 2021|access-date = 5-1-2021|url-status = dead}}</ref>. Бела-чырвона-белымі сцягамі карысталіся беларускія культурніцкія і грамадска-палітычныя арганізацыі міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. [[Беларусы Латвіі]] з нацыянальнымі сцягамі ўдзельнічалі ў маніфестацыі ў часе пахавання паэта [[Райніс|Яна Райніса]] ў [[Рыга|Рызе]] 15 верасня 1929 года{{sfn|Езавітаў|1932|с=193}}. === Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў === [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2008-0042, Weißrussland, Minsk, Gebäude.jpg|thumb|[[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|Будынак гарадскога тэатра]] ў Мінску, чэрвень 1943 года]] Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Вядомае распараджэнне, быццам падпісанае гаўляйтарам [[Вільгельм Кубэ|Кубэ]], пра дазвол карыстацца бела-чырвона-белым сцягам побач з германскай сімволікай «пры святкаваннях або для абазначэння беларускай нацыянальнасці», надрукаванае ў газеце [[Раніца (газета, 1939)|«Раніца»]] (27 чэрвеня 1942), паводле вынікаў пазнейшых даследаванняў аказалася тагачаснай [[дэзынфармацыя]]й, вінаватых у якой акупацыйныя ўлады не знайшлі{{sfn|Цітоў|1999|с=155}}. Бела-чырвона-белыя павязкі насілі члены [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. Паводле фотаматэрыялаў, часам такія апазнавальныя знакі ўжывалі ўдзельнікі аддзела [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] — [[Беларускі корпус самааховы|Корпуса беларускай самааховы]], створанага немцамі з мясцовых жыхароў для барацьбы з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскім рухам]]. Немцы самаахоўцам не давяралі і не ўзбройвалі, бо пасля атрымання зброі тыя часта пераходзілі на бок партызан, урэшце корпус быў расфарміраваны{{sfn|Рудак|2020|}}. У апошні год перад [[Аперацыя «Баграціён»|вызваленнем Беларусі]] бела-чырвона-белыя сцягі выкарыстоўваліся на публічных мерапрыемствах, каб схіліць мясцовае насельніцтва на свой бок пасля [[Курская бітва|паражэння на Курскай дузе]] і пералому ў вайне{{sfn|Рудак|2020|}}. === 1950—1980-я гады === [[Файл:Belarusian monument in South River.jpg|міні|злева|Манумент «Змагарам за вольную Беларусь» у [[Саўт-Рывер]]ы, штат [[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Усталяваны ў 1974 годзе на тэрыторыі [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер)|Царквы Святой Ефрасінні Полацкай]]. Побач з помнікам 2 флагштокі: з беларускім бела-чырвона-белым і [[Сцяг ЗША|амерыканскім]] сцягамі]] Бела-чырвона-белым сцягам карысталася беларуская эміграцыя. У некаторых гарадах з актыўнымі беларускімі асяродкамі ў [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасці Беларусі]] (25 сакавіка, цяпер вядомы як «Дзень Волі») на адміністрацыйных будынках афіцыйна вывешваліся бела-чырвона-белыя сцягі. Рэгулярна ўздымаўся бела-чырвона-белы сцяг на будынку гарадской ратушы ў [[Брэдфард]]зе ([[Англія]], [[Вялікабрытанія]])<ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/18650.html|title = Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 5 жніўня. Мацей Райцэўскі|author = Наталля Гардзіенка|author-link = Наталля Сяргееўна Гардзіенка|date = 5-8-2012|publisher = hardzin.livejournal.com|archive-url = https://archive.today/20181130142830/https://hardzin.livejournal.com/18650.html|archive-date = 30 лістапада 2018|access-date = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>, на будынку ратушы горада [[Ошава]] ([[Канада]])<ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/33687.html|title = Эміграцыйная гісторыя ў падзеях. 16 верасня. Беларусы Ашавы|author = Наталля Гардзіенка|author-link = Наталля Сяргееўна Гардзіенка|date = 16-9-2012|publisher = hardzin.livejournal.com|archive-url = https://archive.today/20181130143146/https://hardzin.livejournal.com/33687.html|archive-date = 30 лістапада 2018|access-date = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>. Да сёння ў Дзень Волі вывешваецца бела-чырвона-белы сцяг на будынку гістарычнага музея ў [[Саўт-Рывер]]ы ([[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])<ref>{{cite web|url = https://images.google.by/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fnn.by%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fsaut_rywer2_130323.jpg&imgrefurl=https%3A%2F%2Fnn.by%2F%3Fc%3Dar%26i%3D106995&docid=uOM1Y7E0sOaNUM&tbnid=ezYSlSs-PRp-hM%3A&vet=1&w=1500&h=1000&source=sh%2Fx%2Fim|title = Бел-чырвона-белы сцяг залунаў і ў ЗША: у Саўт-Рыверы ўрачыста адзначылі Дзень Волі — фотафакт|date = 24-03-2013|publisher = nashaniva.by/images.google.by|archive-url = https://archive.today/20181130143709/https://images.google.by/imgres?imgurl=https://nn.by/img/w1500d4/photos/z_2013_03/saut_rywer2_130323.jpg&imgrefurl=https://nn.by/%3Fc%3Dar%26i%3D106995&docid=uOM1Y7E0sOaNUM&tbnid=ezYSlSs-PRp-hM:&vet=1&w=1500&h=1000&source=sh/x/im|archive-date = 30 лістапада 2018|access-date = 30-11-2018}}</ref>. У Беларусі пад бела-чырвона-белымі сцягамі выступалі ўдзельнікі пасляваеннага антысавецкага партызанскага руху і падполля — да іх ліквідацыі савецкімі ўладамі ў 1950-я гады. У 1960—1970-я гады беларускую нацыянальную сімволіку выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітарыі [[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродку]], разгромленага [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|КДБ]] у 1974—1975 гадах, і мастакі-дысідэнты з творчага кола «[[На Паддашку]]»{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. У 1985 годзе на будынку [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскага мастацкага вучылішча]] два навучэнцы, Міхаіл Мірошнікаў і Юрый Макееў, вывесілі бела-чырвона-белыя сцягі. У выніку КДБ распачаў пераслед 6 чалавек, а Макееў мусіў спыніць навучанне{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. === Канец 1980-х — 1990-я гады === [[Файл:Minsk 1990-11-07 meeting f.jpg|міні|Антыкамуністычны [[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|мітынг 11 лістапада 1990 года]] ля Дома ўрада ў Мінску, арганізаваны [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускім народным фронтам]]]] У 1980-я гады, пасля пачатку [[Галоснасць|дэмакратызацыі]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], бела-чырвона-белы сцяг як нацыянальны быў ізноў уведзены ва ўжытак. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднанні і клубы («[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]», «Узгор’е» і інш.), [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=26}}. 30 кастрычніка 1988 года бела-чырвона-белыя сцягі ўзнялі ўдзельнікі першай масавай акцыі на «[[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|Дзяды]]», якая была жорстка разагнаная савецкімі ўладамі{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=26}}. 19 лютага 1989 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі на стадыёне «Дынама» ў Мінску адбыўся першы дазволены ўладамі БССР апазіцыйны палітычны мітынг{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. Разам з тым савецкія ўлады працягвалі пераслед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстанне нацыянальнага сцяга{{Sfn|Лялькоў І.|2002|с=}}. [[File:Stemp Flag and map of Belarus.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі, 1992]] Вяртанне ў масавую свядомасць жыхароў Беларусі бела-чырвона-белага сцяга з гербам «Пагоня» як нацыянальных сімвалаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняццем [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]]. Пад гэтай сімволікай прайшлі красавіцкія і травеньскія стачкі рабочых Беларусі 1991 года. 24 жніўня 1991 года дэпутатка [[Галіна Георгіеўна Сямдзянава|Галіна Сямдзянава]] ўнесла бела-чырвона-белы сцяг у Вярхоўны Савет Беларусі<ref name="fakt"/>. На наступны дзень, 25 жніўня, дэпутаты надалі Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статус канстытуцыйнага закона. 5 верасня 1991 года Мінскі гарадскі савет народных дэпутатаў прыняў рашэнне аб выкарыстанні ў [[Мінск]]у нацыянальнай сімволікі — бела-чырвона-белага сцяга і [[Пагоня|герба «Пагоня»]] нароўні з дзяржаўнай сімволікай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Рашэнне дзейнічала да 30 лістапада 2007 года, аднак сцяг не вывешваўся пасля рэферэндуму 1995 года. Аналагічнае рашэнне Радашковіцкага Савета дэпутатаў ад лістапада 1990 года працягвае дзейнічаць на 2021 год. 19 верасня 1991 года бела-чырвона-белы сцяг зацверджаны як [[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь]]. 11 снежня 1991 года [[Вярхоўны Савет Беларусі]] зацвердзіў Палажэнне «Аб Дзяржаўным бела-чырвона-белым сцягу Рэспублікі Беларусь»<ref>[[s:Заканадаўчыя акты аб дзяржаўнай сімволіцы Рэспублікі Беларусь (1992)]]</ref>. Распрацоўкай эталонаў дзяржаўнай сімволікі займалася адмысловая Камісія пры Прэзідыуме Вярхоўнага Савета, у якую ўвайшло больш за 20 чалавек: вядомыя гісторыкі, мастакі, дызайнеры, мастацтвазнаўцы (кіраўнік — [[Алег Анатолевіч Трусаў|Алег Трусаў]]). Неўзабаве бел-чырвона-белы сцяг быў узняты як сімвал незалежнай Беларусі над усімі прадстаўніцтвамі краіны за мяжой, а ў 1994 годзе каманда Беларусі ўпершыню выступіла пад ім на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994|Алімпійскіх гульнях]]. Пад гэтым сцягам прысягаў у 1994 годзе першы [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]. Але пасля ініцыяванага ім [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму]] (14 траўня 1995) выкарыстанне бела-чырвона-белага сцяга як дзяржаўнага было спынена. Сцягам, як нацыянальным, працягнулі карыстацца некаторыя апазіцыйныя беларускія арганізацыі і нацыянальна-арыентаваная частка грамадства. На Віцебшчыне пасля рэферэндуму чалавек або група асоб пад імем «[[Мірон (палітыка)|Мірон]]» пачалі вывешваць бела-чырвона-белыя сцягі ў цяжкадаступных месцах. Такія ж акцыі праводзіліся ў многіх рэгіёнах Беларусі<ref>[http://www.afn.by/news/view.asp?id=17710 afn.by]</ref>. === XXI стагоддзе === [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] [[Выява:Flag of Belarus (w-r-w) with Arms (2020).svg|міні|Бела-чырвона-белы сцяг з [[Пагоня]]й, які выкарыстоўваецца дэмакратычнай апазіцыяй]] У 2000-х гадах бела-чырвона-белага сцяга працягвала трымацца дэмакратычная апазіцыя, ён масава ўжываўся падчас акцый пратэсту пасля прэзідэнцкіх выбараў 2006 і 2010 гадоў. Беларускія актывісты пад бела-чырвона-белым сцягам бралі ўдзел у падзеях [[Еўрамайдан]]а ў [[Кіеў|Кіеве]] (2013—2014). Увосень 2016 года актывісты сабралі больш за 10 тысяч подпісаў за наданне бела-чырвона-беламу сцягу статусу [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці]] і перадалі іх у [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]]. У Мінкультуры адказалі, што ў прадстаўленай прапанове «''не ўтрымліваецца дакументальнага абгрунтавання і поўнай, дакладнай і якаснай фіксацыі графічнымі сродкамі элемента, якому прапануецца надаць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці''», а таксама неабходна правесці грунтоўнае навуковае даследаванне з мэтай выяўлення арыгінальных архіўных дакументаў і матэрыялаў<ref>[https://news.tut.by/society/525048.html Мінкульт адказаў наконт надання БЧБ-сцягу статуса гісторыка-культурнай каштоўнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814112047/https://news.tut.by/society/525048.html |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. У сакавіку 2018 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі прайшло маштабнае [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|святкаванне 100-годдзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У траўні гэтага ж года пад бела-чырвона-белымі сцягамі адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Косава)|помніка Тадэвушу Касцюшку]] ў [[Косава (горад)|Косаве]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29222482.html|title = Першы ў Беларусі помнік Тадэвушу Касьцюшку ўрачыста адкрылі ля Косава|date = 12 траўня 2018|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 31-1-2021}}</ref>, а ў верасні 2019 года — урачыстае адкрыццё [[Помнік Гедыміну (Ліда)|помніка вялікаму князю Гедыміну]] ў [[Ліда|Лідзе]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30151491.html|title = У Лідзе ўрачыста адкрылі помнік князю Гедзіміну|date = 7-9-2019|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 31-1-2021}}</ref>. Бела-чырвона-белыя сцягі шырока ўжываюцца ў часе [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі]], што пачаліся ў 2020 годзе. Тады ж стаў папулярным выраз «[[схема БЧБ]]», як адсылка да колераў сцяга. Палітолаг [[Арцём Шрайбман]] адзначыў, што бела-чырвона-белы сцяг стаў агульным сімвалам пратэсту, напоўніўся зусім іншым сэнсам, чым ён меў раней. Раней ён меў сэнс нацыянальны, цяпер — агульнадэмакратычны, антыаўтарытарны<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/31011861.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201221173013/https://svabod1.azureedge.net/a/31011861.html |date=21 снежня 2020 }}</ref>. У час расійскага ўварвання ва [[Украіна|Украіну]], распачатага ў 2014 годзе, а таксама пасля другога ўварвання ў 2022 годзе, бела-чырвона-белым сцягам карысталіся беларускія добраахвотнікі на баку Украіны, у прыватнасці [[Пагоня (атрад)|атрад «Пагоня»]], [[тактычная група «Беларусь»]] і [[полк Каліноўскага]]. <center><gallery widths="220" heights="150" perrow="4"> Файл:Полк Каліноўскага. Сьцяг.png|Сцяг палка Каліноўскага Файл:Батальён імя Кастуся Каліноўскага (2022-05-13).jpg|Бел-чырвона-белы патч-шаўрон на абмундзіраванні беларускага добраахвотніка Файл:Шеврон 2 Інтернаціонального Легіону.png|Шаўрон 2-га Міжнароднага легіёна </gallery></center> == Крытыка == Праціўнікі нацыянальнага адраджэння карысталіся фактам ужывання сцяга беларускімі арганізацыямі ў часы акупацыі для дыскрэдытацыі апанентаў, звінавачваючы іх у [[фашызм]]е. Распаўсюджвалася інфармацыя, што бела-чырвона-белыя нарукаўныя павязкі насіла акупацыйная паліцыя. Тое ж адбывалася ў часы Другой сусветнай вайны з нацыянальнай сімволікай іншых акупаваных краін, цяперашнія сцягі ўжывалі арганізацыі і фарміраванні калабарацыяністаў [[сцяг Бельгіі|Бельгіі]], [[сцяг Латвіі|Латвіі]], [[сцяг Літвы|Літвы]], [[сцяг Нарвегіі|Нарвегіі]], [[сцяг Нідэрландаў|Нідэрландаў]], [[сцяг Расіі|Расіі]], [[сцяг Украіны|Украіны]], [[сцяг Францыі|Францыі]], [[сцяг Эстоніі|Эстоніі]], іншых краін [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]<ref name="fakt">{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html|title=50 фактаў за бел-чырвона-белы сцяг|publisher=[http://www.svaboda.org/ Радыё свабода]|access-date=22 студзеня 2014}}</ref>. Сучасным італьянскім сцягам карыстаўся фашысцкі рэжым [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]], побач або ў спалучэнні з уласнай сімволікай. Прапагандысты [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] карыстаюцца напрацоўкамі савецкай прапаганды{{sfn|Usau|2007|p=40-45}}. Узмацнілася прапаганда з пачаткам пратэстаў у 2020 годзе, асабліва пасля выбараў і падзей 9—11 жніўня, калі бела-чырвона-белы сцяг пачалі масава ўжываць удзельнікі пратэсту. Дырэктар Інстытута гісторыі НАНБ [[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч|Вячаслаў Даніловіч]] заявіў, што ў гады Вялікай Айчыннай вайны сцяг ужываўся ў процістаянні з СССР і савецкімі партызанамі. Ён звязаў сцяг з пазіцыяй беларускіх калабарацыяністаў, якія хацелі стварыць беларускую дзяржаву пад нямецкім пратэктаратам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/257527|title=Дырэктар Інстытута гісторыі: Пад бел-чырвона-белым сцягам апрыёры рухаюцца да знешняга пратэктарату|website=Наша Ніва|date=2020-08-20|access-date=2025-09-19}}</ref>. Яго выказванне негатыўна характаразавана беларускай гістарычнай супольнасцю<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/257595|title=«Даніловіч хлусіць, гэта антымаральны ўчынак»: адказ гісторыкаў дырэктару Інстытута гісторыі|website=Наша Ніва|date=2020-08-21|access-date=2025-09-19}}</ref>. Сам Лукашэнка называў бела-чырвона-белы сцяг калабарацыянісцкім і прафашысцкім<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-daruchyu-uzjats-pad-surezny-kantrol-rassledavanne-akalichnastsej-smertsi-ramana-bandarenki-93688-2020/|title=Лукашэнка даручыў узяць пад сур'ёзны кантроль расследаванне акалічнасцей смерці Рамана Бандарэнкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2020-11-13|access-date=2025-09-19}}</ref>, разам з тым не раз запэўніваў, што «сцяг ні ў чым не вінен»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/inache-ja-togda-postupit-ne-mog-lukashenko-o-prinjatii-prisjagi-pod-belo-krasno-belym-flagom-404570-2020/|title="Иначе я тогда поступить не мог" - Лукашенко о принятии присяги под бело-красно-белым флагом|website=belta.by|date=2020-08-28|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/aleksandr-lukashenko-flag-ved-ni-v-chyom-ne-vinovat-chto-u-nego-takie-cveta|title=Александр Лукашенко: флаг ведь ни в чём не виноват, что у него такие цвета|website=ctv.by|access-date=2025-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-nazval-gerb-i-flag-svetskoj-ikonoj-kotoroj-dolzhen-poklonjatsja-ves-narod-500448-2022/|title=Лукашенко назвал герб и флаг светской иконой, которой должен поклоняться весь народ|website=belta.by|date=2022-05-08|access-date=2025-09-19}}</ref>. == У культуры == Бела-чырвона-белы сцяг згадваецца літаратурнымі і музычнымі творамі, у выяўленчым мастацтве. Сцяг згадваецца ў вершах «Покліч» (1917) [[Ігнат Дварчанін|Ігната Дварчаніна]]<ref>[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Volnaja_Bielarus.pdf.zip/15n_184_1917_n_28.pdf Вольная Беларусь, — № 28. — с. 3]</ref>, «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі|Ваяцкі марш]]» (1919) [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] (пакладзены на музыку [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|Уладзімірам Тэраўскім]], гімн [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] пад назвай «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]»), «Покліч» (1920) і «Паставіў я сабе прыклад навек трывалы» [[Уладзімір Адамавіч Жылка|Уладзіміра Жылкі]], «Ты чуеш, брат…» (1930) [[Максім Танк|Максіма Танка]], «Пад бел-чырвона-белы сцяг» [[Сяргей Новік-Пяюн|Сяргея Новіка-Пеюна]] (1930), «Беларускі сцяг» [[Пятро Сакол|Пятра Сакола]]{{sfn|Сакол|1925|с=1}}, «Беларускі сцяг» (1926) [[Гальяш Леўчык|Гальяша Леўчыка]]<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/tomaszsulima/docs/cz_10_2013|title=Czasopis 10/2013 by Czasopis - Issuu|website=issuu.com|date=2013-10-31|access-date=2023-12-18|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228004734/https://issuu.com/tomaszsulima/docs/cz_10_2013|url-status=dead}}</ref>, «Моладзі» [[Алесь Мілюць|Алеся Мілюця]]{{sfn|Скрыжалі памяці|2005|с=320}}, шэрагу вершаў 1943—1944 гадоў [[Алесь Змагар|Алеся Змагара]]{{sfn|Змагар|1962|}}, «Наш сцяг» (1942) [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]<ref>{{Cite web|url=http://rv-blr.com/verse/show/43733/|title=Родныя вобразы / Л. Геніюш / Прагляд верша|website=rv-blr.com|access-date=2023-12-18}}</ref>, «Зняважаным сцягом» (1948) [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]<ref>{{Cite web|url=http://rv-blr.com/verse/show/28633/|title=Родныя вобразы / Н. Арсеньнева / Прагляд верша|website=rv-blr.com|access-date=2023-12-18}}</ref>, паэме «Васіль Каліна» [[Уладзімір Сідаравіч Клішэвіч|Уладзіміра Клішэвіча]]<ref>{{Cite web|url=https://acaraj-kuta.blogspot.com/2020/10/2-2-2020_28.html|title=Saqa Sire - Alba Ruthenia: ЎЎЎ 2. Адальфіна Шныцар. Уладзімер Клішэвіч ды Калыма. Ч. 2. На Колыме. Койданава. "Кальвіна". 2020.|website=Saqa Sire - Alba Ruthenia|date=środa, 28 października 2020|access-date=2023-12-18}}</ref> (1965), вершах «Працяг вякоў»<ref>{{Cite web|url=http://rv-blr.com/literature/4123/|title=Родныя вобразы / Р. Барадулін. «Міласэрнасьць плахі»|website=rv-blr.com|access-date=2023-12-18}}</ref>, «25 сакавіка»<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=187813&lang=ru|title=Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка|website=Наша Ніва|access-date=2023-12-18}}</ref> і «Рыцар збройны на кані»<ref>[http://pushlib.org.by/node/748 Пакуль жывеш…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161211053945/http://pushlib.org.by/node/748 |date=11 снежня 2016 }}</ref> [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], праекце гімна Беларусі «Жыві, Беларусь!» (словы [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=48163 «Жыві, Беларусь!» Гімн на словы Някляева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110303180900/http://nn.by/?c=ar&i=48163 |date=3 сакавіка 2011 }} // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 26 сьнежня 2010.</ref>, музыка [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіля Раінчыка]]), песні «Наўздагон» (словы [[Леанід Пранчак|Леаніда Пранчака]], музыка [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіля Раінчыка]]<ref>{{cite web|url = https://tuzinfm.by/performer/mp3/4564/nauzdahon.html|title = Анжаліка Агурбаш спела пра герб «Пагоня»|access-date = 8 сакавіка 2022|archive-date = 18 чэрвеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210618033613/https://tuzinfm.by/performer/mp3/4564/nauzdahon.html|url-status = dead}}</ref>), «Сцяг» Уладзіміра Някляева (пакладзены на музыку [[Зміцер Вайцюшкевіч|Змітром Вайцюшкевічам]]<ref>{{Спасылка|url=http://www.todar.net/|загаловак=Пэрсанальны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча|дата=9 красавіка 2011|access-date=8 сакавіка 2022|archive-date=24 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824141348/http://www.todar.net/|url-status=dead}}</ref>), «Родны сцяг» [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргея Панізніка]] (пакладзены на музыку хорам «Унія»), «Я люблю, калі свеціць сонца…» [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыстава]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Michal_Aniempadystau/Ja_lublu,_kali_sviecic_sonca.html|title=Міхал Анемпадыстаў. Я люблю, калі сьвеціць сонца...|website=knihi.com|access-date=2023-12-18}}</ref> (пакладзены на музыку ў 1996 годзе гуртом «[[Новае Неба]]»). {{columns-list|colwidth=30em| {{Цытата|<poem>Няхай жыве магутны, смелы Наш беларускі вольны дух. Штандар наш бел-чырвона-белы, Пакрый сабой народны рух.</poem>|аўтар=— «Ваяцкі марш» (1919) М. Краўцоў}} {{Цытата|<poem>Пад штандар бел-чырвона-белы Гартуйся, раць, адважна, смела, Адважных, храбрых ваяроў!»<ref>[http://rv-blr.com/vershu/view/3632 Верш «Покліч»]</ref></poem>|аўтар=— «Покліч» (1920) У. Жылка}} {{Цытата|<poem>{{якар|Ты чуеш, брат}}Глядзіце ў будучыню смела! Настаў доўгачаканы час, Пад сцягам бел‑чырвона‑белым Чакае перамога нас.<ref>[http://rv-blr.com/literature/charter/24436 Максім Танк. Дзённік]</ref></poem>|аўтар=— «Ты чуеш, брат…» (1930) М. Танк}} {{Цытата|<poem>Светлым полем я нясу агнявую паласу: як маланка, нада мной зіхаціць над галавой сцяг мой вольны, сцяг мой смелы, сцяг мой бел-чырвона-белы.<ref>[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=32791-1.pdf А пісар земскі...: Вершы. — Мн.: Маст. літ., 1994. — 142 с.: іл.]</ref></poem>|аўтар=— «Родны сцяг» С. Панізнік}} }} == Падобная сімволіка == === На мантыях архірэяў === Бела-чырвона-белая стужка — абавязковы элемент [[Манаграма|манаграм]], або вензеляў, іерархаў некаторых [[памесная царква|Памесных Цэркваў]] (у тым ліку, [[Беларуская Праваслаўная Царква|БПЦ]], [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]], [[Праваслаўная Царква Украіны|УПЦ]]) пачынаючы ад [[епіскап]]а{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=32}}. За аснову вензеляў узята традыцыйная [[архірэй]]ская [[Мантыя (аблачэнне)|мантыя]], праз якую ідзе тры бела-чырвона-белыя стужкі, называныя «струменямі» або «крыніцамі» ({{lang-chu|струи}} або ''источники''), яны сімвалізуюць святло [[Стары запавет|Старога]] і [[Новы запавет|Новага]] Запаветаў, якое павінен прапаведаваць архірэй{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=32}}. Форма мантый архірэяў у свой час перанята ад урачыстага адзення [[Спіс візантыйскіх імператараў|візантыйскіх імператараў]], аздобленага залатымі і сярэбранымі нашыўкамі{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=32}}. Пачаткова і «струмені» на мантыях былі з залатых і сярэбраных нітак у паслядоўнасці срэбра-золата-срэбра, на мантыях [[Патрыярх Канстанцінопальскі|канстанцінопальскіх патрыярхаў]] так было да XVI стагоддзя{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Такая аздоба была задарагой нават для [[Візантыя|Візантыі]], даволі рана там пачалі ўжываць таннейшыя матэрыялы, замест золата пурпурны [[ядваб]], а замест срэбра — белы{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Для Русі і ядваб быў задарагі, таму епіскапы [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|Кіеўскай мітраполіі]] пачалі ўжываць іншыя тканіны белага і чырвонага (радзей сіняга) колераў. Сіні ўжываўся, бо пурпур — сумесь чырвонага і сіняга{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Першае пэўна зафіксаванае сведчанне ўжывання «струменяў» на мантыях архірэяў Кіеўскай мітраполіі вядома з XII стагоддзя, яно захоўвалася да XX стагоддзя на мошчах наўгародскага архіепіскапа [[Іаан Наўгародскі|Іаана]], памерлага ў 1185 годзе, і было знішчана ў першыя гады савецкай улады. Такая мантыя на Іаане зафіксавана захаванай да цяперашняга часу яго драўлянай разьбяной фігурай, вырабленай у 1559 годзе{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. Да канца XVI стагоддзя захавалася дужа мала выяўленчых крыніц, каб прасачыць развіццё элементаў архірэйскага адзення, але можна думаць, што традыцыя «струменяў» не перапынялася і такія мантыі былі ў сучаснікаў Іаана, [[Епіскапы полацкія|полацкіх]] і [[Тураўская і Мазырская епархія|тураўскіх]] архірэяў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}. З XVII стагоддзя, дзякуючы папулярнаму ў Рэчы Паспалітай партрэтнаму жанру, дайшло шмат выяў тагачасных царкоўных іерархаў, часта на іх мантыях бачны традыцыйныя бела-чырвона-белыя «струмені», былі яны не толькі на мантыях [[Праваслаўе|праваслаўных]], але і [[Уніяцтва|грэка-каталіцкіх]], бо візантыйская традыцыя (і сфарміраваны на яе базе [[візантыйскі абрад]]) — падмурак абедзвюх гэтых Цэркваў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=33}}, і [[Стараверства|стараверскіх]] іерархаў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=34}}. У XVIII—XIX стагоддзях «струмені» усё часцей з’яўляюцца на іконах з выявамі святых епіскапаў{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=34}}, вядомы такія іконы са святым [[Мікалай Цудатворац|Мікалаем]], мірлікійскім епіскапам, святымі Мітрафанам і Ціханам, варонежскімі епіскапамі, святым [[Георгій (Каніскі)|Георгіем]], магілёўскім архіепіскапам{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=35}}. Такім чынам, спалучэнне белага і чырвонага ў адпаведнай паслядоўнасці добра вядома здаўна, аднак, на думку [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніса Лісейчыкава]], было бы «наіўным і няправільным» звязваць колеры аздаблення архірэйскага адзення з колерамі беларускага нацыянальнага сцяга{{sfn|Лісейчыкаў|2020|с=35}}. <center> <gallery> Файл:John of Novgorod's reliquary (1559, GRM) detail by shakko.jpg|Фігура на крышцы ракі [[Іаан Наўгародскі|Святога Іаана]], Архіепіскапа Наўгародскага (1559, роспіс XVII ст.) Файл:Petro Mohyla- big.jpg|Мітрапаліт Кіеўскі [[Пётр Магіла]] (партрэт сярэдзіны XVII ст.) Файл:Kipryjan Žachoŭski. Кіпрыян Жахоўскі (1680).jpg|Мітрапаліт Кіеўскі [[Кіпрыян Жахоўскі]] (партрэт 1680 года) Файл:Jazafat Bułhak. Язафат Булгак (M. Kazakievič, 1843).jpg|Апошні грэка-каталіцкі мітрапаліт у Расіі [[Іасафат Булгак]] (партрэт 1843 года) Файл:Monogram Patriarchy Moskiewskiego i całej Rusi, Cyryla..svg|Манаграма Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыла]] </gallery> </center> === Іншае === <center> <gallery> Файл:POL COA Kotwicz.svg|[[Котвіч (герб)|Герб «Котвіч»]] Файл:Nationaldemokratische Partei Deutschlands.jpg|[[Нацыянал-дэмакратычная партыя Германіі]] Файл:POL Wyszków flag.svg|[[Сцяг Вышкава|Сцяг горада Вышкава]] ([[Польшча]]) Файл:DendermondeVlag.svg|Сцяг [[Бельгія|бельгійскага]] горада [[Дэндэрмондэ]] Файл:Flag of Atlántico.svg|Сцяг [[Калумбія|калумбійскай]] акругі Атлантыка Файл:Bandera de Ponga.svg|Сцяг [[Сцяг Понгі|іспанскага муніцыпалітэта Понга]] Файл:Flag of Sharjah and Ras Al Khaimah.svg|Сцяг эмірата [[Рас-эль-Хайма (эмірат)|Рас-эль-Хайма]] Файл:Estadio Monumental display.jpg|[[Аргенціна|Аргенцінскі]] футбольны клуб «[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плейт]]» </gallery> </center> == Гл. таксама == * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{Commonscat|}} * {{артыкул|аўтар= [[Язэп Адамавіч Гладкі|А[дам]. В[арлыга]]].|загаловак= Усебеларускі Кангрэс у Менску 18–31 (5–18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу)|выданне= [[Запісы БІНіМ]]|месца= Мюнхэн|год= 1964|нумар= 3(9)|старонкі= 137—176|ref= Варлыга}} * {{кніга |аўтар = Басаў А. Н., Куркоў І. М. |загаловак = Флагі Беларусі ўчора і сёння |спасылка = https://drive.google.com/file/d/15G9bVFkeWyiR0cF5wrF4NnpcMqRf2dd5/ |адказны = Пер. на бел. А. Н. Найдовіч; Рэц. В. Л. Насевіч |месца = Мн. |выдавецтва = Полымя |год = 1994 |старонак = 34 |isbn = 5-345-00730-6 |ref = Басаў, Куркоў }} * Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa: Wydawnictwo «Andrei Yanushkevich Publishing», 2024. — 308 с. — ISBN 9788397029262 * {{h|Вашкевіч|2007|''[[Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч|Вашкевіч А.]]'' [https://store.arche.by/item/1536 Нашы сцягі над Заходняй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204194250/https://store.arche.by/item/1536 |date=4 снежня 2020 }} // [[Arche]]. № 4 (55), 2007. ('''[https://www.facebook.com/notes/vaškievič-andrej/нашы-сцягі-над-заходняй/3410114272343504/ гл. тэкст]''')}} * {{h|Вячорка|1991|с=355-369|''[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]]'' «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Мінск: Беларусь, 1991. — С. 355—369.}} * {{Артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|год=1992|ref=Грыцкевіч|загаловак=Бітва пад Оршай 8 верасня 1514 года|выданне=Спадчына|нумар=6}} * {{артыкул|аўтар= [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Езавітаў К.]]|загаловак= Беларуская меншасьць у Латвіі ніколі не забудзе Яна Райніса!|спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Insyja/Bielaruskaja_skola_u_Latvii.pdf.zip/1932-004.pdf|выданне= [[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]|год= 1932|нумар= 4 (14)|старонкі= 193|ref=Езавітаў}} * {{h|Змагар|1962|''Змагар, Алесь'' [http://knihi.com/Ales_Zmahar/Da_zhody.html Да згоды] — Кліўлянд: Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.}} * {{h|Иванов|1981|''Иванов В. В.'' Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. — С. 166.}} * {{Артыкул|ref=Лісейчыкаў|аўтар=[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]]|год=2020|загаловак=Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах?|выданне=Наша Гісторыя|нумар=9 (26)|старонкі=32-35}} * {{артыкул|аўтар= Лялькоў І.|загаловак= Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|спасылка= http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html|выданне= ARCHE Пачатак|год= 2002|нумар= 1 (21)|ref= Лялькоў І.|archive-url= https://web.archive.org/web/20120205232621/http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html|archive-date= 5 лютага 2012|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070707205420/http://arche.bymedia.net/2002-1/lalk102.html|archivedate= 7 ліпеня 2007}} * {{артыкул |аўтар = Насевіч В. Л. |загаловак = Гэты сцяг пачынаўся так… |спасылка = https://www.vln.by/node/47 |выданне = Чырвоная Змена |год = 1995 |нумар = 42 (13900) |ref = Насевіч |archive-url = https://web.archive.org/web/20201201083347/http://vln.by/node/47 |archive-date = 1 снежня 2020 }} * {{Артыкул|загаловак=Пастанова Вучонага савета Інстытута гісторыі АН Беларусі ад 12 верасня 1991 года|выданне=Народная газета|ref=НГ|год=1995}} — 7 лютага. * {{Артыкул|ref=Рудак|год=2020|аўтар=Рудак А.|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17412|загаловак=Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі|выданне=Культура|нумар=34 (1473)|archive-date=8 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308014115/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17412}} * {{h|Сакол|1925|с=1|''Пётра Сакол''. Беларускі сьцяг / Студэнская думка, 1925. — [http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/1489/7550-1925-1.pdf № 1]. — С. 1.}} * {{h|Скрыжалі памяці|2005|с=320|[http://pdf.kamunikat.org/25643-1.pdf Скрыжалі памяці]: З творчай спадчыны пісьменнікаў Беларусі, якія загінулі ў гады Другой сусветнай вайны. У 3 кн. Кн. 2 / уклад., біягр. давед. пра аўт. і камент. А. Бельскага. — Мн.: Бел. кнігазбор, 2005. — 656 с.}} * {{h|Гесь, Ляхоўскі, Міхнюк|2001|с=272| Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, Ул. Міхнюк. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2001.}} * {{артыкул |аўтар = Ткачоў М. А. |загаловак = Беларуская нацыянальная сімволіка |спасылка = https://drive.google.com/file/d/1n1XibIMbKPMUriFcuoAYmhcDO2ZpFX3s/ |выданне = ЭГБ у 6 т. |месца = Мн. |год = 1993 |том = 1 |старонкі = 391—393 |ref = ЭГБ у 6 т. Т. 1. }} * {{Кніга|ref=Турук|год=1921|аўтар=[[Фёдар Фёдаравіч Турук|Турук Ф.]]|загаловак=Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов|месца=М.|выдавецтва=Государственное издательство}} — Мн. : Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994. * {{Артыкул|ref=Фадзеева|аўтар=Фадзеева В. Я.|загаловак=Арнамент|выданне=Этнаграфія Беларусі|год=1989|выдавецтва=БелЭн|месца=Мн.|isbn=5-85700-014-9}} * {{h|Харэўскі|1998|с=15|''[[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]]'' [http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзій Дуж-Душэўскі. Сцяг] // Наша Ніва. № 6, 1998. — С. 15.}} * {{Кніга|ref=Цітоў|год=1993|аўтар=[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]]|загаловак=Наш сімвал — Пагоня: Шлях праз стагоддзі|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя}} * {{Кніга|год=1999|ref=Цітоў|аўтар=Цітоў А.|загаловак=Сфрагістыка і геральдыка Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=РІВШ БДУ|isbn=985-6299-36-5}} * {{Артыкул|аўтар=Шаланда А.|ref=Шаланда|год=2014|выданне=Герольд Litherland|нумар=20|загаловак=Вексілагічныя праблемы бітвы пад Воршай 1514 г.: прапроцы з крыжам сьвятога Юрыя|старонкі=57-63|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1G8qOv4yW06_wc-HU2qaSAHwIwvwYFfKJ/}} * {{артыкул |аўтар = Шаланда А. |загаловак = Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі |спасылка = https://drive.google.com/file/d/1T8TW5AW4I30dTNBij-qR9W-PrYqM7nwr/ |выданне = Герольд Litherland |год = 2019 |нумар = 21 |старонкі = 3–10 |ref = Шаланда }} * {{артыкул |аўтар = [[Андрэй Катлярчук|Kotljarchuk A.]] |загаловак = The Flag Revolution. Understanding the political symbols of Belarus |спасылка = http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/ |выданне = Baltic Worlds |месца = Huddinge |выдавецтва = Centre for Baltic and East European Studies (CBEES), Södertörn University |год = 2020 |нумар = 4 |ref = Kotljarchuk }} * {{h|Usau|2007|p=40-45|''Usau, Pavał'' Ideology of Belarusian State Propaganda Mechanisms // Hopes, Illusions, Perspectives. Belarusian Society / Pejda, Marta (ed.). — Madison: East European Democratic Centre / University of Wisconsin—Madison, 2007. — P. 40-45.}} {{Беларусь у тэмах}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} {{Артыкул года|2020}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя сцягі]] 0badqjuil322t4refrayj80qrpbn6ci 0 1447 5174596 5084473 2026-08-02T16:28:06Z AgrielRain 172048 5174596 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = Расійская рэспубліка |flag_p1 = Flag of Russia.svg |p2 = Обер-Ост |flag_p2 = Flag of the German Empire.svg |s1 = Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі |flag_s1 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |s2 = Другая Польская Рэспубліка |flag_s2 = Flag of Poland.svg |s3 = Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка |flag_s3 = Flag RSFSR 1918.svg |s4 = Літоўская Рэспубліка |flag_s4 = Flag of Lithuania.svg |тытул_кіраўнікоў = Старшыня Рады БНР |кіраўнік1 = [[Янка Серада]] |год_кіраўніка1 = [[1918]] |кіраўнік2 = [[Язэп Лёсік]] |год_кіраўніка2 = [[1918]] – [[1919]] |кіраўнік3 = [[Пятро Крачэўскі]] |год_кіраўніка3 = [[1919]] |Этап1 = Абвяшчэнне БНР |Дата1 = 9 сакавіка |Год1 = 1918 |Этап2 = Абвяшчэнне незалежнасці БНР |Дата2 = 25 сакавіка |Год2 = 1918 |Этап3 = Ліквідацыя БНР, стварэнне Рады БНР у выгнанні |Год3 = 1919 | дополнительный_параметр1 = Дипломатическое признание | содержимое_параметра1 = {{флаг|Украинская Народная Республика}} [[Украинская народная республика]]<br>{{флаг|Украинская Народная Республика}} [[Украинская держава]] (де-факто)<br> {{флаг|Литва}} [[Литовская Республика (1918—1940)|Литовская республика]] (де-факто)<br>{{флаг|Латвия}} [[Латвийская Республика (1918—1940)|Латвийская республика]]<br>{{флаг|Эстония}} [[Первая Эстонская Республика|Эстонская республика]]<br>{{флаг|Финляндия}} [[Финляндия]]<br> {{флаг|Чехия}} [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакия]] <br>(де-факто)<br> {{флаг|Турция}} [[Турецкая республика]] }} |карта=Map of Belarusian People's Republic 1918.png}} '''Белару́ская Наро́дная Рэспу́бліка''' (скарочана '''БНР''') — нацыянальная дзяржава [[Беларусы|беларусаў]], абвешчаная на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] 9 сакавіка 1918 года. Незалежнасць БНР абвешчана раніцай [[25 сакавіка]] [[1918]] года. Дзяржаўная мова: [[беларуская мова|беларуская]] (з 28.4.1918). Атрыбуты дзяржаўнасці: [[Часовая канстытуцыя БНР]] (11.10.1918), пячатка БНР (з 28.4.1918), [[Бела-чырвона-белы сцяг|сцяг]] і [[Пагоня|герб]] (з чэрвеня 1918). Былі выпушчаны пашпарты грамадзян БНР (лета 1918). Галоўным кіраўнічым органам была [[Рада БНР]], выканаўчы орган [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]], з 11 кастрычніка 1918 года перайменаваны ў [[Рада Народных Міністраў БНР|Раду Народных Міністраў БНР]]. Месца пасяджэнняў урада: [[Мінск|Менск]], [[Гродна]] (са снежня 1918). У выніку недастатковага ўзроўню арганізаванасці, недахопу грошай, узброеных фарміраванняў і міжнароднай падтрымкі і прызнання дзяржаўныя органы БНР былі ліквідаваны, самараспушчаны альбо эмігравалі за мяжу. Дзень абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі святкуецца як [[Дзень Волі]]. == Гісторыя БНР == === Перадумовы абвяшчэння БНР === Лозунг БНР упершыню прагучаў у 1917, у прыватнасці на [[Усебеларускі з'езд 1917|Усебеларускім з’ездзе (кангрэсе)]] у Мінску. Незалежніцкія настроі ў беларускім руху ў значнай ступені былі выкліканы палітыкай Часовага ўрада Расіі, які не хацеў лічыцца з патрабаваннямі беларускіх арганізацый аб наданні Беларусі статуса аўтаноміі ў складзе Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікі, а таксама палітыкай Савета Народных Камісараў Расіі, які вёў перагаворы з Германіяй аб лёсе Беларусі без удзелу ў іх прадстаўнікоў беларускага народу. Незалежніцкія тэндэнцыі ўзмацніліся пасля разгону Усебеларускага з’езду і пасля таго, як З-і Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918) ухваліў гэты разгон. Ва ўмовах, калі бальшавікі паводле [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] перадавалі беларускія землі Германіі, часткай дзеячаў беларускага нацыянальнага руху было прапанавана абвясціць поўную незалежнасць Беларусі. === Стварэнне БНР === [[Выява:Dziejačy BNR. Дзеячы БНР (1918).jpg|250px|thumb|злева|Дзеячы БНР у 1918 годзе. Злева направа: сядзяць — Бурбіс, Серада, Варонка, Захарка, стаяць — Смоліч, Крачэўскі, Езавітаў, Аўсянік, Заяц.]] [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|377x377пкс|Карта БНР, 1918 г.]] [[Выява:Pahonia (25 Hrošaŭ, Orange), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|thumb|Паштовая марка БНР, 25 гр.]] Калі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|І сусветнай вайны]], пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]], Чырвоная Армія і [[Аблвыканкамзах]] пакінулі Мінск, а германскія войскі яшчэ не ўступілі, група дзеячаў беларускага нацыянальнага руху зрабіла спробу ўзяць на сябе ўладу. Познім вечарам 19 лютага [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] скончыў сваё апошняе нелегальнае пасяджэнне, апрацаваўшы [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі. Крыху раней адбылося надзвычайнае пасяджэнне Выканкома [[ЦБВР]], на якім было прынята рашэнне:<ref>Варта. — 1918. — № 1. — С. 36.</ref> {{цытата| Па-прычыне абсалютна выразнага памкнення Народнага Камісарыяту Заходняй вобласці ўцякчы на ўсход і па-прычыне набліжэння немцаў і верагоднасці анархіі ў горадзе — узяць на сябе ахову парадку і бяспекі ў Мінску, а калі спатрэбіцца, то і ва ўсёй Беларусі, а таксама прапанаваць Выканкому Рады 1-га Усебеларускага з'езда выканаць волю з'езда і ўзяць уладу ў свае рукі. }} Выканкам Рады Усебеларускага кангрэса [[21 лютага]] [[1918]] звярнуўся да народа Беларусі з 1-ай Устаўной граматай, у якой аб’явіў сябе ўладай у Беларусі. Часовым выканаўча-распарадчым органам стаў створаны ім [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны сакратарыят]] на чале з [[Я. Варонка]]м. У яго склад увайшлі: [[Пятро Крачэўскі|П. Крачэўскі]], [[А. Смоліч]], [[П. Бадунова]], [[Аляксандр Карабач|А. Карач]], [[Т. Грыб]], [[К. Езавітаў]], [[І. Серада]] і інш. Разлік быў на тое, што германскаму камандаванню прыйдзецца прыняць як дадзенае беларускае нацыянальнае ўтварэнне. [[9 сакавіка]] 1918 адбылося першае ўрачыстае пасяджэнне Выканаўчага камітэта Рады кангрэса. У яго склад былі запрошаны прадстаўнікі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, меншавікоў, ЕС і СС, [[Паалей-Цыён]]а і інш. Агульная колькасць членаў Выканкама была даведзена да 71 чалавека. Пасяджэнне прыняло [[Другая Устаўная грамата|Другую Устаўную грамату]], у якой Беларусь была аб’яўлена народнай рэспублікай. Выканаўчы камітэт быў перайменаваны ў [[Рада БНР|Раду БНР]], абраны Прэзідыум Рады на чале з I. Серадой. У межах Беларусі былі абвешчаны свабоды: слова, друку, сходаў, забастовак, сумлення, недатыкальнасць асобы і жылля, права на аўтаномію, раўнапраўе моў усіх нацыянальнасцей Беларусі. Права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю скасоўвалася паводле сёмага пункту граматы (''«У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі права ўласнае ўласнасьці на зямлю касуецца. Зямля перадаецца бяз выкупу тым‚ што самі на ёй працуюць»'')<ref name="ReferenceA">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 197.</ref>. Гэта азначала, што ўся зямля канфіскоўвалася ва ўласнікаў (галоўным чынам, у сярэдніх і буйных маянткоўцаў) без грашовай кампенсацыі і павінна была з дзяржаўнага зямельнага фонду перадавацца бясплатна — толькі тым, хто яе апрацоўваў сам непасрэдна ''«за плугам»'' (галоўным чынам, былым [[сялянства|сялянам]]<ref>[[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917) у Расійскай Імперыі]] скасавала падзел грамадства на [[саслоўе|саслоўі]], у тым ліку і сялянскае саслоўе.</ref>). Патрабаванне працаваць на зямлі самому непасрэдна (як умовы атрымання зямлі з дзяржаўнага зямельнага фонду) аўтаматычна прадвызначала тое, што асоба магла атрымаць участак зямлі толькі невялікага памеру — у залежнасці ад фізічных магчымасцей асобы. І зямля перадавалася з дзяржаўнага фонду не пажыццёва, а на час працаздольнасці асобы: калі па старасці асоба ўжо не магла апрацоўваць зямлю непасрэдна, то зямля вярталася ў дзяржаўны зямельны фонд, бо асоба не магла яе перадаць па спадчыне нашчадкам, здаць у арэнду ці прадаць. Былыя маянткоўцы, якія не згаджаліся працаваць на зямлі непасрэдна ''«за плугам»'', зямлю не атрымлівалі. Лясы, воды і нетры паводле Другой Устаўной граматы таксама аб’яўляліся ўласнасцю БНР. Паўсюдна ўстанаўліваўся 8-гадзінны працоўны дзень. БНР пачала стварацца як [[Сацыялізм|сацыялістычная дзяржава]]<ref name="ReferenceA"/>. Сацыяльна склад Рады БНР быў неаднародны. Галоўную ролю ў ёй ажыццяўлялі сярэднія слаі нацыянальнай інтэлігенцыі, у партыйных адносінах Рада складалася з прадстаўнікоў розных нацыянальных сацыялістычных партый ([[БСГ]], ЕС і СС, [[Паалей-Цыён]], [[Бунд]]), а таксама рускіх эсэраў і меншавікоў. Усе гэтыя партыі адхілялі Кастрычніцкую рэвалюцыю, але не ўсе падтрымлівалі аддзяленне Беларусі ад Расіі і ўтварэнне беларускай нацыянальнай дзяржавы. Рускія эсэры, меншавікі і яўрэйскія сацыялістычныя партыі выказаліся за знаходжанне Беларусі ў складзе Расіі. Яўрэйскія партыі асцерагаліся, што ў беларускай нацыянальнай дзяржаве на першы план выйдзе беларуская буржуазія. Рускія эсэры стаялі на пазіцыі «адзінай і непадзельнай» Расіі. Толькі БСГ паслядоўна патрабавала самавызначэння Беларусі. Рада БНР на пасяджэнні ў ноч з 24 на [[25 сакавіка]] 1918 пасля дзесяцігадзінных спрэчак нязначнай большасцю галасоў прыняла пастанову [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцюю Устаўную грамату]], у якой абвясціла незалежнасць Беларусі — на тэрыторыі, дзе жыве і мае колькасную перавагу беларускі народ: ''«Магілёўшчыну, беларускія часьці Меншчыны, Гродзеншчыны (з Гроднай, Беластокам і інш.), Віленшчыны, Віцебшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часьці суседніх губерняў, заселеныя [[беларусы|беларусамі]]»''. У пратаколе адзначалася, што атмасфера ў час пасяджэння была «наэлектрызавана». Супраць аддзялення Беларусі ад Савецкай Расіі галасавалі дэпутаты гарадской, земскай і бундаўскай фракцый. Ад галасавання ўстрымаліся прадстаўнікі Аб’яднанай яўрэйскай сацыялістычнай партыі, Паалей-Цыёна і сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Земская фракцыя выйшла з Рады БНР і адазвала сваіх прадстаўнікоў з Народнага сакратарыята. Трэцяй Устаўнай граматай ад 25 сакавіка 1918 БНР абвяшчалася «незалежнай і вольнай дзяржавай». У пачатку свайго ўтварэння БНР не знайшла падтрымкі шырокіх народных мас. Прычын таму многа. Яна была створана ў вельмі неспрыяльных умовах і існавала пад акупацыяй. Акупацыйны рэжым быў супраць нацыянальных імкненняў, нацыянальных органаў улады абвешчанай дзяржавы. І народам ён успрымаўся як варожы. Але Рада вымушана была калі не супрацоўнічаць з ім, то быць для яго лаяльнай. У працэсе стварэння БНР шырокія народныя масы ўдзелу не прымалі. Вядома, што I Усебеларускі з’езд даверыў абранаму ім Савету з’езда падрыхтаваць і склікаць Беларускі Устаноўчы сход, а затым II Усебеларускі з’езд, на якім абвясціць будучую беларускую дзяржаву. Фактычна выйшла, што БНР абвясціў нават не Савет з’езда, а створаны ім орган — Выканаўчы камітэт Рады Кангрэса, які потым кааптаваў у свой склад 28 прадстаўнікоў нацыянальных груп. === БНР дабіваецца міжнароднага прызнання === Народны сакратарыят дамагаўся міжнароднага прызнання БНР. З гэтай мэтай у чэрвені 1918 дэлегацыя на чале з [[Р. Скірмунт]]ам наведала [[Кіеў]]. Урад Украінскай Народнай Рэспублікі прызнаў БНР. 18 красавіка 1918 з Кіева дэлегацыя БНР адправіла радыётэлеграмы ўрадам усіх краін і Савецкай Расіі з пераказам сутнасці падзей, якія адбыліся ў Беларусі, і паведамленні аб тым, што з моманту абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці беларускі народ не прызнае тых пунктаў Брэсцкага дагавора ад 3 сакавіка 1918, якія датычылі яго тэрытарыяльных інтарэсаў. Летам 1918 дэлегацыя БНР выязджала ў Маскву, але не была прынята народным камісарам РСФСР. Дыпламатычныя місіі былі таксама накіраваны ў Варшаву, Берлін, Берн, Капенгаген. Консульства БНР было адчынена ў Літве. Мэтай ураду БНР было таксама прызнанне беларускай дзяржавы Германіяй і стварэнне з яе дазволу ўласных узброеных сіл і паліцыі. Але дэмарш урада БНР да Германіі быў без вынікаў. Улада Варонкі, паводле яго прызнання, пачала змяншацца і была абмежавана толькі нацыянальным прадстаўніцтвам пры нямецкай акупацыйнай адміністрацыі і некаторымі другараднымі функцыямі. На пасланыя ў Берлін тры граматы БНР рэйхсканцлер паведаміў Народнаму сакратарыяту, што Берлін разглядае Беларусь як частку Савецкай Расіі, што, згодна Брэсцкаму дагавору, Германія не магла без урада Леніна прызнаць зноў беларускую дзяржаву. Нягледзячы на адмову кайзераўскага ўрада прызнаць БНР, кансерватыўныя сілы Рады БНР працягвалі дамагацца арыентацыі на Германію. Іх падтрымлівалі буйныя землеўладальнікі. У лісце ўраду Германіі яны пісалі: калі б нямецкія войскі не акупавалі наш край, мы рассталіся б з маёнткамі і жыццём. «Жывём надзеяй, што міжнародны трактат адарве нас ад Расіі і злучыць з Літвой пад абаронай Германіі». У процівагу Радзе БНР, якую германскае камандаванне лічыла сацыялістычнай, у Мінску ўтварылася Беларускае народнае прадстаўніцтва на чале з Р. Скірмунтам, [[Павел Аляксюк|П. Алексюком]], [[В. Гадлеўскі]]м, [[Тодар Вернікоўскі|Т. Вернікоўскім]] і інш. Узаемаразумення з БНП шукала правае крыло БСГ, зацікаўленае ў паляпшэнні адносін з германскім камандаваннем. Неўзабаве Рада БНР прыняла ў свой склад БНП. Значных поспехаў БНР дасягнула ў развіцці асветы і культуры. Паводле розных падлікаў, працавалі ад 150 да 350 школ. Падрыхтоўка настаўнікаў вялася ў [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя|Свіслацкай семінарыі]] і [[Мінскі беларускі педагагічны інстытут|Мінскім педінстытуце]]. У красавіку 1918 была заснавана Мінская вышэйшая музычная школа, якая неўзабаве пераўтварылася ў Беларускую кансерваторыю. У красавіку 1918 створана падрыхтоўчая камісія для адкрыцця Беларускага ўніверсітэта ў Мінску, у якую ўвайшлі [[А. Смоліч]], [[М. Доўнар-Запольскі]], [[Я. Карскі]] і інш. Па ініцыятыве [[І. Луцкевіч]]а ў 1918 была створана першая беларуская навуковая ўстанова — Беларускае навуковае таварыства ў Вільні. Выдаваліся беларускія кнігі, часопісы і газеты. Германскія акупацыйныя ўлады, з аднаго боку, не перашкаджалі культурна-асветніцкай дзейнасці БНР, а з другога — ухіляліся ад афіцыйнага прызнання яе. Шэраг членаў Рады і Народнага сакратарыяту БНР, якія спрабавалі дамагчыся падтрымкі ўрада Германіі, звярнуліся да германскага імператара з тэлеграмай, у якой дзякавалі за вызваленне Беларусі, прасілі дапамагчы ў стварэнні яе дзяржаўнай незалежнасці ў саюзе з Германскай імперыяй. === Палітычны крызіс БНР === Выданне 3-яй Устаўнай граматы і пасылка тэлеграмы імператару Германіі выклікалі ў БНР палітычны крызіс. Са складу Рады выйшлі гарадская група, прадстаўнікі Бунда, Аб’яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя. [[БСГ]] раскалолася. Утварыліся новыя партыі: [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя]] (БСДП), [[Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў]] (БПСФ), [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР). Лідарамі БСДП былі [[А. Смоліч]], [[Б. Тарашкевіч]], [[Я. Лёсік]], [[Алесь Гарун|А. Прушынскі]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]]. Яе праграма прадугледжвала рэфармісцкае пераўтварэнне капіталістычнага ладу грамадства ў сацыялістычны. Задача нацыяналізацыі прамысловасці не ставілася. Зямлю меркавалася перадаць сялянам для арганізацыі на ёй дробных працоўных гаспадарак. Памешчыкам мелася на ўвазе захаваць разумную норму карыстання зямлёй. Высоўвалася патрабаванне аб’яднання ўсёй этнічнай тэрыторыі беларусаў у незалежнай БНР. Кіруючае ядро БПСФ склалі [[Я. Варонка]], [[Аляксандр Цвікевіч|А. Цвікевіч]], [[К. Езавітаў]], [[В. Захарка]], [[Антон Аўсянік|А. Аўсянік]], [[Пятро Крачэўскі|П. Крачэўскі]], [[І. Серада]]. З заявы партыі выцякала, што ў аснову яе светапогляду і тактыкі былі пакладзены інтарэсы і імкненні працоўнага люду. Партыя патрабавала канфіскацыі буйных землеўладанняў і стварэння на гэтай падставе «беларускага нацыянальнага зямельнага фонду», росту прамысловай вытворчасці і паступовай перадачы яе ў рукі народа. Працягваючы лінію БСГ, яна ставіла сваёй задачай вызваленне беларускага народа ад нацыянальнага прыгнёту шляхам стварэння сусветнай федэрацыі, у якой беларуская дэмакратычная рэспубліка павінна стаць састаўной адзінкай. БСДП і БПСФ на першае месца ставілі нацыянальнае пытанне і толькі пасля яго рашэння разлічвалі прыступіць да сацыяльных пераўтварэнняў. Абедзве партыі былі нешматлікімі, іх сацыяльнай базай была беларуская інтэлігенцыя. Арганізатарамі БПСР былі [[Т. Грыб]], [[П. Бадунова]], Я. Трафімаў, [[Я. Мамонька]], А. Маркевіч, В. Русак, [[М. Шыла]], [[Н. Козіч]] і інш. Яе сацыяльнай базай з’яўлялася беларуская інтэлігенцыя і сялянства. БПСР прэтэндавала на авангардную ролю ў беларускім руху. Патрабаванні яе зводзіліся да ўстанаўлення «дыктатуры працоўных», сацыялізацыі зямлі, кааперыравання сялянства, незалежнай беларускай рэспублікі ў этнаграфічных межах. Пры станоўчых адносінах да акта 25 сакавіка 1918 аб абвяшчэнні незалежнасці БНР яна настойвала на яе «юрыдычным прызнанні» Усебеларускім Устаноўчым з’ездам. Члены БПСР Т. Грыб, П. Бадунова, А. Карач выйшлі са складу Народнага Сакратарыята, але разам з членамі Рады БНР М. Пашковічам, Н. Козічам, М. Шыла, Я. Мамонькам і інш. заставаліся ў Радзе, як непрымірымая апазіцыя. Пасля адстаўкі І. Серады і А. Смоліча члены Народнага Сакратарыята, якія засталіся, склалі свае паўнамоцтвы. У Радзе БНР месцы гарадской групы занялі прадстаўнікі культурных, прафесіянальных і навуковых беларускіх арганізацый, ад [[Бунд]]а, СС і ЕС — Мінскай яўрэйскай абшчыны. У выніку Рада стала кааліцыйным органам з перавагай кансерватыўных сіл. Фарміраванне новага складу Народнага сакратарыята было даручана Р. Скірмунту. У сваёй заяве на пасяджэнні Рады 9 ліпеня 1918 апошні паведаміў, што будзе працаваць «у цесным кантакце з акупантамі. Ярмо акупацыі хоць і цяжкае, але з ім неабходна мірыцца, як з непазбежным злом». Яго перагаворы з прадстаўнікамі партый, якія працягваліся амаль 2 месяцы, не прывялі да станоўчага выніку. Палітычны крызіс паглыбляўся. Не знайшоў з яго выйсця і І. Серада, які пасля правалу місіі Скірмунта спрабаваў сфарміраваць урад. Левае крыло Рады, якое раней выступала супраць Варонкі, змяніла сваю пазіцыю і аб’ядналася з цэнтрам, які называлі «фракцыяй былых міністраў». Новай фракцыі належала большасць месцаў у Радзе. Яна ўзняла пытанне аб накіраванні дэлегацый у [[Масква|Маскву]] і [[Берлін]]. Пасля падпісання Савецкай Расіяй і Германіяй [[27 жніўня]] 1918 дадатковага дагавора, згодна якому германская армія вызваляла тэрыторыю Беларусі да [[Бярэзіна|р. Бярэзіны]], надзеі БНР на ўмацаванне сваёй улады з дапамогай Германіі пачалі згасаць. Радзе БНР трэба было думаць, як абараніцца ад савецкай улады. Рада БНР накіравала шэраг дэлегацый у Германію, Швейцарыю, ЗША, на Міжсаюзніцкую нараду ў Ясах. Аднак яна не знайшла падтрымкі. Англія, Францыя і ЗША палічылі за лепшае не прызнаваць БНР, каб мець вароты для ўварвання ў Савецкую Расію. 11 кастрычніка Рада БНР зацвердзіла [[Часовая канстытуцыя БНР|Часовую канстытуцыю БНР]]. У мэтах умацавання свайго становішча Рада БНР 9 кастрычніка 1918 прыняла пастанову аб павелічэнні свайго складу да больш як 100 дэлегатаў за кошт прыцягнення прадстаўнікоў праваслаўнага і каталіцкага духавенства, а некалькі пазней Народны сакратарыят быў пераўтвораны ў Раду народных міністраў. Рэвалюцыя ў Германіі змяніла адносіны немцаў да БНР. Іх погляды былі накіраваны да падзей унутры Германіі. У Еўропе з-за германскай рэвалюцыі складалася новая палітычная сітуацыя. Тым часам [[У. Ленін]] шукаў магчымасці скарыстаць дадзеныя абставіны ў інтарэсах Савецкай Расіі. Ён меркаваў, што сярод сацыял-дэмакратаў можна будзе знайсці саюзнікаў. [[А. Луцкевіч]], які ўзначальваў [[Рада народных міністраў БНР|Раду народных міністраў БНР]], быў запрошаны ў Маскву для перагавораў аб удзеле сацыял-дэмакратаў у Беларускім савецкім урадзе, які меркавалася стварыць пасля вызвалення Беларусі ад нямецкай акупацыі. Ведаючы аб нежаданні Германіі вырашаць беларускае пытанне без удзелу Савецкага ўрада і ўлічваючы нетрываласць пазіцыі БНР, А. Луцкевіч прыйшоў да высновы аб неабходнасці паездкі ў Маскву. У лістападзе 1918 ён прыбыў для перагавораў. У гэты ж час у Маскву прыязджаў і Т. Грыб каб наладзіць кантакт з камуністычным цэнтрам. Для наладжвання сувязей з Белнацкомам у Маскву ў розны час прыязджалі А. Карач, Я. Мамонька і інш. Маскоўскія перагаворы А. Луцкевіча з урадам РСФСР не былі завершаны. Было ўмоўлена, што яго бліжэйшыя саратнікі па партыі — члены Прэзідыума Рады БНР і міністры — пасля адыходу нямецкіх акупантаў з Мінска застануцца ў горадзе, каб завяршыць пачатыя ў Маскве перагаворы. Аднак калі [[10 снежня]] 1918 Чырвоная Армія ўступіла ў Мінск, у горадзе ўжо не было членаў Рады БНР, за выключэннем прадстаўнікоў сацыял-дэмакратаў: старшыні Рады Я. Лёсіка, членаў Рады А. Уласава, А. Смоліча, В. Іваноўскага, А. Прушынскага і інш. У Мінску не застаўся і А. Луцкевіч, які ў апошні час выехаў у [[Вільнюс|Вільню]]. У абставінах адыходу германскіх войск Рада народных міністраў БНР у [[Чацвёртая Устаўная грамата|4-й Грамаце]] ад 29 лістапада 1918 заклікала беларускі народ да захавання парадку, які ўстанавіла Рада БНР. Была зроблена спроба стварэння палітычнага цэнтра без Рады, на базе земстваў, сацыялістычных партый, прафесійных арганізацый і фарміравання на гэтай падставе органаў краявой улады. Але кіраўнікі гэтых арганізацый не змаглі вырашыць пытанне аб уладзе. Прадстаўнікі левых арганізацый тым часам схіліліся да сумеснай работы з савецкай уладай. 10 снежня бальшавікі займаюць Мінск. Выпраўляючыся ў [[Вільня|Вільню]], Рада і ўрад БНР выдалі 5-ую Грамату. У ёй беларускі народ заклікаўся да выступлення супраць савецкай улады, да абароны БНР, да «усеагульнага грамадзянскага шчасця» і стварэння на месцах «беларускіх Саветаў», якія павінны падпарадкоўвацца Радзе БНР. Але ўмоў для гэтага не было. У далейшым большасць беларускіх дзеячаў вярнуліся ў БССР. Аднак надзеі іх не апраўдаліся. Яны сталі аднымі з першых ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Некаторыя: А. Луцкевіч, С. Рак-Міхайлоускі і інш., знаходзячыся ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], актыўна змагаліся за яе ўз’яднанне з [[БССР]]. А такія, як Я. Варонка, П. Крачэўскі, Я. Мамонька, Т. Грыб і інш., засталіся на ранейшых пазіцыях і працягвалі дзейнасць на эміграцыі. === Структуры БНР у выгнанні === {{Гісторыя Беларусі}} У снежні 1918 года Рада і ўрад БНР пераехалі ў [[Вільня|Вільню]], а затым (у выніку [[Бітва за Вільню (1918—1919)|наступлення Чырвонай Арміі і дзейнасці польскіх ваенізаваных фарміраванняў]]) у [[Гродна]]. Гэты горад у той час быў уключаны ў склад новастворанай Літоўскай Дзяржавы, а сталіцай БНР лічыўся да верасня [[1919]]. Пад эгідаю ўрада БНР знаходзіліся некаторыя мясцовыя арганізацыі, быў наладжаны выпуск 5 беларускіх газет. Урад БНР у гэты час вёў барацьбу супраць прэтэнзій Польскай дзяржавы на беларускія тэрыторыі, дамагаўся права на ўдзел у Парыжскай мірнай канферэнцыі, паспяхова прайшлі перагаворы з урадам [[УНР]] аб пазыцы для ўрада А. Луцкевіча. У сувязі з дзеяннямі польскіх легіянераў 20 сакавіка 1919 года ўрад БНР выехаў у [[Берлін]]. Тут была дэзавуіравана рэзалюцыя «Усебеларускага з’езда», які нібыты адбыўся ў [[Навагрудак|Навагрудку]], аб далучэнні Беларусі да Польшчы. У маі 1919 ад старшыні мірнай канферэнцыі быў атрыманы дазвол на прыезд беларускай дэлегацыі ў [[Парыж]]. На пачатку чэрвеня 1919 ўрадавая дэлегацыя БНР прыбыла ў Парыж. Дэлегацыя разам з прадстаўнікамі [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], Украіны і інш. дабівалася прызнання іх дзяржаў поўнапраўнымі суб’ектамі міжнародных адносін. Тым часам у красавіку 1919 Войска Польскае заняло Вільню і Гродна, на пачатку жніўня быў заняты [[Мінск]]. 19 верасня [[А. Смоліч]] і [[Я. Лёсік]] накіравалі ліст кіраўніку Польскай дзяржавы [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]], у якім прасілі аднавіць дзейнасць структур БНР. Увосень 1919 доўгі час у [[Варшава|Варшаве]] знаходзіўся [[А. Луцкевіч]], які дабіваўся прызнання Польскай дзяржавай самастойнасці Беларусі. 1 снежня 1919 А. Луцкевіч, [[В. Захарка]], [[Пятро Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і інш. члены ўрада БНР пераехалі ў Мінск. [[13 снежня]] адбыўся раскол Рады БНР на [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду БНР]] і [[Народная рада БНР|Народную Раду БНР]]. Іх старшынямі сталі адпаведна сацыял-дэмакрат Я. Лёсік і сацыяліст-федэраліст П. Крачэўскі. Таксама былі створаны два ўрады БНР. Найвышэйшая Рада на чале кабінета пакінула А. Луцкевіча, Народная Рада прызнала кіраўніком кабінета [[В. Ластоўскі|В. Ластоўскага]]. Польскія ўлады хутка распарадзіліся аб разгоне Народнай Рады, арыштавалі В. Ластоўскага, [[П. Бадунова|П. Бадунову]], [[Я. Мамонька|Я. Мамоньку]]. Убачыўшы, што польскі ўрад не прызнае права Беларусі на дзяржаўную самастойнасць, 28 лютага [[1920]] А. Луцкевіч пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў. Раней, у студзені, ў [[Берлін]] выехалі старшыня Народнай Рады П. Крачэўскі і яго памочнік В. Захарка. Толькі ў маі змаглі выехаць у Рыгу В. Ластоўскі, П. Бадунова, Т. Грыб, Я. Мамонька. У сакавіку 1920 кіраўніцтва Польшчы пачало перагаворы з Найвышэйшаю Радаю БНР, польская камісія адхіліла большасць прапаноў Найвышэйшай Рады, аднак выдзеліла пэўныя сродкі на патрэбы беларускай школы і культуры. Ва ўмовах савецка-польскай вайны дзеячы БНР шукалі падтрымку як з польскага, так і з савкецкага боку. Аднак, калі ў ліпені савецкія войскі ўступілі ў Мінск, а ўрад РСФСР заключыў дагавор з Літвою, паводле якога значная частка беларускіх зямель перадавалася ў яе склад, гэта выклікала пратэст і Найвышэйшай і Народнай Рады. Надзея на тое, што БНР будзе прызнана Савецкай Расіяй знікла. У той час калі савецкі і польскі бакі абмяркоўвалі ў [[Рыга|Рызе]] без удзелу прадстаўнікоў беларускага народу ўмовы мірнага дагавору, у Рызе адбылася палітычная канферэнцыя, на якой было вырашана стварыць вакол урада В. Ластоўскага адзіны нацыянальны блок. Народная Рада БНР прызнавалася адзіным прадстаўніком беларускага народа і стала называцца Радаю БНР. Тым часам урад Латвіі на падставе дагавора з РСФСР ад 11 жніўня 1920 прапанаваў Радзе і ўраду Ластоўскага пакінуць тэрыторыю дзяржавы. 11 лістапада быў заключаны дагавор паміж БНР і Літоўскай Рэспублікай аб узаемным прызнанні, аб супрацоўніцтве і супольнай барацьбе за вызваленне беларускіх і літоўскіх зямель з-пад польскай акупацыі. Рада БНР і ўрад Ластоўскага пераехалі ў сталіцу Літвы [[Каўнас]]. У гэты час урад БНР спрабаваў сарваць савецка-польскія перагаворы ў Рызе, шукаючы падтрымкі ў розных еўрапейскіх краінах. Адзінае, што далі гэтыя намаганні, тое, што [[Парыжская мірная канферэнцыя]] паставіла [[Польшча|Польшчы]] ў абавязак паважаць правы нацыянальных меншасцей. [[18 сакавіка]] [[1921]] быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор]]. У канцы сакавіка 1921 ў [[Прага|Празе]] прайшла нацыянальна-палітычная нарада, удзел у якой прынялі 37 прадстаўнікоў беларускіх партый і арганізацый з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], Літвы, Чэхаславакіі, Германіі — [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]]. Канферэнцыя пацвердзіла акт 25 сакавіка 1918, прызнала Раду БНР як адзіны законны орган улады на Беларусі. Урад БНР не спыняў дзейнасці на міжнароднай арэне. 27 красавіка 1922 на Генуэзскую міжнародную канферэнцыю па эканамічных і фінансавых пытаннях прыбылі [[В. Ластоўскі]] і міністр замежных спраў [[Аляксандр Цвікевіч|А. Цвікевіч]]. Старшыні канферэнцыі была ўручана нота аб прызнанні ўрадам БНР Вільні як сталіцы Літвы і згодзе на ўключэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ў склад Літоўскай дзяржавы ў якасці аўтаноміі. Мемарандум з просьбаю паставіць пытанне аб прызнанні БНР быў заслуханы на паседжанні палітычнай камісіі канферэнцыі, аднак пасля дэмаршу дэлегацыі [[РСФСР]] беларускае пытанне ў парадак дня канферэнцыі пастаўлена не было. Нота Ластоўскага і Цвікевіча 20 мая 1922 была асуджана ўрадам БНР. В. Ластоўскі падаў у адстаўку, але яна не была прынята. Затым Ластоўскі хацеў склікаць у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] нацыянальную нараду, аднак Старшыня Рады БНР П. Крачэўскі выступіў супраць. Пачаўся ўрадавы крызіс. 11 кастрычніка 1922 была створана [[Дзяржаўная калегія БНР|Дзяржаўная калегія]] з членаў Прэзідыума Рады БНР і некаторых міністраў. 20 красавіка [[1923]] В. Ластоўскі і дзяржаўны пісар Дуж-Душэўскі заявілі аб выхадзе з Дзяржаўнай калегіі. 23 жніўня 1923 сход беларускіх грамадскіх і палітычных дзеячаў, які адбыўся ў [[Каўнас]]е, пратэставаў супраць антыбеларускай палітыкі літоўскага ўрада, а таксама негатыўна ацаніў дзейнасць [[В. Ластоўскі|В. Ластоўскага]] і [[К. Дуж-Душэўскі|К. Дуж-Душэўскага]] і інш. Быў сфарміраваны новы ўрад БНР на чале з [[А. Цвікевіч]]ам. Палітыка літоўскага ўрада неўзабаве прывяла да таго, што 1 лістапада 1923 Прэзідыум Рады і ўрад БНР выехалі з Каўнаса ў [[Прага|Прагу]] (кіраўнік урада Цвікевіч застаўся ў Літве). У снежні 1923 сябры замежнага бюро ЦК [[БПС-Р]] [[П. Бадунова]], [[Я. Мамонька]] (яны з’яўляліся таксама сябрамі Прэзідыума Рады БНР і [[Т. Грыб]] выказаліся супраць прызначэння А. Цвікевіча на пасаду Старшыні Рады Міністраў БНР. У адносінах да ўрада Прэзідыум Рады БНР раскалоўся на дзве часткі. Тым часам палітыка беларусізацыі, якая праводзілася ў [[БССР]] і абвешчаная амністыя праціўнікам савецкай улады ў гады грамадзянскай вайны спрыяла таму, што сярод дзеячаў БНР раслі прасавецкія настроі, якія ўзмацніліся пасля [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]]. А. Цвікевіч не хаваў свайго намеру пераехаць у [[Мінск]]. Праз савецкіх агентаў было дамоўлена, што перад вяртаннем ён збярэ канферэнцыю, якая прызнае Мінск адзіным цэнтрам адраджэння Беларусі. 12-16 студзеня 1925 года [[Другая Усебеларуская канферэнцыя]] адбылася ў [[Берлін]]е. Патрэбная Мінску рэзалюцыя была прынята. А. Цвікевіч і сябры яго ўрада пераехалі ў Мінск.<ref>ЭГБ ў 6 т. Т. 1. С. 390</ref> Прэзідыум Рады БНР не прызнаў рашэння канферэнцыі і застаўся верны акту 25 сакавіка 1918. Хоць пасля члены Прэзідыума [[П. Бадунова]] і [[Я. Мамонька]] таксама пераехалі ў БССР, Старшыня Рады БНР [[П. Крачэўскі]] і яго намеснік [[В. Захарка]] не прызналі Савецкую Беларусь. Дзяржаўная пячатка і дзяржаўны архіў БНР засталіся ў іх. Пасля смерці П. Крачэўскага (8 сакавіка 1928) яго функцыі выконваў В. Захарка. Пасля акупацыі Чэхіі нацысцкай Германіяй з ініцыятывы германскага боку ў 1939 годзе адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных спраў Рэйху з В. Захаркам. Апошні адхіліў прапанову нацыстаў аб супрацоўніцтве. Перад смерцю Захарка перадаў пячатку і дзяржаўны архіў [[М. Абрамчык]]у, які выконваў функцыі Старшыні Рады БНР да 1970. У 1970 эміграцыйная Рада БНР абрала на яго месца [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В. Жук-Грышкевіча]], а ў 1982 — [[Я. Сажыч]]а. З 1997 Раду БНР у эміграцыі ўзначальвае [[Івонка Сурвіла|І. Сурвіла]]. == Органы ўлады БНР == * [[Рада БНР]] * [[Урад БНР]] == Тэрыторыя БНР == === Абвешчаная тэрыторыя === [[Файл:Postcard BNR.jpg|thumb|Паштоўка «Няхай жыве Беларуская Народная Рэспубліка. Гербы Беларускіх ваяводзтваў» 1918—1920]] БНР была абвешчана ''«на землях, дзе жыве і мае лічэбную перавагу [[Беларусы|беларускі народ]]»''<ref>[[Трэцяя Устаўная грамата]] Рады БНР</ref>. У склад БНР уключаліся: Магілёўшчына, беларуская частка Міншчыны, Гродзеншчына (з гарадамі Гродна і Беласток), Віленшчына, Смаленшчына<ref>На выдадзенай у 1918 г. карце БНР у яе склад было ўключана таксама правабярэжжа Верхняй Волгі</ref>, Чарнігаўшчына і сумежныя часткі суседніх губерняў, заселеных беларусамі (меліся на ўвазе Сувалкаўская і Ковенская губерні<ref>ЭГБ, т. 6, кн. І, с. 537</ref>). <gallery perrow="5"> File:Historical borders of Belarusians.png|Гістарычныя межы рассялення беларусаў File:Тэрыторыя Беларуская Народная Рэспубліка.jpg|Тэрыторыі, на якіх была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка на падставе «этнічнага крытэрыя» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі БНР)'' — паводле прац [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] File:БНР і арэал рассялення беларусаў.jpg|Межы Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), аб'яўленыя 25 сакавіка 1918 г., і [[этнічная тэрыторыя беларусаў]] на падставе прац [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] і [[Яўхім Карскі|Я. Карскага]] File:10 Hrašoŭ (Blue), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|Паштовая марка БНР, 10 грошаў </gallery> === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === Планавалася падзяліць тэрыторыю БНР на ваяводствы — Навагрудскае, Берасцейскае, Гродзенскае, Менскае, Віленскае, Полацкае, Віцебскае, Смаленскае і Мсціслаўскае, якія ў сваю чаргу дзяліліся б на паветы. == Міжнародныя адносіны == [[Выява:Diplomatic mission of BNR.jpg|thumb|[[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]], шыльда]] Беларускі гісторык [[Анатоль Сідарэвіч]] сцвярджае, што дэ-юрэ БНР у 1918—1920 гг. прызналі [[Літва]]<ref>Консульства БНР з 1918 г., дагавор аб узаемным прызнанні 11.11.1920.</ref>, [[Латвія]]<ref>Дыпл. адносіны разарваныя і ўрад БНР выдалены з тэрыторыі Латвіі пасля [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]] і патрабавання [[РСФСР]] у адпаведнасці з [[Маскоўскі дагавор РСФСР-Латвія, 1920|Маскоўскім дагаворам]]{{удакладніць|не было такога, толькі Рыжскі з Латвіяй і Маскоўскі з Літвой}}</ref>, [[Эстонія]]<ref>[https://euroradio.fm/ru/sidorevich-deyateli-bnr-byli-demokratami-poetomu-ih-i-ne-lyubit-vlast Сидоревич: Деятели БНР были демократами, поэтому их и не любит власть] {{ref-ru}}</ref>, [[Чэхаславакія]]{{крыніца?}} і [[Фінляндыя]]<ref>[http://www.radabnr.org/%D1%84%D1%96%D0%BD%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4/ ФІНЛЯНДЫЯ ПРЫЗНАЛА БЕЛАРУСКУЮ НАРОДНУЮ РЭСПУБЛІКУ — 28.12.1919]</ref>. БНР мела консульствы ў Кіеве (генеральнае) і Адэсе з 1918 года, аднак не атрымала афіцыйнага прызнання ні ад Рады УНР, ні ад Украінскай дзяржавы гетмана Скарападскага<ref name="zautra.by">[http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=27151 Як і чаму БНР не змагла дабіцца міжнароднага прызнаньня — расказвае прафэсар Смалянчук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207141710/http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=27151 |date=7 лютага 2018 }}</ref>. Фактычныя адносіны падтрымліваліся з [[Веймарская рэспубліка|Германіяй]], [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыяй]], [[Турцыя]]й і [[Другая Польская Рэспубліка|Польшчай]]<ref>А. Сідарэвіч. БНР // ЭГБ Т.1, С.384-389.{{крыніцы/Доўнар 2007}} С.193.</ref>. Дзейнічала [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]]. Польскі гісторык Дарота Міхалюк адзначае, што дэ-факта (фактычна) толькі Фінляндыя прызнала БНР, а афіцыйна дэ-юрэ (юрыдычна) ніводная дзяржава не прызнала БНР, у тым ліку дзяржавы-пераможцы ў Першай сусветнай вайне (Вялікабрытанія, Францыя, ЗША), які менавіта і вызначалі новы расклад сіл у Еўропе<ref>Міхалюк, Д. Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — С.442-443.</ref>. Беларускі гісторык [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]] адзнача, што дэ-юрэ (юрыдычна, афіцыйна) ніводная дзяржава не прызнала БНР як дзяржаву, а толькі проста завязвалі адносіны з прадстаўнікамі БНР<ref name="zautra.by"/>. Нямецкі даследчык Е. Энгельгарт адзначае, што Германія па розных прычынах не прызнала беларускага ўрада, і таму ён быў вымушаны абмежавацца прадстаўніцтвам [[Беларусы|беларускага народа]] ў нацыянальных і культурных пытаннях<ref>Engelhardt, E. von. Weissruthenien: Völk und Reich. — Berlin — Amsterdam — Prag — Wien, 1943. — S. 108—109.</ref>. [[Рычард Пайпс]] робіць выснову, што немцы не збіраліся падтрымаць абвешчаную Радай БНР незалежнасць, таму што разглядалі Беларусь як крыніцу таннай сыравіны і рабочай сілы<ref>Pipes, R. The formation of the Soviet Union> Communism and nationalism. — Cambridge (Mass.), 1964. — P. 151.</ref>. === Украінская Народная Рэспубліка === У пачатку студзеня 1918 года [[Беларуская цэнтральная рада|Беларуская Цэнтральная Рада]] па тэлеграфе звязалася з Генеральным Сакратарыятам Украінскай Народнай Рэспублікі з просьбай каб ён узяў на сябе абавязацельства абароны інтарэсаў Беларусі на мірных перамовах у Брэсце.<ref>Народна Воля № 4, 06.01.1918 Ст. 2</ref> 19 красавіка 1918 года ў Кіеве адбылося першае афіцыйнае паседжанне прадстаўнікоў [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай Цэнтральнай Рады]] і [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З боку [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] былі [[Анастасій Ліхнякевіч|Ліхнякевіч]], [[Мікалай Аляксеевіч Свідзерскі|Свідзерскі]], Пятроўскі, з боку Беларускай Народнай Рэспублікі [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Цвікевіч]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхалоўскі]]. Паседжанне адкрыў Ліхнякевіч, які ад УЦР вітаў дэлегацыю БНР. На паседжанні абмяркоўвалася правядзенне межаў паміж Украінскай Народнай Рэспублікай і Беларускай Народнай Рэспублікай.<ref>Нова Рада, №64, 21.04.1918 Ст. 3</ref> 20 красавіка адбылося другое паседжанне прадстаўнікоў урада УНР і БНР па пытанні размежавання межаў. Кіраўніком паседжання быў Цвікевіч.<ref>Нова Рада, №65, 22.04.1918 Ст. 3</ref> == Ацэнкі == Гісторыкі [[Уладзімір Ладысеў]] і [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|Пётр Брыгадзін]] характарызуюць БНР так: ''«Разглядаць БНР як сфарміраваўшуюся беларускую нацыянальную дзяржаву няма аб’ектыўнай навуковай высновы. Але нельга таксама пагадзіцца з тымі навукоўцамі, якія не лічаць БНР рэальным фактам. Беларуская Народная Рэспубліка была дзяржаўным утварэннем у стадыі фарміравання. Яна функцыяніравала ў спецыфічных умовах акупацыі. Да дзяржаўнасці беларускія нацыянальныя дзеячы не дайшлі, аднак ад самой ідэі да яе ажыццяўлення прайшлі значны шлях. <…> Неаспрэчным з’яўляецца тое, што самім фактам утварэння БНР пытанне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці было пастаўлена ў плоскасць практычнай рэалізацыі»''<ref>''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 46.</ref>. Гісторык [[Дарота Міхалюк]], ацэньваючы БНР як праект дзяржаўнасці Беларусі, адзначыла: ''«У 1918—1919 гг., калі адбываліся змены на палітычнай карце Усходняй Еўропы, перамагла канцэпцыя левага крыла беларускіх сацыялістаў. <…> У дзяржаўнай палітыцы беларускія лідары левага крыла адкінулі дэмакратызацыю жыцця і не здолелі выбудаваць настолькі шырокай сацыяльнай платформы, каб ідэя беларускай дзяржаўнасці ахапіла ўсе грамадскія пласты. У выніку ідэя БНР адрасавалася ніжэйшым пластам з сацыялістычнымі настроямі, вышэйшыя ж пласты і прадстаўнікі іншага светапогляду былі выключаныя, з-за чаго яны не бачылі неабходнасці падтрымліваць дзяржаву такога характару»''<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг… С. 444.</ref>. І дадае, што абвяшчэнне БНР і пагроза, што яна ўвойдзе ў сферу ўплыву Польшчы, схіліла бальшавікоў да стварэння буфернай дзяржавы — [[БССР]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг… С. 445.</ref>. [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзімір Ляхоўскі]] выказваецца, што БНР — гэта палітычныя структуры, генетычна звязаныя з Усебеларускім з’ездам 1917 года, якія паставілі сабе мэтай абвяшчэнне і замацаванне незалежнасці Беларусі — на шляху суверэнізацыі ў 1917—1918 гг. народаў Беларусі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 1-2-ая хвіліны</ref>. Ляхоўскі лічыць, што абвяшчэнне пад уплывам братоў Івана і Антона Луцкевічаў незалежнасці БНР менавіта 25 сакавіка 1918 г. было стратэгічнай памылкай, бо (у адрозненне ад абвяшчэння незалежнасці Літвы актам 26 лютага 1918 г., які кансалідаваў літоўскі нацыянальны рух — усе літоўскія палітычныя партыі і суполкі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 13-ая хвіліны</ref>) акт 25 сакавіка прывёў не да кансалідацыі беларускіх палітычных груповак, а да расколу<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 13 і 18-ая хвіліна</ref>. Ляхоўскі сцвярджае, што сярод дзеячоў БНР не было дасведчаных палітыкаў (многім з якіх не было і 30 гадоў узросту), што маглі б аналізаваць новую геапалітычную рэальнасць<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 10-11-ая хвіліны</ref>. На думку Ляхоўскага, калі б абвяшчэнне незалежнасці БНР адбылося ў жніўні 1918 г. (калі была падпісана дадатковая дамова паміж Германіяй і савецкай Расіяй і стала тады зразумела, што тэрыторыя Беларусі ў канцы 1918 г. адыдзе да савецкай Расіі), то ясна, што прыхільнікаў незалежнасці Беларусі было б значна болей сярод прадстаўнікоў мясцовых самаўрадаў, нацыянальных меншасцяў, мінскай гарадской думы, мінскай земскай управы і не было б такога палітычнага расколу<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 18-19-ая хвіліны</ref>. У той жа час Ляхоўскі ўхваляе тагачасную пазіцыю Мітрафана Доўнар-Запольскага, які лічыў, што акт 25 сакавіка абвешчаны і з гэтага трэба зыходзіць, а не займацца яго крытыкаваннем. Ляхоўскі таксама дадае, што такія працэсы і з’явы як беларуская выдавецкая справа, беларуская школьная справа, беларускія кааператывы і тэатральныя гурткі, хоры, мінскія беларускамоўныя газеты не фінансаваліся ў тыя часы ўрадам БНР, які на тое не меў грошай<ref name="youtube.com">[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 27-28-ая хвіліны</ref>. Ляхоўскі заўважае, што трэба разумець, што беларускі нацыянальны рух у тыя часы быў шырэйшы за БНР, бо беларускія культурныя праекты ў тыя часы падтрымліваліся прыватнымі асобамі, грамадскімі суполкамі і фондамі (напрыклад, у снежні 1917 г. першыя дзесяць мінскіх беларускамоўных школ атрымлівалі грошы ад мінскай гарадской думы)<ref name="youtube.com"/>. На думку [[Захар Васільевіч Шыбека|Захара Шыбекі]], толькі пад аховай 10-й нямецкай арміі, якую прывялі ў [[Мінск]] і [[Мінская губерня|Мінскую губерню]] мясцовыя кансерватыўныя каталіцкія і польскамоўныя маянткоўцы, удалося разгарнуць стварэнне рэальных элементаў уладных структур [[БНР]] — Рады, мясцовых рад у паветах (выбарных органаў БНР) — і выдаваць пашпарты БНР, займацца міжнароднай дзейнасцю, адкрываць беларускамоўныя школы і выдаваць газеты, аднавіць дзейнасць царквы і касцёла, акрамя стварэння ўласнага войска і паліцыі БНР, што не дазвалялі немцы<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 202—205.</ref>. Шыбека лічыць, што без нямецкіх гарантый ва ўмовах незацікаўленнасці і захопніцкіх намераў бліжэйшых суседзяў (Расіі, Украіны, Польшчы і Літвы) наўрад ці ўдалося зрабіць такі феномен як [[БНР]] — важны досвед стварэння беларускай дзяржаўнасці ў XX ст., што стала ўзорным і сімвалічным на наступныя гады<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 206, 209.</ref>. Гісторык і палітолаг Андрэй Казакевіч лічыць, што не след крытыкаваць дзеячоў беларускага Адраджэння пачатку XX ст. за сацыялістычны ўхіл і не след лічыць гэта за памылку, бо некаторыя рэчы ў тыя часы проста па-іншаму нельга было рабіць: [[беларусы]] былі сялянскім народам і вызначаліся паводле [[беларуская мова|беларускай мовы]] і этнічнай (народнай) культуры, а для ліберальна-кансерватыўнай праграмы (якая была ў [[краёўцы|краёўцаў]]) не было сацыяльнай базы<ref name="ReferenceB">[http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=20309 Шырокія канцэпцыі не спрацуюць, будучыня — з фрагментаў і кампрамісаў]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Казакевіч адхіляе варыянт мабілізацыі беларусаў у пачатку XX ст. без негамагеннасці ў моўных і культурных адносінах, а ў той жа час сам адзначае: ''«Беларускае нацыятварэнне — гэта не тое, што рабіла адна партыя ці рух. <…> А на ўзроўні культуры ды грамадства ўсё было яшчэ складаней. Засяроджванне ўвагі на нейкім вузкім сегменце, высоўванне яго менавіта як адзінага выразніка працэсу — гэта проста няправільна. <…> Не варта перабольшваць уніфікаванасць і кансалідаванасць сучасных нацый увогуле»''<ref name="ReferenceB"/>. Гісторык [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]] ацэньвае праект дзяржаўнасці і шанцы БНР так: ''«Думаю, што калі б былі іншыя людзі, не сацыялісты, то было б больш шанцаў на тое, каб стварыць дзяржаву. Для мяне было ясна, што гэтыя людзі не нацыяналісты і не дзяржаўнікі, калі яны вышэй ставілі сацыяльную рэвалюцыю, прычым невядома, ад імя каго яны гаварылі, таму што народ быў большасцю кансерватыўны і манархічны. <…> Усе гэтыя ідэі Беларускай Сацыялістычнай Грамады яшчэ да Першай сусветнай вайны — гэта жах! Забраць у людзей зямлю, пасля даваць яе ў арэнду, ніякай прыватнай маёмасці — гэта кашмар, да ніякага беларускага селяніна з такой праграмай не можна было ісці…»''<ref>[http://www.svaboda.org/a/764743.html А.Латышонак: «Калі б БНР стваралі не сацыялісты, было б больш шанцаў»]; [http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf Леварадыкальная БНР у 1918 г. ня мела шанцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305062445/http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf |date=5 сакавіка 2021 }} // Літва. Голас монархіста. — 2008. — № 24. — С. 4—5.</ref>. Паводле [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|Аляксандра Кавалені]], факт абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі і дзейнасць яе Рады — гэта была першая спроба не толькі прадэклараваць, але і ажыццявіць практычныя захады ўтварэння беларускай дзяржаўнасці, што мае вялікае гістарычнае значэнне. Абвяшчэнне БНР аказала значны ўплыў на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці беларускага народа, стала важным крокам далейшага дзяржаватворчага працэсу<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20130326/1364299120-vopyt-i-uroki-gistoryi-bnr-yak-nacyyanalnaya-forma-belaruskay |title=zviazda.by |access-date=1 сакавіка 2018 |archive-date=10 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710213322/http://zviazda.by/be/news/20130326/1364299120-vopyt-i-uroki-gistoryi-bnr-yak-nacyyanalnaya-forma-belaruskay |url-status=dead }}</ref>. [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Ігар Марзалюк]] мяркуе: ''«Нельга толькі стваральнікаў БНР лічыць правапераемнікамі ідэй [[Першы Усебеларускі з’езд|1-га Усебеларускага з’езда]]. Яшчэ больш, дэмакратычнага мандата і легітымнай правапераемнасці з Усебеларускім з’ездам [[Рада БНР]] на самай справе не мела, бо Усебеларускі з’езд ніколі патрабаванняў незалежнасці не агучваў. Легітымным пераемнікам і прадаўжальнікам ідэй Усебеларускага з’езда быў [[Белнацкам]]. Ад пачатку 1918 года ў беларускім руху існавалі і сапернічалі дзве плыні — „белнацкамаўцы“ і „бэнээраўцы“»''<ref>[https://www.sb.by/articles/gartayuchy-staronki-gistoryi.html У газеце «Звязда» адбыўся «круглы стол» аб БНР]</ref>. Ігар Марзалюк таксама дадае: ''«Кожная з гэтых плыняў адмаўляла іншую, абвінавачваючы ў здрадзе беларускай справе і беларускаму народу. Аб’ектыўна ж — і тыя, і другія працавалі на карысць Беларусі, імкнуліся да стварэння беларускай дзяржаўнасці. Дарэчы, і тыя, і другія былі прадстаўнікамі розных партый [[сацыялізм|сацыялістычнага кірунку]]»''<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180117/1516188500-igar-marzalyuk-peraemnikam-idey-usebelaruskaga-zezda-byu-belnackam |title=Ігар Марзалюк: Пераемнікам ідэй Усебеларускага з’езда быў Белнацкам |access-date=3 сакавіка 2018 |archive-date=10 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710213310/http://zviazda.by/be/news/20180117/1516188500-igar-marzalyuk-peraemnikam-idey-usebelaruskaga-zezda-byu-belnackam |url-status=dead }}</ref>. [[Алесь Белы]] ацэньвае, што нельга лічыць Беларускую Народную Рэспубліку (БНР) гістарычнай альтэрнатывай беларускаму савецкаму праекту ([[БССР]]): факт таго, што пасля 1926 года большасць з айцоў-заснавальнікаў БНР улілася ў БССР-аўскі праект, сведчыць пра тое, што рэальнай альтэрнатывы паміж імі не было<ref name="imhoclub.by">[https://imhoclub.by/ru/material/vishivanke_ne_nuzhna_pismennaja_tradicija Вышиванке не нужна письменная традиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710213301/https://imhoclub.by/ru/material/vishivanke_ne_nuzhna_pismennaja_tradicija |date=10 ліпеня 2021 }}</ref>. Алесь Белы таксама не лічыць, што былі нейкія ідэалы БНР, да якіх цяпер можна было б вярнуцца<ref name="imhoclub.by"/>. == Гл. таксама == * [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года]] * [[Дзейнасць БНР]] * [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае]] (1918) == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі: у 2-х кн. / Уклад. [[Сяргей Шупа|С. Шупа]]. — Вільня; Нью-Ёрк; Менск; Прага, 1998. — У 2 т. * Беларуская Народная Рэспубліка — крок да незалежнасці. Да 100-годдзю абвяшчэння. Гістарычны нарыс / А. А. Каваленя, В. У. Даніловіч, В. Г. Мазец. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 157 с. * ''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У. Ф. Ладысеў, [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П. І. Брыгадзін]]. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Латышонак, А.]]'' Жаўнеры БНР. — 3-е выд., перапрацаванае. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с. ISBN 978-5-00076-003-1 * [[Дарота Міхалюк|''Міхалюк, Д.'']] Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * ''Павлова, Т. Я.'' К вопросу о границах БНР: Международные отношения / Т. Я. Павлова // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1999. — № 1. * ''[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч, А.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/БЭ|2}} * ''Сідарэвіч, А.'' Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} * ''Сідарэвіч, А.'' Урады БНР і кабінэт Рамана Скірмунта // ARCHE Пачатак. — 2008. — № 4. * ''[[Сяргей Шупа|Шупа, С.]]'' Падарожжа ў БНР. Архіўны раман. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2018. 282 с. + 56 c. укладка: іл. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе.) ISBN 978-0-929849-30-0 * [[Захар Васільевіч Шыбека|''Шыбека, З.'']] Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.radabnr.org/ Афіцыйны сайт Рады БНР] * [http://www.bnr.belinter.net/ Старонка праекту «Грамадзянства БНР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327232733/http://bnr.belinter.net/ |date=27 сакавіка 2008 }} * [http://zviazda.by/ru/issue/article.php?id=110135 Вопыт і ўрокі гісторыі: БНР як нацыянальная форма беларускай дзяржаўнасці]{{Недаступная спасылка}} Звязда 26 сакавіка 2013 * [http://arche.bymedia.net/2008-03/vaskievic-carniakievic803.htm Андрэй Вашкевіч, Андрэй Чарнякевіч — 25 сакавіка: вытокі нацыянальнага свята)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810190119/http://arche.bymedia.net/2008-03/vaskievic-carniakievic803.htm |date=10 жніўня 2010 }} * [http://arche.by/by/1/1/511/?tpl=169 Нумар часопіса «ARCHE», прысвечаны БНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602134614/http://arche.by/by/1/1/511/?tpl=169 |date=2 чэрвеня 2009 }} * [[Мультымедыя:BNR Nacyjanalny himn - My vyjdzem shchylnymi radami.ogg|Гімн БНР]] * [http://geraldika.by/content/view/522/ Пра зацвярджэнне сімвалаў БНР]{{Недаступная спасылка}} * [[Дарота Міхалюк]] [https://news.tut.by/society/423271.html Самае галоўнае — што беларусы змагаліся за ўласную незалежнасць нароўні з іншымі народамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171029083214/http://news.tut.by/society/423271.html |date=29 кастрычніка 2017 }} // tut.by * [[Дарота Міхалюк]] [http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=55004 «Адна з галоўных прычын слабасці БНР — недахоп салідарнасці»] // gazetaby.com * [https://eurobelarus.info/news/society/2014/11/06/darota-m-halyuk-ya-l-chu-bnr-sprobay-utvarennya-dzyarzhavy.html Дарота Міхалюк: Я лічу БНР спробай утварэння дзяржавы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141215110828/http://eurobelarus.info/news/society/2014/11/06/darota-m-halyuk-ya-l-chu-bnr-sprobay-utvarennya-dzyarzhavy.html |date=15 снежня 2014 }} // eurobelarus.info * [[Вадзім Францавіч Гігін|Вадим Гигин]]. [http://rumol.org/vadim-gigin-poklonnikam-dnya-voli/ Поклонникам «Дня Воли» и БНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180311112039/http://rumol.org/vadim-gigin-poklonnikam-dnya-voli/ |date=11 сакавіка 2018 }} // rumol.org * [http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf Леварадыкальная БНР у 1918 г. ня мела шанцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305062445/http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf |date=5 сакавіка 2021 }} // Літва. Голас монархіста. — 2008. — № 24. — С. 4—5. * Андрэй Казакевіч. [http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=20309 Шырокія канцэпцыі не спрацуюць, будучыня — з фрагментаў і кампрамісаў]{{Недаступная спасылка}} // zautra.by * [http://imago.by/map/belar/225-bnr1918.html Карта Беларускай Народнай Рэспублікі] // imago.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] 40bm7smi3t19zatv10q91tkfc5rraqc 5174650 5174596 2026-08-02T19:40:51Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5174596|5174596]] аўтарства [[Special:Contributions/AgrielRain|AgrielRain]] ([[User talk:AgrielRain|размовы]]) 5174650 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = Расійская рэспубліка |flag_p1 = Flag of Russia.svg |p2 = Обер-Ост |flag_p2 = Flag of the German Empire.svg |s1 = Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі |flag_s1 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |s2 = Другая Польская Рэспубліка |flag_s2 = Flag of Poland.svg |s3 = Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка |flag_s3 = Flag RSFSR 1918.svg |s4 = Літоўская Рэспубліка |flag_s4 = Flag of Lithuania.svg |тытул_кіраўнікоў = Старшыня Рады БНР |кіраўнік1 = [[Янка Серада]] |год_кіраўніка1 = [[1918]] |кіраўнік2 = [[Язэп Лёсік]] |год_кіраўніка2 = [[1918]] – [[1919]] |кіраўнік3 = [[Пятро Крачэўскі]] |год_кіраўніка3 = [[1919]] |Этап1 = Абвяшчэнне БНР |Дата1 = 9 сакавіка |Год1 = 1918 |Этап2 = Абвяшчэнне незалежнасці БНР |Дата2 = 25 сакавіка |Год2 = 1918 |Этап3 = Ліквідацыя БНР, стварэнне Рады БНР у выгнанні |Год3 = 1919 |карта=Map of Belarusian People's Republic 1918.png}} '''Белару́ская Наро́дная Рэспу́бліка''' (скарочана '''БНР''') — нацыянальная дзяржава [[Беларусы|беларусаў]], абвешчаная на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] 9 сакавіка 1918 года. Незалежнасць БНР абвешчана раніцай [[25 сакавіка]] [[1918]] года. Дзяржаўная мова: [[беларуская мова|беларуская]] (з 28.4.1918). Атрыбуты дзяржаўнасці: [[Часовая канстытуцыя БНР]] (11.10.1918), пячатка БНР (з 28.4.1918), [[Бела-чырвона-белы сцяг|сцяг]] і [[Пагоня|герб]] (з чэрвеня 1918). Былі выпушчаны пашпарты грамадзян БНР (лета 1918). Галоўным кіраўнічым органам была [[Рада БНР]], выканаўчы орган [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]], з 11 кастрычніка 1918 года перайменаваны ў [[Рада Народных Міністраў БНР|Раду Народных Міністраў БНР]]. Месца пасяджэнняў урада: [[Мінск|Менск]], [[Гродна]] (са снежня 1918). У выніку недастатковага ўзроўню арганізаванасці, недахопу грошай, узброеных фарміраванняў і міжнароднай падтрымкі і прызнання дзяржаўныя органы БНР былі ліквідаваны, самараспушчаны альбо эмігравалі за мяжу. Дзень абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі святкуецца як [[Дзень Волі]]. == Гісторыя БНР == === Перадумовы абвяшчэння БНР === Лозунг БНР упершыню прагучаў у 1917, у прыватнасці на [[Усебеларускі з'езд 1917|Усебеларускім з’ездзе (кангрэсе)]] у Мінску. Незалежніцкія настроі ў беларускім руху ў значнай ступені былі выкліканы палітыкай Часовага ўрада Расіі, які не хацеў лічыцца з патрабаваннямі беларускіх арганізацый аб наданні Беларусі статуса аўтаноміі ў складзе Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікі, а таксама палітыкай Савета Народных Камісараў Расіі, які вёў перагаворы з Германіяй аб лёсе Беларусі без удзелу ў іх прадстаўнікоў беларускага народу. Незалежніцкія тэндэнцыі ўзмацніліся пасля разгону Усебеларускага з’езду і пасля таго, як З-і Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918) ухваліў гэты разгон. Ва ўмовах, калі бальшавікі паводле [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] перадавалі беларускія землі Германіі, часткай дзеячаў беларускага нацыянальнага руху было прапанавана абвясціць поўную незалежнасць Беларусі. === Стварэнне БНР === [[Выява:Dziejačy BNR. Дзеячы БНР (1918).jpg|250px|thumb|злева|Дзеячы БНР у 1918 годзе. Злева направа: сядзяць — Бурбіс, Серада, Варонка, Захарка, стаяць — Смоліч, Крачэўскі, Езавітаў, Аўсянік, Заяц.]] [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|377x377пкс|Карта БНР, 1918 г.]] [[Выява:Pahonia (25 Hrošaŭ, Orange), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|thumb|Паштовая марка БНР, 25 гр.]] Калі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|І сусветнай вайны]], пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]], Чырвоная Армія і [[Аблвыканкамзах]] пакінулі Мінск, а германскія войскі яшчэ не ўступілі, група дзеячаў беларускага нацыянальнага руху зрабіла спробу ўзяць на сябе ўладу. Познім вечарам 19 лютага [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] скончыў сваё апошняе нелегальнае пасяджэнне, апрацаваўшы [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі. Крыху раней адбылося надзвычайнае пасяджэнне Выканкома [[ЦБВР]], на якім было прынята рашэнне:<ref>Варта. — 1918. — № 1. — С. 36.</ref> {{цытата| Па-прычыне абсалютна выразнага памкнення Народнага Камісарыяту Заходняй вобласці ўцякчы на ўсход і па-прычыне набліжэння немцаў і верагоднасці анархіі ў горадзе — узяць на сябе ахову парадку і бяспекі ў Мінску, а калі спатрэбіцца, то і ва ўсёй Беларусі, а таксама прапанаваць Выканкому Рады 1-га Усебеларускага з'езда выканаць волю з'езда і ўзяць уладу ў свае рукі. }} Выканкам Рады Усебеларускага кангрэса [[21 лютага]] [[1918]] звярнуўся да народа Беларусі з 1-ай Устаўной граматай, у якой аб’явіў сябе ўладай у Беларусі. Часовым выканаўча-распарадчым органам стаў створаны ім [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны сакратарыят]] на чале з [[Я. Варонка]]м. У яго склад увайшлі: [[Пятро Крачэўскі|П. Крачэўскі]], [[А. Смоліч]], [[П. Бадунова]], [[Аляксандр Карабач|А. Карач]], [[Т. Грыб]], [[К. Езавітаў]], [[І. Серада]] і інш. Разлік быў на тое, што германскаму камандаванню прыйдзецца прыняць як дадзенае беларускае нацыянальнае ўтварэнне. [[9 сакавіка]] 1918 адбылося першае ўрачыстае пасяджэнне Выканаўчага камітэта Рады кангрэса. У яго склад былі запрошаны прадстаўнікі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, меншавікоў, ЕС і СС, [[Паалей-Цыён]]а і інш. Агульная колькасць членаў Выканкама была даведзена да 71 чалавека. Пасяджэнне прыняло [[Другая Устаўная грамата|Другую Устаўную грамату]], у якой Беларусь была аб’яўлена народнай рэспублікай. Выканаўчы камітэт быў перайменаваны ў [[Рада БНР|Раду БНР]], абраны Прэзідыум Рады на чале з I. Серадой. У межах Беларусі былі абвешчаны свабоды: слова, друку, сходаў, забастовак, сумлення, недатыкальнасць асобы і жылля, права на аўтаномію, раўнапраўе моў усіх нацыянальнасцей Беларусі. Права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю скасоўвалася паводле сёмага пункту граматы (''«У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі права ўласнае ўласнасьці на зямлю касуецца. Зямля перадаецца бяз выкупу тым‚ што самі на ёй працуюць»'')<ref name="ReferenceA">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 197.</ref>. Гэта азначала, што ўся зямля канфіскоўвалася ва ўласнікаў (галоўным чынам, у сярэдніх і буйных маянткоўцаў) без грашовай кампенсацыі і павінна была з дзяржаўнага зямельнага фонду перадавацца бясплатна — толькі тым, хто яе апрацоўваў сам непасрэдна ''«за плугам»'' (галоўным чынам, былым [[сялянства|сялянам]]<ref>[[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917) у Расійскай Імперыі]] скасавала падзел грамадства на [[саслоўе|саслоўі]], у тым ліку і сялянскае саслоўе.</ref>). Патрабаванне працаваць на зямлі самому непасрэдна (як умовы атрымання зямлі з дзяржаўнага зямельнага фонду) аўтаматычна прадвызначала тое, што асоба магла атрымаць участак зямлі толькі невялікага памеру — у залежнасці ад фізічных магчымасцей асобы. І зямля перадавалася з дзяржаўнага фонду не пажыццёва, а на час працаздольнасці асобы: калі па старасці асоба ўжо не магла апрацоўваць зямлю непасрэдна, то зямля вярталася ў дзяржаўны зямельны фонд, бо асоба не магла яе перадаць па спадчыне нашчадкам, здаць у арэнду ці прадаць. Былыя маянткоўцы, якія не згаджаліся працаваць на зямлі непасрэдна ''«за плугам»'', зямлю не атрымлівалі. Лясы, воды і нетры паводле Другой Устаўной граматы таксама аб’яўляліся ўласнасцю БНР. Паўсюдна ўстанаўліваўся 8-гадзінны працоўны дзень. БНР пачала стварацца як [[Сацыялізм|сацыялістычная дзяржава]]<ref name="ReferenceA"/>. Сацыяльна склад Рады БНР быў неаднародны. Галоўную ролю ў ёй ажыццяўлялі сярэднія слаі нацыянальнай інтэлігенцыі, у партыйных адносінах Рада складалася з прадстаўнікоў розных нацыянальных сацыялістычных партый ([[БСГ]], ЕС і СС, [[Паалей-Цыён]], [[Бунд]]), а таксама рускіх эсэраў і меншавікоў. Усе гэтыя партыі адхілялі Кастрычніцкую рэвалюцыю, але не ўсе падтрымлівалі аддзяленне Беларусі ад Расіі і ўтварэнне беларускай нацыянальнай дзяржавы. Рускія эсэры, меншавікі і яўрэйскія сацыялістычныя партыі выказаліся за знаходжанне Беларусі ў складзе Расіі. Яўрэйскія партыі асцерагаліся, што ў беларускай нацыянальнай дзяржаве на першы план выйдзе беларуская буржуазія. Рускія эсэры стаялі на пазіцыі «адзінай і непадзельнай» Расіі. Толькі БСГ паслядоўна патрабавала самавызначэння Беларусі. Рада БНР на пасяджэнні ў ноч з 24 на [[25 сакавіка]] 1918 пасля дзесяцігадзінных спрэчак нязначнай большасцю галасоў прыняла пастанову [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцюю Устаўную грамату]], у якой абвясціла незалежнасць Беларусі — на тэрыторыі, дзе жыве і мае колькасную перавагу беларускі народ: ''«Магілёўшчыну, беларускія часьці Меншчыны, Гродзеншчыны (з Гроднай, Беластокам і інш.), Віленшчыны, Віцебшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часьці суседніх губерняў, заселеныя [[беларусы|беларусамі]]»''. У пратаколе адзначалася, што атмасфера ў час пасяджэння была «наэлектрызавана». Супраць аддзялення Беларусі ад Савецкай Расіі галасавалі дэпутаты гарадской, земскай і бундаўскай фракцый. Ад галасавання ўстрымаліся прадстаўнікі Аб’яднанай яўрэйскай сацыялістычнай партыі, Паалей-Цыёна і сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Земская фракцыя выйшла з Рады БНР і адазвала сваіх прадстаўнікоў з Народнага сакратарыята. Трэцяй Устаўнай граматай ад 25 сакавіка 1918 БНР абвяшчалася «незалежнай і вольнай дзяржавай». У пачатку свайго ўтварэння БНР не знайшла падтрымкі шырокіх народных мас. Прычын таму многа. Яна была створана ў вельмі неспрыяльных умовах і існавала пад акупацыяй. Акупацыйны рэжым быў супраць нацыянальных імкненняў, нацыянальных органаў улады абвешчанай дзяржавы. І народам ён успрымаўся як варожы. Але Рада вымушана была калі не супрацоўнічаць з ім, то быць для яго лаяльнай. У працэсе стварэння БНР шырокія народныя масы ўдзелу не прымалі. Вядома, што I Усебеларускі з’езд даверыў абранаму ім Савету з’езда падрыхтаваць і склікаць Беларускі Устаноўчы сход, а затым II Усебеларускі з’езд, на якім абвясціць будучую беларускую дзяржаву. Фактычна выйшла, што БНР абвясціў нават не Савет з’езда, а створаны ім орган — Выканаўчы камітэт Рады Кангрэса, які потым кааптаваў у свой склад 28 прадстаўнікоў нацыянальных груп. === БНР дабіваецца міжнароднага прызнання === Народны сакратарыят дамагаўся міжнароднага прызнання БНР. З гэтай мэтай у чэрвені 1918 дэлегацыя на чале з [[Р. Скірмунт]]ам наведала [[Кіеў]]. Урад Украінскай Народнай Рэспублікі прызнаў БНР. 18 красавіка 1918 з Кіева дэлегацыя БНР адправіла радыётэлеграмы ўрадам усіх краін і Савецкай Расіі з пераказам сутнасці падзей, якія адбыліся ў Беларусі, і паведамленні аб тым, што з моманту абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці беларускі народ не прызнае тых пунктаў Брэсцкага дагавора ад 3 сакавіка 1918, якія датычылі яго тэрытарыяльных інтарэсаў. Летам 1918 дэлегацыя БНР выязджала ў Маскву, але не была прынята народным камісарам РСФСР. Дыпламатычныя місіі былі таксама накіраваны ў Варшаву, Берлін, Берн, Капенгаген. Консульства БНР было адчынена ў Літве. Мэтай ураду БНР было таксама прызнанне беларускай дзяржавы Германіяй і стварэнне з яе дазволу ўласных узброеных сіл і паліцыі. Але дэмарш урада БНР да Германіі быў без вынікаў. Улада Варонкі, паводле яго прызнання, пачала змяншацца і была абмежавана толькі нацыянальным прадстаўніцтвам пры нямецкай акупацыйнай адміністрацыі і некаторымі другараднымі функцыямі. На пасланыя ў Берлін тры граматы БНР рэйхсканцлер паведаміў Народнаму сакратарыяту, што Берлін разглядае Беларусь як частку Савецкай Расіі, што, згодна Брэсцкаму дагавору, Германія не магла без урада Леніна прызнаць зноў беларускую дзяржаву. Нягледзячы на адмову кайзераўскага ўрада прызнаць БНР, кансерватыўныя сілы Рады БНР працягвалі дамагацца арыентацыі на Германію. Іх падтрымлівалі буйныя землеўладальнікі. У лісце ўраду Германіі яны пісалі: калі б нямецкія войскі не акупавалі наш край, мы рассталіся б з маёнткамі і жыццём. «Жывём надзеяй, што міжнародны трактат адарве нас ад Расіі і злучыць з Літвой пад абаронай Германіі». У процівагу Радзе БНР, якую германскае камандаванне лічыла сацыялістычнай, у Мінску ўтварылася Беларускае народнае прадстаўніцтва на чале з Р. Скірмунтам, [[Павел Аляксюк|П. Алексюком]], [[В. Гадлеўскі]]м, [[Тодар Вернікоўскі|Т. Вернікоўскім]] і інш. Узаемаразумення з БНП шукала правае крыло БСГ, зацікаўленае ў паляпшэнні адносін з германскім камандаваннем. Неўзабаве Рада БНР прыняла ў свой склад БНП. Значных поспехаў БНР дасягнула ў развіцці асветы і культуры. Паводле розных падлікаў, працавалі ад 150 да 350 школ. Падрыхтоўка настаўнікаў вялася ў [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя|Свіслацкай семінарыі]] і [[Мінскі беларускі педагагічны інстытут|Мінскім педінстытуце]]. У красавіку 1918 была заснавана Мінская вышэйшая музычная школа, якая неўзабаве пераўтварылася ў Беларускую кансерваторыю. У красавіку 1918 створана падрыхтоўчая камісія для адкрыцця Беларускага ўніверсітэта ў Мінску, у якую ўвайшлі [[А. Смоліч]], [[М. Доўнар-Запольскі]], [[Я. Карскі]] і інш. Па ініцыятыве [[І. Луцкевіч]]а ў 1918 была створана першая беларуская навуковая ўстанова — Беларускае навуковае таварыства ў Вільні. Выдаваліся беларускія кнігі, часопісы і газеты. Германскія акупацыйныя ўлады, з аднаго боку, не перашкаджалі культурна-асветніцкай дзейнасці БНР, а з другога — ухіляліся ад афіцыйнага прызнання яе. Шэраг членаў Рады і Народнага сакратарыяту БНР, якія спрабавалі дамагчыся падтрымкі ўрада Германіі, звярнуліся да германскага імператара з тэлеграмай, у якой дзякавалі за вызваленне Беларусі, прасілі дапамагчы ў стварэнні яе дзяржаўнай незалежнасці ў саюзе з Германскай імперыяй. === Палітычны крызіс БНР === Выданне 3-яй Устаўнай граматы і пасылка тэлеграмы імператару Германіі выклікалі ў БНР палітычны крызіс. Са складу Рады выйшлі гарадская група, прадстаўнікі Бунда, Аб’яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя. [[БСГ]] раскалолася. Утварыліся новыя партыі: [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя]] (БСДП), [[Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў]] (БПСФ), [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР). Лідарамі БСДП былі [[А. Смоліч]], [[Б. Тарашкевіч]], [[Я. Лёсік]], [[Алесь Гарун|А. Прушынскі]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]]. Яе праграма прадугледжвала рэфармісцкае пераўтварэнне капіталістычнага ладу грамадства ў сацыялістычны. Задача нацыяналізацыі прамысловасці не ставілася. Зямлю меркавалася перадаць сялянам для арганізацыі на ёй дробных працоўных гаспадарак. Памешчыкам мелася на ўвазе захаваць разумную норму карыстання зямлёй. Высоўвалася патрабаванне аб’яднання ўсёй этнічнай тэрыторыі беларусаў у незалежнай БНР. Кіруючае ядро БПСФ склалі [[Я. Варонка]], [[Аляксандр Цвікевіч|А. Цвікевіч]], [[К. Езавітаў]], [[В. Захарка]], [[Антон Аўсянік|А. Аўсянік]], [[Пятро Крачэўскі|П. Крачэўскі]], [[І. Серада]]. З заявы партыі выцякала, што ў аснову яе светапогляду і тактыкі былі пакладзены інтарэсы і імкненні працоўнага люду. Партыя патрабавала канфіскацыі буйных землеўладанняў і стварэння на гэтай падставе «беларускага нацыянальнага зямельнага фонду», росту прамысловай вытворчасці і паступовай перадачы яе ў рукі народа. Працягваючы лінію БСГ, яна ставіла сваёй задачай вызваленне беларускага народа ад нацыянальнага прыгнёту шляхам стварэння сусветнай федэрацыі, у якой беларуская дэмакратычная рэспубліка павінна стаць састаўной адзінкай. БСДП і БПСФ на першае месца ставілі нацыянальнае пытанне і толькі пасля яго рашэння разлічвалі прыступіць да сацыяльных пераўтварэнняў. Абедзве партыі былі нешматлікімі, іх сацыяльнай базай была беларуская інтэлігенцыя. Арганізатарамі БПСР былі [[Т. Грыб]], [[П. Бадунова]], Я. Трафімаў, [[Я. Мамонька]], А. Маркевіч, В. Русак, [[М. Шыла]], [[Н. Козіч]] і інш. Яе сацыяльнай базай з’яўлялася беларуская інтэлігенцыя і сялянства. БПСР прэтэндавала на авангардную ролю ў беларускім руху. Патрабаванні яе зводзіліся да ўстанаўлення «дыктатуры працоўных», сацыялізацыі зямлі, кааперыравання сялянства, незалежнай беларускай рэспублікі ў этнаграфічных межах. Пры станоўчых адносінах да акта 25 сакавіка 1918 аб абвяшчэнні незалежнасці БНР яна настойвала на яе «юрыдычным прызнанні» Усебеларускім Устаноўчым з’ездам. Члены БПСР Т. Грыб, П. Бадунова, А. Карач выйшлі са складу Народнага Сакратарыята, але разам з членамі Рады БНР М. Пашковічам, Н. Козічам, М. Шыла, Я. Мамонькам і інш. заставаліся ў Радзе, як непрымірымая апазіцыя. Пасля адстаўкі І. Серады і А. Смоліча члены Народнага Сакратарыята, якія засталіся, склалі свае паўнамоцтвы. У Радзе БНР месцы гарадской групы занялі прадстаўнікі культурных, прафесіянальных і навуковых беларускіх арганізацый, ад [[Бунд]]а, СС і ЕС — Мінскай яўрэйскай абшчыны. У выніку Рада стала кааліцыйным органам з перавагай кансерватыўных сіл. Фарміраванне новага складу Народнага сакратарыята было даручана Р. Скірмунту. У сваёй заяве на пасяджэнні Рады 9 ліпеня 1918 апошні паведаміў, што будзе працаваць «у цесным кантакце з акупантамі. Ярмо акупацыі хоць і цяжкае, але з ім неабходна мірыцца, як з непазбежным злом». Яго перагаворы з прадстаўнікамі партый, якія працягваліся амаль 2 месяцы, не прывялі да станоўчага выніку. Палітычны крызіс паглыбляўся. Не знайшоў з яго выйсця і І. Серада, які пасля правалу місіі Скірмунта спрабаваў сфарміраваць урад. Левае крыло Рады, якое раней выступала супраць Варонкі, змяніла сваю пазіцыю і аб’ядналася з цэнтрам, які называлі «фракцыяй былых міністраў». Новай фракцыі належала большасць месцаў у Радзе. Яна ўзняла пытанне аб накіраванні дэлегацый у [[Масква|Маскву]] і [[Берлін]]. Пасля падпісання Савецкай Расіяй і Германіяй [[27 жніўня]] 1918 дадатковага дагавора, згодна якому германская армія вызваляла тэрыторыю Беларусі да [[Бярэзіна|р. Бярэзіны]], надзеі БНР на ўмацаванне сваёй улады з дапамогай Германіі пачалі згасаць. Радзе БНР трэба было думаць, як абараніцца ад савецкай улады. Рада БНР накіравала шэраг дэлегацый у Германію, Швейцарыю, ЗША, на Міжсаюзніцкую нараду ў Ясах. Аднак яна не знайшла падтрымкі. Англія, Францыя і ЗША палічылі за лепшае не прызнаваць БНР, каб мець вароты для ўварвання ў Савецкую Расію. 11 кастрычніка Рада БНР зацвердзіла [[Часовая канстытуцыя БНР|Часовую канстытуцыю БНР]]. У мэтах умацавання свайго становішча Рада БНР 9 кастрычніка 1918 прыняла пастанову аб павелічэнні свайго складу да больш як 100 дэлегатаў за кошт прыцягнення прадстаўнікоў праваслаўнага і каталіцкага духавенства, а некалькі пазней Народны сакратарыят быў пераўтвораны ў Раду народных міністраў. Рэвалюцыя ў Германіі змяніла адносіны немцаў да БНР. Іх погляды былі накіраваны да падзей унутры Германіі. У Еўропе з-за германскай рэвалюцыі складалася новая палітычная сітуацыя. Тым часам [[У. Ленін]] шукаў магчымасці скарыстаць дадзеныя абставіны ў інтарэсах Савецкай Расіі. Ён меркаваў, што сярод сацыял-дэмакратаў можна будзе знайсці саюзнікаў. [[А. Луцкевіч]], які ўзначальваў [[Рада народных міністраў БНР|Раду народных міністраў БНР]], быў запрошаны ў Маскву для перагавораў аб удзеле сацыял-дэмакратаў у Беларускім савецкім урадзе, які меркавалася стварыць пасля вызвалення Беларусі ад нямецкай акупацыі. Ведаючы аб нежаданні Германіі вырашаць беларускае пытанне без удзелу Савецкага ўрада і ўлічваючы нетрываласць пазіцыі БНР, А. Луцкевіч прыйшоў да высновы аб неабходнасці паездкі ў Маскву. У лістападзе 1918 ён прыбыў для перагавораў. У гэты ж час у Маскву прыязджаў і Т. Грыб каб наладзіць кантакт з камуністычным цэнтрам. Для наладжвання сувязей з Белнацкомам у Маскву ў розны час прыязджалі А. Карач, Я. Мамонька і інш. Маскоўскія перагаворы А. Луцкевіча з урадам РСФСР не былі завершаны. Было ўмоўлена, што яго бліжэйшыя саратнікі па партыі — члены Прэзідыума Рады БНР і міністры — пасля адыходу нямецкіх акупантаў з Мінска застануцца ў горадзе, каб завяршыць пачатыя ў Маскве перагаворы. Аднак калі [[10 снежня]] 1918 Чырвоная Армія ўступіла ў Мінск, у горадзе ўжо не было членаў Рады БНР, за выключэннем прадстаўнікоў сацыял-дэмакратаў: старшыні Рады Я. Лёсіка, членаў Рады А. Уласава, А. Смоліча, В. Іваноўскага, А. Прушынскага і інш. У Мінску не застаўся і А. Луцкевіч, які ў апошні час выехаў у [[Вільнюс|Вільню]]. У абставінах адыходу германскіх войск Рада народных міністраў БНР у [[Чацвёртая Устаўная грамата|4-й Грамаце]] ад 29 лістапада 1918 заклікала беларускі народ да захавання парадку, які ўстанавіла Рада БНР. Была зроблена спроба стварэння палітычнага цэнтра без Рады, на базе земстваў, сацыялістычных партый, прафесійных арганізацый і фарміравання на гэтай падставе органаў краявой улады. Але кіраўнікі гэтых арганізацый не змаглі вырашыць пытанне аб уладзе. Прадстаўнікі левых арганізацый тым часам схіліліся да сумеснай работы з савецкай уладай. 10 снежня бальшавікі займаюць Мінск. Выпраўляючыся ў [[Вільня|Вільню]], Рада і ўрад БНР выдалі 5-ую Грамату. У ёй беларускі народ заклікаўся да выступлення супраць савецкай улады, да абароны БНР, да «усеагульнага грамадзянскага шчасця» і стварэння на месцах «беларускіх Саветаў», якія павінны падпарадкоўвацца Радзе БНР. Але ўмоў для гэтага не было. У далейшым большасць беларускіх дзеячаў вярнуліся ў БССР. Аднак надзеі іх не апраўдаліся. Яны сталі аднымі з першых ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Некаторыя: А. Луцкевіч, С. Рак-Міхайлоускі і інш., знаходзячыся ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], актыўна змагаліся за яе ўз’яднанне з [[БССР]]. А такія, як Я. Варонка, П. Крачэўскі, Я. Мамонька, Т. Грыб і інш., засталіся на ранейшых пазіцыях і працягвалі дзейнасць на эміграцыі. === Структуры БНР у выгнанні === {{Гісторыя Беларусі}} У снежні 1918 года Рада і ўрад БНР пераехалі ў [[Вільня|Вільню]], а затым (у выніку [[Бітва за Вільню (1918—1919)|наступлення Чырвонай Арміі і дзейнасці польскіх ваенізаваных фарміраванняў]]) у [[Гродна]]. Гэты горад у той час быў уключаны ў склад новастворанай Літоўскай Дзяржавы, а сталіцай БНР лічыўся да верасня [[1919]]. Пад эгідаю ўрада БНР знаходзіліся некаторыя мясцовыя арганізацыі, быў наладжаны выпуск 5 беларускіх газет. Урад БНР у гэты час вёў барацьбу супраць прэтэнзій Польскай дзяржавы на беларускія тэрыторыі, дамагаўся права на ўдзел у Парыжскай мірнай канферэнцыі, паспяхова прайшлі перагаворы з урадам [[УНР]] аб пазыцы для ўрада А. Луцкевіча. У сувязі з дзеяннямі польскіх легіянераў 20 сакавіка 1919 года ўрад БНР выехаў у [[Берлін]]. Тут была дэзавуіравана рэзалюцыя «Усебеларускага з’езда», які нібыты адбыўся ў [[Навагрудак|Навагрудку]], аб далучэнні Беларусі да Польшчы. У маі 1919 ад старшыні мірнай канферэнцыі быў атрыманы дазвол на прыезд беларускай дэлегацыі ў [[Парыж]]. На пачатку чэрвеня 1919 ўрадавая дэлегацыя БНР прыбыла ў Парыж. Дэлегацыя разам з прадстаўнікамі [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], Украіны і інш. дабівалася прызнання іх дзяржаў поўнапраўнымі суб’ектамі міжнародных адносін. Тым часам у красавіку 1919 Войска Польскае заняло Вільню і Гродна, на пачатку жніўня быў заняты [[Мінск]]. 19 верасня [[А. Смоліч]] і [[Я. Лёсік]] накіравалі ліст кіраўніку Польскай дзяржавы [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]], у якім прасілі аднавіць дзейнасць структур БНР. Увосень 1919 доўгі час у [[Варшава|Варшаве]] знаходзіўся [[А. Луцкевіч]], які дабіваўся прызнання Польскай дзяржавай самастойнасці Беларусі. 1 снежня 1919 А. Луцкевіч, [[В. Захарка]], [[Пятро Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і інш. члены ўрада БНР пераехалі ў Мінск. [[13 снежня]] адбыўся раскол Рады БНР на [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду БНР]] і [[Народная рада БНР|Народную Раду БНР]]. Іх старшынямі сталі адпаведна сацыял-дэмакрат Я. Лёсік і сацыяліст-федэраліст П. Крачэўскі. Таксама былі створаны два ўрады БНР. Найвышэйшая Рада на чале кабінета пакінула А. Луцкевіча, Народная Рада прызнала кіраўніком кабінета [[В. Ластоўскі|В. Ластоўскага]]. Польскія ўлады хутка распарадзіліся аб разгоне Народнай Рады, арыштавалі В. Ластоўскага, [[П. Бадунова|П. Бадунову]], [[Я. Мамонька|Я. Мамоньку]]. Убачыўшы, што польскі ўрад не прызнае права Беларусі на дзяржаўную самастойнасць, 28 лютага [[1920]] А. Луцкевіч пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў. Раней, у студзені, ў [[Берлін]] выехалі старшыня Народнай Рады П. Крачэўскі і яго памочнік В. Захарка. Толькі ў маі змаглі выехаць у Рыгу В. Ластоўскі, П. Бадунова, Т. Грыб, Я. Мамонька. У сакавіку 1920 кіраўніцтва Польшчы пачало перагаворы з Найвышэйшаю Радаю БНР, польская камісія адхіліла большасць прапаноў Найвышэйшай Рады, аднак выдзеліла пэўныя сродкі на патрэбы беларускай школы і культуры. Ва ўмовах савецка-польскай вайны дзеячы БНР шукалі падтрымку як з польскага, так і з савкецкага боку. Аднак, калі ў ліпені савецкія войскі ўступілі ў Мінск, а ўрад РСФСР заключыў дагавор з Літвою, паводле якога значная частка беларускіх зямель перадавалася ў яе склад, гэта выклікала пратэст і Найвышэйшай і Народнай Рады. Надзея на тое, што БНР будзе прызнана Савецкай Расіяй знікла. У той час калі савецкі і польскі бакі абмяркоўвалі ў [[Рыга|Рызе]] без удзелу прадстаўнікоў беларускага народу ўмовы мірнага дагавору, у Рызе адбылася палітычная канферэнцыя, на якой было вырашана стварыць вакол урада В. Ластоўскага адзіны нацыянальны блок. Народная Рада БНР прызнавалася адзіным прадстаўніком беларускага народа і стала называцца Радаю БНР. Тым часам урад Латвіі на падставе дагавора з РСФСР ад 11 жніўня 1920 прапанаваў Радзе і ўраду Ластоўскага пакінуць тэрыторыю дзяржавы. 11 лістапада быў заключаны дагавор паміж БНР і Літоўскай Рэспублікай аб узаемным прызнанні, аб супрацоўніцтве і супольнай барацьбе за вызваленне беларускіх і літоўскіх зямель з-пад польскай акупацыі. Рада БНР і ўрад Ластоўскага пераехалі ў сталіцу Літвы [[Каўнас]]. У гэты час урад БНР спрабаваў сарваць савецка-польскія перагаворы ў Рызе, шукаючы падтрымкі ў розных еўрапейскіх краінах. Адзінае, што далі гэтыя намаганні, тое, што [[Парыжская мірная канферэнцыя]] паставіла [[Польшча|Польшчы]] ў абавязак паважаць правы нацыянальных меншасцей. [[18 сакавіка]] [[1921]] быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор]]. У канцы сакавіка 1921 ў [[Прага|Празе]] прайшла нацыянальна-палітычная нарада, удзел у якой прынялі 37 прадстаўнікоў беларускіх партый і арганізацый з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], Літвы, Чэхаславакіі, Германіі — [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]]. Канферэнцыя пацвердзіла акт 25 сакавіка 1918, прызнала Раду БНР як адзіны законны орган улады на Беларусі. Урад БНР не спыняў дзейнасці на міжнароднай арэне. 27 красавіка 1922 на Генуэзскую міжнародную канферэнцыю па эканамічных і фінансавых пытаннях прыбылі [[В. Ластоўскі]] і міністр замежных спраў [[Аляксандр Цвікевіч|А. Цвікевіч]]. Старшыні канферэнцыі была ўручана нота аб прызнанні ўрадам БНР Вільні як сталіцы Літвы і згодзе на ўключэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ў склад Літоўскай дзяржавы ў якасці аўтаноміі. Мемарандум з просьбаю паставіць пытанне аб прызнанні БНР быў заслуханы на паседжанні палітычнай камісіі канферэнцыі, аднак пасля дэмаршу дэлегацыі [[РСФСР]] беларускае пытанне ў парадак дня канферэнцыі пастаўлена не было. Нота Ластоўскага і Цвікевіча 20 мая 1922 была асуджана ўрадам БНР. В. Ластоўскі падаў у адстаўку, але яна не была прынята. Затым Ластоўскі хацеў склікаць у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] нацыянальную нараду, аднак Старшыня Рады БНР П. Крачэўскі выступіў супраць. Пачаўся ўрадавы крызіс. 11 кастрычніка 1922 была створана [[Дзяржаўная калегія БНР|Дзяржаўная калегія]] з членаў Прэзідыума Рады БНР і некаторых міністраў. 20 красавіка [[1923]] В. Ластоўскі і дзяржаўны пісар Дуж-Душэўскі заявілі аб выхадзе з Дзяржаўнай калегіі. 23 жніўня 1923 сход беларускіх грамадскіх і палітычных дзеячаў, які адбыўся ў [[Каўнас]]е, пратэставаў супраць антыбеларускай палітыкі літоўскага ўрада, а таксама негатыўна ацаніў дзейнасць [[В. Ластоўскі|В. Ластоўскага]] і [[К. Дуж-Душэўскі|К. Дуж-Душэўскага]] і інш. Быў сфарміраваны новы ўрад БНР на чале з [[А. Цвікевіч]]ам. Палітыка літоўскага ўрада неўзабаве прывяла да таго, што 1 лістапада 1923 Прэзідыум Рады і ўрад БНР выехалі з Каўнаса ў [[Прага|Прагу]] (кіраўнік урада Цвікевіч застаўся ў Літве). У снежні 1923 сябры замежнага бюро ЦК [[БПС-Р]] [[П. Бадунова]], [[Я. Мамонька]] (яны з’яўляліся таксама сябрамі Прэзідыума Рады БНР і [[Т. Грыб]] выказаліся супраць прызначэння А. Цвікевіча на пасаду Старшыні Рады Міністраў БНР. У адносінах да ўрада Прэзідыум Рады БНР раскалоўся на дзве часткі. Тым часам палітыка беларусізацыі, якая праводзілася ў [[БССР]] і абвешчаная амністыя праціўнікам савецкай улады ў гады грамадзянскай вайны спрыяла таму, што сярод дзеячаў БНР раслі прасавецкія настроі, якія ўзмацніліся пасля [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]]. А. Цвікевіч не хаваў свайго намеру пераехаць у [[Мінск]]. Праз савецкіх агентаў было дамоўлена, што перад вяртаннем ён збярэ канферэнцыю, якая прызнае Мінск адзіным цэнтрам адраджэння Беларусі. 12-16 студзеня 1925 года [[Другая Усебеларуская канферэнцыя]] адбылася ў [[Берлін]]е. Патрэбная Мінску рэзалюцыя была прынята. А. Цвікевіч і сябры яго ўрада пераехалі ў Мінск.<ref>ЭГБ ў 6 т. Т. 1. С. 390</ref> Прэзідыум Рады БНР не прызнаў рашэння канферэнцыі і застаўся верны акту 25 сакавіка 1918. Хоць пасля члены Прэзідыума [[П. Бадунова]] і [[Я. Мамонька]] таксама пераехалі ў БССР, Старшыня Рады БНР [[П. Крачэўскі]] і яго намеснік [[В. Захарка]] не прызналі Савецкую Беларусь. Дзяржаўная пячатка і дзяржаўны архіў БНР засталіся ў іх. Пасля смерці П. Крачэўскага (8 сакавіка 1928) яго функцыі выконваў В. Захарка. Пасля акупацыі Чэхіі нацысцкай Германіяй з ініцыятывы германскага боку ў 1939 годзе адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных спраў Рэйху з В. Захаркам. Апошні адхіліў прапанову нацыстаў аб супрацоўніцтве. Перад смерцю Захарка перадаў пячатку і дзяржаўны архіў [[М. Абрамчык]]у, які выконваў функцыі Старшыні Рады БНР да 1970. У 1970 эміграцыйная Рада БНР абрала на яго месца [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В. Жук-Грышкевіча]], а ў 1982 — [[Я. Сажыч]]а. З 1997 Раду БНР у эміграцыі ўзначальвае [[Івонка Сурвіла|І. Сурвіла]]. == Органы ўлады БНР == * [[Рада БНР]] * [[Урад БНР]] == Тэрыторыя БНР == === Абвешчаная тэрыторыя === [[Файл:Postcard BNR.jpg|thumb|Паштоўка «Няхай жыве Беларуская Народная Рэспубліка. Гербы Беларускіх ваяводзтваў» 1918—1920]] БНР была абвешчана ''«на землях, дзе жыве і мае лічэбную перавагу [[Беларусы|беларускі народ]]»''<ref>[[Трэцяя Устаўная грамата]] Рады БНР</ref>. У склад БНР уключаліся: Магілёўшчына, беларуская частка Міншчыны, Гродзеншчына (з гарадамі Гродна і Беласток), Віленшчына, Смаленшчына<ref>На выдадзенай у 1918 г. карце БНР у яе склад было ўключана таксама правабярэжжа Верхняй Волгі</ref>, Чарнігаўшчына і сумежныя часткі суседніх губерняў, заселеных беларусамі (меліся на ўвазе Сувалкаўская і Ковенская губерні<ref>ЭГБ, т. 6, кн. І, с. 537</ref>). <gallery perrow="5"> File:Historical borders of Belarusians.png|Гістарычныя межы рассялення беларусаў File:Тэрыторыя Беларуская Народная Рэспубліка.jpg|Тэрыторыі, на якіх была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка на падставе «этнічнага крытэрыя» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі БНР)'' — паводле прац [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] File:БНР і арэал рассялення беларусаў.jpg|Межы Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), аб'яўленыя 25 сакавіка 1918 г., і [[этнічная тэрыторыя беларусаў]] на падставе прац [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] і [[Яўхім Карскі|Я. Карскага]] File:10 Hrašoŭ (Blue), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|Паштовая марка БНР, 10 грошаў </gallery> === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === Планавалася падзяліць тэрыторыю БНР на ваяводствы — Навагрудскае, Берасцейскае, Гродзенскае, Менскае, Віленскае, Полацкае, Віцебскае, Смаленскае і Мсціслаўскае, якія ў сваю чаргу дзяліліся б на паветы. == Міжнародныя адносіны == [[Выява:Diplomatic mission of BNR.jpg|thumb|[[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]], шыльда]] Беларускі гісторык [[Анатоль Сідарэвіч]] сцвярджае, што дэ-юрэ БНР у 1918—1920 гг. прызналі [[Літва]]<ref>Консульства БНР з 1918 г., дагавор аб узаемным прызнанні 11.11.1920.</ref>, [[Латвія]]<ref>Дыпл. адносіны разарваныя і ўрад БНР выдалены з тэрыторыі Латвіі пасля [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]] і патрабавання [[РСФСР]] у адпаведнасці з [[Маскоўскі дагавор РСФСР-Латвія, 1920|Маскоўскім дагаворам]]{{удакладніць|не было такога, толькі Рыжскі з Латвіяй і Маскоўскі з Літвой}}</ref>, [[Эстонія]]<ref>[https://euroradio.fm/ru/sidorevich-deyateli-bnr-byli-demokratami-poetomu-ih-i-ne-lyubit-vlast Сидоревич: Деятели БНР были демократами, поэтому их и не любит власть] {{ref-ru}}</ref>, [[Чэхаславакія]]{{крыніца?}} і [[Фінляндыя]]<ref>[http://www.radabnr.org/%D1%84%D1%96%D0%BD%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4/ ФІНЛЯНДЫЯ ПРЫЗНАЛА БЕЛАРУСКУЮ НАРОДНУЮ РЭСПУБЛІКУ — 28.12.1919]</ref>. БНР мела консульствы ў Кіеве (генеральнае) і Адэсе з 1918 года, аднак не атрымала афіцыйнага прызнання ні ад Рады УНР, ні ад Украінскай дзяржавы гетмана Скарападскага<ref name="zautra.by">[http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=27151 Як і чаму БНР не змагла дабіцца міжнароднага прызнаньня — расказвае прафэсар Смалянчук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207141710/http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=27151 |date=7 лютага 2018 }}</ref>. Фактычныя адносіны падтрымліваліся з [[Веймарская рэспубліка|Германіяй]], [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыяй]], [[Турцыя]]й і [[Другая Польская Рэспубліка|Польшчай]]<ref>А. Сідарэвіч. БНР // ЭГБ Т.1, С.384-389.{{крыніцы/Доўнар 2007}} С.193.</ref>. Дзейнічала [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]]. Польскі гісторык Дарота Міхалюк адзначае, што дэ-факта (фактычна) толькі Фінляндыя прызнала БНР, а афіцыйна дэ-юрэ (юрыдычна) ніводная дзяржава не прызнала БНР, у тым ліку дзяржавы-пераможцы ў Першай сусветнай вайне (Вялікабрытанія, Францыя, ЗША), які менавіта і вызначалі новы расклад сіл у Еўропе<ref>Міхалюк, Д. Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — С.442-443.</ref>. Беларускі гісторык [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]] адзнача, што дэ-юрэ (юрыдычна, афіцыйна) ніводная дзяржава не прызнала БНР як дзяржаву, а толькі проста завязвалі адносіны з прадстаўнікамі БНР<ref name="zautra.by"/>. Нямецкі даследчык Е. Энгельгарт адзначае, што Германія па розных прычынах не прызнала беларускага ўрада, і таму ён быў вымушаны абмежавацца прадстаўніцтвам [[Беларусы|беларускага народа]] ў нацыянальных і культурных пытаннях<ref>Engelhardt, E. von. Weissruthenien: Völk und Reich. — Berlin — Amsterdam — Prag — Wien, 1943. — S. 108—109.</ref>. [[Рычард Пайпс]] робіць выснову, што немцы не збіраліся падтрымаць абвешчаную Радай БНР незалежнасць, таму што разглядалі Беларусь як крыніцу таннай сыравіны і рабочай сілы<ref>Pipes, R. The formation of the Soviet Union> Communism and nationalism. — Cambridge (Mass.), 1964. — P. 151.</ref>. === Украінская Народная Рэспубліка === У пачатку студзеня 1918 года [[Беларуская цэнтральная рада|Беларуская Цэнтральная Рада]] па тэлеграфе звязалася з Генеральным Сакратарыятам Украінскай Народнай Рэспублікі з просьбай каб ён узяў на сябе абавязацельства абароны інтарэсаў Беларусі на мірных перамовах у Брэсце.<ref>Народна Воля № 4, 06.01.1918 Ст. 2</ref> 19 красавіка 1918 года ў Кіеве адбылося першае афіцыйнае паседжанне прадстаўнікоў [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай Цэнтральнай Рады]] і [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З боку [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] былі [[Анастасій Ліхнякевіч|Ліхнякевіч]], [[Мікалай Аляксеевіч Свідзерскі|Свідзерскі]], Пятроўскі, з боку Беларускай Народнай Рэспублікі [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Цвікевіч]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхалоўскі]]. Паседжанне адкрыў Ліхнякевіч, які ад УЦР вітаў дэлегацыю БНР. На паседжанні абмяркоўвалася правядзенне межаў паміж Украінскай Народнай Рэспублікай і Беларускай Народнай Рэспублікай.<ref>Нова Рада, №64, 21.04.1918 Ст. 3</ref> 20 красавіка адбылося другое паседжанне прадстаўнікоў урада УНР і БНР па пытанні размежавання межаў. Кіраўніком паседжання быў Цвікевіч.<ref>Нова Рада, №65, 22.04.1918 Ст. 3</ref> == Ацэнкі == Гісторыкі [[Уладзімір Ладысеў]] і [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|Пётр Брыгадзін]] характарызуюць БНР так: ''«Разглядаць БНР як сфарміраваўшуюся беларускую нацыянальную дзяржаву няма аб’ектыўнай навуковай высновы. Але нельга таксама пагадзіцца з тымі навукоўцамі, якія не лічаць БНР рэальным фактам. Беларуская Народная Рэспубліка была дзяржаўным утварэннем у стадыі фарміравання. Яна функцыяніравала ў спецыфічных умовах акупацыі. Да дзяржаўнасці беларускія нацыянальныя дзеячы не дайшлі, аднак ад самой ідэі да яе ажыццяўлення прайшлі значны шлях. <…> Неаспрэчным з’яўляецца тое, што самім фактам утварэння БНР пытанне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці было пастаўлена ў плоскасць практычнай рэалізацыі»''<ref>''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 46.</ref>. Гісторык [[Дарота Міхалюк]], ацэньваючы БНР як праект дзяржаўнасці Беларусі, адзначыла: ''«У 1918—1919 гг., калі адбываліся змены на палітычнай карце Усходняй Еўропы, перамагла канцэпцыя левага крыла беларускіх сацыялістаў. <…> У дзяржаўнай палітыцы беларускія лідары левага крыла адкінулі дэмакратызацыю жыцця і не здолелі выбудаваць настолькі шырокай сацыяльнай платформы, каб ідэя беларускай дзяржаўнасці ахапіла ўсе грамадскія пласты. У выніку ідэя БНР адрасавалася ніжэйшым пластам з сацыялістычнымі настроямі, вышэйшыя ж пласты і прадстаўнікі іншага светапогляду былі выключаныя, з-за чаго яны не бачылі неабходнасці падтрымліваць дзяржаву такога характару»''<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг… С. 444.</ref>. І дадае, што абвяшчэнне БНР і пагроза, што яна ўвойдзе ў сферу ўплыву Польшчы, схіліла бальшавікоў да стварэння буфернай дзяржавы — [[БССР]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг… С. 445.</ref>. [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзімір Ляхоўскі]] выказваецца, што БНР — гэта палітычныя структуры, генетычна звязаныя з Усебеларускім з’ездам 1917 года, якія паставілі сабе мэтай абвяшчэнне і замацаванне незалежнасці Беларусі — на шляху суверэнізацыі ў 1917—1918 гг. народаў Беларусі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 1-2-ая хвіліны</ref>. Ляхоўскі лічыць, што абвяшчэнне пад уплывам братоў Івана і Антона Луцкевічаў незалежнасці БНР менавіта 25 сакавіка 1918 г. было стратэгічнай памылкай, бо (у адрозненне ад абвяшчэння незалежнасці Літвы актам 26 лютага 1918 г., які кансалідаваў літоўскі нацыянальны рух — усе літоўскія палітычныя партыі і суполкі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 13-ая хвіліны</ref>) акт 25 сакавіка прывёў не да кансалідацыі беларускіх палітычных груповак, а да расколу<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 13 і 18-ая хвіліна</ref>. Ляхоўскі сцвярджае, што сярод дзеячоў БНР не было дасведчаных палітыкаў (многім з якіх не было і 30 гадоў узросту), што маглі б аналізаваць новую геапалітычную рэальнасць<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 10-11-ая хвіліны</ref>. На думку Ляхоўскага, калі б абвяшчэнне незалежнасці БНР адбылося ў жніўні 1918 г. (калі была падпісана дадатковая дамова паміж Германіяй і савецкай Расіяй і стала тады зразумела, што тэрыторыя Беларусі ў канцы 1918 г. адыдзе да савецкай Расіі), то ясна, што прыхільнікаў незалежнасці Беларусі было б значна болей сярод прадстаўнікоў мясцовых самаўрадаў, нацыянальных меншасцяў, мінскай гарадской думы, мінскай земскай управы і не было б такога палітычнага расколу<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 18-19-ая хвіліны</ref>. У той жа час Ляхоўскі ўхваляе тагачасную пазіцыю Мітрафана Доўнар-Запольскага, які лічыў, што акт 25 сакавіка абвешчаны і з гэтага трэба зыходзіць, а не займацца яго крытыкаваннем. Ляхоўскі таксама дадае, што такія працэсы і з’явы як беларуская выдавецкая справа, беларуская школьная справа, беларускія кааператывы і тэатральныя гурткі, хоры, мінскія беларускамоўныя газеты не фінансаваліся ў тыя часы ўрадам БНР, які на тое не меў грошай<ref name="youtube.com">[https://www.youtube.com/watch?v=sWbVE3Hq6ts Пафас і трагедыю БНР абмяркоўваем з гісторыкам Уладзімірам Ляхоўскім] 27-28-ая хвіліны</ref>. Ляхоўскі заўважае, што трэба разумець, што беларускі нацыянальны рух у тыя часы быў шырэйшы за БНР, бо беларускія культурныя праекты ў тыя часы падтрымліваліся прыватнымі асобамі, грамадскімі суполкамі і фондамі (напрыклад, у снежні 1917 г. першыя дзесяць мінскіх беларускамоўных школ атрымлівалі грошы ад мінскай гарадской думы)<ref name="youtube.com"/>. На думку [[Захар Васільевіч Шыбека|Захара Шыбекі]], толькі пад аховай 10-й нямецкай арміі, якую прывялі ў [[Мінск]] і [[Мінская губерня|Мінскую губерню]] мясцовыя кансерватыўныя каталіцкія і польскамоўныя маянткоўцы, удалося разгарнуць стварэнне рэальных элементаў уладных структур [[БНР]] — Рады, мясцовых рад у паветах (выбарных органаў БНР) — і выдаваць пашпарты БНР, займацца міжнароднай дзейнасцю, адкрываць беларускамоўныя школы і выдаваць газеты, аднавіць дзейнасць царквы і касцёла, акрамя стварэння ўласнага войска і паліцыі БНР, што не дазвалялі немцы<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 202—205.</ref>. Шыбека лічыць, што без нямецкіх гарантый ва ўмовах незацікаўленнасці і захопніцкіх намераў бліжэйшых суседзяў (Расіі, Украіны, Польшчы і Літвы) наўрад ці ўдалося зрабіць такі феномен як [[БНР]] — важны досвед стварэння беларускай дзяржаўнасці ў XX ст., што стала ўзорным і сімвалічным на наступныя гады<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 206, 209.</ref>. Гісторык і палітолаг Андрэй Казакевіч лічыць, што не след крытыкаваць дзеячоў беларускага Адраджэння пачатку XX ст. за сацыялістычны ўхіл і не след лічыць гэта за памылку, бо некаторыя рэчы ў тыя часы проста па-іншаму нельга было рабіць: [[беларусы]] былі сялянскім народам і вызначаліся паводле [[беларуская мова|беларускай мовы]] і этнічнай (народнай) культуры, а для ліберальна-кансерватыўнай праграмы (якая была ў [[краёўцы|краёўцаў]]) не было сацыяльнай базы<ref name="ReferenceB">[http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=20309 Шырокія канцэпцыі не спрацуюць, будучыня — з фрагментаў і кампрамісаў]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Казакевіч адхіляе варыянт мабілізацыі беларусаў у пачатку XX ст. без негамагеннасці ў моўных і культурных адносінах, а ў той жа час сам адзначае: ''«Беларускае нацыятварэнне — гэта не тое, што рабіла адна партыя ці рух. <…> А на ўзроўні культуры ды грамадства ўсё было яшчэ складаней. Засяроджванне ўвагі на нейкім вузкім сегменце, высоўванне яго менавіта як адзінага выразніка працэсу — гэта проста няправільна. <…> Не варта перабольшваць уніфікаванасць і кансалідаванасць сучасных нацый увогуле»''<ref name="ReferenceB"/>. Гісторык [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]] ацэньвае праект дзяржаўнасці і шанцы БНР так: ''«Думаю, што калі б былі іншыя людзі, не сацыялісты, то было б больш шанцаў на тое, каб стварыць дзяржаву. Для мяне было ясна, што гэтыя людзі не нацыяналісты і не дзяржаўнікі, калі яны вышэй ставілі сацыяльную рэвалюцыю, прычым невядома, ад імя каго яны гаварылі, таму што народ быў большасцю кансерватыўны і манархічны. <…> Усе гэтыя ідэі Беларускай Сацыялістычнай Грамады яшчэ да Першай сусветнай вайны — гэта жах! Забраць у людзей зямлю, пасля даваць яе ў арэнду, ніякай прыватнай маёмасці — гэта кашмар, да ніякага беларускага селяніна з такой праграмай не можна было ісці…»''<ref>[http://www.svaboda.org/a/764743.html А.Латышонак: «Калі б БНР стваралі не сацыялісты, было б больш шанцаў»]; [http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf Леварадыкальная БНР у 1918 г. ня мела шанцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305062445/http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf |date=5 сакавіка 2021 }} // Літва. Голас монархіста. — 2008. — № 24. — С. 4—5.</ref>. Паводле [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|Аляксандра Кавалені]], факт абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі і дзейнасць яе Рады — гэта была першая спроба не толькі прадэклараваць, але і ажыццявіць практычныя захады ўтварэння беларускай дзяржаўнасці, што мае вялікае гістарычнае значэнне. Абвяшчэнне БНР аказала значны ўплыў на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці беларускага народа, стала важным крокам далейшага дзяржаватворчага працэсу<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20130326/1364299120-vopyt-i-uroki-gistoryi-bnr-yak-nacyyanalnaya-forma-belaruskay |title=zviazda.by |access-date=1 сакавіка 2018 |archive-date=10 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710213322/http://zviazda.by/be/news/20130326/1364299120-vopyt-i-uroki-gistoryi-bnr-yak-nacyyanalnaya-forma-belaruskay |url-status=dead }}</ref>. [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Ігар Марзалюк]] мяркуе: ''«Нельга толькі стваральнікаў БНР лічыць правапераемнікамі ідэй [[Першы Усебеларускі з’езд|1-га Усебеларускага з’езда]]. Яшчэ больш, дэмакратычнага мандата і легітымнай правапераемнасці з Усебеларускім з’ездам [[Рада БНР]] на самай справе не мела, бо Усебеларускі з’езд ніколі патрабаванняў незалежнасці не агучваў. Легітымным пераемнікам і прадаўжальнікам ідэй Усебеларускага з’езда быў [[Белнацкам]]. Ад пачатку 1918 года ў беларускім руху існавалі і сапернічалі дзве плыні — „белнацкамаўцы“ і „бэнээраўцы“»''<ref>[https://www.sb.by/articles/gartayuchy-staronki-gistoryi.html У газеце «Звязда» адбыўся «круглы стол» аб БНР]</ref>. Ігар Марзалюк таксама дадае: ''«Кожная з гэтых плыняў адмаўляла іншую, абвінавачваючы ў здрадзе беларускай справе і беларускаму народу. Аб’ектыўна ж — і тыя, і другія працавалі на карысць Беларусі, імкнуліся да стварэння беларускай дзяржаўнасці. Дарэчы, і тыя, і другія былі прадстаўнікамі розных партый [[сацыялізм|сацыялістычнага кірунку]]»''<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180117/1516188500-igar-marzalyuk-peraemnikam-idey-usebelaruskaga-zezda-byu-belnackam |title=Ігар Марзалюк: Пераемнікам ідэй Усебеларускага з’езда быў Белнацкам |access-date=3 сакавіка 2018 |archive-date=10 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710213310/http://zviazda.by/be/news/20180117/1516188500-igar-marzalyuk-peraemnikam-idey-usebelaruskaga-zezda-byu-belnackam |url-status=dead }}</ref>. [[Алесь Белы]] ацэньвае, што нельга лічыць Беларускую Народную Рэспубліку (БНР) гістарычнай альтэрнатывай беларускаму савецкаму праекту ([[БССР]]): факт таго, што пасля 1926 года большасць з айцоў-заснавальнікаў БНР улілася ў БССР-аўскі праект, сведчыць пра тое, што рэальнай альтэрнатывы паміж імі не было<ref name="imhoclub.by">[https://imhoclub.by/ru/material/vishivanke_ne_nuzhna_pismennaja_tradicija Вышиванке не нужна письменная традиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710213301/https://imhoclub.by/ru/material/vishivanke_ne_nuzhna_pismennaja_tradicija |date=10 ліпеня 2021 }}</ref>. Алесь Белы таксама не лічыць, што былі нейкія ідэалы БНР, да якіх цяпер можна было б вярнуцца<ref name="imhoclub.by"/>. == Гл. таксама == * [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года]] * [[Дзейнасць БНР]] * [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае]] (1918) == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі: у 2-х кн. / Уклад. [[Сяргей Шупа|С. Шупа]]. — Вільня; Нью-Ёрк; Менск; Прага, 1998. — У 2 т. * Беларуская Народная Рэспубліка — крок да незалежнасці. Да 100-годдзю абвяшчэння. Гістарычны нарыс / А. А. Каваленя, В. У. Даніловіч, В. Г. Мазец. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 157 с. * ''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У. Ф. Ладысеў, [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П. І. Брыгадзін]]. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Латышонак, А.]]'' Жаўнеры БНР. — 3-е выд., перапрацаванае. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с. ISBN 978-5-00076-003-1 * [[Дарота Міхалюк|''Міхалюк, Д.'']] Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * ''Павлова, Т. Я.'' К вопросу о границах БНР: Международные отношения / Т. Я. Павлова // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1999. — № 1. * ''[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч, А.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/БЭ|2}} * ''Сідарэвіч, А.'' Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} * ''Сідарэвіч, А.'' Урады БНР і кабінэт Рамана Скірмунта // ARCHE Пачатак. — 2008. — № 4. * ''[[Сяргей Шупа|Шупа, С.]]'' Падарожжа ў БНР. Архіўны раман. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2018. 282 с. + 56 c. укладка: іл. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе.) ISBN 978-0-929849-30-0 * [[Захар Васільевіч Шыбека|''Шыбека, З.'']] Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.radabnr.org/ Афіцыйны сайт Рады БНР] * [http://www.bnr.belinter.net/ Старонка праекту «Грамадзянства БНР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327232733/http://bnr.belinter.net/ |date=27 сакавіка 2008 }} * [http://zviazda.by/ru/issue/article.php?id=110135 Вопыт і ўрокі гісторыі: БНР як нацыянальная форма беларускай дзяржаўнасці]{{Недаступная спасылка}} Звязда 26 сакавіка 2013 * [http://arche.bymedia.net/2008-03/vaskievic-carniakievic803.htm Андрэй Вашкевіч, Андрэй Чарнякевіч — 25 сакавіка: вытокі нацыянальнага свята)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810190119/http://arche.bymedia.net/2008-03/vaskievic-carniakievic803.htm |date=10 жніўня 2010 }} * [http://arche.by/by/1/1/511/?tpl=169 Нумар часопіса «ARCHE», прысвечаны БНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602134614/http://arche.by/by/1/1/511/?tpl=169 |date=2 чэрвеня 2009 }} * [[Мультымедыя:BNR Nacyjanalny himn - My vyjdzem shchylnymi radami.ogg|Гімн БНР]] * [http://geraldika.by/content/view/522/ Пра зацвярджэнне сімвалаў БНР]{{Недаступная спасылка}} * [[Дарота Міхалюк]] [https://news.tut.by/society/423271.html Самае галоўнае — што беларусы змагаліся за ўласную незалежнасць нароўні з іншымі народамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171029083214/http://news.tut.by/society/423271.html |date=29 кастрычніка 2017 }} // tut.by * [[Дарота Міхалюк]] [http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=55004 «Адна з галоўных прычын слабасці БНР — недахоп салідарнасці»] // gazetaby.com * [https://eurobelarus.info/news/society/2014/11/06/darota-m-halyuk-ya-l-chu-bnr-sprobay-utvarennya-dzyarzhavy.html Дарота Міхалюк: Я лічу БНР спробай утварэння дзяржавы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141215110828/http://eurobelarus.info/news/society/2014/11/06/darota-m-halyuk-ya-l-chu-bnr-sprobay-utvarennya-dzyarzhavy.html |date=15 снежня 2014 }} // eurobelarus.info * [[Вадзім Францавіч Гігін|Вадим Гигин]]. [http://rumol.org/vadim-gigin-poklonnikam-dnya-voli/ Поклонникам «Дня Воли» и БНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180311112039/http://rumol.org/vadim-gigin-poklonnikam-dnya-voli/ |date=11 сакавіка 2018 }} // rumol.org * [http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf Леварадыкальная БНР у 1918 г. ня мела шанцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305062445/http://pdf.kamunikat.org/12985-1.pdf |date=5 сакавіка 2021 }} // Літва. Голас монархіста. — 2008. — № 24. — С. 4—5. * Андрэй Казакевіч. [http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=20309 Шырокія канцэпцыі не спрацуюць, будучыня — з фрагментаў і кампрамісаў]{{Недаступная спасылка}} // zautra.by * [http://imago.by/map/belar/225-bnr1918.html Карта Беларускай Народнай Рэспублікі] // imago.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] ibat5bkdk88d9lsfpebgwvasv2a7tn0 0 16964 5174832 5137582 2026-08-03T08:49:31Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5174832 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = |беларуская назва = Перм |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_deg = 58|lat_min = 00|lat_sec = 50 |lon_deg = 56|lon_min = 14|lon_sec = 56 |CoordAddon = type:city(986510)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Перм''' ({{lang-ru|Пермь}}; '''Мо́латаў''' — у 1940—1957 гг.) — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Пермскі край|Пермскага краю]]. Порт на рацэ [[Кама]]. Насельніцтва Пермі на [[1 студзеня]] [[2007]] года складала 970 тысяч чалавек. Вузел чыгунак і аўтадарог. Камская ГЭС. Пермскі навуковы цэнтр Расійскай АН, 4 тэатры. Філармонія. Цырк. == Гісторыя == У 1723 годзе на месцы вёскі Ягашыха (узнікла ў пачатку 17 ст.) пры ўпадзенні [[рака Ягашыха|р. Ягашыха]] ў [[Кама|Каму]] быў пабудаваны медзеплавільны завод з мястэчкам, пераназваным у 1781 у горад. З 1781 года — цэнтр Пермскага намесніцтва, з 1796 года — губернскі горад, дзе ў 1807—1830 гадах знаходзілася горнае ўпраўленне Уральскіх заводаў. З сярэдзіны 19 ст. — гандлёвы цэнтр і порт на Каме. У 1874 годзе праз горад пракладзена Уральская чыгунка. Перм была месцам палітычнай ссылкі (у 1835 годзе сюды быў сасланы [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А. І. Герцэн]], у 1880—1881 гадах — [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Г. Караленка]] і інш.). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Пермскі тэатр оперы і балета імя П. І. Чайкоўскага]]. == Транспарт == * [[Пермскі трамвай]] == Вядомыя асобы == * [[Алесь Гародня]] (1899—1944) — беларускі празаік, крытык, рэдактар. * [[Юлій Іванавіч Глінка]] (нар. 1926) — беларускі архітэктар. * [[Леў Сцяпанавіч Ляховіч]] (1919—1990) — вучоны ў галіне [[металазнаўства]], [[доктар тэхнічных навук]]<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9}}</ref> * [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] — расійскі дырыжор. * [[Мікалай Гаўрылавіч Славянаў]] (1854—1897) — інжынер-электратэхік, вынаходнік электрычнай дугавой [[Зварка|зваркі]] [[Металы|металаў]]. * [[Віталь Рыгоравіч Хлопін]] (1890—1950) — савецкі радыехімік. == Спорт == * [[Парма (баскетбольны клуб)|Баскетбольны клуб «Парма»]] == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.gorodperm.ru/ Афіцыйны сайт ураду] {{Гарады Пермскага края}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Пермскага края]] [[Катэгорыя:Перм| ]] [[Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі]] e69qigl2k64ajed2p7smt7r8d3s05dl 0 17193 5174693 5155315 2026-08-02T23:24:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174693 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = AcorusCalamus.jpg | image title = Аер звычайны | image descr = | parent = Acorus | rang = Від | latin = Acorus calamus | author = [[L.]], 1753 | syn = {{bt-latbel|s=0|Calamus aromaticus|aut=[[Garsault]], 1764}}<ref name="ipni">{{IPNI|664972-1|''Calamus aromaticus''}}</ref> | typus = | children = | range map = Map-Acoraceae.PNG | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | iucn = | wikispecies = Acorus calamus | commons = Category:Acorus calamus | itis = 564989 | ncbi = 4465 | eol = 1123481 | grin = 1358 | ipni = 84009 | tpl = kew-2304 }} '''Ае́р звыча́йны<ref name="ЛРКЛ">Назва згодна з {{ЛРКЛ}}</ref>, Аiр, Аер'''<ref name="ЛР">{{кніга |аўтар = |частка = Аир обыкновенный |загаловак = Лекарственные растения и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |том = |старонкі = 81-84 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 120 000 }}</ref><ref>''Калініна З. А.'' Аер // {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 41.</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref> (''Acorus calamus'') — [[біялагічны від|від]] прыбярэжных, [[водныя расліны|водных]] і балотных [[шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Травяністыя расліны|траў]] з [[манатыпія, біялагічная сістэматыка|манатыпнага]] [[сямейства]] ''Acoraceae'', [[тыпавы від]]<ref>[http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Acorus Род ''Acorus'' у базе даных Index Nominum Genericorum (ING)] {{ref-en}} {{V|18|5|2009}}</ref> роду [[Аер]]. == Назва == Навуковая назва віду літаральна значыць «аер трысняговы». Слова {{lang-la|calamus}} перакладаецца як «чарот, трыснёг, сцябло», яно сугучна з {{lang-grc|κάλαμος}} з такім жа сэнсам. Грэчаскае слова паходзіць ад {{lang-x-ie|k̂ólhₓōm}} ([[родны склон|р. скл.]] ''k̂l̥hₓmós'')<ref name="Mallory">{{кніга|аўтар=J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.|загаловак=Encyclopedia of Indo-European culture|спасылка= http://books.google.ru/books?id=tzU3RIV2BWIC&pg=PA542#v=onepage&q&f=false |месца=London|выдавецтва=Fitzroy Dearborn Publishers|год=1997|pages=542|isbn=9781884964985}} {{v|3|8|2010}}</ref>(у Пакорнага: {{lang-x-ie|*k̂olǝmo-s, k̂olǝmā}}), якое ў іншых інда-еўрапейскіх мовах дала: {{lang-la|culmus}} «сцябло, саломіна, салома», {{lang-be|салома}} (з {{lang-x-slav|*solma}}), {{lang-ang|healm}} (> {{lang-en|haulm}}) і інш., з іншым пашырэннем кораня: {{lang-sa|}}{{IAST|çalākas}} «сцябло, колас»<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/etymology.cgi?single=1&basename=/data/ie/pokorny&text_number=+996&root=config Pokorny. P. 612]</ref>. Словы са значэннем «палачка для пісьма» ў многіх іншых мовах былі запазычаныя непасрэдна са (старажытна)грэчаскай, напр. {{lang-sa|कलम}} {{IAST|kaláma}}<ref>{{cite web|url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0260-karSaphala.jpg|title=Санскритско-английский словарь Моньера-Вильямса|accessdate=2010-07-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6547WcFfz?url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0260-karSaphala.jpg|archivedate=30 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> ці {{lang-ar|قَلَم}} (qálam). Спрадвечнае лацінскае слова для паняцця «чарот, трыснёг» ''(h)arundo''. Назвы на розных мовах<ref>Ramawat, K. G., Ed. (2004). ''Biotechnology of Medicinal Plants: Vitalizer and Therapeutic'' Enfield, New Hampshire: Science Publishers, Inc. 5.</ref><ref name="Путырский">Универсальная энциклопедия лекарственных растений / сост. И. Н. Путырский, В. Н. Прохоров. — М.: Махаон, 2000. — С. 47—49. — 15 000 экз. — ISBN 5-88215-969-5.</ref><ref name="GRIN">Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).</ref>: * на беларускай: я́ер<ref name="Фасмер" />, плюшнік, плюшня́, явар, аір, аер, ірны корань, шувар<ref name="ReferenceA">{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Acorus Calamus/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref>, ярай<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|8}}</ref>, касатар, ярай, яір<ref name="Верас" /><ref>[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921</ref><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, аэр<ref>{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918</ref>, калмус, явер<ref name="ReferenceA"/><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>, авер, агір, арэй<ref>Рэгіянальны слоўнік Віцебшчыны. У 2 ч. 2012. ISBN 978-985-517-365-7</ref>. * на рускай: аир, аир болотный, гавиар, игир, ир, ирный корень, касатик, касатник, косатик, лепёха, лепёшник, пищалка, татарник, татарский сабельник, татарское зелье, явр.<ref name="Фасмер">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/36100/аир Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера — аир] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/245890 Толковый словарь Даля — ИГИР] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/249370 Толковый словарь Даля — ИР] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/41658/косатик Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера — косатик] {{v|18|5|2009}}</ref> * на украінскай: аїр<ref name="Фасмер" />, татарське зілля, лепеха, шувар. * на англійскай: ''calamus'', ''flagroot'', ''myrtle-flag'', ''sweet calamus'', ''sweet-flag'', ''sweetroot''. * на французскай: ''acore calame'', ''acore odorant'', ''acore vrai''. * у іншых мовах: нямецкая — ''Kalmus'', італьянская — ''calamo'', іспанская — ''cálamo aromático'', ''calamís''. * на санскрыце — ''vacha''. Аер — усходнеславянскае запазычанне з [[Асманская мова|асманскай мовы]] (aǵir)<ref>[[ЭСБМ]] том 1</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == Меркаваная радзіма гэтага віду — [[Індыя]] і [[Кітай]], але ўжо ў старажытнасці з дапамогай чалавека расліна распаўсюдзілася ва ўсёй [[Азія|Азіі]]. Сучасны [[арэал]] віду выразна дзеліцца на чатыры зоны<ref name="Атлас">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР|арыгінал = |спасылка = |адказны = Под редакцией П. С. Чикова|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Издательство ГУТК|год = 1980|том = |старонкі = |старонак = 340|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>: * азіяцкая — [[Індыя]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія]]; * сібірская — [[Усурыйскі край]], поўдзень [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход]]; * еўрапейская — [[Еўропа]] і [[еўрапейская частка Расіі]]; * амерыканская — [[Бразілія]], паўднёвая частка [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]. Зараз расліну культывуюць у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Індыя|Індыі]], [[М’янма|М’янме]], [[Інданезія|Інданэзіі]], [[Бразілія|Бразіліі]]<ref name="GRIN" />. Аер расце ў плыткіх месцах, па берагах ціхіх заток і павольных рэк, азёр, у канавах, на закінутых прыбярэжных, забалочаных [[луг]]ах<ref name="ЛР"/><ref name="Жигар" />. Пашыраны па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]] па берагах рэк, азёр, [[старыца|старыц]], на балотах утварае зараснікі. == Біялагічнае апісанне == {{Фотакалонка|Illustration Acorus calamus0 clean.jpg|Illustration Acorus calamus0 clean fragment.jpg|Illustration Acorus calamus0 clean fragment2.jpg|align=left|ш=180|border=0|тэкст=Аер звычайны. {{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая трава]]<ref name="ЛР"/> з прамастаячым, неразгалінаваным, трохгранным, вострарабровым [[кветканос]]ным [[сцябло]]м, з жалабком па адным рабры; ва ўмовах [[Беларусь|Беларусі]] і [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] дарослыя расліны маюць вышыню ад 50 да 120 см<ref name="Губанов">{{кніга |аўтар = Губанов И. А., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|частка = |загаловак = Определитель высших растений средней полосы европейской части СССР: Пособие для учителей|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Просвещение|год = 1981|том = |старонкі = 82|старонак = 237|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name="ЛО">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области|арыгінал = |спасылка = |адказны = Под редакцией А. Л. Буданцева и [[Генадзь Паўлавіч Якаўлеў|Г. П. Яковлева]]|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Товарищество научных изданий КМК|год = 2006|том = |старонкі = 737—739|старонак = 799|серыя = |isbn = 5-87317-260-9|тыраж = 700}}</ref><ref name="ЭДСР">[http://flower.onego.ru/voda/acorus.html Аир обыкновенный в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090420200525/http://flower.onego.ru/voda/acorus.html |date=20 красавіка 2009 }} {{ref-ru}} {{V|18|5|2009}}</ref>. [[Карэнішча]] пляската-цыліндрычнае, губчатае, тоўстае, гарызантальнае, звілістае, паўзучае, дыяметрам да 3 см, даўжынёй да 1,5 м, звонку буравата- або зелянява-жоўтае, усярэдзіне белае, знізу пасаджана шматлікімі шнурападобнымі каранямі<ref name="ЛР"/> даўжынёй да 50 см, размешчанымі ў адзін рад зігзагападобна, зверху пакрыта рэшткамі ліставых [[похва, батаніка|похваў]]<ref name="ЛР"/>. Карэнішчы размешчаны амаль у паверхні глебы, радзей на глыбіні да 10 см. [[Смак]] карэнішча горка-пякучы, даўкі, рэзкі; [[пах]] моцны, прыемна рэзкі<ref name="ЛР"/>. {{Біяфота|Acorus-calamus-foliage.jpg|Лісце аера звычайнага. {{нп3|Камуна Одэр|Одэр|ru|Оддер (коммуна)}}, [[Данія]]}} [[Лісце]] доўгае, вузкалінейнае, ярка-зялёнае, мясістае, мечападобнае, чарговае, шырынёй 2-5 і даўжынёй 60-120 см, з аднаго боку жалабковае, з другога — з вострым рубам, лісты размешчаны на верхавінах і бакавых адгалінаваннях карэнішчаў. Яны зрастаюцца адзін з адным, акружаючы галоўнае сцябло, так што [[суквецце]] як бы выходзіць з сярэдзіны ліста. [[Кветка|Кветкі]] двухполыя, дробныя, зеленавата-жоўтыя<ref name="ЛР"/>. [[Калякветнік]] шасціліставы, просты, правільны. Кветкі сабраны ў цыліндрычныя [[катах]]і даўжынёй ад 4 да 12 см і да 1 см у дыяметры (пры плодзе — да 2 см); шчыльна прыціснутыя адзін да аднаго на мясістай восі пачаткаў. Ад асновы катаха адыходзіць доўгі (да 50 см) [[прыкветак]]. [[Завязь]] верхняя, трохгнёздавая. [[Тычынка|Тычынак]] шэсць, [[песцік]] адзін. У кветках спачатку спеюць [[рыльцы]], а [[пыльнік]]і раскрываюцца толькі пасля таго, як рыльцы губляюць здольнасць успрымаць [[пылок]]. У еўрапейскай частцы Расіі квітнее ў чэрвені — ліпені<ref name="ИОРСР">{{кніга|аўтар=Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|загаловак=Иллюстрированный определитель растений Средней России|месца=М.|выдавецтва=Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований|год=2002|том=1|старонкі=407|isbn=5-87317-091-6}}</ref>. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast P_{3+3} \; A_6 \; G_{(\underline3)}</math>}}<ref name="Barabanov"> {{кніга|аўтар=Барабанов Е. И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2006|старонкі=374|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. [[Плод|Плады]] — [[насенне|шматнасенныя]] скурыстыя, сухія (сухаватыя) даўгаватыя [[ягада|ягады]]<ref name="ЛР"/> чырвонага ці зялёнага колеру. На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] гэты від размнажаецца толькі [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]]<ref name="ЛО"/> — кавалкамі ломкага карэнішча, якія ўтвараюцца пры [[крыгаход]]зе і разліве рэк і плаваюць у вадзе, пакуль не прыб’юцца да берага і не прарастуць. Расліна тут не плоданосіць, бо для гэтых рэгіёнаў яна занасная, і [[насякомыя]], якія маглі б яе [[апыленне|апыляць]], тут не жывуць<ref name="Жигар">{{кніга |аўтар = Николайчук Л. В., Жигар М. П.|частка = |загаловак = Целебные растения: Лекарственные свойства. Кулинарные рецепты. Применение в косметике|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е изд., стереотип|месца = Х.|выдавецтва = Прапор|год = 1992|том = |старонкі = 27—29|старонак = 239|серыя = |isbn = 5-7766-0516-4|тыраж = 100 000}}</ref>. Цвіце ў [[май|маі]] — [[чэрвень|чэрвені]]<ref name="ЛР"/>. == Класіфікацыя == === Таксанамічнае становішча === Аер звычайны ўваходзіць у род {{bt-bellat|Аер|Acorus}} манатыпнага сямейства {{bt-bellat|Аерныя|Acoraceae}} манатыпнага [[атрад|парадку]] {{bt-bellat|Аеракветныя|Acorales}} {{Табліца12112 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Аеракветныя]] |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін |c=сямейства [[Аерныя]] |d=род [[Аер]] |e1=яшчэ пяць відаў, з якіх найбольш вядомы {{bt-bellat||Acorus gramineus}} |e2=від <span style="font-weight:900; font-size:135%">Аер звычайны |bgcolor=#BDDCCB |color=#235421 }} Адрозніваюць некалькі [[разнавіднасць|разнавіднасцяў]] аеру звычайнага<ref name="CoL2">[http://eol.org/pages/1123481/names/related_names Flagroot — ''Acorus calamus'' — Related names — Encyclopedia of Life]</ref>: * {{bt|Acorus calamus|var=americanus|[[Raf.]]}} — [[Плоіднасць|дыплоідныя]] расліны, распаўсюджаныя ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]; * {{bt|Acorus calamus|var=angustatus|[[Besser]]}} — тэтраплоідныя расліны, сустракаюцца ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Расія|Расіі]], [[Казахстан]]е, [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]], на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], у [[Кітай|Кітаі]], [[Японія|Японіі]] і на [[Тайвань|Тайвані]]; * {{bt|Acorus calamus|var=calamus|aut1=[[L.]]}} — трыплоідныя стэрыльныя расліны, якія распаўсюдзіліся з [[Азія|Азіі]] і рассяліліся ў многіх раёнах [[Еўропа|Еўропы]]. == Гісторыя == Радзіма — [[Цэнтральная Азія]]. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] аерам пачалі гандляваць каля 4000 гадоў таму<ref name="ЖР">''Грудзинская И. А.'' Семейство аронниковые… (см. раздел [[#Літаратура|Литература]]).</ref>. З Усходу ў высушаным выглядзе ён трапіў у [[Старажытная Грэцыя|Старажытную Грэцыю]] і [[Старажытны Рым|Рым]]. Паводле адной з версій, у [[Еўропа|Еўропу]] аер завезлі [[арабы|арабскія]] і [[фінікійцы|фінікійскія]] купцы. Распаўсюджанне аеру таксама звязвалі з тым, што ён расце па берагах вадаёмаў, прыдатных для піцця, таму качэўнікі і гандляры, фарсіруючы водныя перашкоды, раскідвалі яго карэнішчы. Больш распаўсюджаная версія — што гэтая заслуга належыць [[татары|татарам]], якія нібыта вазілі з сабой карэнішчы аеру, адмыслова засяляючы ім вадаёмы<ref name="Телятьев">{{кніга |аўтар = Телятьев В. В.|загаловак = Полезные растения Центральной Сибири|спасылка = |адказны = |выданне = 3-е изд., испр. и доп|месца = Иркутск|выдавецтва = Вост.-Сиб. кн. изд-во|год = 1985|старонкі = 54—55|старонак = 384|isbn =}}</ref>, у якіх паілі сваіх коней. Лічылася, што аер расце толькі ў «здаровай» вадзе ці нават што карані аеру могуць чысціць вадаёмы і ваду, і з такіх вадаёмаў можна піць, не рызыкуючы захварэць. [[Палякі]] таму і называюць аер «татарак». Паступова аер распаўсюджваўся з усходу на захад Еўропы. У [[15 стагоддзе|XV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стагоддзях аер яшчэ не рос у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] духмяны корань прывозілі праз [[Турцыя|Турцыю]] ў Еўропу толькі ў зацукраваным выглядзе як [[усходнія прысмакі]] з [[ВКЛ]], [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], і таямніцу гэтай «пахкай палачкі» туркі старанна хавалі. Еўрапейскія энцыклапедыі XVI стагоддзя паведамлялі, што найбольш аеру паходзіць менавіта з Белай Русі. Нарыхтоўка карэння захоўвала на беларускіх землях сваё значэнне яшчэ ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Усё ж у 1574 годзе аўстрыйскаму паслу ў Турцыі ўдалося даслаць {{нп3|Карл Клузіус|К. Клузіусу|ru|Клузиус, Карл}}, дырэктару Венскага батанічнага саду, пасылку з духмянымі карэнішчамі аеру, прыдатнымі для пасадкі. Аказалася, што для [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] гэта зусім не экзатычная расліна, а звычайная, вядомая пад назвай «татарская трава» або «татарскае зелле». З [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] аер як лекавую расліну сталі разводзіць у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] расліна з’явілася ў 1783 годзе<ref name="Путырский" />. == Раслінная сыравіна == {{біяфота|Acorus calamus seeds.jpg|Насенне}} === Хімічны склад === У карэнішчах аеру звычайнага ўтрымліваецца каля 5 % [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]], у склад якога ўваходзіць рад [[сесквітэрпены|сесквітэрпенаў]] — [[азарон]], [[пінен|β-пінен]] (1 %), [[каламен|β-каламен]] (10 %), [[каламенон]], [[каламендыёл]], [[ізакаламендыёл]], [[сесквітэрпенавы спірт]] [[каламеол]], а таксама [[камфен|D-камфен]] (7 %), [[камфара|D-камфара]] (8,7 %), [[барнеёл]] (3 %), [[эўгенол]], [[метылэўгенол]], [[карыяфілен]], [[элемен]], [[куркумен]], [[праазулен]], [[акарон]], [[ізаакарон]], [[акаламон]], [[каларэн]], [[неакарон]], [[воцатная кіслата|воцатная]] і [[Валяр’янавая кіслата|валяр’янавая]] кіслоты, [[фітанцыды]] і іншыя рэчывы. Утрыманне эфірнага алею ў дыплоідных раслінах складае ў сярэднім 2,2 %, у трыплоідных — 3,1 %, у тэтраплоідных — 6,8 %<ref name="Турова">{{кніга |аўтар = Турова А. Д., Сапожникова Э. Н.|частка = |загаловак = Лекарственные растения СССР и их применение|арыгінал = |спасылка = |адказны= |выданне = 4-е изд., стереотип|месца = М.|выдавецтва = Медицина|год = 1984|том = |старонкі = 179—181|старонак = 304|серыя = |isbn = |тыраж = 100 000}}</ref><ref name="Муравьёва">{{кніга |аўтар = Муравьёва А. Д., Самылина И. А., Яковлев Г. П.|частка = |загаловак = Фармакогнозия: Учебник|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 4-е изд., перераб. и доп|месца = М.|выдавецтва = Медицина|год = 2002|том = |старонкі = 244—246|старонак = 656|серыя = |isbn = 5-225-04417-9|тыраж = }}</ref>. Асноўным кампанентам эфірнага алею з’яўляецца [[азарон]], вытворнае [[Фенілпрапаноіды|фенілпрапану]]. Ён існуе ў выглядзе двух [[ізамер]]аў: β-азарон (цыс) і α-азарон (транс), звычайна іх сумарная колькасць у эфірным алеі складае каля 10 %. Тым не менш эфірны алей асобных [[#Разнавіднасці|разнавіднасцяў аеру]] змяшчае да 75 % β-азарон. Алей, атрыманы з [[Плоіднасць|трыплоідных]] і асабліва [[Плоіднасць|тэтраплоідных]] раслін, утрымлівае да 90 % β-азарону. Эфірны алей [[Плоіднасць|дыплоіднай]] [[разнавіднасць|разнавіднасці]] {{bt|Acorus calamus|var=americanus|[[Raf.]]}} практычна пазбаўлены β-азарону. Акрамя эфірнага алею, у карэнішчах аеру знойдзены спецыфічны для расліны горкі [[гліказід]] [[акарын]], [[горыч]] [[акарэцін]], а таксама гліказід [[люцэніён]], [[алкалоід]] [[каламін]], [[дубільныя рэчывы]] — [[Катэхіны|катэхінавыя]] [[таніны]], [[смолы]], [[слізь]], [[акоравая кіслата]], [[аскарбінавая кіслата|аскарбінавая]] (да 150 мг%) і [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]] кіслоты, [[крухмал]] (да 20 %), [[халін]], [[вітаміны]], [[ёд]] (1, 2-1,9 мг%). Носьбітам паху з’яўляецца [[азарон|азарынавы]] [[альдэгід]]<ref name="Путырский" /><ref name="Мазнев">{{кніга |аўтар = Мазнев Н. И.|частка = |загаловак = Энциклопедия лекарственных растений|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е изд., испр. и доп|месца = М.|выдавецтва = Мартин|год = 2004|том = |старонкі = 59—60|старонак = 496|серыя = |isbn = 5-8475-0213-3|тыраж = 10 000}}</ref>. === Фармакалагічныя ўласцівасці === Рэчывы, якія змяшчаюцца ў карэнішчах расліны, галоўным чынам эфірны алей і горкі гліказід акарын, уздзейнічаючы на заканчэнні смакавых [[рэцэптар]]аў, павышаюць [[апетыт]], паляпшаюць [[страваванне]], узмацняюць вылучэнне [[страўнікавы сок|страўнікавага соку]]. Карэнішчы аеру аказваюць таксама супрацьзапаленчае, раназагойнае, болесуцішальнае, заспакаяльнае дзеянні. Аер танізуе [[сэрца]], умацоўвае [[крывяносныя сасуды|сасуды]] [[мозг]]у і тым самым паляпшае [[памяць]], узмацняе [[Зрокавая сістэма|зрок]]<ref name="ЛР"/><ref name="Путырский" />. Эксперыментальна даказана, што [[Лекавыя сродкі|прэпараты]] аеру аказваюць некаторае спазмалітычнае дзеянне і, за кошт утрымання ў карэнішчах расліны тэрпеноідаў ([[праазулен]], [[азарон]]), валодаюць бактэрыястатычнымі і супрацьзапаленчымі ўласцівасцямі. [[Галенавыя прэпараты|Галенавыя формы]] аеру спрыяльна ўздзейнічаюць на [[тонус]] [[Жоўцевы пузыр|жоўцевага пузыра]], павышаюць [[жоўць чалавека|жоўцевыдзяленне]] і [[Дыўрэтыкі|дыўрэз]]. Ёсць звесткі пра заспакаяльнае дзеянне карэнішчаў расліны і пра слабы абязбольвальны эфект<ref name="Мазнев" />. {{біяфота|Acorus calamus2.jpg|left|Маладыя расліны}} === Збор сыравіны === У лекавых мэтах выкарыстоўваюцца карэнішчы аеру ({{lang-la|Rhizoma Calami}})<ref name="ЛР"/>, якія нарыхтоўваюць увосень — у пачатку зімы, калі зніжаецца ўзровень вады, ці вясной. Найлепшыя якасці маюць карэнішчы двух-трохгадовых раслін (утрымліваюць да 4,8 % [[эфірныя алеі|эфірных алеяў]], [[дубільныя рэчывы]]), якія нарыхтоўваюць з [[верасень|верасня]] да глыбокай восені, сушаць і захоўваюць у сухім памяшканні, скрынях або мяшках. Сабраныя карэнішчы мыюць у халоднай вадзе, карані і лісце абразаюць, правяльваюць на паветры некалькі дзён. Пасля чаго доўгія карэнішчы разразаюць на кавалкі даўжынёй 15-20 см, тоўстыя — расшчапляюць уздоўж і сушаць пад навесам, расклаўшы ў адзін пласт<ref name="ЛР"/>. Можна прымяніць і цеплавую сушку, але пры тэмпературы не вышэй 25-30&nbsp;°C, бо эфірны алей, які змяшчаецца ў карэнішчах, пры вышэйшай тэмпературы знікае, ад чаго якасць [[Лекавая раслінная сыравіна|сыравіны]] зніжаецца<ref name="Телятьев"/>. Добра высушаныя кавалкі карэнішчаў павінны не гнуцца, а ламацца<ref name="ЛР"/>. На зломе маюць бялёса-ружовы колер (зрэдку з жоўтым або зеленаватым адценнем). Тэрмін прыдатнасці сыравіны — 2-3 гады. == Значэнне і ўжыванне == Як спецыя Аер звычайны быў вядомы яшчэ старажытным [[персы|персам]] і [[яўрэі|яўрэям]], а як лекавы сродак — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскім]] і [[Старажытны Рым|старажытнарымскім]] лекарам. [[Гіпакрат]] пісаў пра лекі з ірнага кораня (аеру). Старажытнагрэчаскі лекар [[Дыяскарыд]] рэкамендаваў прымяняць гэтую расліну пры захворваннях печані, [[селязёнка|селязёнкі]], дыхальных шляхоў, а таксама як мачагонны і танізавальны сродак. Старажытнарымскі навуковец і лекар [[Пліній Старэйшы]] апісаў у сваіх працах аер і лекі з яго. Авіцэна рэкамендаваў яго ў якасці мачагоннага сродку, як ачышчальнае пры захворваннях печані і страўніка<ref name="Путырский" />. Зараснікі аеру служаць прытулкам для [[вадаплаўныя птушкі|вадаплаўных птушак]]. [[Андатра]] і [[хахуля]] сілкуюцца карэнішчамі, а [[качкі]] — насеннем (там, дзе яно ўтвараецца і выспявае) аеру звычайнага<ref>[http://plants.usda.gov/factsheet/pdf/fs_acca4.pdf USDA NRCS — Acorus calamus L. Plant Fact Sheet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413001022/http://plants.usda.gov/factsheet/pdf/fs_acca4.pdf |date=13 красавіка 2009 }}{{ref-en}} {{v|19|5|2009}}</ref>. [[Выява:1996. Stamp of Belarus 0165.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі]] === У афіцыйнай медыцыне === Карэнішчы — [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавая сыравіна]], уключаная ў I—XI выданні расійскіх [[Фармакапея|фармакапей]]. Уваходзіць у склад прэпаратаў [[вікаір]], [[вікалін]] і [[ілімецін]]<ref name="Муравьёва" />. Важны лекавы сродак, як унутраны (узбуджае апетыт, дапамагае ад захворванняў [[страўнік]]а, [[пячонка|пячонкі]]), так і вонкавы (узмацняе [[цыбуліны валасоў]], дапамагае пры [[рэўматызм]]е). У навуковай медыцыне [[спірт]]авыя [[экстракт]]ы і эфірны алей выкарыстоўваюць для паляпшэння стрававання і ўзбуджэння апетыту, пры страўнікава-кішачных захворваннях, пры хваробах [[печань|печані]], жоўцевага пузыра, [[селязёнка|селязёнкі]] і [[Нырка|нырак]], як адхарквальны, танізуючы і бактэрыцыдны сродак. Ужываюць таксама як складовую частку [[Лекавы збор|збору]] для дзіцячых [[Ванны, медыцынскія|ваннаў]] пры [[рахіт|рахіце]] і [[дыятэз]]е. [[Адвары]] карэнішчаў ужываюць у якасці араматычнай горычы для падвышэння апетыту і паляпшэння [[Страваванне|стрававання]], як танізавальнае для прыгнечанай [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]], часам пры хваробах нырак, печані і [[мачавы пузыр|мачавога пузыра]]. Ужываюць пры [[гепатыт|жаўтусе]], [[малярыя|малярыі]], для паласкання поласці роту, пры зубным болі<ref name="ЛР"/><ref name="ЛО" /><ref name="Телятьев" /><ref name="Мазнев" />. Настоі і адвары эфектыўныя пры прамыванні [[гной]]ных [[Рана|ран]] і [[фурункул]]аў. Найбольш часта выкарыстоўваюць расліну ў складзе комплексных лекавых збораў (для падвышэння апетыту, страўнікавых і іншых) і лячэбнай гарбаты<ref name="Мазнев" />. === У народнай медыцыне === {{біяфота|Acorus calamus1.jpg|Суквецце}} У карэйскай медыцыне — як танізавальны і араматычны страўнікавы сродак, а таксама пры [[Дыстанія|дыстаніі]]<ref name="ЛР"/>, страце памяці, паслабленні зроку, хранічным [[гастрыт|гастрыце]], болях у жываце, успушаным жываце, зніжэнні апетыту, нястраўнасці, [[кардыянеўроз]]е, рэўматычным [[артрыт|артрыце]], а ў выглядзе [[Парашок (лекавая форма)|парашка]] — пры [[фурункулёз]]е і ранках<ref name="Дудченко">Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.</ref>. У [[Традыцыйная кітайская медыцына|кітайскай медыцыне]] — пры [[эпілепсія|эпілепсіі]], [[рэўматызм]]е, як гарачкапаніжальнае і бактэрыцыднае пры [[халера|халеры]]; для паляпшэння і абвастрэння [[слых]]у. У індыйскай — як бактэрыцыдны сродак, які забівае [[сухоты|сухотныя палачкі]]. У [[тыбет]]скай — як эфектыўны сродак пры [[язва]]х у горле і [[гастраэнтэрыт]]ах. У балгарскай народнай медыцыне — пры [[анемія|малакроўі]], як сродак, што рэгулюе [[менструацыя|менструацыі]], пры захворванні нырак, печані і жоўцевага пузыра, пры [[істэрыя|істэрыі]] і страўнікавых [[коліка]]х. У еўрапейскай народнай медыцыне дыяпазон прымянення прэпаратаў аеру звычайнага вельмі шырокі<ref name="Путырский" /><ref name="Жигар" />: * Парашок з карэнішчаў выкарыстоўваюць пры пякотцы, [[цынга|цынзе]], для гаення ран, якія гнаяцца, язваў, пры болях у [[сустаў|суставах]], [[вадзянка|вадзянцы]], [[Вострая рэспіраторная вірусная інфекцыя|прастудных захворваннях]] (макротным [[удушша|удушшы]]), запаленні нырачных лаханак, падчас [[эпідэмія|эпідэмій]] як прафілактычны сродак ад халеры і [[тыф]]у. * Жвуць карэнішча пры пякотцы, [[зубны боль|зубным болі]], для прафілактыкі [[грып]]у, умацавання [[Дзясны|дзясен]], засцярогі зубоў ад разбурэння, пры гэтым узмацняецца [[Ваніты|ванітавы рэфлекс]], што раней выкарыстоўвалі тыя, хто хацеў кінуць [[Тытунекурэнне|курыць]]. * Адвары і настойкі карэнішча ўжываюць пры [[артрыт]]ах, хваробах печані, нырак, страўнікава-кішачнага тракта і жоўцевага пузыра, выкарыстоўваюць як болесуцішальны, раназагойны сродак, дэзінфектар, бактэрыцыдны сродак для паласкання роту і ўмацавання валасоў, пры пякотцы, [[анемія|анеміі]], [[падагра|падагры]], [[алергія|алергіі]], [[рахіт|рахіце]] і [[малярыя|малярыі]]; як антысептычны і адхарквальны сродак пры [[абсцэс]]ах і [[пнеўманія|запаленні лёгкіх]]; хваробах нервовай сістэмы, якія суправаджаюцца [[Спазма|курчамі]]; пры [[рэўматызм]]е шаруюць хворыя суставы; пры жаночых захворваннях робяць спрынцаванні адварам ці сядзячыя ванны<ref name="ЛР"/>. * Настой, адвар — пры [[ліхаманка|ліхаманцы]] (замест кары [[Хіннае дрэва|хіннага дрэва]]), [[грып]]е. Адвар з малаком даюць дзецям пры [[эпілепсія|эпілепсіі]]. * Сок — паляпшае зрок і памяць. Даўней карэнішчы і мяккія сакавітыя сцёблы аеру звычайнага жавалі з прафілактычнай мэтай падчас эпідэмій [[халера|халеры]], [[сыпны тыф|сыпнога тыфу]], грыпу<ref name="Турова" />. === У кулінарыі === З яго гатуюць [[гарбата|гарбату]], якая ўзбуджае апетыт, памяншае [[пякотка|пякотку]] і паляпшае дзейнасць [[жоўцевы пузыр|жоўцевага пузыра]]. У невялікіх колькасцях ужываюць пры падрыхтоўцы розных [[суп]]оў, [[булён]]аў, [[соус]]аў, капусты, смажанага мяса і бульбы, пры кансерваванні рыбы, дадаецца ў [[кампот]]ы са свежых і сухіх [[яблык]]аў, [[груша|груш]] і [[рэвень|рэвеню]]. Многія цэняць гэтую расліну пры падрыхтоўцы салодкіх страў, фруктовых супоў і фруктовых [[Салата (страва)|салатаў]], [[араматызатары|араматызацыі]] кандытарскіх вырабаў, хлеба. Карэнішчы вараць у [[цукар|цукровым]] [[сіроп]]е, зацукроўваюць для кандытарскіх вырабаў. Карэнішчы і эфірнае масла ўжываюць пры вытворчасці розных напояў, напрыклад, абсенту<ref name="Путырский" /><ref name="Жигар" />. Як замяняльнік [[імбір]]у, [[карыца|карыцы]], [[мускатны арэх|мускатнага арэху]] карэнішчы ўжываюць для араматызацыі [[пудынг]]аў, [[Пячэнне|пячэння]], [[крэм]]аў<ref name="Телятьев" />. Ужываецца ў якасці рэзка-араматычнай расліны як заменнік [[лаўровы ліст|лаўровага ліста]]<ref name="Телятьев" />. Аер выкарыстоўвалі ў піваварстве заміж [[хмель|хмелю]], дадавалі ў [[збіцень]], рабілі папулярную настойку на [[гарэлка|гарэлцы]] — аераўку. Вясной беднякі ўжывалі ў ежу маладыя парасткі аеру без апрацоўкі. Аер, таксама як лісце [[клён]]а і [[дуб]]а, выкарыстоўвалі пры выпечцы [[хлеб]]а. У [[Турцыя|Турцыі]] зацукраваныя карэнішчы аеру звычайнага — дарагі ласунак. У [[Польшча|Польшчы]] лісце дадаюць у цеста для надання хлебу водару. У [[Індыя|Індыі]] аерам запраўляюць мяса, птушку і рыбу. === У садаводстве === Для [[дэкаратыўнае садоўніцтва|дэкаратыўнага садаводства]] быў выведзены шэраг [[сорт|сартоў]], некаторыя з іх: * {{bt|Acorus calamus|cv=Albovariegatus|}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Aureovariegatus}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Purpureus}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Variegatus}} — расліна з паласатым лісцем; вясной колер палосак ружовы, затым становіцца крэмавым. Гэты культывар таксама выкарыстоўваюць пры стварэнні [[бансай]] у якасці спадарожнай расліны<ref name="bot">{{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Англійская мова|англ.]]|арыгінал=Botanica|спасылка=|адказны=ред. Д. Григорьев и др|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Könemann|год=2006 (русское издание)|том=|старонкі=54|старонак=1020|серыя=|isbn=3-8331-1621-8|тыраж=}}</ref>. Расліна валодае [[Інсектыцыды|інсектыцыдным дзеяннем]], што дазваляе выкарыстоўваць яго для дэкарыравання штучных [[вадаём]]аў. ==== Агратэхніка ==== Расліна добра расце ў любых багністых месцах, у плыткай вадзе па краях [[сажалка|сажалак]], не патрабуючы якіх-небудзь асаблівых умоў. Размнажэнне — шляхам дзялення. Марозаўстойлівасць вельмі высокая. Часам трэба абмяжоўваць за моцнае распаўсюджванне расліны<ref name="bot"/>. === Іншае прымяненне === У некаторых мясцовасцях лісце расліны ўносяць у дом для водару і барацьбы з рознымі казуркамі. Духмянымі лісцем аеру высцілаюць падлогі, упрыгожваюць сцены памяшканняў<ref name="Мазнев" />. У [[Кітай|Кітаі]] кожны год пятага чысла пятага месяца пучкі лісця гэтай расліны кладуць каля ложкаў, а галінкі і кавалкі карэнішчаў змяшчаюць каля дзвярэй і вокнаў. Гэта, на думку кітайцаў, адпуджвае ўсякае зло, якое можа трапіць у дом. Карэнішчы выкарыстоўваюць для абмыванняў і ваннаў. З іх робяць [[Клёпка|клёпкі]] для дзежак, [[бочка|бочак]]. На [[Каўказ]]е выкарыстоўваюць для [[Дубленне|дублення]] скур. {{нп3|Аерны алей|Эфірны алей карэнішчаў аеру|uk|Аїрна олія}} ўжываецца ў [[парфумерная прамысловасць|парфумернай]] (для араматызацыі туалетнага [[мыла]], [[пудра|пудры]], зубных [[Эліксір, лекавая форма|эліксіраў]], [[Зубны парашок|парашкоў]] і [[Зубная паста|паст]], [[Крэм, касметыка|крэмаў]] і [[Памада|памад]]), [[лікёра-гарэлачная прамысловасць|лікёра-гарэлачнай]] (для падрыхтоўкі горкіх [[гарэлка|гарэлак]], [[лікёр]]аў, [[піва]], фруктовых [[эсэнцыя, рэчыва|эсэнцый]]) і [[рыбная прамысловасць|рыбнай прамысловасці]] (для надання рыбе прыемнага водару і гаркавага прысмаку), кулінарнай і кандытарскай вытворчасці. == Аер у культуры == [[Уолт Уітмэн]] у зборнік вершаў «{{нп3|Лісце травы, зборнік|Лісце травы|ru|Листья травы (сборник)}}» (1860) уключыў {{нп3|Літаратурны цыкл|цыкл|ru|Литературный цикл}} «Аер пахучы». Аер, які валодае стойкім духмяным пахам, сімвалізуе ў «Лісці травы» сталасць і жыццёвую сілу<ref>[http://poetry.myriads.ru/%D3%E8%F2%EC%E5%ED+%D3%EE%EB%F2/734/4.htm Уолт Уитмен. Стихотворения и поэмы — Из цикла «Аир благовонный»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015232257/http://poetry.myriads.ru/%D3%E8%F2%EC%E5%ED+%D3%EE%EB%F2/734/4.htm |date=15 кастрычніка 2008 }} {{v|18|5|2009}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Аер}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Аер|Калініна З. А.|41}} * {{кніга|аўтар=Грудзинская И. А.|частка=Семейство аронниковые, или ароидные (Araceae)|загаловак=Жизнь растений. В 6-ти т.|арыгінал=|спасылка=|адказны=Гл. ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджян]]|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1981|том=6. Цветковые растения. / Под ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджяна]]|старонкі=466—493|старонак=543|серыя=|isbn=|тыраж=300 000}} (У гэтым выданні род Аер аднесены да ароннікавых.) * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Лекарственные растения луга|арыгінал= |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Изобразительное искусство|год = 1993|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж =}} * {{ІВРСР|частка=303. ''Acorus calamus'' L. — Аир обыкновенный, или тростниковый|том=1|стар=407}} * Морозюк С. С., Протопопова В. В. ''Альбом з ботаніки''."Радянська школа", Київ, 1979 (IV кв.) * Мамчур Ф. І. ''Довідник з фіто-терапії''. «Здоров’я», Київ, 1986 == Спасылкі == * [http://www.provisor.com.ua/archive/2002/N8/art_34.htm Журнал «Провизор». Аир тростниковый (Аир обыкновенный)] {{V|18|5|2009}} {{ref-ru}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Аир, растение}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ир, растение}} {{V|13|5|2009}} {{Спецыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аерныя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Спецыі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] i7578tkp70r33x92g2jveydlh7nm8km 0 20444 5174606 5173293 2026-08-02T17:10:16Z Summershell67 159583 /* */ 5174606 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Улан-Удэ |арыгінальная назва = Улан-Удэ |падначаленне = |герб = |сцяг =Флаг города Улан-Удэ.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Центр Улан-Удэ.JPG |подпіс = |lat_deg =51 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_deg =107 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Бурація |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1666 |ранейшыя імёны = |статус з = 1775 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 435 751<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения 1 января 2024]</ref> |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 3012 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = 81 401 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.ulan-ude-eg.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Улан-Удэ''' ({{lang-ru|Улан-Удэ}}, да 1934 — '''Верхняу́дзінск''') — горад (з 1775) у [[Расія|Расіі]], сталіца [[Бурація|Бураціі]]. Насельніцтва — 436 тыс. чал. ([[2024]]). Заснаваны ў [[1666]] годзе. == Гісторыя == Паселішча Удзінскае на месцы зліцця ракі [[Уда (прыток Селенгі)|Уда]] і ракі [[Селенга|Селенгі]] было заснавана ў 1666 годзе як казацкае зімоўе; у 1678 годзе вядома як астрог, фарпост прасоўвання рускіх казакоў на ўсход. У 1775 годзе атрымаў герб. Герб быў падараваны паводле граматы вольнасцяў гарадам [[Кацярына II|Кацярыны II]], тады жа атрыманы статус горада Верхняудзінск. 27 ліпеня 1934 горад быў перайменаваны ва Улан-Удэ (у перакладзе з бурацкай мовы «Чырвоная Уда», «Чырвоная Рака»). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Улан-Удэ}} * [[Аляксандр Леанідавіч Асееў]] (нар. 1946) — фізік. * [[Ядвіга Іосіфаўна Бяганская]] ([[1908]]—[[1992]]) — беларускі [[празаік]], [[перакладчыца]]. * [[Анатоль Панцеляймонавіч Колесаў]] (1924—1987) — [[хірург]], [[генерал-маёр]] медыцынскай службы. * [[Уладзімір Андрэевіч Лытаў]] (нар. 1946) — беларускі [[архітэктар]] і [[пісьменнік]]. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бурація}} [[Катэгорыя:Гарады Бураціі]] [[Катэгорыя:Улан-Удэ| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1666 годзе]] 568aioytpevx6xhaun6gdp6s41oww7l 0 23641 5174597 4636399 2026-08-02T16:32:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174597 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Ісландцы<br /> (''Íslendingar'') | image = [[Выява:Íslenski faldbúningurinn 1.jpg|200px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Жанчыны ў нацыянальных строях<small> | poptime = 401 тыс. ([[2012]] г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Ісландыя}} — 320 тыс. <br />{{Сцягафікацыя|ЗША}} — 53 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} — 11 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Данія}} — 8,9 тыс. <br /> | langs = [[ісландская мова|ісландская]] | rels = [[пратэстанства]] ([[лютэранства]]) | related = [[нарвежцы]], [[фарэрцы]]<br/> [[скандынаўскія народы]] }} '''Ісла́ндцы''' ({{lang-is|Íslendingar}}) — народ у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], асноўнае насельніцтва [[Ісландыя|Ісландыі]]. Жывуць таксама ў іншых краінах. Агульная колькасць — 401 тыс. ([[2012]] г.)<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=12174 Icelander]</ref> == Гісторыя == [[Файл:Gísla saga Illustration 5 - Gisli slips through Bork's fingers.jpg|thumb|left|Перасяленне нарвежца Гіслі Сурсана ў Ісландыю. Мал. 1866 г.]] Паходжанне ісландцаў вывучана добра, больш таго — [[дакумент|задакументавана]]. У прыватнасці, ў «Кнізе пра ўзяццё зямлі» ([[12 стагоддзе|ХІІ]]-[[13 стагоддзе|ХІІІ]] стагоддзі) згадваюцца імёны першапасяленцаў [[9 стагоддзе|ІХ]]-[[10 стагоддзе|Х]] стагоддзяў — [[Нарвежцы|нарвежцаў]]. Першым пастаянным насельнікам [[Ісландыя|Ісландыі]] лічыцца [[Інгальф Арнарсан]] (''Ingólfur Arnarson''), які асеў на [[востраў|востраве]] каля [[874]] года. Далейшы перыяд — з [[874]] г. да [[930]] г. — перыяд засялення [[Ісландыя|Ісландыі]]. У [[930]] годзе былі скліканы першыя агульнаісландскія зборы ([[альтынг]]). Перыяд іх бесперапыннай дзейнасці (да [[1030]] года) ў [[гісторыя|гысторыі]] Ісландыі атрымаў назву «эра народаўладдзя» і апеты ў ісландскіх [[Сагі|сагах]]. Тады ж, у [[1000]] годзе было прынятае [[хрысціянства]]. У [[1262]]—[[1264]] гадах Ісландыя ў выніку ўнутраных разладаў падпала пад уплыў [[Нарвегія|Нарвегіі]], але з прычыны, што Нарвегія сама ў [[1380]] годзе была падпарадкаваная [[Данія|Даніі]] ([[Кальмарская ўнія]]), а ў [[1537]] годзе страціла статус [[каралеўства]], Ісландыя апынулася пад ўладай дацкіх [[манарх]]аў. Насуперак цяжкай [[эканоміка|эканамічнай]] і [[палітыка|палітычнай]] сітуацыі з канца ХVІІІ стагоддзя адбываецца ўздым нацыянальнай свядомасці ісландцаў і захаванне старажытных рыс іх [[культура|культуры]] і [[мова|мовы]]. У ХІХ стагоддзі нацыянальна-вызваленчы рух узначаліў [[Ёўн Сігурдссан]] (''Jón Sigurðsson''). Першым значным поспехам руху было аднаўленне дзейнасці [[альтынг]]у ў [[1843]] годзе. Нарэшце, ў [[1874]] годзе Ісландыя атрымала аўтаномію. З сярэдзіны ХІХ стагоддзя ісландцы актыўна [[Эміграцыя|эмігруюць]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]]. На пачатак ХХ стагоддзя валоданне Даніяй Ісландыі заставалася ўжо фармальным. [[30 снежня]] [[1918]] года ўрад Даніі быў вымушанны прызнаць яе незалежнасць. На працягу [[Другая сусветная вайна|Другой сусветннай вайны]] пры падтрымцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[ЗША]] [[16 чэрвеня]] [[1944]] года альтынг Ісландыі прыняў [[рэспубліка]]нскую [[Канстытуцыя|канстытуцыю]], у наступны дзень Ісландыя была абвешчана [[рэспубліка]]й, канчакова незалежнай краінай. Першым прэзідентам Ісландыі стаў [[Свейн Б’ёрнсан]]. У [[2007]] годзе ў штогадовай справаздычы [[ААН]] ў галіне чалавечага патэнцыялу Ісландыя названая найбольш паспяховай краінай свету. == Традыцыйная культура == === Асноўныя заняткі === Дзякуючы адносна цёпламу [[клімат]]у, які назіраўся ў [[Паўночнае паўшар’е|паўночным паўшар’і]] на працягу ўсяго высокага [[сярэднявечча]], першыя перасяленцы ў [[Ісландыя|Ісландыі]] мелі магчымасць развіваць [[земляробства]] і вырошчваць [[збожжавыя культуры]], у асноўным [[ячмень]] і [[авёс]]<ref name="hurstwic.org">[http://www.hurstwic.org/history/articles/daily_living/text/Villages.htm hurstwic.org]</ref>. Аднак перасяленцы прывезлі са [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскага паўвострава]] даволі экстэнсіўную сістэму апрацоўкі палеткаў, заснаваную на выпальванні ўчасткаў, прызначаных для сяўбы. У Ісландыі [[вулкан]]ічныя [[глеба|глебы]], і ўрадлівы пласт вельмі тонкі. Гэта прыводзіла да хуткай эрозіі і страце ўрадлівасці, вымушала шукаць новыя надзелы і ўступаць з-за іх у канфлікт з суседзямі. Акрамя таго, экстэнсіўнае земляробства адмоўна ўплывала на мясцовую [[экалогія|экалогію]]<ref>Гл. [https://dspace.stir.ac.uk/bitstream/1893/583/1/ENVSveinbjarnardottir.pdf Guðru´n Sveinbjarnardo´ttir, Egill Erlendsson, Kim Vickers, Tom H. McGovern, Karen B. Milek, Kevin J. Edwards, Ian A. Simpson and Gordon Cook, The palaeoecology of a high status Icelandic farm]</ref>. Пахаладанне позняга сярэднявечча прывяло да далейшага скарачэння плошчаў ворнай зямлі і трагічных наступстваў у [[гісторыя|гісторыі]] саміх ісландцаў, якія ў [[1380]] г. канчаткова згубілі сваё самакіраванне і трапілі пад кантроль больш паспяховых [[Данія|датчан]]. Але спосабы апрацоўкі зямлі ў далейшым змяняліся мала. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. гэта рабілі пераважна ўручную. У якасці ўгнаення выкарыстоўвалі [[водарасці]]. Збожжавыя культуры амаль не вырошчвалі. Іх месца заняла кармавая [[трава]] і некаторыя віды [[гародніна|гародніны]]. Нават ячмень вырошчвалі толькі для корму жывёлы. У наш час апрацоўваецца толькі каля 100 тысяч га зямлі<ref>[http://ec.europa.eu/agriculture/enlargement/countries/iceland/profile_en.pdf European Commission — Agriculture and Rural development. Iceland — Agriculture and Enlargement]</ref>. Паляпшэнне тэхналогій і [[глабальнае пацяпленне]] сёння дазваляюць асобным ісландскім фермерам вырошчваць азімую [[пшаніца|пшаніцу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.grapevine.is/Features/ReadArticle/The-Revolution-Growing-On-Icelands-Farms |title=The Revolution Growing On Iceland’s Farms |access-date=17 ліпеня 2013 |archive-date=14 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914043914/http://www.grapevine.is/Features/ReadArticle/The-Revolution-Growing-On-Icelands-Farms |url-status=dead }}</ref>, але падобная практыка з цяжкасцю прыжываецца з-за шматвяковых традыцый, не знаходзіць паразумення, а самі фермеры скардзяцца на дзікіх [[Шэрая гусь|гусакоў]], ад якіх не ўмеюць ратаваць ураджай<ref>[http://www.yukon-news.com/sports/icelandic-grain-farmers-welcome-warming Sigrún María Kristinsdóttir, Icelandic grain farmers welcome warming]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Галоўнай галіной [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] з позняга сярэднявечча і да нашага часу з’яўляецца [[жывёлагадоўля]]. [[Авечкагадоўля]] забяспечвае прыбыткі большасці ферм. Ісландскія прысадзістыя кароткахвостыя [[авечка свойская|авечкі]] паходзяць ад парод, калісьці распаўсюджаных ва ўсёй Паўночна-Заходняй [[Еўропа|Еўропе]]. Яны адрозніваюцца цягавітасцю, добра прыстасаваныя да мясцовых умоў. У асноўным практыкуецца адгонны метад утрымання авечак. Летам іх пераганяюць на багатыя травой [[гара|горныя]] [[луг]]і, а ўвосень вяртаюць на ферму. Адсутнасць у Ісландыі небяспечных драпежнікаў доўгі час дазваляла гаспадарам асабліва не клапаціцца пра наяўнасць сталых пастухоў<ref>[http://www.icelandlamb.is/iceland-lamb/ http://www.icelandlamb.is/iceland-lamb/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130730051622/http://www.icelandlamb.is/iceland-lamb/ |date=30 ліпеня 2013 }}</ref>. Сваіх авечак яны распазнаюць па маркіроўцы на вушах<ref>[http://www.icelandnaturally.com/country-and-people/history/nr/766 Iceland Readies for Rettir]</ref>. Пэўную колькасць авечак вырошчваюць на [[бараніна|мяса]] да 4 — 5 месяцаў, астатніх пакідаюць для атрымання [[воўна|воўны]] (2,2 — 2,7 кг ад дарослай жывёлы). Воўна здаўна была прыбытковым прадметам [[гандаль|гандлю]], шырока выкарыстоўвалася для вытворчасці [[вопратка|вопраткі]]<ref>[http://www.wool.ca/Icelandic_sheep Icelandic Sheep] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150311062431/http://www.wool.ca/Icelandic_sheep |date=11 сакавіка 2015 }}</ref>. Акрамя таго, ісландцы разводзяць малочных [[карова|кароў]] і [[Ісландскі конь|канёў]]. Ісландскі поні маларослы, але вельмі дужы. Канёў звычайна трымалі для верхавой язды, а не для працы на палетках або запрагання ў воз. У мінулым нават бедныя людзі мелі хаця б аднаго каня, а ў багатых статак налічваў шмат галоў. Дзякуючы натуральнай ізаляцыі Ісландыі, звычайныя для іншых краін конскія хваробы тут не вядомы. Каб не падвяргаць карэнную пароду залішняй рызыцы, з [[1882]] г. імпарт іншаземных коняў забаронены<ref>[http://www.icelandichorse.is/history.htm History of the Icelandic horse] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120906014657/http://www.icelandichorse.is/history.htm |date=6 верасня 2012 }}</ref>. Свінагадоўля не вылучылася ў асобны від гаспадаркі, хаця для першых пасяленцаў утрыманне [[Свойская свіння|свінняў]] мела важнае значэнне, а іх мяса лічылася ласункам. Аднак пашкоджанні, якія прыносілі свінні наваколлю, вымусілі заканадаўцаў абмяжоўваць іх колькасць<ref name="hurstwic.org"/>. У асноўным свінняў трымаюць на фермах выключна для ўнутранага спажывання. [[Рыбалоўства]] адыгрывае значную ролю ў [[гісторыя|гісторыі]] і [[культура|культуры]] ісландцаў. Дастаткова прахалодны клімат і адсутнасць урадлівых глебаў вымушалі іх спадзявацца на [[мора]]. Нягледзячы на [[геаграфія|геаграфічную]] аддаленасць, іх востраў заставаўся прыцягальным для іншаземцаў, якія прыбывалі сюды для лову [[рыбы]], але таксама займаліся гандлем з мясцовым насельніцтвам і такім чынам падтрымлівалі мясцовую [[эканоміка|эканоміку]], знаёмілі са сваімі традыцыямі<ref>[http://www.dainst.org/en/project/english-and-hanseatic-trading-and-fishing-medieval-iceland?ft=all English and Hanseatic Trading and Fishing in Medieval Iceland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513170921/http://www.dainst.org/en/project/english-and-hanseatic-trading-and-fishing-medieval-iceland?ft=all |date=13 мая 2013 }}</ref>. Першымі з іншаземцаў для лову [[траска|траскі]] ў Ісландыю завіталі рыбакі з паўночна-заходняй [[Англія|Англіі]] ([[1409]] г.). Але пазней ім канкурэнцыю склалі выхадцы з [[Ганза|Ганзы]] і [[Нідэрланды|галандцы]]. Часам канкурэнцыя ператваралася ў сапраўдныя [[вайна|войны]]<ref>[http://www.fisheries.is/history/the-age-of-rowing-boats/first-foreign-fisheries-off-Iceland/ FIRST FOREIGN FISHERIES OFF ICELAND] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609184215/http://www.fisheries.is/history/the-age-of-rowing-boats/first-foreign-fisheries-off-Iceland/ |date=9 чэрвеня 2011 }}</ref>. Самі ісландцы лавілі рыбу для задавальнення ўнутраных патрэб і да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. шырока карысталіся маламернымі грабнымі [[судна]]мі. У канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. абмежавана выкарыстоўваліся ветразі. Толькі з [[1902]] г. з’явіліся [[лодка|лодкі]] з сучаснымі рухавікамі<ref>[http://www.fisheries.is/history/chronology-of-the-icelandic-fisheries/ THE CHRONOLOGY OF THE ICELANDIC FISHERIES] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130704095455/http://www.fisheries.is/history/chronology-of-the-icelandic-fisheries/ |date=4 ліпеня 2013 }}</ref>. На працягу XX ст. ісландскі рыбалоўны [[флот]] рос, і ў выніку рыбалоўства ператварылася ў адзін з асноўных і найбольш прыбытковых заняткаў. <gallery> Файл:Hesteridning.jpg|Авечкагадоўля ў Ісландыі Файл:Grænfóður.JPG|Буйная рагатая жывёла каля рапсавага поля Файл:Iceland horse.jpg|[[Ісландскі конь|Ісландскія поні]] Файл:Dryfish Iceland.jpg|Прыстасаванне для сушкі рыбы </gallery> === Жытло === [[Файл:Meyjarhof 02.jpg|thumb|Ісландская дзярновая хаціна]] [[Ісландыя]] да нашых дзён з’яўляецца адной з найменш шчыльна населеных краін у свеце. Найлепш заселены [[бераг|прыбярэжныя]] [[раўніна|раўніны]], у цэнтры [[востраў|вострава]] — [[даліна|даліны]]. [[горад|Гарады]] як цэнтры [[рамяство|рамяства]] і [[гандаль|гандлю]] доўгі час былі не вядомы. У эпоху [[сярэднявечча]] гандаль нават не быў асобым прафесійным заняткам. Ім займаліся рыбакі і сяляне, у асноўным калі жадалі прадаць або абмяняць наяўны тавар<ref>[http://www.hurstwic.org/history/articles/daily_living/text/Towns.htm#town_line hurstwic.org]</ref>. Паселішчы з некалькіх гаспадарак узнікалі на беразе мора ў месцах, спрыяльных для лову [[рыбы]] і кабатажнага суднаходства. Паколькі сухапутныя шляхі былі не развітыя, толькі грабныя [[лодка|лодкі]], якія плавалі ўздоўж берага, звязвалі розныя часткі Ісландыі. Асноўным відам паселішча з часоў перасялення з’яўляліся [[хутар]]ы. Яны звычана будаваліся на схілах [[гара|гор]] і ўзвышшаў каля крыніц пітной [[вада|вады]]. На старажытных хутарах хатнюю жывёлу часцяком трымалі ў доме разам з людзьмі або каля дома. Пазней пачалі будаваць для яе загоны і зімовыя хованкі. На хутарах жылі пашыраныя [[сям'я|сем’і]], на чале якіх стаялі гаспадары. Акрамя блізкіх сваякоў, такія сем’і ўключалі работнікаў (сталых і сезонных) і госцяў. З-за адсутнасці ў Ісландыі сапраўдных [[лес|лясоў]] драўніна каштавала даволі дорага і не магла служыць асноўным будаўнічым матэрыялам, як тое было на радзіме перасяленцаў у [[Нарвегія|Нарвегіі]]. Ісландцы навучыліся будаваць жытло з [[дзёран|дзёрну]]. Спачатку ўзводзіўся доўгі чатырохкутны [[фундамент]] з [[прыродны камень|камянёў]]. На іх ставіліся драўляныя слупы, якія злучалі жэрдкамі і такім чынам ператваралі ў [[каркас]]. Слупы ставіліся на камяні і знутры хаціны, каб потым ператварыць іх ў аснову для лаў і сядзенняў. Дзёран назапашваўся загадзя. Яго зразалі з зямлі ў выглядзе доўгіх палос, чысцілі ад [[глеба|глебы]] і скручвалі ў форме своеасаблівых [[цэгла|цаглін]]. Гэтымі цаглінамі абкладвалі каркас. Дах пакрывалі [[сена]]м або карою, потым зверху накладвалі дзёран. У даху рабіліся шырокія адтуліны для выхаду [[дым]]у ад агменя<ref>[http://www.hurstwic.org/history/articles/daily_living/text/Turf_Houses.htm hurstwic.org]</ref>. Такія хаціны былі знутры даволі вільготныя, але імі карысталіся доўгі час, пакуль ў [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. не з’явіліся хаціны з [[імпарт]]аванай драўніны на высокіх каменных фундаментах. === Вопратка === [[Файл:Ice national garment.jpg|thumb|left|140 px|Традыцыйнае адзенне з роспісу XVIII ст.]] Ісландскія нацыянальныя строі сфарміраваліся ў перыяд [[17 стагоддзе|XVII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. пад уплывам мясцовых традыцый, а таксама еўрапейскай моды, якая прыйшла з [[Данія|Даніі]], Паўночнай [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]]. Да сярэдзіны XIX ст. быў шырока распаўсюджаны жаночы строй ''faldbúningur'' (літаральна «падол»). Ён рабіўся з белай [[воўна|ваўнянай]] [[тканіна|тканіны]], якая заварочвалася асобнымі кавалкамі вакол цела і замацоўвалася шпількамі. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. выкарыстоўваліся чорная аксамітная кашуля са свабодным каўняром і доўгія спадніцы. Доўгі шалік чапляўся за пояс, часам накідваўся на шыю. Жаночае [[свята|святочнае]] адзенне багата дэкаравалася гафтам, [[шоўк|шаўковымі]] стужкамі і аплікацыямі. Жанчыны таксама ўражвалі высокімі [[капялюш]]амі. У сярэдзіне XIX ст. ісландскі мастак Сігурдур Гундмундсан распрацаваў абагульненыя формы лёгкай ''Kyrtill'' і ўцепленай ''Skautbúningur'' народнай жаночай вопраткі, якімі карыстаюцца і ў нашы дні. Мужчынскія традыцыйныя строі захаваліся значна горш. Яны складаюцца з ваўнянай кофты, вузкіх [[штаны|штаноў]], доўгіх шкарпэтак і чаравікоў з [[Сапраўдныя цюлені|цюленяй]] скуры. === Сям’я === Асновай традыцыйнага ісландскага [[грамадства]] была буйная пашыраная [[сям'я]] на чале якой стаяў гаспадар, звычайна ўладар [[хутар]]а. Хаця ў ісландцаў няма прозвішчаў, і ў наш час гэта зацверджана законам<ref>Закон № 54 ад [[27 чэрвеня]] [[1925]] г. забараняе грамадзянам Ісландыі мець прозвішчы</ref>, яны добра ведалі сваю [[генеалогія|генеалогію]] і памяталі пра продкаў, якія прыбылі ў [[Ісландыя|Ісландыю]] з [[Нарвегія|Нарвегіі]]. Паміж сем’ямі маглі ўзнікаць канфлікты, якія скончваліся сапраўднымі [[вайна|войнамі]]. Падставай для іх была абраза, зямельныя спрэчкі або кроўная помста. Звычайна такія канфлікты разбіраліся на [[альтынг]]у, пазней у каралеўскім [[суд]]зе. Ужо ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. многія буйныя сем’і разбурыліся пад ціскам таварна-грашовых адносін. Малодшыя сыны, якія не маглі нароўні са старэйшым прэтэндаваць на спадчыну, разам з жонкамі і дзецьмі ішлі ў [[горад]] або ў [[рыбалоўства|рыбацкія]] паселішчы. Жонкі рыбакоў звычайна працавалі самастойна ад мужа на добра аплачванай перапрацоўцы [[рыбы]]. У сучаснай Ісландыі пераважаюць малыя нуклеарныя сем’і. З [[2010]] г. дазволены [[Гомасексуальнасць|гомасексуальныя]] [[шлюб]]ы. === Фальклор === Ісландскі [[фальклор]] дастаткова разнастайны. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] ісландскія [[паэт]]ы і [[проза|празаікі]] ''скальды'' стваралі [[эпас|эпічныя творы]] [[сагі]], якія адлюстроўвалі падзеі на ўсёй тэрыторыі [[Скандынавія|Скандынавіі]] і іншых краін [[Еўропа|Еўропы]], у тым ліку [[Беларусь|Беларусі]]. Найбольш вядомы ісландскі скальд [[Сноры Стурлусан]]. Шырока вядомы ісландскія [[магія|чарадзейныя]] [[казка|казкі]]. Яны ў значнай ступені адлюстроўваюць [[паганства|дахрысціянскі]] светапогляд народа, насяляюць зямлю прывідамі '' fylgjur'' і малым «схаваным народам» ''huldufólk''<ref>[http://archive.org/stream/icelandicfairyta00halliala/icelandicfairyta00halliala_djvu.txt Angus W. Hall, Icelandic fairy tales]</ref><ref>[http://www.mun.ca/mst/heroicage/issues/13/bryan.php Eric Shane Bryan, Icelandic Fylgjur Tales and a Possible Old Norse Context]</ref>. Цікава, што самі ісландцы даволі сур’ёзна ставяцца да іх зместу. Вядома, што ў часы [[хрысціянства|хрысціянізацыі]], а потым [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] яны будавалі маленькія [[Царква (збудаванне)|касцёлы]], каб прывабіць да хрысціянства ''huldufólk''. У [[1654]]—[[1683]] гг. у [[Ісландыя|Ісландыі]], як і ў іншых краінах Еўропы, пачалося паляванне на вядзьмарак. Даследаванне працэсаў над імі паказала, што ісландскія вядзьмаркі часцей абвінавачваліся не ў сувязі з [[Сатана|д’яблам]], а мясцовымі звышнатуральнымі сіламі<ref>[http://www.nat.is/travelguideeng/icelandic_saga_witchcraft_burnings.htm WITCHCRAFT and SCORCERY in ICELAND] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130213130804/http://www.nat.is/travelguideeng/icelandic_saga_witchcraft_burnings.htm |date=13 лютага 2013 }}</ref>. Нават у сучаснай Ісландыі існуе шмат старых павер’яў. Ісландская [[песня|спеўная]] і [[музыка|музычная]] традыцыя падзяляецца на два напрамкі ''kveða'' і ''syngja''. ''Kveða'' з’явіўся ў часы сярэднявечча. Першапачаткова так называлі ўсю традыцыйную паэзію. З ім звязаны старажытны дыятанічны стыль выканання саг ''rímur''<ref>[http://web.uvic.ca/~becktrus/assets/presentations/Bjarki-Folk-Music-web/bjarki-folk-music_01.php Bjarki Sveinbjornson, Icelandic folk music past and present] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130710090126/http://web.uvic.ca/~becktrus/assets/presentations/Bjarki-Folk-Music-web/bjarki-folk-music_01.php |date=10 ліпеня 2013 }}</ref>. Але ў наступныя перыяды ''kveða'' ператварыўся ў стыль масавых збораў і [[свята|святочных]] гулянак, уключыў у сябе [[танец|танцавальныя]] мелодыі. ''Syngja'' (літаральна «спеў») можа выконвацца самастойна, не абавязкова пад музыку. === Кухня === {{main|Ісландская кухня}} [[Файл:Skyr.is með vanillu.jpg|thumb|150 px|Ісландскі ''skyr'']] Ісландская нацыянальная [[кулінарыя|кухня]] заснавана на прыгатаванні даступных у гэтай паўночнай краіне інгрыдыентаў. У ёй шмат страў з [[малако|малака]], [[мяса]] і [[рыбы]]. З малочных прадуктаў асабліва вылучаецца ''skyr''. Гэта вадкі густы [[тварог]] з абястлушчанага малака, які атрымоўваюць шляхам [[закісанне|закісання]]. Ісландцы яго параўноўваюць з папулярным у іншых краінах [[ёгурт]]ам, аднак традыцыя вытворчасці ''skyr'' значна старэйшая. Ісланды лічаць, што гэты прадукт быў добра вядомы ўжо [[вікінгі|вікінгам]]<ref>[http://www.skyr.com/about_skyr.html skyr.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130719050653/http://skyr.com/about_skyr.html |date=19 ліпеня 2013 }}</ref>. З мяса найбольшай папулярнасцю карыстаецца [[бараніна]]. Вараную галаву барана гатуюць цалкам. Таксама ужываюць [[ялавічына|ялавічыну]], мяса [[кіты|кітоў]], [[Конь свойскі|коняў]], [[Паўночны алень|аленяў]], дзікіх [[птушкі|птушак]] і г. д. Распаўсюджаная [[гародніна]] — [[бульба]], [[капуста]], [[шчаўе]], [[рэвень|рабарбар]]<ref>[http://www.travelandleisure.com/articles/in-search-of-icelands-nordic-cuisine Shane Mitchell, In Search of Iceland’s Nordic Cuisine]</ref>. Рыбныя стравы найчасцей гатуюць з [[траска|траскі]]. У сучаснай Ісландыі існуе сапраўдны культ [[экалогія|экалагічна]] чыстай ежы. Імпарт многіх харчовых прадуктаў, у тым ліку генетычна мадыфікаваных, забаронены<ref>[http://www.icelandnaturally.com/culture/food/nr/9 icelandnaturally.com]</ref>. == Мова == {{main|Ісландская мова}} У [[ісландская мова|ісландскай мове]], што належыць да скандынаўскай падгрупы [[германскія мовы|германскай групы]] [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]], амаль што няма [[дыялект]]нага падзелу. Ісландская мова, будучы кансерватыўнай, захавала вельмі старажытныя рысы. [[Пісьмо]]васць на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінкі]]. Першыя ўзоры яе адносяцца до [[11 стагоддзе|XI]] ст. == Рэлігія == Веруючыя ісландцы пераважна [[лютэранства|лютэране]]. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.iceland.is The Official Gateway to Iceland] * [http://www.everyculture.com/Ge-It/Iceland.html Countries and Their Cultures: Iceland] * [http://www.buningurinn.is/?i=25 Icelandic national costumes — Íslenski þjóðbúningurinn] * [http://www.simnet.is/gardarj/folk/folk.htm Icelandic Folktales] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130523201026/http://simnet.is/gardarj/folk/folk.htm |date=23 мая 2013 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Ісландыі]] [[Катэгорыя:Германцы]] hg3itck58osywnjxawmdp2foxc4el4h 0 24999 5174587 5156916 2026-08-02T16:09:35Z Orange-kun 11716 /* Знак беларускага рубля */ 5174587 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Выява = 500 Belarus 2009 front.jpg |Подпіс = 500 рублёў узору 2009 года |Складаецца1 = капеек |Суадносіны1 = 100 |Манеты = 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі |Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў |Манетны_двор = [[Крэмніцкі манетны двор]], [[Літоўскі манетны двор]] }} {{Значэнні|Рубель}} '''Беларускі рубель''' (код ISO — ''BYN'', да 1 студзеня 2000 года — ''BYB'', з 1 студзеня 2000 года па 1 ліпеня 2016 года — ''BYR'') — афіцыйная [[валюта]] [[Беларусь|Беларусі]]. [[Знакі валют|Знак]] — '''Br'''<ref name="Зацверджаны Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь">[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь | прэс-рэлізы]</ref>. У абарачэнні маюцца банкноты ўзору 2009 года наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў, а таксама манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20 і 50 капеек, 1 і 2 рублі ўзору 2009 года. [[Файл:Символ белорусского рубля.png|міні|125x125пкс|Графічны знак беларускага рубля<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=B22606202|title=Постановление Правления Национального банка Республики Беларусь от 27 января 2026 года № 25 «О графическом знаке официальной денежной единицы – белорусского рубля»|website=pravo.by}}</ref>.]] З 4 лютага 2026 года ўстаноўлены графічны знак афіцыйнай грашовай адзінкі – беларускага рубля<ref name=":0" />. == Назва == Назва «''Беларускі рубель''» была прынята пасля адмовы Беларусі ад [[савецкі рубель|савецкага рубля]] напачатку 1990-х гадоў. Тады шэраг грамадскіх дзеячаў прапанаваў «[[Беларускі талер|талер]]» як назву для нацыянальнай валюты<ref name="taler">[http://nashaniva.by/1998/09/06.htm НАША НІВА]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="kp-20120223">{{cite web |url = http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |title = Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі! |author = Генадзь Мажэйка. |date = 2012-02-23 |publisher = «Камсамольская праўда» |access-date = 2012-03-05 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/68dAtwVm3?url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |archive-date = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>, і пытанне было разгледжана на Прэзідыуме [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]], аднак з усіх прысутных за талер выказаўся толькі [[Ніл Гілевіч]]<ref>[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]</ref>. == Гісторыя == === Сітуацыя пасля распаду СССР === [[Файл:Belarus-1992-Consumer's Card-20-1.jpg|thumb|left|Картка спажыўца на 20 беларускіх купонаў, 1992 г.]] Напачатку 1992 года, падчас распаду агульнасавецкай грашовай сістэмы, у Беларусі была ўведзена купонная сістэма, затым — разліковыя білеты [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]]. Афіцыйны [[Валютны курс|абменны курс]] складаў адзін разліковы білет за 10 савецкіх рублёў. З 1 ліпеня 1992 года пачалі праводзіцца аперацыі ў безнаяўных беларускіх рублях. У канцы ліпеня 1993 года пачаўся вывад з абарачэння савецкіх рублёў. Беларускі рубель стаў адзіным законным сродкам плацяжоў на тэрыторыі краіны. І нягледзячы на тое, што ў верасні [[Казахстан]], [[Арменія]], [[Расія]], [[Узбекістан]] і [[Таджыкістан]] падпісалі новую дамову аб стварэнні рублёвай зоны новага тыпу, дадзеная ідэя не атрымала развіцця, і беларускі рубель так і застаўся нацыянальнай валютай. === Дэнамінацыі === Першапачаткова ў 1992—1994 гадах беларускі рубель быў уведзены ў суадносінах 1 беларускі рубель (1992 года выпуску) за 10 савецкіх рублёў. 20 жніўня 1994 года была праведзена [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыя]] беларускага рубля ў 10 разоў. 1 студзеня 2000 года ў Беларусі была праведзена яшчэ адна дэнамінацыя рубля (у 1000 разоў), закліканая, у тым ліку, стабілізаваць нацыянальную валюту. Рубель, уведзены ў 2000 годзе, не меў разменных грашовых адзінак. 1 ліпеня 2016 года праведзена дэнамінацыя беларускай валюты ў 10 000 разоў, пры гэтым была ўведзена разменная грашовая адзінка — [[капейка]]. === Эканамічны агляд за 2000—2015 гады === {{main|Эканоміка Беларусі}} Прыярытэтам палітыкі Нацбанка стала падтрыманне курса рубля — такія былі патрабаванні расійскага боку. Быў дазволены продаж [[Долар ЗША|долараў]] у абменных пунктах. Быў адкрыты доступ банкаў-нерэзідэнтаў на ўнутраны валютны рынак і зняты абмежаванні па выкарыстанні беларускага рубля ў знешнеэканамічных аперацыях. Палітыка Нацыянальнага Банка і спрыяльныя знешнія фактары прывялі да стабілізацыі курса беларускага рубля. На фоне пазітыўных змен у эканоміцы і падатковай сферы (зніжэнне ПДВ з 20 % да 18 %, падатку з абароту з 4,5 % да 4,15 % і г. д.), ад пачатку 2004 года і да канца 2008 года курс беларускага рубля ў адносінах да долара [[ЗША]] і расійскага рубля заставаўся фактычна нязменным. На працягу 2005 года назіраўся сталы рост банкаўскіх [[дэпазіт]]аў у нацыянальнай валюце<ref>Навіны tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html У 2005 годзе ўнёскі насельніцтва ў нацыянальнай валюце выраслі на 56,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=8 лістапада 2009 }}</ref>. Тэмпы інфляцыі некаторы час пастаянна змяншаліся, так у 2002 годзе яна склала 34,8 %, у 2003 — 25,4 %, у 2004 — 14,4 %, у 2005 — 8,0 %, у 2006 — 6,6 %. Афіцыйны курс валюты цалкам зраўнаваўся з ценявым, як следства ценявы [[валютны рынак]] практычна знік. 16 сакавіка 2006 французскі банк [[BNP Paribas]] пачаў каціраваць беларускі рубель у адносінах да амерыканскага долара на міжбанкаўскім рынку. Банк выставіў двухбаковую [[Каціроўка|каціроўку]] — ён прадае і купляе беларускую валюту ў адносінах да долара ЗША. Намеснік старшыні праўлення Нацбанка Васіль Мацюшэўскі назваў дадзены факт досыць знакавай падзеяй:<ref>[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Нашы рублі ў ЗША]</ref> <blockquote>Гэта кажа пра тое, што вядучыя сусветныя фінансавыя інстытуты з цікавасцю назіраюць за стабілізацыяй нашай крэдытнай палітыкі ў цэлым, і ў тым ліку беларускага рубля. З’яўляецца цікавасць да беларускага рубля як аб’екта інвеставання</blockquote> Паводле слоў старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь [[Пётр Пракаповіч|Пятра Пракаповіча]], беларускі рубель павінен быў стаць цалкам канверсоўным у [[2010|2010 годзе]]<ref>Навіны tut.by [http://news.tut.by/70532.html Пракаповіч: Беларускі рубель можа стаць цалкам канверсоўным у 2010 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. Інфляцыя ў студзені-красавіку 2010 года 3,1 % (6,5 % за аналагічны перыяд 2009 года)<ref>{{Cite web |title=У студзене-красавіку інфляцыя ў Беларусі ў красавіку склала 3,1 % |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}</ref>. З 2 студзеня 2009 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] перайшоў да механізма прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, адначасова дэвальваваўшы яго на 20,5 % у адносінах да долара ЗША<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Беларускі рубель дэвальваваны на 20,5 адсоткаў у адносінах да даляра]</ref>. Аб’ём чыстай куплі замежнай валюты суб’ектамі гаспадарання — рэзідэнтамі ў студзені—сакавіку 2010 склаў 1 млрд 497,1 млн долараў ЗША (значна вышэй, чым за аналагічны перыяд 2009 года — 955,4 млн долараў ЗША)<ref>{{Cite web |title=Попыт на валюту ў Беларусі расце |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |archive-date=2 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref>. З прычыны [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавага крызісу 2011 года]] макраэканамічныя паказчыкі значна пагоршыліся: інфляцыя дасягнула 108,7 %, стаўка рэфінансавання была павышана з 10 % да 45 % (гл. ніжэй). Пачынаючы з восені курс рубля пачаў вызначацца паводле вынікаў гандлю на Беларускай валютна-фондавай біржы. Курс беларускага рубля зменшыўся ў адносінах да долара ЗША з 3000 рублёў 31 снежня 2010 да 11 900 рублёў 31 снежня 2014 года (з улікам 20%-ай камісіі на куплю валюты насельніцтвам — больш за 14 тысяч рублёў). <!--+для абнаўлення-->Па выніках 2014 года інфляцыя ў Рэспубліцы Беларусь склала 16,2 %<ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Пра змену спажывецкіх коштаў у снежні 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=10 студзеня 2015 }}</ref>. ==== Пытанне валютнай інтэграцыі з Расіяй ==== З пачатку свайго кіравання прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] пачаў актыўна дзейнічаць у кірунку інтэграцыі з РФ. З самага пачатку ішла гаворка і пра ўвядзенне адзінай беларуска-расійскай валюты. Артыкул 13 падпісанага ў 1999 годзе «Дагавора аб стварэнні Саюзнай Дзяржавы» прадугледжваў увядзенне адзінай грашовай адзінкі. 30 лістапада 2000 у [[Мінск]]у было падпісана Міждзяржаўнае пагадненне паміж Рэспублікай Беларусь і Расіяй аб увядзенні адзінай грашовай адзінкі і фарміраванні адзінага эмісійнага цэнтра Саюзнай дзяржавы. Яно прадугледжвала, што ролю адзінай грашовай адзінкі з 1 студзеня 2005 года павінен быў выконваць расійскі рубель, а з 1 студзеня 2008 года павінна быць уведзена адзіная грашовая адзінка Саюзнай дзяржавы. Вакол размяшчэння і кантролю за гэтым цэнтрам разгарэлася доўгая дыскусія — ці павінна гэта быць [[Масква]], Мінск або які-небудзь трэці горад. У верасні 2005 года пасля правядзення пасяджэння Саўміна Саюзнай Дзяржавы [[прэм'ер-міністр]] Расіі [[Міхаіл Фрадкоў]] заявіў журналістам, што Расія і Беларусь не гатовыя да ўвядзення адзінай валюты з 2006 года і не гатовыя назваць новыя тэрміны датуль, пакуль не будуць створаны эканамічныя ўмовы для гэтага рашэння, у прыватнасці, маецца на ўвазе рашэнне пытанняў па эмісійным цэнтры і па выраўноўванні эканамічных умоў у нашых краінах. Фрадкоў адзначыў:<ref>[http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 Расія і Беларусь не гатовыя да ўводзін адзінай валюты з 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 |date=31 ліпеня 2008 }}</ref> <blockquote>З парадку дня гэта тэма не здымаецца, пытанне актуальна, больш таго, узнікае разуменне комплекснасці і неабходнасці рашэнняў, якія прадвызначаюць умовы для таго, каб адзіная валюта запрацавала ў інтарэсах і Расіі, і Беларусі, і Саюзнай дзяржавы ў цэлым</blockquote> На сённяшні дзень [[расійскі рубель]] так і не ўведзены ў Беларусі ў якасці адзінай валюты. Эксперты разыходзяцца ў адзнаках адносна таго, ці будзе гэта зроблена ў далейшым і калі менавіта. ==== Золатавалютныя рэзервы ==== Па метадалогіі МВФ, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі за 2004 год павялічыліся на 54,4 % і склалі на 1 студзеня 2005 года $ 770,2 млн. У 2004 годзе золатавалютныя рэзервы ў нацыянальным вызначэнні выраслі на 17,1 % да $ 1,047 млрд. Па стане на 1 студзеня 2006 года аб’ём міжнародных рэзервовых актываў Беларусі ў вызначэнні спецыяльнага стандарту распаўсюджвання даных МВФ складаў $ 1296,5 млн. Валавыя актывы Нацбанка ў замежнай валюце, каштоўных металах і камянях складалі $ 1629,6 млн, павялічыўшыся за год на $ 449,7 млн. Залаты запас краіны складаў 25,02 тоны (у валютным эквіваленце — $ 412,7 млн). Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ па стане на снежань 2007, склалі $ 4182,2 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 202,4 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі ў нацыянальным вызначэнні склалі $ 4997,6 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 185 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі павялічыліся ў тры разы | Беларускія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=13 лютага 2008 }}</ref>. Па стане на 1 сакавіка 2008 года, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ, склалі $ 4 млрд 352,9 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 4,1 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы ў нацыянальным вызначэнні павялічыліся за гэты ж перыяд на 9,1 %, да $ 5 млрд 446,6 млн<ref>[http://news.tut.by/economics/104901.html Міжнародныя рэзервы Беларусі ў параўнанні з пачаткам года выраслі на 170 млн даляраў і складаюць 4,3 млрд даляраў ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=15 сакавіка 2008 }}</ref>. На 1 студзеня 2015 года міжнародныя рэзервовыя актывы склалі 5 059 млн USD. Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь, разлічаныя па метадалогіі МВФ на 1 студзеня кожнага года (у млн. USD)<ref>[http://nbrb.by/bel/statistics/reserveAssets/assets.asp Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь], ''Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:460 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:9600 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:24 align:left bar:2003 from:0 till:477 bar:2004 from:0 till:498 bar:2005 from:0 till:770 bar:2006 from:0 till:1296 bar:2007 from:0 till:1383 bar:2008 from:0 till:4182 bar:2009 from:0 till:3061 bar:2010 from:0 till:5652 bar:2011 from:0 till:5030 bar:2012 from:0 till:7915 bar:2013 from:0 till:8095 bar:2014 from:0 till:6650 bar:2015 from:0 till:5059 bar:2016 from:0 till:4176 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:2003 at: 2 text: 477 shift:(-11,4) bar:2004 at: 2 text: 498 shift:(-11,4) bar:2005 at: 2 text: 770 shift:(-11,4) bar:2006 at: 2 text: 1296 shift:(-11,4) bar:2007 at: 2 text: 1383 shift:(-11,4) bar:2008 at: 2 text: 4182 shift:(-11,4) bar:2009 at: 2 text: 3061 shift:(-11,4) bar:2010 at: 2 text: 5652 shift:(-11,4) bar:2011 at: 2 text: 5030 shift:(-11,4) bar:2012 at: 2 text: 7915 shift:(-11,4) bar:2013 at: 2 text: 8095 shift:(-11,4) bar:2014 at: 2 text: 6650 shift:(-11,4) bar:2015 at: 2 text: 5059 shift:(-11,4) bar:2016 at: 2 text: 4176 shift:(-11,4) </timeline> 20 кастрычніка 2011 года старшыня праўлення Нацбанка [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзея Ермакова]] паведаміла, што 74 % золатавалютных рэзерваў Нацбанка (3,5 з 4,7 млрд долараў) — гэта доўг перад банкамі па здзелках СВОП. Такім чынам, рэальныя золатавалютныя рэзервы складаюць толькі 1,2 млрд долараў<ref>[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — гэта валютны абавязак перад банками]</ref><ref>[http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911084930/http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 |date=11 верасня 2014 }}</ref>. Паводле даных на 1 студзеня 2013 года залаты запас Нацыянальнага банка Беларусі вырас на 1,6 т за 2012 год і склаў 33,3 тоны<ref>[http://news.tut.by/economics/330850.html Залаты запас Нацбанка за 2012 год вырас на 1,6 тоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=20 студзеня 2013 }}</ref>. На 1 студзеня 2016 года залаты запас склаў 38,1 т. ==== Стаўка рэфінансавання ==== {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Загаловак = Стаўка рэфінансавання ў 2011—2026 гадах<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Стаўка рэфінансавання]</ref> | Утрыманне = <timeline> ImageSize = width:300 height:660 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:12 align:left bar:01.01.2011 from:0 till:10 bar:16.03.2011 from:0 till:12 bar:20.04.2011 from:0 till:13 bar:18.05.2011 from:0 till:14 bar:01.06.2011 from:0 till:16 bar:22.06.2011 from:0 till:18 bar:13.07.2011 from:0 till:20 bar:17.08.2011 from:0 till:22 bar:01.09.2011 from:0 till:27 bar:14.09.2011 from:0 till:30 bar:14.10.2011 from:0 till:35 bar:11.11.2011 from:0 till:40 bar:12.12.2011 from:0 till:45 bar:15.02.2012 from:0 till:43 bar:01.03.2012 from:0 till:38 bar:02.04.2012 from:0 till:36 bar:16.05.2012 from:0 till:34 bar:20.06.2012 from:0 till:32 bar:18.07.2012 from:0 till:31 bar:15.08.2012 from:0 till:30 bar:12.09.2012 from:0 till:30 bar:13.03.2013 from:0 till:28 bar:17.04.2013 from:0 till:27 bar:15.05.2013 from:0 till:25 bar:10.06.2013 from:0 till:23 bar:16.04.2014 from:0 till:22 bar:19.05.2014 from:0 till:21 bar:16.07.2014 from:0 till:20 bar:13.08.2014 from:0 till:20 bar:09.01.2015 from:0 till:25 bar:01.04.2016 from:0 till:24 bar:01.05.2016 from:0 till:22 bar:01.07.2016 from:0 till:20 bar:17.08.2016 from:0 till:18 bar:18.01.2017 from:0 till:17 bar:15.02.2017 from:0 till:16 bar:15.03.2017 from:0 till:15 bar:19.04.2017 from:0 till:14 bar:14.06.2017 from:0 till:13 bar:19.07.2017 from:0 till:12 bar:13.09.2017 from:0 till:11 bar:18.10.2017 from:0 till:11 bar:14.02.2018 from:0 till:10 bar:27.06.2018 from:0 till:10 bar:14.08.2019 from:0 till:9 bar:20.11.2019 from:0 till:9 bar:19.02.2020 from:0 till:8 bar:20.05.2020 from:0 till:8 bar:01.07.2020 from:0 till:7 bar:21.04.2021 from:0 till:8 bar:21.07.2021 from:0 till:9 bar:01.03.2022 from:0 till:12 bar:23.01.2023 from:0 till:11 bar:01.03.2023 from:0 till:11 bar:03.04.2023 from:0 till:10 bar:02.05.2023 from:0 till:10 bar:31.05.2023 from:0 till:9 bar:28.06.2023 from:0 till:9 bar:25.06.2025 from:0 till:9 bar:01.06.2026 from:0 till:9 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4) bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4) bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4) bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:18.01.2017 at: 2 text: 17% shift:(0,-4) bar:15.02.2017 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:15.03.2017 at: 2 text: 15% shift:(0,-4) bar:19.04.2017 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:14.06.2017 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:19.07.2017 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:13.09.2017 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:18.10.2017 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:14.02.2018 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:27.06.2018 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:14.08.2019 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:20.11.2019 at: 2 text: 9% shift:(0,-4) bar:19.02.2020 at: 2 text: 8,75% shift:(0,-4) bar:20.05.2020 at: 2 text: 8% shift:(0,-4) bar:01.07.2020 at: 2 text: 7,75% shift:(0,-4) bar:21.04.2021 at: 2 text: 8,5% shift:(0,-4) bar:21.07.2021 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) bar:01.03.2022 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:23.01.2023 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:01.03.2023 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:03.04.2023 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:02.05.2023 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:31.05.2023 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:28.06.2023 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:25.06.2025 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:01.06.2026 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) </timeline> | Подпіс =}} Па меры зніжэння інфляцыі ў 1990-х і першай палове 2000-х гадоў Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь паступова змяншаў і [[стаўка рэфінансавання|стаўку рэфінансавання]], каб стымуляваць рост эканомікі. Да прыкладу, на пачатак 2004 года яна складала 28 %, на пачатак 2005 — 17 %, на пачатак 2006 — 11 %, на пачатак 2007 — 10 %<ref name="RefinancingRate" />. У сувязі з ажыятажным [[попыт]]ам на валюту, якія назіраўся напачатку 2007 года ва ўмовах рэзкага павышэння кошту на[[прыродны газ]], было прынята рашэнне павялічыць стаўку рэфінансавання з 10 % да 11 %, аднак пасля стабілізацыі сітуацыі яна была ў некалькі этапаў зніжана да 10 % (на 1 кастрычніка 2007)<ref>[http://news.tut.by/95329.html Стаўка рэфінансавання Нацбанка Беларусі з 1 кастрычніка зніжана да 10 % гадавых — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. З 1 ліпеня 2008 года стаўка рэфінансавання была зноў павышана да 10,25 %<ref>[http://news.tut.by/economics/112096.html З сённяшняга дня павялічылася стаўка рэфінансавання — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=4 ліпеня 2008 }}</ref>. У 2011 годзе з прычыны [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавага крызісу]] стаўка рэфінансавання была рэзка павышана ў некалькі этапаў да 45 %. Затым Нацыянальны банк пачаў змяншаць стаўку рэфінансавання, але 9 студзеня 2015 года з-за чарговага абвастрэння сітуацыі на фінансавым рынку падняў яе да 25 %<ref name=jan9>[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ З 9 студзеня Нацбанк адмяняе валютны падатак у абменніках і павялічвае на 5 % стаўку рэфінансавання]</ref>. Затым стаўка рэфінансавання паступова змяншалася да ўзроўню 7,75 %, але 21 красавіка 2021 года Нацыянальны банк прыняў рашэнне пра павышэнне стаўкі да 8,5 %<ref>https://nn.by/?c=ar&i=271406</ref>. ==== Дэвальвацыя 2009 года ==== 2 студзеня 2009 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў адначасова зніжаны (дэвальваваны) на 20 %. Так, курс долара ЗША быў усталяваны на ўзроўні Br2650, еўра — Br3703, расійскага рубля — Br90,16. Курсы змяніліся такім чынам (у дужках для параўнання — на 1 студзеня): * 1 [[долар ЗША]] — 2650 (2200) * 1 [[еўра]] — 3703 (3077,14) * 1 [[расійскі рубель]] — 90,16 (76,89) * 1 [[украінская грыўня]] — 329,19 (273,29) ==== Дэвальвацыя 2011 года ==== {{main|Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі}} 24 мая 2011 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў паўторна дэвальваваны да Br4930 за даляр ЗША, гэта значыць прыкладна на 56 %. Таксама курс еўра быў усталяваны на ўзроўні Br6914,82, расійскага рубля — Br173,95<ref>[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларусі павялічыў курс даляра да беларускага рубля на 56 % — з 3,155 да 4,930] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/|date=31 ліпеня 2017}}, ''[[БЕЛАПАН]]'' (23.05.2011)</ref>. Курсы змяніліся наступным чынам (у дужках для параўнання — на 23 мая): * 1 долар ЗША — 4930,00 (3155,00) * 1 еўра — 6914,82 (4516,00) * 1 расійскі рубель — 173,95 (113,02) * 1 украінская грыўня — 616,67 (394,97) ===== Падзенне курса 20 кастрычніка 2011 года ===== У адпаведнасці з планам мерапрыемстваў Урада і Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па выхаду на адзіны раўнаважны курс беларускага рубля 20 кастрычніка 2011 года курс нацыянальнай валюты зваліўся на 52 %, што фактычна азначае паўторную дэвальвацыю за перыяд з 24 мая 2011 года. Курсы Br з 21 кастрычніка 2011 года (у дужках для параўнання — на 20 кастрычніка): * 1 долар ЗША — 8680,00 (5712,00) * 1 еўра — 11 900,00 (7892,84) * 1 расійскі рубель — 277,00 (184,70) * 1 украінская грыўня — 1084,93 (713,91) Такім чынам беларускі рубель з пачатку 2011 года абясцэніўся ў адносінах да асноўных валют амаль у 3 разы. ==== Снежань 2014 года ==== {{main|Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі}} На працягу 2012—2014 гадоў беларускі рубель аслабляўся ў адносінах да долара не больш чым на 10 рублёў за дзень. У снежні 2014 года ўслед за хуткім падзеннем расійскага рубля ў абменных пунктах стаў расці курс долара і еўра да беларускага рубля, у той час як курс, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам, практычна не рос. Да 19 снежня мінімальны курс продажу долара насельніцтву ў Мінску вырас да 11 500 рублёў, максімальны — да 11 990<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ У Беларусі адменены гандаль на валютнай біржы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=31 ліпеня 2017 }}</ref> пры афіцыйным курсе ў 10 890 рублёў. У Гомелі курс продажу долара ў абменных пунктах вырас да 13 000 рублёў<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. У цэнтры Гомелю еўра прадаюць па 15 тысяч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=8 сакавіка 2016 }}</ref>. Насуперак запэўненням Аляксандра Лукашэнкі<ref>[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашэнка: Дэвальвацыі не будзе(18.12.2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=27 снежня 2014 }}</ref> і Пятра Пракаповіча пра немагчымасць новай дэвальвацыі, днём 19 снежня Нацыянальны банк увёў «часовую» камісію ў 30 % на продаж валюты насельніцтву<ref>[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстраныя меры Нацбанка]</ref>. 29 снежня Нацыянальны банк зменшыў камісію да 20 %<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты.]</ref>, адначасова дэвальваваўшы рубель на 7 %. За 2014 год агульная дэвальвацыя склала 24,7 % ==== Студзень 2015 года ==== 5 студзеня зноў была праведзена дэвальвацыя на 7,1 %. Адначасова камісія зніжана да 10 %.<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1105&l=be Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты]</ref> Курсы Br з 6 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 5 студзеня): * 1 долар ЗША — 12 740,00 (11 900,00) * 1 еўра — 15 230,00 (14 460,00) * 1 расійскі рубель — 218,00 (207,00) 8 студзеня праведзена чарговая дэвальвацыя на 7,5 %. Камісія за куплю валюты адменена:<ref name="autogenerated1">'''[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1107&l=be Аб мерах грашова-крэдытнай палітыкі па стабілізацыі сітуацыі ў фінансавай сферы]'''</ref> Курсы Br з 9 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 8 студзеня): * 1 долар ЗША — 13 760,00 (12 800,00) * 1 еўра — 16 240,00 (15 300,00) * 1 расійскі рубель — 221,00 (209,50) 9 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 2,18 %. Нацбанк аднавіў выкарыстанне механізма прывязкі курса рубля да кошыка замежных валют. У структуры кошыка доля расійскага рубля павялічана да 40 працэнтаў, а долі еўра і долара ЗША зніжаны да 30 працэнтаў кожная.<ref name=autogenerated1 /> 12 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 1,78 %. 14 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 4,745 %. За месяц дэвальвацыя склала 29,4 %. ==== Лістапад 2015 года ==== 4 лістапада 2015 года было абвешчана пра правядзенне чарговай дэнамінацыі беларускага рубля. З 1 ліпеня 2016 года пачнецца абмен банкнотаў узору 2000 года на банкноты і манеты ўзору 2009 года ў суадносінах 10 000:1. Усяго ў абарачэнне будзе выпушчана 7 наміналаў банкнотаў (5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў), а таксама 8 наміналаў манет (1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек і 1 і 2 рублі)<ref name="autogenerated2"/>. ==== Графік змены курса ў 1995—2016 гадах ==== Змена курса беларускага рубля ў адносінах да долара ЗША ў 1995—2016 гадах (усе курсы дадзены на 31 снежня кожнага года, а таксама на 30 чэрвеня 2016 года; лічбы да 1999 года ўключна дадзены з улікам дэнамінацыі 2000 года; у дужках — з улікам дэнамінацыі 2016 года)<ref>[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]</ref>. <timeline> ImageSize = width:800 height:430 PlotArea = left:60 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.2,0.2,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:21000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:30 align:left bar:1995 from:0 till:12 bar:1996 from:0 till:16 bar:1997 from:0 till:31 bar:1998 from:0 till:107 bar:1999 from:0 till:320 bar:2000 from:0 till:1180 bar:2001 from:0 till:1580 bar:2002 from:0 till:1920 bar:2003 from:0 till:2156 bar:2004 from:0 till:2170 bar:2005 from:0 till:2152 bar:2006 from:0 till:2140 bar:2007 from:0 till:2150 bar:2008 from:0 till:2200 bar:2009 from:0 till:2863 bar:2010 from:0 till:3000 bar:2011 from:0 till:8350 bar:2012 from:0 till:8570 bar:2013 from:0 till:9510 bar:2014 from:0 till:11850 bar:2014 from:11850 till:14000 color:cobar2 bar:2015 from:0 till:18569 bar:2016 from:0 till:20053 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1995 at: 2 text: 11,5 shift:(-6,4) bar:1995 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1996 at: 2 text: 15,5 shift:(-6,4) bar:1996 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1997 at: 2 text: 30,7 shift:(-6,4) bar:1997 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1998 at: 2 text: 107 shift:(-7,4) bar:1998 at: 1000 text: (0,01) shift:(-13) bar:1999 at: 2 text: 320 shift:(-7,4) bar:1999 at: 1000 text: (0,03) shift:(-13) bar:2000 at: 2 text: 1180 shift:(-11,4) bar:2000 at: 1000 text: (0,12) shift:(-13) bar:2001 at: 2 text: 1580 shift:(-11,4) bar:2001 at: 1000 text: (0,16) shift:(-13) bar:2002 at: 2 text: 1920 shift:(-11,4) bar:2002 at: 1000 text: (0,19) shift:(-13) bar:2003 at: 2 text: 2156 shift:(-11,4) bar:2003 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2004 at: 2 text: 2170 shift:(-11,4) bar:2004 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2005 at: 2 text: 2152 shift:(-11,4) bar:2005 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2006 at: 2 text: 2140 shift:(-11,4) bar:2006 at: 1000 text: (0,21) shift:(-13) bar:2007 at: 2 text: 2150 shift:(-11,4) bar:2007 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2008 at: 2 text: 2200 shift:(-11,4) bar:2008 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2009 at: 2 text: 2863 shift:(-11,4) bar:2009 at: 1000 text: (0,29) shift:(-13) bar:2010 at: 2 text: 3000 shift:(-11,4) bar:2010 at: 1000 text: (0,30) shift:(-13) bar:2011 at: 2 text: 8350 shift:(-11,4) bar:2011 at: 1000 text: (0,84) shift:(-13) bar:2012 at: 2 text: 8570 shift:(-11,4) bar:2012 at: 1000 text: (0,86) shift:(-13) bar:2013 at: 2 text: 9510 shift:(-11,4) bar:2013 at: 1000 text: (0,95) shift:(-13) bar:2014 at: 2 text: 11850 shift:(-15,4) bar:2014 at: 13000 text: каля_14000_(+20%_камісія) shift:(-145,0) bar:2014 at: 1000 text: (1,19) shift:(-13) bar:2015 at: 2 text: 18569 shift:(-15,4) bar:2015 at: 1000 text: (1,86) shift:(-13) bar:2016 at: 2 text: 20053 shift:(-15,4) bar:2016 at: 1000 text: (2,01) shift:(-13) </timeline> == Манеты == {{main|Памятныя манеты Рэспублікі Беларусь}} Выпуск памятных манет пачаты 27 снежня 1996 года. Памятныя манеты з каштоўных і некаштоўных металаў чаканяцца, у сувязі з адсутнасцю ўласнага манетнага двара, за мяжой (у Германіі, Літве, Польшчы, Расіі і інш. краінах). Па ўмовах дэнамінацыі 2016 года выпушчаныя раней памятныя манеты не падлягаюць абмену і падлягаюць прыёму ва ўсе віды плацяжоў па намінальным кошце. === Манеты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === З 1 ліпеня 2016 года, упершыню за ўсю гісторыю беларускага рубля, у сувязі з [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыяй]] у абарачэнне ўводзяцца манеты. Раней Беларусь была адной з нешматлікіх краін у свеце, дзе выпускаліся толькі памятныя манеты, якія фактычна не выкарыстоўваліся ў абарачэнні. Манеты былі адчаканены на Літоўскім манетным двары і [[Крэмніцкі манетны двор|Манетным двары Крэмніцы]]<ref name=producer>http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=4 ліпеня 2016 }} Новыя беларускія грошы зробленыя ў Еўрасаюзе</ref>. Усе манеты вырабленыя са [[сталь|сталі]]. Манеты да 5 капеек пакрытыя [[медзь|меддзю]]; 10, 20, 50 капеек — меддзю і [[латунь|латунню]]; 1 рубель — меддзю і [[нікель|нікелем]]. Манета вартасцю 2 рублі — [[Біметалічная манета|біметал]], цэнтр пакрыты меддзю і нікелем, кольца — меддзю і латунню. На [[аверс]]е ўсіх манет размешчаны відарыс [[Герб Беларусі|герба Рэспублікі Беларусь]] (узору 1995 года, на якім памылкова быў выяўлены шасціпялёсткавы [[лён]]), надпіс «БЕЛАРУСЬ» і год чаканкі. На [[рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] — намінал манеты разам з рознымі арнаментамі. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; width: 100%" !colspan="13"|Манеты Рэспублікі Беларусь (з 2016 года) |- !colspan="3"| Выява !rowspan="2"| Намінал !colspan="4"| Тэхнічныя параметры !colspan="3"| Апісанне !rowspan="2"| Год чаканкі !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] ! Дыяметр<br />(мм) ! Таўшчыня<br />(мм) ! Маса<br />(г) ! Склад ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 obverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 reverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 edge.png|6px]] | 1 капейка | 15 | rowspan="3"| 1,25 | 1,55 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю | rowspan="7"| [[Герб Беларусі|Герб Рэспублікі Беларусь]], пад ім назва краіны, год чаканкі | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе багацце і дастатак | rowspan="3"| Роўны | rowspan="8"| 2009 | rowspan="8"| 1 ліпеня<br />2016 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 2 капейкі | 17,5 | 2,1 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 edge.png|9px]] | 5 капеек | 19,8 | 2,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 10 капеек | 17,7 | 1,8 | 2,8 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю і латунню | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе ўрадлівасць і жыццёвую сілу | rowspan="3"| Насечка з сегментамі |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 20 капеек | 20,35 | 1,85 | 3,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 edge.png|12px]] | 50 капеек | 22,25 | 1,55 | 3,95 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 obverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 reverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 edge.png|16px]] | 1 рубель | 21,25 | 2,3 | 5,6 | Сталь, пакрытая меддзю і [[Нікель|нікелем]] | rowspan="2"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе імкненне да шчасця і свабоды | Насечка |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 obverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 reverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 edge.png|14px]] | 2 рублі | 23,5 | 2,0 | 5,81 | Кольца — сталь, пакрытая меддзю і латунню, цэнтр — сталь, пакрытая меддзю і нікелем | У цэнтры Герб Рэспублікі Беларусь, па крузе ўгары — «БЕЛАРУСЬ», унізе — год чаканкі, пасярод іх — арнамент, які сімвалізуе багацце | Надпіс «БЕЛАРУСЬ», падзелены элементам нацыянальнага арнаменту |- |colspan="13" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 4,0 пікселя на міліметр. |} == Банкноты == === Банкноты ўзору 1992—1999 гадоў === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="10"| Серыі 1992—1999 гадоў [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl] |- !rowspan="2"| Год !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |rowspan="11"| 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 капеек |rowspan="11"| 105×53 | ружовы<br />чырвоны | выява [[Вавёрка звычайная|вавёркі]] |rowspan="11"| малюнак [[Пагоня (герб)|герба «Пагоня»]] |rowspan="8"| 25 мая<br />1992 |rowspan="20"| 1 студзеня<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105px]] | <big>1 рубель | сіне-зялёны<br />блакітны | выява [[Заяц-русак|зайца]], які бяжыць |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105px]] | <big>[[3 беларускія рублі|3 рублі]] | зялёны<br />аранжавы | выява [[Бабёр еўрапейскі|баброў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105px]] | <big>5 рублёў | сіні<br />ружовы | выява [[Воўк|ваўкоў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105px]] | <big>10 рублёў | зялёны<br />аранжавы | выява [[Рысь|рысі]] з рысянём |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105px]] | <big>25 рублёў | чырвоны<br />карычневы | выява [[Лось|лася]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 рублёў | фіялетавы<br />ружовы | выява мядзведзя-[[барыбал]]а<ref>[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Кароткая гісторыя беларускіх грошай]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105px]] | <big>100 рублёў | карычневы<br />буры | выява [[зубр]]а |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105px]] | <big>200 рублёў | блакітны<br />карычневы | [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальная плошча]] ў Мінску |rowspan="2"| 8 снежня<br />1992 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105px]] | <big>500 рублёў | фіялетавы | [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошча Перамогі]] ў Мінску |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>1000 рублёў |rowspan="2"| зялёны<br />сіні<br />ружовы |rowspan="2"| [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | 3 лістапада<br />1993 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «1000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>5000 рублёў | 105×60 |rowspan="2"| ружовы<br />бэзавы |rowspan="2"| [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | выява герба «Пагоня» | 7 красавіка<br />1994 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «5000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1994 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 рублёў |rowspan="6"| 150×69 | аранжавы<br />зялёны | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | выява герба «Пагоня» | 28 снежня<br />1994 |- | 1995 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 000 рублёў | жоўты<br />карычневы | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 15 верасня<br />1995 |- | 1996 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150px]] | <big>100 000 рублёў | шэры | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 17 кастрычніка<br />1996 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 000 рублёў | чырвоны | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка | 1 снежня<br />1998 |- |rowspan="2"| 1999 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>1 000 000 рублёў | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» | 30 красавіка<br />1999 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>5 000 000 рублёў | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | спартыўны комплекс «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]» | 6 верасня<br />1999 |- |colspan="10" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2000 года [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes] |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110px]] | <big>1 |rowspan="3"| 110×60 | зялёны | [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | вялікая выява лічбы «1» |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2000 | 1 красавіка<br />2003<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 1 рубель узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110px]] | <big>5 | ружовы | [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | вялікая выява лічбы «5» | 1 снежня<br />2004<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 5 рублёў узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110px]] | <big>10 | фіялетавы | стары будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь]] | вялікая выява лічбы «10» |rowspan="2"| 1 сакавіка<br />2013<ref name="vyv">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Беларусі спыняе выпуск банкнот наміналам 10 і 20 беларускіх рублёў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=9 верасня 2017 }}</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 |rowspan="3"| 150×69 | светла-карычневы | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 1 ліпеня<br />2015<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: Аб вывадзе з абарачэння банкнотаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 рублёў]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="8"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Ф. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» (1838) |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у Віцебску | 16 красавіка<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Ідзкоўскага]] | 21 студзеня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 20 снежня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 000 | аранжавы | [[Нясвіжскі замак]] | карціна [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак» | 15 ліпеня<br />2005 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>200 000 | зялёны<br />аранжавы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Масленікава]] | калаж з дэкаратыўных элементаў будынка музея | 12 сакавіка<br />2012 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года) === У 2010 годзе, пасля прыняцця новай арфаграфіі, на 50-рублёвай і 50 000-рублёвай банкнотах узору 2000 года слова ''пяцьдз'''е'''сят'' стала змяшчаць арфаграфічную памылку, варта пісаць ''пяцьдз'''я'''сят''<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 Беларускі Партызан, У Беларусі ходзяць грошы з памылкамі!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 |date=2 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» патрабуе ад Нацбанка змяніць надпісы на грошах]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для прывядзення надпісаў на гэтых банкнотах у адпаведнасць з новымі правіламі беларускай арфаграфіі 29 снежня 2010 года былі ўведзены ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 і 50 000 рублёў узору 2000 года мадыфікацыі 2010 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты маюць наступныя адрозненні: абазначэнне наміналу, размешчанае на пярэднім і адваротным баках банкнота, надрукавана па новых правілах беларускай арфаграфіі — ''пяцьдз'''я'''сят'' замест ''пяцьдз'''е'''сят''. На банкноце наміналам 50 рублёў адсутнічае палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ». На банкноце наміналам 50 000 рублёў палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ» была заменена металізаванай ахоўнай ніткай. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Выпушчаныя раней банкноты ўзору 2000 года па-ранейшаму застаюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2010 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал<br />(рублёў) !rowspan="2"| Памеры<br />(мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | 150×69 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» |rowspan="2"| 29 снежня<br />2010 | 1 ліпеня<br />2015 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | 150×74 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 1 студзеня<br />2017 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2011 года) === З мэтай узмацнення ахоўных прыкмет і ўдасканалення візуальных элементаў абароны на банкнотах Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў узору 2000 года 15 сакавіка 2011 года ўводзяцца ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў, 25 ліпеня 2011 года — банкнот наміналам 5000 рублёў, 5 верасня 2011 года — банкнот наміналам 100 рублёў узору 2000 мадыфікацыі 2011 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты (акрамя 100 рублёў) маюць наступныя адрозненні: замест палімернай празрыстай ніткі з тэкстам «НБРБ» у паперу ўведзена металізаваная ахоўная нітка. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Менавіта таму банкноты новага ўзору не апазнаюцца кававымі апаратамі. У масе паперы банкнота наміналам 100 рублёў ахоўная нітка была прыбрана. Мадыфікаваныя банкноты, якія ўводзяцца ў абарачэнне, з’яўляюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце ва ўсе віды плацяжоў без усякіх абмежаванняў. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года наміналам 100, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў нароўні з мадыфікаванымі банкнотамі застаюцца ў абарачэнні на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9"| Серыя 2011 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>100 | 150×69 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 5 верасня<br />2011 | rowspan="6"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="5"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» | 25 ліпеня<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у [[Віцебск]]у |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Іздкоўскага]] |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === У сувязі з правядзеннем дэнамінацыі з 1 ліпеня 2016 года ўводзяцца банкноты новага ўзору<ref name="autogenerated2">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be Аб правядзенні з 1 ліпеня 2016 г. дэнамінацыі беларускага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508014913/http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be |date=8 мая 2016 }}</ref>. Кожны банкнот прысвечаны адной з абласцей Беларусі і гораду Мінску. Адпаведнасць вобласці наміналу банкнотаў вызначана ў алфавітным парадку. Выява банкнота наміналам 5 рублёў прысвечана [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], 10 рублёў — [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], 20 рублёў — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], 50 рублёў — [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], 100 рублёў — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], 200 рублёў — [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], 500 рублёў — гораду Мінску. Купюры аддрукаваны фірмай «[[De La Rue|Thomas De La Rue]]»<ref name=producer /> — адным з сусветных лідараў валютнай індустрыі па вытворчасці банкнотаў, каштоўных папер, банкаўскага абсталявання ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Новыя грошы былі гатовыя яшчэ ў 2008—2009 гадах, але тады ўвесці іх у абарачэнне не дазволіў крызіс. Вырабленыя грашовыя знакі былі перададзеныя ў Цэнтральнае сховішча Нацыянальнага банка. З улікам часу вырабу новыя беларускія рублі маюць пэўныя асаблівасці. У прыватнасці, на банкнотах узору 2009 года, якія выпускаюцца ў абарачэнне, размешчана факсіміле подпісу П. П. Пракаповіча, які займаў на той момант пасаду Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref name=autogenerated2 />. Акрамя таго, на новай банкноце наміналам 50 рублёў размешчаны надпіс «пяцьдзесят», што не адпавядае правілам беларускай арфаграфіі, якія дзейнічаюць цяпер. У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» гэта слова павінна пісацца праз літару «я» ў другім складзе — «пяцьдзясят». Пры ажыццяўленні Нацыянальным банкам наступных заказаў на выраб новых банкнотаў названыя неадпаведнасці будуць ліквідаваны<ref name=autogenerated2 />. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="8" | Серыя 2009 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 front.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 back.jpg|135px]] | <big>5 | 135×72 | аранжавы<br />карычневы | [[Камянецкая вежа]], [[Камянец]], Брэсцкая вобласць | калаж на тэму першых славянскіх паселішчаў:<br />фрагмент скуранога пояса, драўлянае кола, малюнак [[дзяцінец|дзядзінца]] «[[Археалагічны музей «Бярэсце»|Бярэсце]]» | rowspan="7" |1 ліпеня<br />2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 front.jpg|139px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 back.jpg|139px]] | <big>10 | 139×72 | блакітны<br />сіні | [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Полацк]], Віцебская вобласць | калаж на тэму асветніцтва і кнігадрукавання:<br />кнігі, знак [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], [[крыж Ефрасінні Полацкай|крыж Еўфрасінні Полацкай]], фрагмент арнаменту |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 front.jpg|143px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 back.jpg|143px]] | <big>20 | 143×72 | жоўты<br />цёмна-шэры | Палац Румянцавых — Паскевічаў, [[Гомель]], Гомельская вобласць | калаж на тэму духоўнасці:<br />звон, [[Тураўскае Евангелле]], старажытны горад [[Тураў]], фрагменты разьбы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 front.jpg|147px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 back.jpg|147px]] | <big>50 | 147×72 | светла-зялёны<br />аранжавы | Мірскі замак, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], Гродзенская вобласць | калаж на тэму мастацтва:<br />[[Ліра (музычная прылада)|ліра]] і лаўровыя галіны, пяро, папера, [[нотны стан]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 front.jpg|151px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 back.jpg|151px]] | <big>100 | 151×72 | смарагдавы<br />аранжавы | Нясвіжскі замак, [[Нясвіж]], Мінская вобласць | калаж на тэму тэатра і народных свят:<br />скрыпка, бубен, [[жалейка]], [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]] і знакі народных свят «Калядная зорка», каза, тэатр «[[Батлейка]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 front.jpg|155px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 back.jpg|155px]] | <big>200 | 155×72 | фіялетавы<br />ружовы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей ім. Масленікава]], [[Магілёў]], Магілёўская вобласць | калаж на тэму рамяства і горадабудаўніцтва:<br />залаты ключ і пячатка Магілёва, пячная кафля, фрагменты каваных кратаў |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 front.jpg|159px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 back.jpg|159px]] | <big>500 | 159×72 | ружовы<br />бірузовы | [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь]], Мінск | калаж на тэму літаратуры:<br />пяро, чарніліца, вокладкі кніг, ліст папаратніку |- |colspan="8" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Памятныя банкноты === 1 студзеня 2001 года тыражом у 5500 асобнікаў быў выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 рублёў узору 2000 года, прысвечаны 10-годдзю Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Банкнот пагашаны спецыяльным штампам з прыпрасаванай фольгі ў выглядзе лагатыпа «НБРБ» з віньеткай і лічбамі «1991 — 2001», размешчанымі ў правай частцы пярэдняга боку банкнота, і змешчаны ў буклет. 1 кастрычніка 2001 года Нацыянальны банк выпусціў абмежаваным тыражом у 2500 асобнікаў набор банкнотаў «Міленіум», прысвечаны [[III тысячагоддзе|трэцяму тысячагоддзю]]. Набор змяшчае 10 банкнотаў узору 2000 года: наміналам 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 і 10 000 рублёў. Банкноты вартасцю 20 — 10 000 рублёў пагашаны на адваротным баку спецыяльным надпісам-штампам чырвонага колеру «MILLENIUM». На банкнотах наміналам 1 — 10 рублёў такі штамп адсутнічае. Банкноты аб’яднаны ў камплект з аднолькавымі серыйнымі нумарамі «аа 0000001 — аа 0002500» і спакаваны ў канверт сіняга колеру. 22 мая 2003 года НБРБ выпусціў памятны банкнот наміналам 50 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны ўключэнню [[Мірскі замак|замкавага комплексу «Мір»]] у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА]]. Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет, тыраж выпуску — 1000 асобнікаў. Серыйныя нумары банкнотаў — «аа 0000001 — аа 0001000». Афармленне не адрозніваецца ад звычайнага. 1 снежня 2010 года выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны 20-годдзю Нацыянальнага банка. У левай частцы пярэдняга боку банкнота нанесена галаграма з надпісам «НБ 20 год 1991—2011». Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет. Тыраж выпуску — 3 тысячы асобнікаў. == Знак беларускага рубля == [[Файл:BYR symbol.gif|70px|left]] Да 2005 года для кароткага абазначэння беларускага рубля выкарыстоўваліся традыцыйныя для слова «рубель» скарачэння — '''р.''' і '''руб.''' У маі 2005 года праўленне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіла новы [[знакі валют|знак нацыянальнай валюты]]. {{пачатак цытаты}} '''''11.05.2005''''' '''''Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь зацверджаны графічны знак нацыянальнай грашовай адзінкі — беларускага рубля.''''' ''Яго ідэя зводзілася да стварэння ўласнага абазначэння нацыянальнай валюты Беларусі, арыгінальнага, вядомага і запамінальнага знака, які можна было б лёгка выкарыстоўваць як пры камп’ютарным наборы, так і пры напісанні тэксту ад рукі.'' ''Графічны знак беларускага рубля ўяўляе сабою ў выглядзе дзвюх літар лацінскага алфавіту '''«Br»''', дзе '''В''' — беларускі, '''r''' — рубель.'' ''Нацыянальны банк рэкамендаваў банкам, небанкаўскім крэдытна-фінансавым арганізацыям Рэспублікі Беларусь, іншым юрыдычным і фізічным асобам выкарыстоўваць дадзены графічны знак у якасці ўказання на афіцыйную грашовую адзінку — беларускі рубель (як перад, так і пасля наміналу (вартасці) беларускага рубля) — пры вытворчасці, размяшчэнні і распаўсюджванні рэкламы на рынках тавараў, прац і паслуг, інфармацыйных, даведачных матэрыялаў, а таксама ў іншых мэтах.'' {{канец цытаты|крыніца=Поўны тэкст прэс-рэлізу Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Прэс-рэліз] Кіраванні інфармацыі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] ад 11.05.2005 г.</ref>}} Знак '''Br''' актыўна выкарыстоўваецца на сайтах самога Нацыянальнага банка рэспублікі, а таксама шэрагу беларускіх камерцыйных банкаў. У дзелавым абароце па-ранейшаму часцей сустракаюцца традыцыйныя скарачэнні '''р.''' і '''руб.''' У [[Юнікод]]зе сімвалу беларускага рубля папярэдне прысвоены код {{unichar|20C5}} — рэліз чакаецца ў стандарце версіі 19 у другой палове 2027 года. Пасля гэтага вытворцы лічбавых прылад абновяць свае АС і сімвал пачне карэктна ў іх адлюстроўвацца<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html|title=Прапанова па новых сімвалах: бягучыя прапановы|website=unicode.org|access-date=2026-07-28|lang=en}}</ref>. == Цікавыя факты == * Самы дарагі беларускі банкнот быў прададзены за 3000 долараў. Гэты кошт заплацілі на аўкцыёне за купюру 5000 рублёў узору 2000 года серыі АГ. * На банкноце ў 1 рубель узору 1992 года быў намаляваны заяц, таму і новая беларуская грашовая адзінка ў цэлым неадкладна атрымала ў народзе назву ''зайчык''. Сам малюнак [[Заяц-русак|зайца-русака]] быў ўзяты з кнігі «Звяры і птушкі нашай краіны», выпушчанай у 1957 годзе, пазней будучага «беларускага» зайчыка змясцілі на 20-капеечную паштовую марку серыі «Фаўна СССР», а ў 1975 годзе гэты заяц-русак апынуўся на запалкавай этыкетцы серыі «Белавежская пушча»<ref name="kp-20120223" />. * Своеасаблівы выпадак двухмоўя ўяўляе сабою банкнот вартасцю [[500 рублёў]] узору 1992 года. Службовыя надпісы на банкноце выкананы на беларускай мове. На пярэднім баку банкнота намалявана [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] ў Мінску разам з першымі двума словамі [[лозунг]]а на рускай мове «Подвиг народа бессмертен», які выкладзены на адным з паўкруглых будынкаў, што абрамляюць плошчу, і з’яўляецца адной з «візітных картак» Мінска. Газета «Гарадзенскі кірмаш», якая паведаміла пра дадзены факт у адным з ліпеньскіх нумароў 1994 года, адзначыла, што дзякуючы гэтаму двухмоўю банкнот хутка ператвараецца ў каштоўны экспанат [[баністыка|баністычных]] калекцый. * Іншымі прыкладамі беларускага двухмоўя з’яўляюцца банкноты вартасцю ў 50 000 рублёў узору 2000 года і ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года). На адваротным баку купюры ў мікратэксце замест надпісу «МІРСКІ ЗАМАК» напісана «МИРСКІ ЗАМАК», што з’яўляецца арфаграфічнай памылкай. Аднак у Нацыянальным банку гэты факт пракаментавалі як адну з абарон ад фальшываманетчыкаў, так званую «графічную пастку»<ref>[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюры ў 50 000 рублёў мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК» напісаны з памылкай — Грошы onliner.by]</ref>. Хоць на сайце Нацбанка Рэспублікі Беларусь у частцы, дзе растлумачваецца, як выглядае грашовы знак, паказаны мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК»<ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=40 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=68 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў (мадыфікацыя 2010 года)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама вядома, што арфаграфічная памылка не можа з’яўляцца графічнай пасткай<ref>[http://deep2000.ru/dictionary/list.php?SECTION_ID=485 В. М. Іёнаў «Апрацоўка наяўнасці: банкаўская тэхніка і тэхналогіі», В. М. Іёнаў «Увагу, грошы»]</ref>. * Малюнак будынка, намаляванага на 10-рублёвай банкноце ўзору 2000 года, падпісаны як [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], хоць такім ужо і не з’яўляецца (з 2006 года). * Да моманту прыняцця рашэння аб зацвярджэнні «ўласнага… арыгінальнага, вядомага і запамінальнага» графічнага знака беларускага рубля якраз такі самы знак ('''Br''') ужо выкарыстоўваўся для абазначэння [[Эфіопскі быр|эфіопскага быра]]. * На банкноце наміналам у 100 000 рублёў 2000 года на рэверсе намалявана рэпрадукцыя карціны [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак». Спачатку замак на банкноце малявалі з праваслаўнымі крыжамі на даху замка, хоць на арыгінале карціны Напалеона Орды былі намаляваны радавыя арлы. Пасля таго як баністы паказалі на недакладнасць, Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выправіў памылку. * На купюры ў 50 рублёў 1992 года намаляваны мядзведзь барыбал, які ў Беларусі ніколі не вадзіўся. * У 2016-м годзе на буйным амерыканскім аўкцыёне, які праводзіцца Stack’s Bowers Galleries быў выстаўлены ўнікальны лот, які з’яўляецца своеасаблівай гістарычнай рэліквіяй для Беларусі. Са стартам $6000 быў выстаўлены поўны набор банкнот-узораў беларускіх банкнот з партрэтам Янкі Купалы і Францыска Скарыны, гербам Пагоня і Бел-чырвона-белым сцягам. Гэтыя банкноты былі надрукаваныя ў 1994 годзе ў Германіі кампаніяй Giesecke & Devrient, але з-за змены дзяржаўнай сімволікі ў 1995-м годзе тыраж гэтых банкнот быў знішчаны.<ref>http://m.nashaniva.by/articles/176069/</ref> == Рэжым валютнага курса == {{Таксама|Рэжым валютнага курса}} З 2009 года для падтрымання курса нацыянальнай валюты выкарыстоўваецца рэжым, пры якім беларускі рубель прывязаны да валютнага кошыка (долар ЗША, еўра, расійскі рубель) у суадносінах 3891:1. Дапушчальны дыяпазон ваганняў курса складае +/- 5 %.<ref>[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют і кошыку замежных валют | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> == Гл. таксама == * [[Памятныя манеты Беларусі]] * [[Эканоміка Беларусі]] * [[Рублёвая зона]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Banknotes of Belarus}} * [http://www.nbrb.by/bel Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь] * [http://www.nbrb.by/bel/statistics/Rates/RatesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь штодзённа(даступны архіў)] * [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Індэксы коштаў па асобных галінах эканомікі] — Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь * [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі!] * [http://belbonistika.com Беларуская баністыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=19 верасня 2018 }} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўрапейскія валюты}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валюты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Грошы Беларусі]] o177incgw5phzplevci61dgtmxrhan7 5174721 5174587 2026-08-03T04:04:44Z Orange-kun 11716 5174721 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Выява = 500 Belarus 2009 front.jpg |Подпіс = 500 рублёў узору 2009 года |Складаецца1 = капеек |Суадносіны1 = 100 |Манеты = 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі |Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў |Манетны_двор = [[Крэмніцкі манетны двор]], [[Літоўскі манетны двор]] }} {{Значэнні|Рубель}} '''Беларускі рубель''' (код ISO — ''BYN'', да 1 студзеня 2000 года — ''BYB'', з 1 студзеня 2000 года па 1 ліпеня 2016 года — ''BYR'') — афіцыйная [[валюта]] [[Беларусь|Беларусі]]. [[Знакі валют|Знак]] — '''Br'''<ref name="Зацверджаны Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь">[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь | прэс-рэлізы]</ref>. У абарачэнні маюцца банкноты ўзору 2009 года наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў, а таксама манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20 і 50 капеек, 1 і 2 рублі ўзору 2009 года. [[Файл:BYN symbol.svg|міні|125x125пкс|Графічны знак беларускага рубля<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=B22606202|title=Постановление Правления Национального банка Республики Беларусь от 27 января 2026 года № 25 «О графическом знаке официальной денежной единицы – белорусского рубля»|website=pravo.by}}</ref>.]] З 4 лютага 2026 года ўстаноўлены графічны знак афіцыйнай грашовай адзінкі – беларускага рубля<ref name=":0" />. == Назва == Назва «''Беларускі рубель''» была прынята пасля адмовы Беларусі ад [[савецкі рубель|савецкага рубля]] напачатку 1990-х гадоў. Тады шэраг грамадскіх дзеячаў прапанаваў «[[Беларускі талер|талер]]» як назву для нацыянальнай валюты<ref name="taler">[http://nashaniva.by/1998/09/06.htm НАША НІВА]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="kp-20120223">{{cite web |url = http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |title = Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі! |author = Генадзь Мажэйка. |date = 2012-02-23 |publisher = «Камсамольская праўда» |access-date = 2012-03-05 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/68dAtwVm3?url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |archive-date = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>, і пытанне было разгледжана на Прэзідыуме [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]], аднак з усіх прысутных за талер выказаўся толькі [[Ніл Гілевіч]]<ref>[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]</ref>. == Гісторыя == === Сітуацыя пасля распаду СССР === [[Файл:Belarus-1992-Consumer's Card-20-1.jpg|thumb|left|Картка спажыўца на 20 беларускіх купонаў, 1992 г.]] Напачатку 1992 года, падчас распаду агульнасавецкай грашовай сістэмы, у Беларусі была ўведзена купонная сістэма, затым — разліковыя білеты [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]]. Афіцыйны [[Валютны курс|абменны курс]] складаў адзін разліковы білет за 10 савецкіх рублёў. З 1 ліпеня 1992 года пачалі праводзіцца аперацыі ў безнаяўных беларускіх рублях. У канцы ліпеня 1993 года пачаўся вывад з абарачэння савецкіх рублёў. Беларускі рубель стаў адзіным законным сродкам плацяжоў на тэрыторыі краіны. І нягледзячы на тое, што ў верасні [[Казахстан]], [[Арменія]], [[Расія]], [[Узбекістан]] і [[Таджыкістан]] падпісалі новую дамову аб стварэнні рублёвай зоны новага тыпу, дадзеная ідэя не атрымала развіцця, і беларускі рубель так і застаўся нацыянальнай валютай. === Дэнамінацыі === Першапачаткова ў 1992—1994 гадах беларускі рубель быў уведзены ў суадносінах 1 беларускі рубель (1992 года выпуску) за 10 савецкіх рублёў. 20 жніўня 1994 года была праведзена [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыя]] беларускага рубля ў 10 разоў. 1 студзеня 2000 года ў Беларусі была праведзена яшчэ адна дэнамінацыя рубля (у 1000 разоў), закліканая, у тым ліку, стабілізаваць нацыянальную валюту. Рубель, уведзены ў 2000 годзе, не меў разменных грашовых адзінак. 1 ліпеня 2016 года праведзена дэнамінацыя беларускай валюты ў 10 000 разоў, пры гэтым была ўведзена разменная грашовая адзінка — [[капейка]]. === Эканамічны агляд за 2000—2015 гады === {{main|Эканоміка Беларусі}} Прыярытэтам палітыкі Нацбанка стала падтрыманне курса рубля — такія былі патрабаванні расійскага боку. Быў дазволены продаж [[Долар ЗША|долараў]] у абменных пунктах. Быў адкрыты доступ банкаў-нерэзідэнтаў на ўнутраны валютны рынак і зняты абмежаванні па выкарыстанні беларускага рубля ў знешнеэканамічных аперацыях. Палітыка Нацыянальнага Банка і спрыяльныя знешнія фактары прывялі да стабілізацыі курса беларускага рубля. На фоне пазітыўных змен у эканоміцы і падатковай сферы (зніжэнне ПДВ з 20 % да 18 %, падатку з абароту з 4,5 % да 4,15 % і г. д.), ад пачатку 2004 года і да канца 2008 года курс беларускага рубля ў адносінах да долара [[ЗША]] і расійскага рубля заставаўся фактычна нязменным. На працягу 2005 года назіраўся сталы рост банкаўскіх [[дэпазіт]]аў у нацыянальнай валюце<ref>Навіны tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html У 2005 годзе ўнёскі насельніцтва ў нацыянальнай валюце выраслі на 56,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=8 лістапада 2009 }}</ref>. Тэмпы інфляцыі некаторы час пастаянна змяншаліся, так у 2002 годзе яна склала 34,8 %, у 2003 — 25,4 %, у 2004 — 14,4 %, у 2005 — 8,0 %, у 2006 — 6,6 %. Афіцыйны курс валюты цалкам зраўнаваўся з ценявым, як следства ценявы [[валютны рынак]] практычна знік. 16 сакавіка 2006 французскі банк [[BNP Paribas]] пачаў каціраваць беларускі рубель у адносінах да амерыканскага долара на міжбанкаўскім рынку. Банк выставіў двухбаковую [[Каціроўка|каціроўку]] — ён прадае і купляе беларускую валюту ў адносінах да долара ЗША. Намеснік старшыні праўлення Нацбанка Васіль Мацюшэўскі назваў дадзены факт досыць знакавай падзеяй:<ref>[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Нашы рублі ў ЗША]</ref> <blockquote>Гэта кажа пра тое, што вядучыя сусветныя фінансавыя інстытуты з цікавасцю назіраюць за стабілізацыяй нашай крэдытнай палітыкі ў цэлым, і ў тым ліку беларускага рубля. З’яўляецца цікавасць да беларускага рубля як аб’екта інвеставання</blockquote> Паводле слоў старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь [[Пётр Пракаповіч|Пятра Пракаповіча]], беларускі рубель павінен быў стаць цалкам канверсоўным у [[2010|2010 годзе]]<ref>Навіны tut.by [http://news.tut.by/70532.html Пракаповіч: Беларускі рубель можа стаць цалкам канверсоўным у 2010 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. Інфляцыя ў студзені-красавіку 2010 года 3,1 % (6,5 % за аналагічны перыяд 2009 года)<ref>{{Cite web |title=У студзене-красавіку інфляцыя ў Беларусі ў красавіку склала 3,1 % |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}</ref>. З 2 студзеня 2009 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] перайшоў да механізма прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, адначасова дэвальваваўшы яго на 20,5 % у адносінах да долара ЗША<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Беларускі рубель дэвальваваны на 20,5 адсоткаў у адносінах да даляра]</ref>. Аб’ём чыстай куплі замежнай валюты суб’ектамі гаспадарання — рэзідэнтамі ў студзені—сакавіку 2010 склаў 1 млрд 497,1 млн долараў ЗША (значна вышэй, чым за аналагічны перыяд 2009 года — 955,4 млн долараў ЗША)<ref>{{Cite web |title=Попыт на валюту ў Беларусі расце |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |archive-date=2 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref>. З прычыны [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавага крызісу 2011 года]] макраэканамічныя паказчыкі значна пагоршыліся: інфляцыя дасягнула 108,7 %, стаўка рэфінансавання была павышана з 10 % да 45 % (гл. ніжэй). Пачынаючы з восені курс рубля пачаў вызначацца паводле вынікаў гандлю на Беларускай валютна-фондавай біржы. Курс беларускага рубля зменшыўся ў адносінах да долара ЗША з 3000 рублёў 31 снежня 2010 да 11 900 рублёў 31 снежня 2014 года (з улікам 20%-ай камісіі на куплю валюты насельніцтвам — больш за 14 тысяч рублёў). <!--+для абнаўлення-->Па выніках 2014 года інфляцыя ў Рэспубліцы Беларусь склала 16,2 %<ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Пра змену спажывецкіх коштаў у снежні 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=10 студзеня 2015 }}</ref>. ==== Пытанне валютнай інтэграцыі з Расіяй ==== З пачатку свайго кіравання прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] пачаў актыўна дзейнічаць у кірунку інтэграцыі з РФ. З самага пачатку ішла гаворка і пра ўвядзенне адзінай беларуска-расійскай валюты. Артыкул 13 падпісанага ў 1999 годзе «Дагавора аб стварэнні Саюзнай Дзяржавы» прадугледжваў увядзенне адзінай грашовай адзінкі. 30 лістапада 2000 у [[Мінск]]у было падпісана Міждзяржаўнае пагадненне паміж Рэспублікай Беларусь і Расіяй аб увядзенні адзінай грашовай адзінкі і фарміраванні адзінага эмісійнага цэнтра Саюзнай дзяржавы. Яно прадугледжвала, што ролю адзінай грашовай адзінкі з 1 студзеня 2005 года павінен быў выконваць расійскі рубель, а з 1 студзеня 2008 года павінна быць уведзена адзіная грашовая адзінка Саюзнай дзяржавы. Вакол размяшчэння і кантролю за гэтым цэнтрам разгарэлася доўгая дыскусія — ці павінна гэта быць [[Масква]], Мінск або які-небудзь трэці горад. У верасні 2005 года пасля правядзення пасяджэння Саўміна Саюзнай Дзяржавы [[прэм'ер-міністр]] Расіі [[Міхаіл Фрадкоў]] заявіў журналістам, што Расія і Беларусь не гатовыя да ўвядзення адзінай валюты з 2006 года і не гатовыя назваць новыя тэрміны датуль, пакуль не будуць створаны эканамічныя ўмовы для гэтага рашэння, у прыватнасці, маецца на ўвазе рашэнне пытанняў па эмісійным цэнтры і па выраўноўванні эканамічных умоў у нашых краінах. Фрадкоў адзначыў:<ref>[http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 Расія і Беларусь не гатовыя да ўводзін адзінай валюты з 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 |date=31 ліпеня 2008 }}</ref> <blockquote>З парадку дня гэта тэма не здымаецца, пытанне актуальна, больш таго, узнікае разуменне комплекснасці і неабходнасці рашэнняў, якія прадвызначаюць умовы для таго, каб адзіная валюта запрацавала ў інтарэсах і Расіі, і Беларусі, і Саюзнай дзяржавы ў цэлым</blockquote> На сённяшні дзень [[расійскі рубель]] так і не ўведзены ў Беларусі ў якасці адзінай валюты. Эксперты разыходзяцца ў адзнаках адносна таго, ці будзе гэта зроблена ў далейшым і калі менавіта. ==== Золатавалютныя рэзервы ==== Па метадалогіі МВФ, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі за 2004 год павялічыліся на 54,4 % і склалі на 1 студзеня 2005 года $ 770,2 млн. У 2004 годзе золатавалютныя рэзервы ў нацыянальным вызначэнні выраслі на 17,1 % да $ 1,047 млрд. Па стане на 1 студзеня 2006 года аб’ём міжнародных рэзервовых актываў Беларусі ў вызначэнні спецыяльнага стандарту распаўсюджвання даных МВФ складаў $ 1296,5 млн. Валавыя актывы Нацбанка ў замежнай валюце, каштоўных металах і камянях складалі $ 1629,6 млн, павялічыўшыся за год на $ 449,7 млн. Залаты запас краіны складаў 25,02 тоны (у валютным эквіваленце — $ 412,7 млн). Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ па стане на снежань 2007, склалі $ 4182,2 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 202,4 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі ў нацыянальным вызначэнні склалі $ 4997,6 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 185 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі павялічыліся ў тры разы | Беларускія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=13 лютага 2008 }}</ref>. Па стане на 1 сакавіка 2008 года, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ, склалі $ 4 млрд 352,9 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 4,1 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы ў нацыянальным вызначэнні павялічыліся за гэты ж перыяд на 9,1 %, да $ 5 млрд 446,6 млн<ref>[http://news.tut.by/economics/104901.html Міжнародныя рэзервы Беларусі ў параўнанні з пачаткам года выраслі на 170 млн даляраў і складаюць 4,3 млрд даляраў ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=15 сакавіка 2008 }}</ref>. На 1 студзеня 2015 года міжнародныя рэзервовыя актывы склалі 5 059 млн USD. Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь, разлічаныя па метадалогіі МВФ на 1 студзеня кожнага года (у млн. USD)<ref>[http://nbrb.by/bel/statistics/reserveAssets/assets.asp Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь], ''Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:460 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:9600 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:24 align:left bar:2003 from:0 till:477 bar:2004 from:0 till:498 bar:2005 from:0 till:770 bar:2006 from:0 till:1296 bar:2007 from:0 till:1383 bar:2008 from:0 till:4182 bar:2009 from:0 till:3061 bar:2010 from:0 till:5652 bar:2011 from:0 till:5030 bar:2012 from:0 till:7915 bar:2013 from:0 till:8095 bar:2014 from:0 till:6650 bar:2015 from:0 till:5059 bar:2016 from:0 till:4176 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:2003 at: 2 text: 477 shift:(-11,4) bar:2004 at: 2 text: 498 shift:(-11,4) bar:2005 at: 2 text: 770 shift:(-11,4) bar:2006 at: 2 text: 1296 shift:(-11,4) bar:2007 at: 2 text: 1383 shift:(-11,4) bar:2008 at: 2 text: 4182 shift:(-11,4) bar:2009 at: 2 text: 3061 shift:(-11,4) bar:2010 at: 2 text: 5652 shift:(-11,4) bar:2011 at: 2 text: 5030 shift:(-11,4) bar:2012 at: 2 text: 7915 shift:(-11,4) bar:2013 at: 2 text: 8095 shift:(-11,4) bar:2014 at: 2 text: 6650 shift:(-11,4) bar:2015 at: 2 text: 5059 shift:(-11,4) bar:2016 at: 2 text: 4176 shift:(-11,4) </timeline> 20 кастрычніка 2011 года старшыня праўлення Нацбанка [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзея Ермакова]] паведаміла, што 74 % золатавалютных рэзерваў Нацбанка (3,5 з 4,7 млрд долараў) — гэта доўг перад банкамі па здзелках СВОП. Такім чынам, рэальныя золатавалютныя рэзервы складаюць толькі 1,2 млрд долараў<ref>[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — гэта валютны абавязак перад банками]</ref><ref>[http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911084930/http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 |date=11 верасня 2014 }}</ref>. Паводле даных на 1 студзеня 2013 года залаты запас Нацыянальнага банка Беларусі вырас на 1,6 т за 2012 год і склаў 33,3 тоны<ref>[http://news.tut.by/economics/330850.html Залаты запас Нацбанка за 2012 год вырас на 1,6 тоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=20 студзеня 2013 }}</ref>. На 1 студзеня 2016 года залаты запас склаў 38,1 т. ==== Стаўка рэфінансавання ==== {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Загаловак = Стаўка рэфінансавання ў 2011—2026 гадах<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Стаўка рэфінансавання]</ref> | Утрыманне = <timeline> ImageSize = width:300 height:660 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:12 align:left bar:01.01.2011 from:0 till:10 bar:16.03.2011 from:0 till:12 bar:20.04.2011 from:0 till:13 bar:18.05.2011 from:0 till:14 bar:01.06.2011 from:0 till:16 bar:22.06.2011 from:0 till:18 bar:13.07.2011 from:0 till:20 bar:17.08.2011 from:0 till:22 bar:01.09.2011 from:0 till:27 bar:14.09.2011 from:0 till:30 bar:14.10.2011 from:0 till:35 bar:11.11.2011 from:0 till:40 bar:12.12.2011 from:0 till:45 bar:15.02.2012 from:0 till:43 bar:01.03.2012 from:0 till:38 bar:02.04.2012 from:0 till:36 bar:16.05.2012 from:0 till:34 bar:20.06.2012 from:0 till:32 bar:18.07.2012 from:0 till:31 bar:15.08.2012 from:0 till:30 bar:12.09.2012 from:0 till:30 bar:13.03.2013 from:0 till:28 bar:17.04.2013 from:0 till:27 bar:15.05.2013 from:0 till:25 bar:10.06.2013 from:0 till:23 bar:16.04.2014 from:0 till:22 bar:19.05.2014 from:0 till:21 bar:16.07.2014 from:0 till:20 bar:13.08.2014 from:0 till:20 bar:09.01.2015 from:0 till:25 bar:01.04.2016 from:0 till:24 bar:01.05.2016 from:0 till:22 bar:01.07.2016 from:0 till:20 bar:17.08.2016 from:0 till:18 bar:18.01.2017 from:0 till:17 bar:15.02.2017 from:0 till:16 bar:15.03.2017 from:0 till:15 bar:19.04.2017 from:0 till:14 bar:14.06.2017 from:0 till:13 bar:19.07.2017 from:0 till:12 bar:13.09.2017 from:0 till:11 bar:18.10.2017 from:0 till:11 bar:14.02.2018 from:0 till:10 bar:27.06.2018 from:0 till:10 bar:14.08.2019 from:0 till:9 bar:20.11.2019 from:0 till:9 bar:19.02.2020 from:0 till:8 bar:20.05.2020 from:0 till:8 bar:01.07.2020 from:0 till:7 bar:21.04.2021 from:0 till:8 bar:21.07.2021 from:0 till:9 bar:01.03.2022 from:0 till:12 bar:23.01.2023 from:0 till:11 bar:01.03.2023 from:0 till:11 bar:03.04.2023 from:0 till:10 bar:02.05.2023 from:0 till:10 bar:31.05.2023 from:0 till:9 bar:28.06.2023 from:0 till:9 bar:25.06.2025 from:0 till:9 bar:01.06.2026 from:0 till:9 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4) bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4) bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4) bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:18.01.2017 at: 2 text: 17% shift:(0,-4) bar:15.02.2017 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:15.03.2017 at: 2 text: 15% shift:(0,-4) bar:19.04.2017 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:14.06.2017 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:19.07.2017 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:13.09.2017 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:18.10.2017 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:14.02.2018 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:27.06.2018 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:14.08.2019 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:20.11.2019 at: 2 text: 9% shift:(0,-4) bar:19.02.2020 at: 2 text: 8,75% shift:(0,-4) bar:20.05.2020 at: 2 text: 8% shift:(0,-4) bar:01.07.2020 at: 2 text: 7,75% shift:(0,-4) bar:21.04.2021 at: 2 text: 8,5% shift:(0,-4) bar:21.07.2021 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) bar:01.03.2022 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:23.01.2023 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:01.03.2023 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:03.04.2023 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:02.05.2023 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:31.05.2023 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:28.06.2023 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:25.06.2025 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:01.06.2026 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) </timeline> | Подпіс =}} Па меры зніжэння інфляцыі ў 1990-х і першай палове 2000-х гадоў Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь паступова змяншаў і [[стаўка рэфінансавання|стаўку рэфінансавання]], каб стымуляваць рост эканомікі. Да прыкладу, на пачатак 2004 года яна складала 28 %, на пачатак 2005 — 17 %, на пачатак 2006 — 11 %, на пачатак 2007 — 10 %<ref name="RefinancingRate" />. У сувязі з ажыятажным [[попыт]]ам на валюту, якія назіраўся напачатку 2007 года ва ўмовах рэзкага павышэння кошту на[[прыродны газ]], было прынята рашэнне павялічыць стаўку рэфінансавання з 10 % да 11 %, аднак пасля стабілізацыі сітуацыі яна была ў некалькі этапаў зніжана да 10 % (на 1 кастрычніка 2007)<ref>[http://news.tut.by/95329.html Стаўка рэфінансавання Нацбанка Беларусі з 1 кастрычніка зніжана да 10 % гадавых — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. З 1 ліпеня 2008 года стаўка рэфінансавання была зноў павышана да 10,25 %<ref>[http://news.tut.by/economics/112096.html З сённяшняга дня павялічылася стаўка рэфінансавання — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=4 ліпеня 2008 }}</ref>. У 2011 годзе з прычыны [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавага крызісу]] стаўка рэфінансавання была рэзка павышана ў некалькі этапаў да 45 %. Затым Нацыянальны банк пачаў змяншаць стаўку рэфінансавання, але 9 студзеня 2015 года з-за чарговага абвастрэння сітуацыі на фінансавым рынку падняў яе да 25 %<ref name=jan9>[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ З 9 студзеня Нацбанк адмяняе валютны падатак у абменніках і павялічвае на 5 % стаўку рэфінансавання]</ref>. Затым стаўка рэфінансавання паступова змяншалася да ўзроўню 7,75 %, але 21 красавіка 2021 года Нацыянальны банк прыняў рашэнне пра павышэнне стаўкі да 8,5 %<ref>https://nn.by/?c=ar&i=271406</ref>. ==== Дэвальвацыя 2009 года ==== 2 студзеня 2009 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў адначасова зніжаны (дэвальваваны) на 20 %. Так, курс долара ЗША быў усталяваны на ўзроўні Br2650, еўра — Br3703, расійскага рубля — Br90,16. Курсы змяніліся такім чынам (у дужках для параўнання — на 1 студзеня): * 1 [[долар ЗША]] — 2650 (2200) * 1 [[еўра]] — 3703 (3077,14) * 1 [[расійскі рубель]] — 90,16 (76,89) * 1 [[украінская грыўня]] — 329,19 (273,29) ==== Дэвальвацыя 2011 года ==== {{main|Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі}} 24 мая 2011 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў паўторна дэвальваваны да Br4930 за даляр ЗША, гэта значыць прыкладна на 56 %. Таксама курс еўра быў усталяваны на ўзроўні Br6914,82, расійскага рубля — Br173,95<ref>[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларусі павялічыў курс даляра да беларускага рубля на 56 % — з 3,155 да 4,930] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/|date=31 ліпеня 2017}}, ''[[БЕЛАПАН]]'' (23.05.2011)</ref>. Курсы змяніліся наступным чынам (у дужках для параўнання — на 23 мая): * 1 долар ЗША — 4930,00 (3155,00) * 1 еўра — 6914,82 (4516,00) * 1 расійскі рубель — 173,95 (113,02) * 1 украінская грыўня — 616,67 (394,97) ===== Падзенне курса 20 кастрычніка 2011 года ===== У адпаведнасці з планам мерапрыемстваў Урада і Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па выхаду на адзіны раўнаважны курс беларускага рубля 20 кастрычніка 2011 года курс нацыянальнай валюты зваліўся на 52 %, што фактычна азначае паўторную дэвальвацыю за перыяд з 24 мая 2011 года. Курсы Br з 21 кастрычніка 2011 года (у дужках для параўнання — на 20 кастрычніка): * 1 долар ЗША — 8680,00 (5712,00) * 1 еўра — 11 900,00 (7892,84) * 1 расійскі рубель — 277,00 (184,70) * 1 украінская грыўня — 1084,93 (713,91) Такім чынам беларускі рубель з пачатку 2011 года абясцэніўся ў адносінах да асноўных валют амаль у 3 разы. ==== Снежань 2014 года ==== {{main|Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі}} На працягу 2012—2014 гадоў беларускі рубель аслабляўся ў адносінах да долара не больш чым на 10 рублёў за дзень. У снежні 2014 года ўслед за хуткім падзеннем расійскага рубля ў абменных пунктах стаў расці курс долара і еўра да беларускага рубля, у той час як курс, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам, практычна не рос. Да 19 снежня мінімальны курс продажу долара насельніцтву ў Мінску вырас да 11 500 рублёў, максімальны — да 11 990<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ У Беларусі адменены гандаль на валютнай біржы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=31 ліпеня 2017 }}</ref> пры афіцыйным курсе ў 10 890 рублёў. У Гомелі курс продажу долара ў абменных пунктах вырас да 13 000 рублёў<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. У цэнтры Гомелю еўра прадаюць па 15 тысяч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=8 сакавіка 2016 }}</ref>. Насуперак запэўненням Аляксандра Лукашэнкі<ref>[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашэнка: Дэвальвацыі не будзе(18.12.2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=27 снежня 2014 }}</ref> і Пятра Пракаповіча пра немагчымасць новай дэвальвацыі, днём 19 снежня Нацыянальны банк увёў «часовую» камісію ў 30 % на продаж валюты насельніцтву<ref>[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстраныя меры Нацбанка]</ref>. 29 снежня Нацыянальны банк зменшыў камісію да 20 %<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты.]</ref>, адначасова дэвальваваўшы рубель на 7 %. За 2014 год агульная дэвальвацыя склала 24,7 % ==== Студзень 2015 года ==== 5 студзеня зноў была праведзена дэвальвацыя на 7,1 %. Адначасова камісія зніжана да 10 %.<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1105&l=be Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты]</ref> Курсы Br з 6 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 5 студзеня): * 1 долар ЗША — 12 740,00 (11 900,00) * 1 еўра — 15 230,00 (14 460,00) * 1 расійскі рубель — 218,00 (207,00) 8 студзеня праведзена чарговая дэвальвацыя на 7,5 %. Камісія за куплю валюты адменена:<ref name="autogenerated1">'''[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1107&l=be Аб мерах грашова-крэдытнай палітыкі па стабілізацыі сітуацыі ў фінансавай сферы]'''</ref> Курсы Br з 9 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 8 студзеня): * 1 долар ЗША — 13 760,00 (12 800,00) * 1 еўра — 16 240,00 (15 300,00) * 1 расійскі рубель — 221,00 (209,50) 9 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 2,18 %. Нацбанк аднавіў выкарыстанне механізма прывязкі курса рубля да кошыка замежных валют. У структуры кошыка доля расійскага рубля павялічана да 40 працэнтаў, а долі еўра і долара ЗША зніжаны да 30 працэнтаў кожная.<ref name=autogenerated1 /> 12 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 1,78 %. 14 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 4,745 %. За месяц дэвальвацыя склала 29,4 %. ==== Лістапад 2015 года ==== 4 лістапада 2015 года было абвешчана пра правядзенне чарговай дэнамінацыі беларускага рубля. З 1 ліпеня 2016 года пачнецца абмен банкнотаў узору 2000 года на банкноты і манеты ўзору 2009 года ў суадносінах 10 000:1. Усяго ў абарачэнне будзе выпушчана 7 наміналаў банкнотаў (5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў), а таксама 8 наміналаў манет (1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек і 1 і 2 рублі)<ref name="autogenerated2"/>. ==== Графік змены курса ў 1995—2016 гадах ==== Змена курса беларускага рубля ў адносінах да долара ЗША ў 1995—2016 гадах (усе курсы дадзены на 31 снежня кожнага года, а таксама на 30 чэрвеня 2016 года; лічбы да 1999 года ўключна дадзены з улікам дэнамінацыі 2000 года; у дужках — з улікам дэнамінацыі 2016 года)<ref>[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]</ref>. <timeline> ImageSize = width:800 height:430 PlotArea = left:60 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.2,0.2,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:21000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:30 align:left bar:1995 from:0 till:12 bar:1996 from:0 till:16 bar:1997 from:0 till:31 bar:1998 from:0 till:107 bar:1999 from:0 till:320 bar:2000 from:0 till:1180 bar:2001 from:0 till:1580 bar:2002 from:0 till:1920 bar:2003 from:0 till:2156 bar:2004 from:0 till:2170 bar:2005 from:0 till:2152 bar:2006 from:0 till:2140 bar:2007 from:0 till:2150 bar:2008 from:0 till:2200 bar:2009 from:0 till:2863 bar:2010 from:0 till:3000 bar:2011 from:0 till:8350 bar:2012 from:0 till:8570 bar:2013 from:0 till:9510 bar:2014 from:0 till:11850 bar:2014 from:11850 till:14000 color:cobar2 bar:2015 from:0 till:18569 bar:2016 from:0 till:20053 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1995 at: 2 text: 11,5 shift:(-6,4) bar:1995 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1996 at: 2 text: 15,5 shift:(-6,4) bar:1996 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1997 at: 2 text: 30,7 shift:(-6,4) bar:1997 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1998 at: 2 text: 107 shift:(-7,4) bar:1998 at: 1000 text: (0,01) shift:(-13) bar:1999 at: 2 text: 320 shift:(-7,4) bar:1999 at: 1000 text: (0,03) shift:(-13) bar:2000 at: 2 text: 1180 shift:(-11,4) bar:2000 at: 1000 text: (0,12) shift:(-13) bar:2001 at: 2 text: 1580 shift:(-11,4) bar:2001 at: 1000 text: (0,16) shift:(-13) bar:2002 at: 2 text: 1920 shift:(-11,4) bar:2002 at: 1000 text: (0,19) shift:(-13) bar:2003 at: 2 text: 2156 shift:(-11,4) bar:2003 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2004 at: 2 text: 2170 shift:(-11,4) bar:2004 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2005 at: 2 text: 2152 shift:(-11,4) bar:2005 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2006 at: 2 text: 2140 shift:(-11,4) bar:2006 at: 1000 text: (0,21) shift:(-13) bar:2007 at: 2 text: 2150 shift:(-11,4) bar:2007 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2008 at: 2 text: 2200 shift:(-11,4) bar:2008 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2009 at: 2 text: 2863 shift:(-11,4) bar:2009 at: 1000 text: (0,29) shift:(-13) bar:2010 at: 2 text: 3000 shift:(-11,4) bar:2010 at: 1000 text: (0,30) shift:(-13) bar:2011 at: 2 text: 8350 shift:(-11,4) bar:2011 at: 1000 text: (0,84) shift:(-13) bar:2012 at: 2 text: 8570 shift:(-11,4) bar:2012 at: 1000 text: (0,86) shift:(-13) bar:2013 at: 2 text: 9510 shift:(-11,4) bar:2013 at: 1000 text: (0,95) shift:(-13) bar:2014 at: 2 text: 11850 shift:(-15,4) bar:2014 at: 13000 text: каля_14000_(+20%_камісія) shift:(-145,0) bar:2014 at: 1000 text: (1,19) shift:(-13) bar:2015 at: 2 text: 18569 shift:(-15,4) bar:2015 at: 1000 text: (1,86) shift:(-13) bar:2016 at: 2 text: 20053 shift:(-15,4) bar:2016 at: 1000 text: (2,01) shift:(-13) </timeline> == Манеты == {{main|Памятныя манеты Рэспублікі Беларусь}} Выпуск памятных манет пачаты 27 снежня 1996 года. Памятныя манеты з каштоўных і некаштоўных металаў чаканяцца, у сувязі з адсутнасцю ўласнага манетнага двара, за мяжой (у Германіі, Літве, Польшчы, Расіі і інш. краінах). Па ўмовах дэнамінацыі 2016 года выпушчаныя раней памятныя манеты не падлягаюць абмену і падлягаюць прыёму ва ўсе віды плацяжоў па намінальным кошце. === Манеты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === З 1 ліпеня 2016 года, упершыню за ўсю гісторыю беларускага рубля, у сувязі з [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыяй]] у абарачэнне ўводзяцца манеты. Раней Беларусь была адной з нешматлікіх краін у свеце, дзе выпускаліся толькі памятныя манеты, якія фактычна не выкарыстоўваліся ў абарачэнні. Манеты былі адчаканены на Літоўскім манетным двары і [[Крэмніцкі манетны двор|Манетным двары Крэмніцы]]<ref name=producer>http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=4 ліпеня 2016 }} Новыя беларускія грошы зробленыя ў Еўрасаюзе</ref>. Усе манеты вырабленыя са [[сталь|сталі]]. Манеты да 5 капеек пакрытыя [[медзь|меддзю]]; 10, 20, 50 капеек — меддзю і [[латунь|латунню]]; 1 рубель — меддзю і [[нікель|нікелем]]. Манета вартасцю 2 рублі — [[Біметалічная манета|біметал]], цэнтр пакрыты меддзю і нікелем, кольца — меддзю і латунню. На [[аверс]]е ўсіх манет размешчаны відарыс [[Герб Беларусі|герба Рэспублікі Беларусь]] (узору 1995 года, на якім памылкова быў выяўлены шасціпялёсткавы [[лён]]), надпіс «БЕЛАРУСЬ» і год чаканкі. На [[рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] — намінал манеты разам з рознымі арнаментамі. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; width: 100%" !colspan="13"|Манеты Рэспублікі Беларусь (з 2016 года) |- !colspan="3"| Выява !rowspan="2"| Намінал !colspan="4"| Тэхнічныя параметры !colspan="3"| Апісанне !rowspan="2"| Год чаканкі !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] ! Дыяметр<br />(мм) ! Таўшчыня<br />(мм) ! Маса<br />(г) ! Склад ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 obverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 reverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 edge.png|6px]] | 1 капейка | 15 | rowspan="3"| 1,25 | 1,55 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю | rowspan="7"| [[Герб Беларусі|Герб Рэспублікі Беларусь]], пад ім назва краіны, год чаканкі | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе багацце і дастатак | rowspan="3"| Роўны | rowspan="8"| 2009 | rowspan="8"| 1 ліпеня<br />2016 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 2 капейкі | 17,5 | 2,1 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 edge.png|9px]] | 5 капеек | 19,8 | 2,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 10 капеек | 17,7 | 1,8 | 2,8 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю і латунню | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе ўрадлівасць і жыццёвую сілу | rowspan="3"| Насечка з сегментамі |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 20 капеек | 20,35 | 1,85 | 3,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 edge.png|12px]] | 50 капеек | 22,25 | 1,55 | 3,95 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 obverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 reverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 edge.png|16px]] | 1 рубель | 21,25 | 2,3 | 5,6 | Сталь, пакрытая меддзю і [[Нікель|нікелем]] | rowspan="2"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе імкненне да шчасця і свабоды | Насечка |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 obverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 reverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 edge.png|14px]] | 2 рублі | 23,5 | 2,0 | 5,81 | Кольца — сталь, пакрытая меддзю і латунню, цэнтр — сталь, пакрытая меддзю і нікелем | У цэнтры Герб Рэспублікі Беларусь, па крузе ўгары — «БЕЛАРУСЬ», унізе — год чаканкі, пасярод іх — арнамент, які сімвалізуе багацце | Надпіс «БЕЛАРУСЬ», падзелены элементам нацыянальнага арнаменту |- |colspan="13" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 4,0 пікселя на міліметр. |} == Банкноты == === Банкноты ўзору 1992—1999 гадоў === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="10"| Серыі 1992—1999 гадоў [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl] |- !rowspan="2"| Год !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |rowspan="11"| 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 капеек |rowspan="11"| 105×53 | ружовы<br />чырвоны | выява [[Вавёрка звычайная|вавёркі]] |rowspan="11"| малюнак [[Пагоня (герб)|герба «Пагоня»]] |rowspan="8"| 25 мая<br />1992 |rowspan="20"| 1 студзеня<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105px]] | <big>1 рубель | сіне-зялёны<br />блакітны | выява [[Заяц-русак|зайца]], які бяжыць |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105px]] | <big>[[3 беларускія рублі|3 рублі]] | зялёны<br />аранжавы | выява [[Бабёр еўрапейскі|баброў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105px]] | <big>5 рублёў | сіні<br />ружовы | выява [[Воўк|ваўкоў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105px]] | <big>10 рублёў | зялёны<br />аранжавы | выява [[Рысь|рысі]] з рысянём |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105px]] | <big>25 рублёў | чырвоны<br />карычневы | выява [[Лось|лася]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 рублёў | фіялетавы<br />ружовы | выява мядзведзя-[[барыбал]]а<ref>[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Кароткая гісторыя беларускіх грошай]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105px]] | <big>100 рублёў | карычневы<br />буры | выява [[зубр]]а |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105px]] | <big>200 рублёў | блакітны<br />карычневы | [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальная плошча]] ў Мінску |rowspan="2"| 8 снежня<br />1992 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105px]] | <big>500 рублёў | фіялетавы | [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошча Перамогі]] ў Мінску |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>1000 рублёў |rowspan="2"| зялёны<br />сіні<br />ружовы |rowspan="2"| [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | 3 лістапада<br />1993 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «1000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>5000 рублёў | 105×60 |rowspan="2"| ружовы<br />бэзавы |rowspan="2"| [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | выява герба «Пагоня» | 7 красавіка<br />1994 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «5000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1994 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 рублёў |rowspan="6"| 150×69 | аранжавы<br />зялёны | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | выява герба «Пагоня» | 28 снежня<br />1994 |- | 1995 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 000 рублёў | жоўты<br />карычневы | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 15 верасня<br />1995 |- | 1996 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150px]] | <big>100 000 рублёў | шэры | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 17 кастрычніка<br />1996 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 000 рублёў | чырвоны | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка | 1 снежня<br />1998 |- |rowspan="2"| 1999 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>1 000 000 рублёў | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» | 30 красавіка<br />1999 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>5 000 000 рублёў | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | спартыўны комплекс «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]» | 6 верасня<br />1999 |- |colspan="10" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2000 года [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes] |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110px]] | <big>1 |rowspan="3"| 110×60 | зялёны | [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | вялікая выява лічбы «1» |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2000 | 1 красавіка<br />2003<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 1 рубель узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110px]] | <big>5 | ружовы | [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | вялікая выява лічбы «5» | 1 снежня<br />2004<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 5 рублёў узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110px]] | <big>10 | фіялетавы | стары будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь]] | вялікая выява лічбы «10» |rowspan="2"| 1 сакавіка<br />2013<ref name="vyv">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Беларусі спыняе выпуск банкнот наміналам 10 і 20 беларускіх рублёў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=9 верасня 2017 }}</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 |rowspan="3"| 150×69 | светла-карычневы | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 1 ліпеня<br />2015<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: Аб вывадзе з абарачэння банкнотаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 рублёў]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="8"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Ф. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» (1838) |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у Віцебску | 16 красавіка<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Ідзкоўскага]] | 21 студзеня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 20 снежня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 000 | аранжавы | [[Нясвіжскі замак]] | карціна [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак» | 15 ліпеня<br />2005 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>200 000 | зялёны<br />аранжавы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Масленікава]] | калаж з дэкаратыўных элементаў будынка музея | 12 сакавіка<br />2012 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года) === У 2010 годзе, пасля прыняцця новай арфаграфіі, на 50-рублёвай і 50 000-рублёвай банкнотах узору 2000 года слова ''пяцьдз'''е'''сят'' стала змяшчаць арфаграфічную памылку, варта пісаць ''пяцьдз'''я'''сят''<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 Беларускі Партызан, У Беларусі ходзяць грошы з памылкамі!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 |date=2 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» патрабуе ад Нацбанка змяніць надпісы на грошах]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для прывядзення надпісаў на гэтых банкнотах у адпаведнасць з новымі правіламі беларускай арфаграфіі 29 снежня 2010 года былі ўведзены ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 і 50 000 рублёў узору 2000 года мадыфікацыі 2010 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты маюць наступныя адрозненні: абазначэнне наміналу, размешчанае на пярэднім і адваротным баках банкнота, надрукавана па новых правілах беларускай арфаграфіі — ''пяцьдз'''я'''сят'' замест ''пяцьдз'''е'''сят''. На банкноце наміналам 50 рублёў адсутнічае палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ». На банкноце наміналам 50 000 рублёў палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ» была заменена металізаванай ахоўнай ніткай. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Выпушчаныя раней банкноты ўзору 2000 года па-ранейшаму застаюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2010 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал<br />(рублёў) !rowspan="2"| Памеры<br />(мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | 150×69 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» |rowspan="2"| 29 снежня<br />2010 | 1 ліпеня<br />2015 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | 150×74 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 1 студзеня<br />2017 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2011 года) === З мэтай узмацнення ахоўных прыкмет і ўдасканалення візуальных элементаў абароны на банкнотах Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў узору 2000 года 15 сакавіка 2011 года ўводзяцца ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў, 25 ліпеня 2011 года — банкнот наміналам 5000 рублёў, 5 верасня 2011 года — банкнот наміналам 100 рублёў узору 2000 мадыфікацыі 2011 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты (акрамя 100 рублёў) маюць наступныя адрозненні: замест палімернай празрыстай ніткі з тэкстам «НБРБ» у паперу ўведзена металізаваная ахоўная нітка. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Менавіта таму банкноты новага ўзору не апазнаюцца кававымі апаратамі. У масе паперы банкнота наміналам 100 рублёў ахоўная нітка была прыбрана. Мадыфікаваныя банкноты, якія ўводзяцца ў абарачэнне, з’яўляюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце ва ўсе віды плацяжоў без усякіх абмежаванняў. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года наміналам 100, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў нароўні з мадыфікаванымі банкнотамі застаюцца ў абарачэнні на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9"| Серыя 2011 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>100 | 150×69 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 5 верасня<br />2011 | rowspan="6"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="5"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» | 25 ліпеня<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у [[Віцебск]]у |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Іздкоўскага]] |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === У сувязі з правядзеннем дэнамінацыі з 1 ліпеня 2016 года ўводзяцца банкноты новага ўзору<ref name="autogenerated2">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be Аб правядзенні з 1 ліпеня 2016 г. дэнамінацыі беларускага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508014913/http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be |date=8 мая 2016 }}</ref>. Кожны банкнот прысвечаны адной з абласцей Беларусі і гораду Мінску. Адпаведнасць вобласці наміналу банкнотаў вызначана ў алфавітным парадку. Выява банкнота наміналам 5 рублёў прысвечана [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], 10 рублёў — [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], 20 рублёў — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], 50 рублёў — [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], 100 рублёў — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], 200 рублёў — [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], 500 рублёў — гораду Мінску. Купюры аддрукаваны фірмай «[[De La Rue|Thomas De La Rue]]»<ref name=producer /> — адным з сусветных лідараў валютнай індустрыі па вытворчасці банкнотаў, каштоўных папер, банкаўскага абсталявання ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Новыя грошы былі гатовыя яшчэ ў 2008—2009 гадах, але тады ўвесці іх у абарачэнне не дазволіў крызіс. Вырабленыя грашовыя знакі былі перададзеныя ў Цэнтральнае сховішча Нацыянальнага банка. З улікам часу вырабу новыя беларускія рублі маюць пэўныя асаблівасці. У прыватнасці, на банкнотах узору 2009 года, якія выпускаюцца ў абарачэнне, размешчана факсіміле подпісу П. П. Пракаповіча, які займаў на той момант пасаду Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref name=autogenerated2 />. Акрамя таго, на новай банкноце наміналам 50 рублёў размешчаны надпіс «пяцьдзесят», што не адпавядае правілам беларускай арфаграфіі, якія дзейнічаюць цяпер. У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» гэта слова павінна пісацца праз літару «я» ў другім складзе — «пяцьдзясят». Пры ажыццяўленні Нацыянальным банкам наступных заказаў на выраб новых банкнотаў названыя неадпаведнасці будуць ліквідаваны<ref name=autogenerated2 />. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="8" | Серыя 2009 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 front.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 back.jpg|135px]] | <big>5 | 135×72 | аранжавы<br />карычневы | [[Камянецкая вежа]], [[Камянец]], Брэсцкая вобласць | калаж на тэму першых славянскіх паселішчаў:<br />фрагмент скуранога пояса, драўлянае кола, малюнак [[дзяцінец|дзядзінца]] «[[Археалагічны музей «Бярэсце»|Бярэсце]]» | rowspan="7" |1 ліпеня<br />2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 front.jpg|139px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 back.jpg|139px]] | <big>10 | 139×72 | блакітны<br />сіні | [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Полацк]], Віцебская вобласць | калаж на тэму асветніцтва і кнігадрукавання:<br />кнігі, знак [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], [[крыж Ефрасінні Полацкай|крыж Еўфрасінні Полацкай]], фрагмент арнаменту |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 front.jpg|143px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 back.jpg|143px]] | <big>20 | 143×72 | жоўты<br />цёмна-шэры | Палац Румянцавых — Паскевічаў, [[Гомель]], Гомельская вобласць | калаж на тэму духоўнасці:<br />звон, [[Тураўскае Евангелле]], старажытны горад [[Тураў]], фрагменты разьбы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 front.jpg|147px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 back.jpg|147px]] | <big>50 | 147×72 | светла-зялёны<br />аранжавы | Мірскі замак, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], Гродзенская вобласць | калаж на тэму мастацтва:<br />[[Ліра (музычная прылада)|ліра]] і лаўровыя галіны, пяро, папера, [[нотны стан]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 front.jpg|151px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 back.jpg|151px]] | <big>100 | 151×72 | смарагдавы<br />аранжавы | Нясвіжскі замак, [[Нясвіж]], Мінская вобласць | калаж на тэму тэатра і народных свят:<br />скрыпка, бубен, [[жалейка]], [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]] і знакі народных свят «Калядная зорка», каза, тэатр «[[Батлейка]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 front.jpg|155px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 back.jpg|155px]] | <big>200 | 155×72 | фіялетавы<br />ружовы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей ім. Масленікава]], [[Магілёў]], Магілёўская вобласць | калаж на тэму рамяства і горадабудаўніцтва:<br />залаты ключ і пячатка Магілёва, пячная кафля, фрагменты каваных кратаў |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 front.jpg|159px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 back.jpg|159px]] | <big>500 | 159×72 | ружовы<br />бірузовы | [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь]], Мінск | калаж на тэму літаратуры:<br />пяро, чарніліца, вокладкі кніг, ліст папаратніку |- |colspan="8" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Памятныя банкноты === 1 студзеня 2001 года тыражом у 5500 асобнікаў быў выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 рублёў узору 2000 года, прысвечаны 10-годдзю Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Банкнот пагашаны спецыяльным штампам з прыпрасаванай фольгі ў выглядзе лагатыпа «НБРБ» з віньеткай і лічбамі «1991 — 2001», размешчанымі ў правай частцы пярэдняга боку банкнота, і змешчаны ў буклет. 1 кастрычніка 2001 года Нацыянальны банк выпусціў абмежаваным тыражом у 2500 асобнікаў набор банкнотаў «Міленіум», прысвечаны [[III тысячагоддзе|трэцяму тысячагоддзю]]. Набор змяшчае 10 банкнотаў узору 2000 года: наміналам 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 і 10 000 рублёў. Банкноты вартасцю 20 — 10 000 рублёў пагашаны на адваротным баку спецыяльным надпісам-штампам чырвонага колеру «MILLENIUM». На банкнотах наміналам 1 — 10 рублёў такі штамп адсутнічае. Банкноты аб’яднаны ў камплект з аднолькавымі серыйнымі нумарамі «аа 0000001 — аа 0002500» і спакаваны ў канверт сіняга колеру. 22 мая 2003 года НБРБ выпусціў памятны банкнот наміналам 50 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны ўключэнню [[Мірскі замак|замкавага комплексу «Мір»]] у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА]]. Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет, тыраж выпуску — 1000 асобнікаў. Серыйныя нумары банкнотаў — «аа 0000001 — аа 0001000». Афармленне не адрозніваецца ад звычайнага. 1 снежня 2010 года выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны 20-годдзю Нацыянальнага банка. У левай частцы пярэдняга боку банкнота нанесена галаграма з надпісам «НБ 20 год 1991—2011». Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет. Тыраж выпуску — 3 тысячы асобнікаў. == Знак беларускага рубля == [[Файл:BYR symbol.gif|70px|left]] Да 2005 года для кароткага абазначэння беларускага рубля выкарыстоўваліся традыцыйныя для слова «рубель» скарачэння — '''р.''' і '''руб.''' У маі 2005 года праўленне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіла новы [[знакі валют|знак нацыянальнай валюты]]. {{пачатак цытаты}} '''''11.05.2005''''' '''''Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь зацверджаны графічны знак нацыянальнай грашовай адзінкі — беларускага рубля.''''' ''Яго ідэя зводзілася да стварэння ўласнага абазначэння нацыянальнай валюты Беларусі, арыгінальнага, вядомага і запамінальнага знака, які можна было б лёгка выкарыстоўваць як пры камп’ютарным наборы, так і пры напісанні тэксту ад рукі.'' ''Графічны знак беларускага рубля ўяўляе сабою ў выглядзе дзвюх літар лацінскага алфавіту '''«Br»''', дзе '''В''' — беларускі, '''r''' — рубель.'' ''Нацыянальны банк рэкамендаваў банкам, небанкаўскім крэдытна-фінансавым арганізацыям Рэспублікі Беларусь, іншым юрыдычным і фізічным асобам выкарыстоўваць дадзены графічны знак у якасці ўказання на афіцыйную грашовую адзінку — беларускі рубель (як перад, так і пасля наміналу (вартасці) беларускага рубля) — пры вытворчасці, размяшчэнні і распаўсюджванні рэкламы на рынках тавараў, прац і паслуг, інфармацыйных, даведачных матэрыялаў, а таксама ў іншых мэтах.'' {{канец цытаты|крыніца=Поўны тэкст прэс-рэлізу Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Прэс-рэліз] Кіраванні інфармацыі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] ад 11.05.2005 г.</ref>}} Знак '''Br''' актыўна выкарыстоўваецца на сайтах самога Нацыянальнага банка рэспублікі, а таксама шэрагу беларускіх камерцыйных банкаў. У дзелавым абароце па-ранейшаму часцей сустракаюцца традыцыйныя скарачэнні '''р.''' і '''руб.''' У [[Юнікод]]зе сімвалу беларускага рубля папярэдне прысвоены код {{unichar|20C5}} — рэліз чакаецца ў стандарце версіі 19 у другой палове 2027 года. Пасля гэтага вытворцы лічбавых прылад абновяць свае АС і сімвал пачне карэктна ў іх адлюстроўвацца<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html|title=Прапанова па новых сімвалах: бягучыя прапановы|website=unicode.org|access-date=2026-07-28|lang=en}}</ref>. == Цікавыя факты == * Самы дарагі беларускі банкнот быў прададзены за 3000 долараў. Гэты кошт заплацілі на аўкцыёне за купюру 5000 рублёў узору 2000 года серыі АГ. * На банкноце ў 1 рубель узору 1992 года быў намаляваны заяц, таму і новая беларуская грашовая адзінка ў цэлым неадкладна атрымала ў народзе назву ''зайчык''. Сам малюнак [[Заяц-русак|зайца-русака]] быў ўзяты з кнігі «Звяры і птушкі нашай краіны», выпушчанай у 1957 годзе, пазней будучага «беларускага» зайчыка змясцілі на 20-капеечную паштовую марку серыі «Фаўна СССР», а ў 1975 годзе гэты заяц-русак апынуўся на запалкавай этыкетцы серыі «Белавежская пушча»<ref name="kp-20120223" />. * Своеасаблівы выпадак двухмоўя ўяўляе сабою банкнот вартасцю [[500 рублёў]] узору 1992 года. Службовыя надпісы на банкноце выкананы на беларускай мове. На пярэднім баку банкнота намалявана [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] ў Мінску разам з першымі двума словамі [[лозунг]]а на рускай мове «Подвиг народа бессмертен», які выкладзены на адным з паўкруглых будынкаў, што абрамляюць плошчу, і з’яўляецца адной з «візітных картак» Мінска. Газета «Гарадзенскі кірмаш», якая паведаміла пра дадзены факт у адным з ліпеньскіх нумароў 1994 года, адзначыла, што дзякуючы гэтаму двухмоўю банкнот хутка ператвараецца ў каштоўны экспанат [[баністыка|баністычных]] калекцый. * Іншымі прыкладамі беларускага двухмоўя з’яўляюцца банкноты вартасцю ў 50 000 рублёў узору 2000 года і ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года). На адваротным баку купюры ў мікратэксце замест надпісу «МІРСКІ ЗАМАК» напісана «МИРСКІ ЗАМАК», што з’яўляецца арфаграфічнай памылкай. Аднак у Нацыянальным банку гэты факт пракаментавалі як адну з абарон ад фальшываманетчыкаў, так званую «графічную пастку»<ref>[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюры ў 50 000 рублёў мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК» напісаны з памылкай — Грошы onliner.by]</ref>. Хоць на сайце Нацбанка Рэспублікі Беларусь у частцы, дзе растлумачваецца, як выглядае грашовы знак, паказаны мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК»<ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=40 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=68 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў (мадыфікацыя 2010 года)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама вядома, што арфаграфічная памылка не можа з’яўляцца графічнай пасткай<ref>[http://deep2000.ru/dictionary/list.php?SECTION_ID=485 В. М. Іёнаў «Апрацоўка наяўнасці: банкаўская тэхніка і тэхналогіі», В. М. Іёнаў «Увагу, грошы»]</ref>. * Малюнак будынка, намаляванага на 10-рублёвай банкноце ўзору 2000 года, падпісаны як [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], хоць такім ужо і не з’яўляецца (з 2006 года). * Да моманту прыняцця рашэння аб зацвярджэнні «ўласнага… арыгінальнага, вядомага і запамінальнага» графічнага знака беларускага рубля якраз такі самы знак ('''Br''') ужо выкарыстоўваўся для абазначэння [[Эфіопскі быр|эфіопскага быра]]. * На банкноце наміналам у 100 000 рублёў 2000 года на рэверсе намалявана рэпрадукцыя карціны [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак». Спачатку замак на банкноце малявалі з праваслаўнымі крыжамі на даху замка, хоць на арыгінале карціны Напалеона Орды былі намаляваны радавыя арлы. Пасля таго як баністы паказалі на недакладнасць, Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выправіў памылку. * На купюры ў 50 рублёў 1992 года намаляваны мядзведзь барыбал, які ў Беларусі ніколі не вадзіўся. * У 2016-м годзе на буйным амерыканскім аўкцыёне, які праводзіцца Stack’s Bowers Galleries быў выстаўлены ўнікальны лот, які з’яўляецца своеасаблівай гістарычнай рэліквіяй для Беларусі. Са стартам $6000 быў выстаўлены поўны набор банкнот-узораў беларускіх банкнот з партрэтам Янкі Купалы і Францыска Скарыны, гербам Пагоня і Бел-чырвона-белым сцягам. Гэтыя банкноты былі надрукаваныя ў 1994 годзе ў Германіі кампаніяй Giesecke & Devrient, але з-за змены дзяржаўнай сімволікі ў 1995-м годзе тыраж гэтых банкнот быў знішчаны.<ref>http://m.nashaniva.by/articles/176069/</ref> == Рэжым валютнага курса == {{Таксама|Рэжым валютнага курса}} З 2009 года для падтрымання курса нацыянальнай валюты выкарыстоўваецца рэжым, пры якім беларускі рубель прывязаны да валютнага кошыка (долар ЗША, еўра, расійскі рубель) у суадносінах 3891:1. Дапушчальны дыяпазон ваганняў курса складае +/- 5 %.<ref>[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют і кошыку замежных валют | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> == Гл. таксама == * [[Памятныя манеты Беларусі]] * [[Эканоміка Беларусі]] * [[Рублёвая зона]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Banknotes of Belarus}} * [http://www.nbrb.by/bel Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь] * [http://www.nbrb.by/bel/statistics/Rates/RatesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь штодзённа(даступны архіў)] * [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Індэксы коштаў па асобных галінах эканомікі] — Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь * [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі!] * [http://belbonistika.com Беларуская баністыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=19 верасня 2018 }} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўрапейскія валюты}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валюты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Грошы Беларусі]] rq9ci3un8x1bs2kmkid5l7e5x09f52a 5174722 5174721 2026-08-03T04:06:40Z Orange-kun 11716 афармленне 5174722 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Выява = 500 Belarus 2009 front.jpg |Подпіс = 500 рублёў узору 2009 года |Складаецца1 = капеек |Суадносіны1 = 100 |Манеты = 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі |Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў |Манетны_двор = [[Крэмніцкі манетны двор]], [[Літоўскі манетны двор]] }} {{Значэнні|Рубель}} '''Беларускі рубель''' (код ISO — ''BYN'', да 1 студзеня 2000 года — ''BYB'', з 1 студзеня 2000 года па 1 ліпеня 2016 года — ''BYR'') — афіцыйная [[валюта]] [[Беларусь|Беларусі]]. [[Знакі валют|Знак]] — «[[Файл:BYN symbol.svg|11px|baseline]]»<ref name=":0" />. У абарачэнні маюцца банкноты ўзору 2009 года наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў, а таксама манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20 і 50 капеек, 1 і 2 рублі ўзору 2009 года. [[Файл:BYN symbol.svg|міні|125x125пкс|Графічны знак беларускага рубля<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=B22606202|title=Постановление Правления Национального банка Республики Беларусь от 27 января 2026 года № 25 «О графическом знаке официальной денежной единицы – белорусского рубля»|website=pravo.by}}</ref>.]] == Назва == Назва «''Беларускі рубель''» была прынята пасля адмовы Беларусі ад [[савецкі рубель|савецкага рубля]] напачатку 1990-х гадоў. Тады шэраг грамадскіх дзеячаў прапанаваў «[[Беларускі талер|талер]]» як назву для нацыянальнай валюты<ref name="taler">[http://nashaniva.by/1998/09/06.htm НАША НІВА]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="kp-20120223">{{cite web |url = http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |title = Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі! |author = Генадзь Мажэйка. |date = 2012-02-23 |publisher = «Камсамольская праўда» |access-date = 2012-03-05 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/68dAtwVm3?url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |archive-date = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>, і пытанне было разгледжана на Прэзідыуме [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]], аднак з усіх прысутных за талер выказаўся толькі [[Ніл Гілевіч]]<ref>[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]</ref>. == Гісторыя == === Сітуацыя пасля распаду СССР === [[Файл:Belarus-1992-Consumer's Card-20-1.jpg|thumb|left|Картка спажыўца на 20 беларускіх купонаў, 1992 г.]] Напачатку 1992 года, падчас распаду агульнасавецкай грашовай сістэмы, у Беларусі была ўведзена купонная сістэма, затым — разліковыя білеты [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]]. Афіцыйны [[Валютны курс|абменны курс]] складаў адзін разліковы білет за 10 савецкіх рублёў. З 1 ліпеня 1992 года пачалі праводзіцца аперацыі ў безнаяўных беларускіх рублях. У канцы ліпеня 1993 года пачаўся вывад з абарачэння савецкіх рублёў. Беларускі рубель стаў адзіным законным сродкам плацяжоў на тэрыторыі краіны. І нягледзячы на тое, што ў верасні [[Казахстан]], [[Арменія]], [[Расія]], [[Узбекістан]] і [[Таджыкістан]] падпісалі новую дамову аб стварэнні рублёвай зоны новага тыпу, дадзеная ідэя не атрымала развіцця, і беларускі рубель так і застаўся нацыянальнай валютай. === Дэнамінацыі === Першапачаткова ў 1992—1994 гадах беларускі рубель быў уведзены ў суадносінах 1 беларускі рубель (1992 года выпуску) за 10 савецкіх рублёў. 20 жніўня 1994 года была праведзена [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыя]] беларускага рубля ў 10 разоў. 1 студзеня 2000 года ў Беларусі была праведзена яшчэ адна дэнамінацыя рубля (у 1000 разоў), закліканая, у тым ліку, стабілізаваць нацыянальную валюту. Рубель, уведзены ў 2000 годзе, не меў разменных грашовых адзінак. 1 ліпеня 2016 года праведзена дэнамінацыя беларускай валюты ў 10 000 разоў, пры гэтым была ўведзена разменная грашовая адзінка — [[капейка]]. === Эканамічны агляд за 2000—2015 гады === {{main|Эканоміка Беларусі}} Прыярытэтам палітыкі Нацбанка стала падтрыманне курса рубля — такія былі патрабаванні расійскага боку. Быў дазволены продаж [[Долар ЗША|долараў]] у абменных пунктах. Быў адкрыты доступ банкаў-нерэзідэнтаў на ўнутраны валютны рынак і зняты абмежаванні па выкарыстанні беларускага рубля ў знешнеэканамічных аперацыях. Палітыка Нацыянальнага Банка і спрыяльныя знешнія фактары прывялі да стабілізацыі курса беларускага рубля. На фоне пазітыўных змен у эканоміцы і падатковай сферы (зніжэнне ПДВ з 20 % да 18 %, падатку з абароту з 4,5 % да 4,15 % і г. д.), ад пачатку 2004 года і да канца 2008 года курс беларускага рубля ў адносінах да долара [[ЗША]] і расійскага рубля заставаўся фактычна нязменным. На працягу 2005 года назіраўся сталы рост банкаўскіх [[дэпазіт]]аў у нацыянальнай валюце<ref>Навіны tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html У 2005 годзе ўнёскі насельніцтва ў нацыянальнай валюце выраслі на 56,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=8 лістапада 2009 }}</ref>. Тэмпы інфляцыі некаторы час пастаянна змяншаліся, так у 2002 годзе яна склала 34,8 %, у 2003 — 25,4 %, у 2004 — 14,4 %, у 2005 — 8,0 %, у 2006 — 6,6 %. Афіцыйны курс валюты цалкам зраўнаваўся з ценявым, як следства ценявы [[валютны рынак]] практычна знік. 16 сакавіка 2006 французскі банк [[BNP Paribas]] пачаў каціраваць беларускі рубель у адносінах да амерыканскага долара на міжбанкаўскім рынку. Банк выставіў двухбаковую [[Каціроўка|каціроўку]] — ён прадае і купляе беларускую валюту ў адносінах да долара ЗША. Намеснік старшыні праўлення Нацбанка Васіль Мацюшэўскі назваў дадзены факт досыць знакавай падзеяй:<ref>[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Нашы рублі ў ЗША]</ref> <blockquote>Гэта кажа пра тое, што вядучыя сусветныя фінансавыя інстытуты з цікавасцю назіраюць за стабілізацыяй нашай крэдытнай палітыкі ў цэлым, і ў тым ліку беларускага рубля. З’яўляецца цікавасць да беларускага рубля як аб’екта інвеставання</blockquote> Паводле слоў старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь [[Пётр Пракаповіч|Пятра Пракаповіча]], беларускі рубель павінен быў стаць цалкам канверсоўным у [[2010|2010 годзе]]<ref>Навіны tut.by [http://news.tut.by/70532.html Пракаповіч: Беларускі рубель можа стаць цалкам канверсоўным у 2010 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. Інфляцыя ў студзені-красавіку 2010 года 3,1 % (6,5 % за аналагічны перыяд 2009 года)<ref>{{Cite web |title=У студзене-красавіку інфляцыя ў Беларусі ў красавіку склала 3,1 % |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}</ref>. З 2 студзеня 2009 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] перайшоў да механізма прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, адначасова дэвальваваўшы яго на 20,5 % у адносінах да долара ЗША<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Беларускі рубель дэвальваваны на 20,5 адсоткаў у адносінах да даляра]</ref>. Аб’ём чыстай куплі замежнай валюты суб’ектамі гаспадарання — рэзідэнтамі ў студзені—сакавіку 2010 склаў 1 млрд 497,1 млн долараў ЗША (значна вышэй, чым за аналагічны перыяд 2009 года — 955,4 млн долараў ЗША)<ref>{{Cite web |title=Попыт на валюту ў Беларусі расце |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |archive-date=2 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref>. З прычыны [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавага крызісу 2011 года]] макраэканамічныя паказчыкі значна пагоршыліся: інфляцыя дасягнула 108,7 %, стаўка рэфінансавання была павышана з 10 % да 45 % (гл. ніжэй). Пачынаючы з восені курс рубля пачаў вызначацца паводле вынікаў гандлю на Беларускай валютна-фондавай біржы. Курс беларускага рубля зменшыўся ў адносінах да долара ЗША з 3000 рублёў 31 снежня 2010 да 11 900 рублёў 31 снежня 2014 года (з улікам 20%-ай камісіі на куплю валюты насельніцтвам — больш за 14 тысяч рублёў). <!--+для абнаўлення-->Па выніках 2014 года інфляцыя ў Рэспубліцы Беларусь склала 16,2 %<ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Пра змену спажывецкіх коштаў у снежні 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=10 студзеня 2015 }}</ref>. ==== Пытанне валютнай інтэграцыі з Расіяй ==== З пачатку свайго кіравання прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] пачаў актыўна дзейнічаць у кірунку інтэграцыі з РФ. З самага пачатку ішла гаворка і пра ўвядзенне адзінай беларуска-расійскай валюты. Артыкул 13 падпісанага ў 1999 годзе «Дагавора аб стварэнні Саюзнай Дзяржавы» прадугледжваў увядзенне адзінай грашовай адзінкі. 30 лістапада 2000 у [[Мінск]]у было падпісана Міждзяржаўнае пагадненне паміж Рэспублікай Беларусь і Расіяй аб увядзенні адзінай грашовай адзінкі і фарміраванні адзінага эмісійнага цэнтра Саюзнай дзяржавы. Яно прадугледжвала, што ролю адзінай грашовай адзінкі з 1 студзеня 2005 года павінен быў выконваць расійскі рубель, а з 1 студзеня 2008 года павінна быць уведзена адзіная грашовая адзінка Саюзнай дзяржавы. Вакол размяшчэння і кантролю за гэтым цэнтрам разгарэлася доўгая дыскусія — ці павінна гэта быць [[Масква]], Мінск або які-небудзь трэці горад. У верасні 2005 года пасля правядзення пасяджэння Саўміна Саюзнай Дзяржавы [[прэм'ер-міністр]] Расіі [[Міхаіл Фрадкоў]] заявіў журналістам, што Расія і Беларусь не гатовыя да ўвядзення адзінай валюты з 2006 года і не гатовыя назваць новыя тэрміны датуль, пакуль не будуць створаны эканамічныя ўмовы для гэтага рашэння, у прыватнасці, маецца на ўвазе рашэнне пытанняў па эмісійным цэнтры і па выраўноўванні эканамічных умоў у нашых краінах. Фрадкоў адзначыў:<ref>[http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 Расія і Беларусь не гатовыя да ўводзін адзінай валюты з 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 |date=31 ліпеня 2008 }}</ref> <blockquote>З парадку дня гэта тэма не здымаецца, пытанне актуальна, больш таго, узнікае разуменне комплекснасці і неабходнасці рашэнняў, якія прадвызначаюць умовы для таго, каб адзіная валюта запрацавала ў інтарэсах і Расіі, і Беларусі, і Саюзнай дзяржавы ў цэлым</blockquote> На сённяшні дзень [[расійскі рубель]] так і не ўведзены ў Беларусі ў якасці адзінай валюты. Эксперты разыходзяцца ў адзнаках адносна таго, ці будзе гэта зроблена ў далейшым і калі менавіта. ==== Золатавалютныя рэзервы ==== Па метадалогіі МВФ, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі за 2004 год павялічыліся на 54,4 % і склалі на 1 студзеня 2005 года $ 770,2 млн. У 2004 годзе золатавалютныя рэзервы ў нацыянальным вызначэнні выраслі на 17,1 % да $ 1,047 млрд. Па стане на 1 студзеня 2006 года аб’ём міжнародных рэзервовых актываў Беларусі ў вызначэнні спецыяльнага стандарту распаўсюджвання даных МВФ складаў $ 1296,5 млн. Валавыя актывы Нацбанка ў замежнай валюце, каштоўных металах і камянях складалі $ 1629,6 млн, павялічыўшыся за год на $ 449,7 млн. Залаты запас краіны складаў 25,02 тоны (у валютным эквіваленце — $ 412,7 млн). Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ па стане на снежань 2007, склалі $ 4182,2 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 202,4 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі ў нацыянальным вызначэнні склалі $ 4997,6 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 185 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі павялічыліся ў тры разы | Беларускія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=13 лютага 2008 }}</ref>. Па стане на 1 сакавіка 2008 года, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ, склалі $ 4 млрд 352,9 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 4,1 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы ў нацыянальным вызначэнні павялічыліся за гэты ж перыяд на 9,1 %, да $ 5 млрд 446,6 млн<ref>[http://news.tut.by/economics/104901.html Міжнародныя рэзервы Беларусі ў параўнанні з пачаткам года выраслі на 170 млн даляраў і складаюць 4,3 млрд даляраў ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=15 сакавіка 2008 }}</ref>. На 1 студзеня 2015 года міжнародныя рэзервовыя актывы склалі 5 059 млн USD. Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь, разлічаныя па метадалогіі МВФ на 1 студзеня кожнага года (у млн. USD)<ref>[http://nbrb.by/bel/statistics/reserveAssets/assets.asp Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь], ''Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:460 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:9600 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:24 align:left bar:2003 from:0 till:477 bar:2004 from:0 till:498 bar:2005 from:0 till:770 bar:2006 from:0 till:1296 bar:2007 from:0 till:1383 bar:2008 from:0 till:4182 bar:2009 from:0 till:3061 bar:2010 from:0 till:5652 bar:2011 from:0 till:5030 bar:2012 from:0 till:7915 bar:2013 from:0 till:8095 bar:2014 from:0 till:6650 bar:2015 from:0 till:5059 bar:2016 from:0 till:4176 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:2003 at: 2 text: 477 shift:(-11,4) bar:2004 at: 2 text: 498 shift:(-11,4) bar:2005 at: 2 text: 770 shift:(-11,4) bar:2006 at: 2 text: 1296 shift:(-11,4) bar:2007 at: 2 text: 1383 shift:(-11,4) bar:2008 at: 2 text: 4182 shift:(-11,4) bar:2009 at: 2 text: 3061 shift:(-11,4) bar:2010 at: 2 text: 5652 shift:(-11,4) bar:2011 at: 2 text: 5030 shift:(-11,4) bar:2012 at: 2 text: 7915 shift:(-11,4) bar:2013 at: 2 text: 8095 shift:(-11,4) bar:2014 at: 2 text: 6650 shift:(-11,4) bar:2015 at: 2 text: 5059 shift:(-11,4) bar:2016 at: 2 text: 4176 shift:(-11,4) </timeline> 20 кастрычніка 2011 года старшыня праўлення Нацбанка [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзея Ермакова]] паведаміла, што 74 % золатавалютных рэзерваў Нацбанка (3,5 з 4,7 млрд долараў) — гэта доўг перад банкамі па здзелках СВОП. Такім чынам, рэальныя золатавалютныя рэзервы складаюць толькі 1,2 млрд долараў<ref>[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — гэта валютны абавязак перад банками]</ref><ref>[http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911084930/http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 |date=11 верасня 2014 }}</ref>. Паводле даных на 1 студзеня 2013 года залаты запас Нацыянальнага банка Беларусі вырас на 1,6 т за 2012 год і склаў 33,3 тоны<ref>[http://news.tut.by/economics/330850.html Залаты запас Нацбанка за 2012 год вырас на 1,6 тоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=20 студзеня 2013 }}</ref>. На 1 студзеня 2016 года залаты запас склаў 38,1 т. ==== Стаўка рэфінансавання ==== {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Загаловак = Стаўка рэфінансавання ў 2011—2026 гадах<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Стаўка рэфінансавання]</ref> | Утрыманне = <timeline> ImageSize = width:300 height:660 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:12 align:left bar:01.01.2011 from:0 till:10 bar:16.03.2011 from:0 till:12 bar:20.04.2011 from:0 till:13 bar:18.05.2011 from:0 till:14 bar:01.06.2011 from:0 till:16 bar:22.06.2011 from:0 till:18 bar:13.07.2011 from:0 till:20 bar:17.08.2011 from:0 till:22 bar:01.09.2011 from:0 till:27 bar:14.09.2011 from:0 till:30 bar:14.10.2011 from:0 till:35 bar:11.11.2011 from:0 till:40 bar:12.12.2011 from:0 till:45 bar:15.02.2012 from:0 till:43 bar:01.03.2012 from:0 till:38 bar:02.04.2012 from:0 till:36 bar:16.05.2012 from:0 till:34 bar:20.06.2012 from:0 till:32 bar:18.07.2012 from:0 till:31 bar:15.08.2012 from:0 till:30 bar:12.09.2012 from:0 till:30 bar:13.03.2013 from:0 till:28 bar:17.04.2013 from:0 till:27 bar:15.05.2013 from:0 till:25 bar:10.06.2013 from:0 till:23 bar:16.04.2014 from:0 till:22 bar:19.05.2014 from:0 till:21 bar:16.07.2014 from:0 till:20 bar:13.08.2014 from:0 till:20 bar:09.01.2015 from:0 till:25 bar:01.04.2016 from:0 till:24 bar:01.05.2016 from:0 till:22 bar:01.07.2016 from:0 till:20 bar:17.08.2016 from:0 till:18 bar:18.01.2017 from:0 till:17 bar:15.02.2017 from:0 till:16 bar:15.03.2017 from:0 till:15 bar:19.04.2017 from:0 till:14 bar:14.06.2017 from:0 till:13 bar:19.07.2017 from:0 till:12 bar:13.09.2017 from:0 till:11 bar:18.10.2017 from:0 till:11 bar:14.02.2018 from:0 till:10 bar:27.06.2018 from:0 till:10 bar:14.08.2019 from:0 till:9 bar:20.11.2019 from:0 till:9 bar:19.02.2020 from:0 till:8 bar:20.05.2020 from:0 till:8 bar:01.07.2020 from:0 till:7 bar:21.04.2021 from:0 till:8 bar:21.07.2021 from:0 till:9 bar:01.03.2022 from:0 till:12 bar:23.01.2023 from:0 till:11 bar:01.03.2023 from:0 till:11 bar:03.04.2023 from:0 till:10 bar:02.05.2023 from:0 till:10 bar:31.05.2023 from:0 till:9 bar:28.06.2023 from:0 till:9 bar:25.06.2025 from:0 till:9 bar:01.06.2026 from:0 till:9 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4) bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4) bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4) bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:18.01.2017 at: 2 text: 17% shift:(0,-4) bar:15.02.2017 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:15.03.2017 at: 2 text: 15% shift:(0,-4) bar:19.04.2017 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:14.06.2017 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:19.07.2017 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:13.09.2017 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:18.10.2017 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:14.02.2018 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:27.06.2018 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:14.08.2019 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:20.11.2019 at: 2 text: 9% shift:(0,-4) bar:19.02.2020 at: 2 text: 8,75% shift:(0,-4) bar:20.05.2020 at: 2 text: 8% shift:(0,-4) bar:01.07.2020 at: 2 text: 7,75% shift:(0,-4) bar:21.04.2021 at: 2 text: 8,5% shift:(0,-4) bar:21.07.2021 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) bar:01.03.2022 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:23.01.2023 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:01.03.2023 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:03.04.2023 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:02.05.2023 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:31.05.2023 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:28.06.2023 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:25.06.2025 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:01.06.2026 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) </timeline> | Подпіс =}} Па меры зніжэння інфляцыі ў 1990-х і першай палове 2000-х гадоў Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь паступова змяншаў і [[стаўка рэфінансавання|стаўку рэфінансавання]], каб стымуляваць рост эканомікі. Да прыкладу, на пачатак 2004 года яна складала 28 %, на пачатак 2005 — 17 %, на пачатак 2006 — 11 %, на пачатак 2007 — 10 %<ref name="RefinancingRate" />. У сувязі з ажыятажным [[попыт]]ам на валюту, якія назіраўся напачатку 2007 года ва ўмовах рэзкага павышэння кошту на[[прыродны газ]], было прынята рашэнне павялічыць стаўку рэфінансавання з 10 % да 11 %, аднак пасля стабілізацыі сітуацыі яна была ў некалькі этапаў зніжана да 10 % (на 1 кастрычніка 2007)<ref>[http://news.tut.by/95329.html Стаўка рэфінансавання Нацбанка Беларусі з 1 кастрычніка зніжана да 10 % гадавых — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. З 1 ліпеня 2008 года стаўка рэфінансавання была зноў павышана да 10,25 %<ref>[http://news.tut.by/economics/112096.html З сённяшняга дня павялічылася стаўка рэфінансавання — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=4 ліпеня 2008 }}</ref>. У 2011 годзе з прычыны [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавага крызісу]] стаўка рэфінансавання была рэзка павышана ў некалькі этапаў да 45 %. Затым Нацыянальны банк пачаў змяншаць стаўку рэфінансавання, але 9 студзеня 2015 года з-за чарговага абвастрэння сітуацыі на фінансавым рынку падняў яе да 25 %<ref name=jan9>[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ З 9 студзеня Нацбанк адмяняе валютны падатак у абменніках і павялічвае на 5 % стаўку рэфінансавання]</ref>. Затым стаўка рэфінансавання паступова змяншалася да ўзроўню 7,75 %, але 21 красавіка 2021 года Нацыянальны банк прыняў рашэнне пра павышэнне стаўкі да 8,5 %<ref>https://nn.by/?c=ar&i=271406</ref>. ==== Дэвальвацыя 2009 года ==== 2 студзеня 2009 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў адначасова зніжаны (дэвальваваны) на 20 %. Так, курс долара ЗША быў усталяваны на ўзроўні Br2650, еўра — Br3703, расійскага рубля — Br90,16. Курсы змяніліся такім чынам (у дужках для параўнання — на 1 студзеня): * 1 [[долар ЗША]] — 2650 (2200) * 1 [[еўра]] — 3703 (3077,14) * 1 [[расійскі рубель]] — 90,16 (76,89) * 1 [[украінская грыўня]] — 329,19 (273,29) ==== Дэвальвацыя 2011 года ==== {{main|Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі}} 24 мая 2011 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў паўторна дэвальваваны да Br4930 за даляр ЗША, гэта значыць прыкладна на 56 %. Таксама курс еўра быў усталяваны на ўзроўні Br6914,82, расійскага рубля — Br173,95<ref>[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларусі павялічыў курс даляра да беларускага рубля на 56 % — з 3,155 да 4,930] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/|date=31 ліпеня 2017}}, ''[[БЕЛАПАН]]'' (23.05.2011)</ref>. Курсы змяніліся наступным чынам (у дужках для параўнання — на 23 мая): * 1 долар ЗША — 4930,00 (3155,00) * 1 еўра — 6914,82 (4516,00) * 1 расійскі рубель — 173,95 (113,02) * 1 украінская грыўня — 616,67 (394,97) ===== Падзенне курса 20 кастрычніка 2011 года ===== У адпаведнасці з планам мерапрыемстваў Урада і Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па выхаду на адзіны раўнаважны курс беларускага рубля 20 кастрычніка 2011 года курс нацыянальнай валюты зваліўся на 52 %, што фактычна азначае паўторную дэвальвацыю за перыяд з 24 мая 2011 года. Курсы Br з 21 кастрычніка 2011 года (у дужках для параўнання — на 20 кастрычніка): * 1 долар ЗША — 8680,00 (5712,00) * 1 еўра — 11 900,00 (7892,84) * 1 расійскі рубель — 277,00 (184,70) * 1 украінская грыўня — 1084,93 (713,91) Такім чынам беларускі рубель з пачатку 2011 года абясцэніўся ў адносінах да асноўных валют амаль у 3 разы. ==== Снежань 2014 года ==== {{main|Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі}} На працягу 2012—2014 гадоў беларускі рубель аслабляўся ў адносінах да долара не больш чым на 10 рублёў за дзень. У снежні 2014 года ўслед за хуткім падзеннем расійскага рубля ў абменных пунктах стаў расці курс долара і еўра да беларускага рубля, у той час як курс, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам, практычна не рос. Да 19 снежня мінімальны курс продажу долара насельніцтву ў Мінску вырас да 11 500 рублёў, максімальны — да 11 990<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ У Беларусі адменены гандаль на валютнай біржы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=31 ліпеня 2017 }}</ref> пры афіцыйным курсе ў 10 890 рублёў. У Гомелі курс продажу долара ў абменных пунктах вырас да 13 000 рублёў<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. У цэнтры Гомелю еўра прадаюць па 15 тысяч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=8 сакавіка 2016 }}</ref>. Насуперак запэўненням Аляксандра Лукашэнкі<ref>[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашэнка: Дэвальвацыі не будзе(18.12.2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=27 снежня 2014 }}</ref> і Пятра Пракаповіча пра немагчымасць новай дэвальвацыі, днём 19 снежня Нацыянальны банк увёў «часовую» камісію ў 30 % на продаж валюты насельніцтву<ref>[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстраныя меры Нацбанка]</ref>. 29 снежня Нацыянальны банк зменшыў камісію да 20 %<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты.]</ref>, адначасова дэвальваваўшы рубель на 7 %. За 2014 год агульная дэвальвацыя склала 24,7 % ==== Студзень 2015 года ==== 5 студзеня зноў была праведзена дэвальвацыя на 7,1 %. Адначасова камісія зніжана да 10 %.<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1105&l=be Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты]</ref> Курсы Br з 6 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 5 студзеня): * 1 долар ЗША — 12 740,00 (11 900,00) * 1 еўра — 15 230,00 (14 460,00) * 1 расійскі рубель — 218,00 (207,00) 8 студзеня праведзена чарговая дэвальвацыя на 7,5 %. Камісія за куплю валюты адменена:<ref name="autogenerated1">'''[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1107&l=be Аб мерах грашова-крэдытнай палітыкі па стабілізацыі сітуацыі ў фінансавай сферы]'''</ref> Курсы Br з 9 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 8 студзеня): * 1 долар ЗША — 13 760,00 (12 800,00) * 1 еўра — 16 240,00 (15 300,00) * 1 расійскі рубель — 221,00 (209,50) 9 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 2,18 %. Нацбанк аднавіў выкарыстанне механізма прывязкі курса рубля да кошыка замежных валют. У структуры кошыка доля расійскага рубля павялічана да 40 працэнтаў, а долі еўра і долара ЗША зніжаны да 30 працэнтаў кожная.<ref name=autogenerated1 /> 12 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 1,78 %. 14 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 4,745 %. За месяц дэвальвацыя склала 29,4 %. ==== Лістапад 2015 года ==== 4 лістапада 2015 года было абвешчана пра правядзенне чарговай дэнамінацыі беларускага рубля. З 1 ліпеня 2016 года пачнецца абмен банкнотаў узору 2000 года на банкноты і манеты ўзору 2009 года ў суадносінах 10 000:1. Усяго ў абарачэнне будзе выпушчана 7 наміналаў банкнотаў (5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў), а таксама 8 наміналаў манет (1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек і 1 і 2 рублі)<ref name="autogenerated2"/>. ==== Графік змены курса ў 1995—2016 гадах ==== Змена курса беларускага рубля ў адносінах да долара ЗША ў 1995—2016 гадах (усе курсы дадзены на 31 снежня кожнага года, а таксама на 30 чэрвеня 2016 года; лічбы да 1999 года ўключна дадзены з улікам дэнамінацыі 2000 года; у дужках — з улікам дэнамінацыі 2016 года)<ref>[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]</ref>. <timeline> ImageSize = width:800 height:430 PlotArea = left:60 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.2,0.2,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:21000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:30 align:left bar:1995 from:0 till:12 bar:1996 from:0 till:16 bar:1997 from:0 till:31 bar:1998 from:0 till:107 bar:1999 from:0 till:320 bar:2000 from:0 till:1180 bar:2001 from:0 till:1580 bar:2002 from:0 till:1920 bar:2003 from:0 till:2156 bar:2004 from:0 till:2170 bar:2005 from:0 till:2152 bar:2006 from:0 till:2140 bar:2007 from:0 till:2150 bar:2008 from:0 till:2200 bar:2009 from:0 till:2863 bar:2010 from:0 till:3000 bar:2011 from:0 till:8350 bar:2012 from:0 till:8570 bar:2013 from:0 till:9510 bar:2014 from:0 till:11850 bar:2014 from:11850 till:14000 color:cobar2 bar:2015 from:0 till:18569 bar:2016 from:0 till:20053 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1995 at: 2 text: 11,5 shift:(-6,4) bar:1995 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1996 at: 2 text: 15,5 shift:(-6,4) bar:1996 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1997 at: 2 text: 30,7 shift:(-6,4) bar:1997 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1998 at: 2 text: 107 shift:(-7,4) bar:1998 at: 1000 text: (0,01) shift:(-13) bar:1999 at: 2 text: 320 shift:(-7,4) bar:1999 at: 1000 text: (0,03) shift:(-13) bar:2000 at: 2 text: 1180 shift:(-11,4) bar:2000 at: 1000 text: (0,12) shift:(-13) bar:2001 at: 2 text: 1580 shift:(-11,4) bar:2001 at: 1000 text: (0,16) shift:(-13) bar:2002 at: 2 text: 1920 shift:(-11,4) bar:2002 at: 1000 text: (0,19) shift:(-13) bar:2003 at: 2 text: 2156 shift:(-11,4) bar:2003 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2004 at: 2 text: 2170 shift:(-11,4) bar:2004 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2005 at: 2 text: 2152 shift:(-11,4) bar:2005 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2006 at: 2 text: 2140 shift:(-11,4) bar:2006 at: 1000 text: (0,21) shift:(-13) bar:2007 at: 2 text: 2150 shift:(-11,4) bar:2007 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2008 at: 2 text: 2200 shift:(-11,4) bar:2008 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2009 at: 2 text: 2863 shift:(-11,4) bar:2009 at: 1000 text: (0,29) shift:(-13) bar:2010 at: 2 text: 3000 shift:(-11,4) bar:2010 at: 1000 text: (0,30) shift:(-13) bar:2011 at: 2 text: 8350 shift:(-11,4) bar:2011 at: 1000 text: (0,84) shift:(-13) bar:2012 at: 2 text: 8570 shift:(-11,4) bar:2012 at: 1000 text: (0,86) shift:(-13) bar:2013 at: 2 text: 9510 shift:(-11,4) bar:2013 at: 1000 text: (0,95) shift:(-13) bar:2014 at: 2 text: 11850 shift:(-15,4) bar:2014 at: 13000 text: каля_14000_(+20%_камісія) shift:(-145,0) bar:2014 at: 1000 text: (1,19) shift:(-13) bar:2015 at: 2 text: 18569 shift:(-15,4) bar:2015 at: 1000 text: (1,86) shift:(-13) bar:2016 at: 2 text: 20053 shift:(-15,4) bar:2016 at: 1000 text: (2,01) shift:(-13) </timeline> == Манеты == {{main|Памятныя манеты Рэспублікі Беларусь}} Выпуск памятных манет пачаты 27 снежня 1996 года. Памятныя манеты з каштоўных і некаштоўных металаў чаканяцца, у сувязі з адсутнасцю ўласнага манетнага двара, за мяжой (у Германіі, Літве, Польшчы, Расіі і інш. краінах). Па ўмовах дэнамінацыі 2016 года выпушчаныя раней памятныя манеты не падлягаюць абмену і падлягаюць прыёму ва ўсе віды плацяжоў па намінальным кошце. === Манеты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === З 1 ліпеня 2016 года, упершыню за ўсю гісторыю беларускага рубля, у сувязі з [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыяй]] у абарачэнне ўводзяцца манеты. Раней Беларусь была адной з нешматлікіх краін у свеце, дзе выпускаліся толькі памятныя манеты, якія фактычна не выкарыстоўваліся ў абарачэнні. Манеты былі адчаканены на Літоўскім манетным двары і [[Крэмніцкі манетны двор|Манетным двары Крэмніцы]]<ref name=producer>http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=4 ліпеня 2016 }} Новыя беларускія грошы зробленыя ў Еўрасаюзе</ref>. Усе манеты вырабленыя са [[сталь|сталі]]. Манеты да 5 капеек пакрытыя [[медзь|меддзю]]; 10, 20, 50 капеек — меддзю і [[латунь|латунню]]; 1 рубель — меддзю і [[нікель|нікелем]]. Манета вартасцю 2 рублі — [[Біметалічная манета|біметал]], цэнтр пакрыты меддзю і нікелем, кольца — меддзю і латунню. На [[аверс]]е ўсіх манет размешчаны відарыс [[Герб Беларусі|герба Рэспублікі Беларусь]] (узору 1995 года, на якім памылкова быў выяўлены шасціпялёсткавы [[лён]]), надпіс «БЕЛАРУСЬ» і год чаканкі. На [[рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] — намінал манеты разам з рознымі арнаментамі. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; width: 100%" !colspan="13"|Манеты Рэспублікі Беларусь (з 2016 года) |- !colspan="3"| Выява !rowspan="2"| Намінал !colspan="4"| Тэхнічныя параметры !colspan="3"| Апісанне !rowspan="2"| Год чаканкі !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] ! Дыяметр<br />(мм) ! Таўшчыня<br />(мм) ! Маса<br />(г) ! Склад ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 obverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 reverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 edge.png|6px]] | 1 капейка | 15 | rowspan="3"| 1,25 | 1,55 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю | rowspan="7"| [[Герб Беларусі|Герб Рэспублікі Беларусь]], пад ім назва краіны, год чаканкі | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе багацце і дастатак | rowspan="3"| Роўны | rowspan="8"| 2009 | rowspan="8"| 1 ліпеня<br />2016 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 2 капейкі | 17,5 | 2,1 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 edge.png|9px]] | 5 капеек | 19,8 | 2,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 10 капеек | 17,7 | 1,8 | 2,8 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю і латунню | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе ўрадлівасць і жыццёвую сілу | rowspan="3"| Насечка з сегментамі |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 20 капеек | 20,35 | 1,85 | 3,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 edge.png|12px]] | 50 капеек | 22,25 | 1,55 | 3,95 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 obverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 reverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 edge.png|16px]] | 1 рубель | 21,25 | 2,3 | 5,6 | Сталь, пакрытая меддзю і [[Нікель|нікелем]] | rowspan="2"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе імкненне да шчасця і свабоды | Насечка |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 obverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 reverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 edge.png|14px]] | 2 рублі | 23,5 | 2,0 | 5,81 | Кольца — сталь, пакрытая меддзю і латунню, цэнтр — сталь, пакрытая меддзю і нікелем | У цэнтры Герб Рэспублікі Беларусь, па крузе ўгары — «БЕЛАРУСЬ», унізе — год чаканкі, пасярод іх — арнамент, які сімвалізуе багацце | Надпіс «БЕЛАРУСЬ», падзелены элементам нацыянальнага арнаменту |- |colspan="13" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 4,0 пікселя на міліметр. |} == Банкноты == === Банкноты ўзору 1992—1999 гадоў === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="10"| Серыі 1992—1999 гадоў [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl] |- !rowspan="2"| Год !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |rowspan="11"| 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 капеек |rowspan="11"| 105×53 | ружовы<br />чырвоны | выява [[Вавёрка звычайная|вавёркі]] |rowspan="11"| малюнак [[Пагоня (герб)|герба «Пагоня»]] |rowspan="8"| 25 мая<br />1992 |rowspan="20"| 1 студзеня<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105px]] | <big>1 рубель | сіне-зялёны<br />блакітны | выява [[Заяц-русак|зайца]], які бяжыць |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105px]] | <big>[[3 беларускія рублі|3 рублі]] | зялёны<br />аранжавы | выява [[Бабёр еўрапейскі|баброў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105px]] | <big>5 рублёў | сіні<br />ружовы | выява [[Воўк|ваўкоў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105px]] | <big>10 рублёў | зялёны<br />аранжавы | выява [[Рысь|рысі]] з рысянём |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105px]] | <big>25 рублёў | чырвоны<br />карычневы | выява [[Лось|лася]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 рублёў | фіялетавы<br />ружовы | выява мядзведзя-[[барыбал]]а<ref>[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Кароткая гісторыя беларускіх грошай]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105px]] | <big>100 рублёў | карычневы<br />буры | выява [[зубр]]а |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105px]] | <big>200 рублёў | блакітны<br />карычневы | [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальная плошча]] ў Мінску |rowspan="2"| 8 снежня<br />1992 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105px]] | <big>500 рублёў | фіялетавы | [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошча Перамогі]] ў Мінску |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>1000 рублёў |rowspan="2"| зялёны<br />сіні<br />ружовы |rowspan="2"| [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | 3 лістапада<br />1993 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «1000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>5000 рублёў | 105×60 |rowspan="2"| ружовы<br />бэзавы |rowspan="2"| [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | выява герба «Пагоня» | 7 красавіка<br />1994 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «5000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1994 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 рублёў |rowspan="6"| 150×69 | аранжавы<br />зялёны | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | выява герба «Пагоня» | 28 снежня<br />1994 |- | 1995 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 000 рублёў | жоўты<br />карычневы | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 15 верасня<br />1995 |- | 1996 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150px]] | <big>100 000 рублёў | шэры | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 17 кастрычніка<br />1996 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 000 рублёў | чырвоны | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка | 1 снежня<br />1998 |- |rowspan="2"| 1999 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>1 000 000 рублёў | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» | 30 красавіка<br />1999 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>5 000 000 рублёў | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | спартыўны комплекс «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]» | 6 верасня<br />1999 |- |colspan="10" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2000 года [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes] |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110px]] | <big>1 |rowspan="3"| 110×60 | зялёны | [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | вялікая выява лічбы «1» |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2000 | 1 красавіка<br />2003<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 1 рубель узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110px]] | <big>5 | ружовы | [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | вялікая выява лічбы «5» | 1 снежня<br />2004<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 5 рублёў узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110px]] | <big>10 | фіялетавы | стары будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь]] | вялікая выява лічбы «10» |rowspan="2"| 1 сакавіка<br />2013<ref name="vyv">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Беларусі спыняе выпуск банкнот наміналам 10 і 20 беларускіх рублёў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=9 верасня 2017 }}</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 |rowspan="3"| 150×69 | светла-карычневы | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 1 ліпеня<br />2015<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: Аб вывадзе з абарачэння банкнотаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 рублёў]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="8"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Ф. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» (1838) |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у Віцебску | 16 красавіка<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Ідзкоўскага]] | 21 студзеня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 20 снежня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 000 | аранжавы | [[Нясвіжскі замак]] | карціна [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак» | 15 ліпеня<br />2005 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>200 000 | зялёны<br />аранжавы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Масленікава]] | калаж з дэкаратыўных элементаў будынка музея | 12 сакавіка<br />2012 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года) === У 2010 годзе, пасля прыняцця новай арфаграфіі, на 50-рублёвай і 50 000-рублёвай банкнотах узору 2000 года слова ''пяцьдз'''е'''сят'' стала змяшчаць арфаграфічную памылку, варта пісаць ''пяцьдз'''я'''сят''<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 Беларускі Партызан, У Беларусі ходзяць грошы з памылкамі!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 |date=2 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» патрабуе ад Нацбанка змяніць надпісы на грошах]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для прывядзення надпісаў на гэтых банкнотах у адпаведнасць з новымі правіламі беларускай арфаграфіі 29 снежня 2010 года былі ўведзены ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 і 50 000 рублёў узору 2000 года мадыфікацыі 2010 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты маюць наступныя адрозненні: абазначэнне наміналу, размешчанае на пярэднім і адваротным баках банкнота, надрукавана па новых правілах беларускай арфаграфіі — ''пяцьдз'''я'''сят'' замест ''пяцьдз'''е'''сят''. На банкноце наміналам 50 рублёў адсутнічае палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ». На банкноце наміналам 50 000 рублёў палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ» была заменена металізаванай ахоўнай ніткай. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Выпушчаныя раней банкноты ўзору 2000 года па-ранейшаму застаюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2010 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал<br />(рублёў) !rowspan="2"| Памеры<br />(мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | 150×69 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» |rowspan="2"| 29 снежня<br />2010 | 1 ліпеня<br />2015 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | 150×74 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 1 студзеня<br />2017 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2011 года) === З мэтай узмацнення ахоўных прыкмет і ўдасканалення візуальных элементаў абароны на банкнотах Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў узору 2000 года 15 сакавіка 2011 года ўводзяцца ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў, 25 ліпеня 2011 года — банкнот наміналам 5000 рублёў, 5 верасня 2011 года — банкнот наміналам 100 рублёў узору 2000 мадыфікацыі 2011 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты (акрамя 100 рублёў) маюць наступныя адрозненні: замест палімернай празрыстай ніткі з тэкстам «НБРБ» у паперу ўведзена металізаваная ахоўная нітка. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Менавіта таму банкноты новага ўзору не апазнаюцца кававымі апаратамі. У масе паперы банкнота наміналам 100 рублёў ахоўная нітка была прыбрана. Мадыфікаваныя банкноты, якія ўводзяцца ў абарачэнне, з’яўляюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце ва ўсе віды плацяжоў без усякіх абмежаванняў. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года наміналам 100, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў нароўні з мадыфікаванымі банкнотамі застаюцца ў абарачэнні на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9"| Серыя 2011 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>100 | 150×69 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 5 верасня<br />2011 | rowspan="6"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="5"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» | 25 ліпеня<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у [[Віцебск]]у |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Іздкоўскага]] |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === У сувязі з правядзеннем дэнамінацыі з 1 ліпеня 2016 года ўводзяцца банкноты новага ўзору<ref name="autogenerated2">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be Аб правядзенні з 1 ліпеня 2016 г. дэнамінацыі беларускага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508014913/http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be |date=8 мая 2016 }}</ref>. Кожны банкнот прысвечаны адной з абласцей Беларусі і гораду Мінску. Адпаведнасць вобласці наміналу банкнотаў вызначана ў алфавітным парадку. Выява банкнота наміналам 5 рублёў прысвечана [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], 10 рублёў — [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], 20 рублёў — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], 50 рублёў — [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], 100 рублёў — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], 200 рублёў — [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], 500 рублёў — гораду Мінску. Купюры аддрукаваны фірмай «[[De La Rue|Thomas De La Rue]]»<ref name=producer /> — адным з сусветных лідараў валютнай індустрыі па вытворчасці банкнотаў, каштоўных папер, банкаўскага абсталявання ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Новыя грошы былі гатовыя яшчэ ў 2008—2009 гадах, але тады ўвесці іх у абарачэнне не дазволіў крызіс. Вырабленыя грашовыя знакі былі перададзеныя ў Цэнтральнае сховішча Нацыянальнага банка. З улікам часу вырабу новыя беларускія рублі маюць пэўныя асаблівасці. У прыватнасці, на банкнотах узору 2009 года, якія выпускаюцца ў абарачэнне, размешчана факсіміле подпісу П. П. Пракаповіча, які займаў на той момант пасаду Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref name=autogenerated2 />. Акрамя таго, на новай банкноце наміналам 50 рублёў размешчаны надпіс «пяцьдзесят», што не адпавядае правілам беларускай арфаграфіі, якія дзейнічаюць цяпер. У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» гэта слова павінна пісацца праз літару «я» ў другім складзе — «пяцьдзясят». Пры ажыццяўленні Нацыянальным банкам наступных заказаў на выраб новых банкнотаў названыя неадпаведнасці будуць ліквідаваны<ref name=autogenerated2 />. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="8" | Серыя 2009 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 front.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 back.jpg|135px]] | <big>5 | 135×72 | аранжавы<br />карычневы | [[Камянецкая вежа]], [[Камянец]], Брэсцкая вобласць | калаж на тэму першых славянскіх паселішчаў:<br />фрагмент скуранога пояса, драўлянае кола, малюнак [[дзяцінец|дзядзінца]] «[[Археалагічны музей «Бярэсце»|Бярэсце]]» | rowspan="7" |1 ліпеня<br />2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 front.jpg|139px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 back.jpg|139px]] | <big>10 | 139×72 | блакітны<br />сіні | [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Полацк]], Віцебская вобласць | калаж на тэму асветніцтва і кнігадрукавання:<br />кнігі, знак [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], [[крыж Ефрасінні Полацкай|крыж Еўфрасінні Полацкай]], фрагмент арнаменту |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 front.jpg|143px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 back.jpg|143px]] | <big>20 | 143×72 | жоўты<br />цёмна-шэры | Палац Румянцавых — Паскевічаў, [[Гомель]], Гомельская вобласць | калаж на тэму духоўнасці:<br />звон, [[Тураўскае Евангелле]], старажытны горад [[Тураў]], фрагменты разьбы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 front.jpg|147px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 back.jpg|147px]] | <big>50 | 147×72 | светла-зялёны<br />аранжавы | Мірскі замак, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], Гродзенская вобласць | калаж на тэму мастацтва:<br />[[Ліра (музычная прылада)|ліра]] і лаўровыя галіны, пяро, папера, [[нотны стан]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 front.jpg|151px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 back.jpg|151px]] | <big>100 | 151×72 | смарагдавы<br />аранжавы | Нясвіжскі замак, [[Нясвіж]], Мінская вобласць | калаж на тэму тэатра і народных свят:<br />скрыпка, бубен, [[жалейка]], [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]] і знакі народных свят «Калядная зорка», каза, тэатр «[[Батлейка]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 front.jpg|155px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 back.jpg|155px]] | <big>200 | 155×72 | фіялетавы<br />ружовы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей ім. Масленікава]], [[Магілёў]], Магілёўская вобласць | калаж на тэму рамяства і горадабудаўніцтва:<br />залаты ключ і пячатка Магілёва, пячная кафля, фрагменты каваных кратаў |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 front.jpg|159px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 back.jpg|159px]] | <big>500 | 159×72 | ружовы<br />бірузовы | [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь]], Мінск | калаж на тэму літаратуры:<br />пяро, чарніліца, вокладкі кніг, ліст папаратніку |- |colspan="8" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Памятныя банкноты === 1 студзеня 2001 года тыражом у 5500 асобнікаў быў выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 рублёў узору 2000 года, прысвечаны 10-годдзю Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Банкнот пагашаны спецыяльным штампам з прыпрасаванай фольгі ў выглядзе лагатыпа «НБРБ» з віньеткай і лічбамі «1991 — 2001», размешчанымі ў правай частцы пярэдняга боку банкнота, і змешчаны ў буклет. 1 кастрычніка 2001 года Нацыянальны банк выпусціў абмежаваным тыражом у 2500 асобнікаў набор банкнотаў «Міленіум», прысвечаны [[III тысячагоддзе|трэцяму тысячагоддзю]]. Набор змяшчае 10 банкнотаў узору 2000 года: наміналам 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 і 10 000 рублёў. Банкноты вартасцю 20 — 10 000 рублёў пагашаны на адваротным баку спецыяльным надпісам-штампам чырвонага колеру «MILLENIUM». На банкнотах наміналам 1 — 10 рублёў такі штамп адсутнічае. Банкноты аб’яднаны ў камплект з аднолькавымі серыйнымі нумарамі «аа 0000001 — аа 0002500» і спакаваны ў канверт сіняга колеру. 22 мая 2003 года НБРБ выпусціў памятны банкнот наміналам 50 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны ўключэнню [[Мірскі замак|замкавага комплексу «Мір»]] у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА]]. Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет, тыраж выпуску — 1000 асобнікаў. Серыйныя нумары банкнотаў — «аа 0000001 — аа 0001000». Афармленне не адрозніваецца ад звычайнага. 1 снежня 2010 года выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны 20-годдзю Нацыянальнага банка. У левай частцы пярэдняга боку банкнота нанесена галаграма з надпісам «НБ 20 год 1991—2011». Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет. Тыраж выпуску — 3 тысячы асобнікаў. == Знак беларускага рубля == [[Файл:BYR symbol.gif|70px|left]] Да 2005 года для кароткага абазначэння беларускага рубля выкарыстоўваліся традыцыйныя для слова «рубель» скарачэння — '''р.''' і '''руб.''' У маі 2005 года праўленне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіла новы [[знакі валют|знак нацыянальнай валюты]]. {{пачатак цытаты}} '''''11.05.2005''''' '''''Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь зацверджаны графічны знак нацыянальнай грашовай адзінкі — беларускага рубля.''''' ''Яго ідэя зводзілася да стварэння ўласнага абазначэння нацыянальнай валюты Беларусі, арыгінальнага, вядомага і запамінальнага знака, які можна было б лёгка выкарыстоўваць як пры камп’ютарным наборы, так і пры напісанні тэксту ад рукі.'' ''Графічны знак беларускага рубля ўяўляе сабою ў выглядзе дзвюх літар лацінскага алфавіту '''«Br»''', дзе '''В''' — беларускі, '''r''' — рубель.'' ''Нацыянальны банк рэкамендаваў банкам, небанкаўскім крэдытна-фінансавым арганізацыям Рэспублікі Беларусь, іншым юрыдычным і фізічным асобам выкарыстоўваць дадзены графічны знак у якасці ўказання на афіцыйную грашовую адзінку — беларускі рубель (як перад, так і пасля наміналу (вартасці) беларускага рубля) — пры вытворчасці, размяшчэнні і распаўсюджванні рэкламы на рынках тавараў, прац і паслуг, інфармацыйных, даведачных матэрыялаў, а таксама ў іншых мэтах.'' {{канец цытаты|крыніца=Поўны тэкст прэс-рэлізу Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Прэс-рэліз] Кіраванні інфармацыі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] ад 11.05.2005 г.</ref>}} Знак '''Br''' актыўна выкарыстоўваецца на сайтах самога Нацыянальнага банка рэспублікі, а таксама шэрагу беларускіх камерцыйных банкаў. У дзелавым абароце па-ранейшаму часцей сустракаюцца традыцыйныя скарачэнні '''р.''' і '''руб.''' У [[Юнікод]]зе сімвалу беларускага рубля папярэдне прысвоены код {{unichar|20C5}} — рэліз чакаецца ў стандарце версіі 19 у другой палове 2027 года. Пасля гэтага вытворцы лічбавых прылад абновяць свае АС і сімвал пачне карэктна ў іх адлюстроўвацца<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html|title=Прапанова па новых сімвалах: бягучыя прапановы|website=unicode.org|access-date=2026-07-28|lang=en}}</ref>. == Цікавыя факты == * Самы дарагі беларускі банкнот быў прададзены за 3000 долараў. Гэты кошт заплацілі на аўкцыёне за купюру 5000 рублёў узору 2000 года серыі АГ. * На банкноце ў 1 рубель узору 1992 года быў намаляваны заяц, таму і новая беларуская грашовая адзінка ў цэлым неадкладна атрымала ў народзе назву ''зайчык''. Сам малюнак [[Заяц-русак|зайца-русака]] быў ўзяты з кнігі «Звяры і птушкі нашай краіны», выпушчанай у 1957 годзе, пазней будучага «беларускага» зайчыка змясцілі на 20-капеечную паштовую марку серыі «Фаўна СССР», а ў 1975 годзе гэты заяц-русак апынуўся на запалкавай этыкетцы серыі «Белавежская пушча»<ref name="kp-20120223" />. * Своеасаблівы выпадак двухмоўя ўяўляе сабою банкнот вартасцю [[500 рублёў]] узору 1992 года. Службовыя надпісы на банкноце выкананы на беларускай мове. На пярэднім баку банкнота намалявана [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] ў Мінску разам з першымі двума словамі [[лозунг]]а на рускай мове «Подвиг народа бессмертен», які выкладзены на адным з паўкруглых будынкаў, што абрамляюць плошчу, і з’яўляецца адной з «візітных картак» Мінска. Газета «Гарадзенскі кірмаш», якая паведаміла пра дадзены факт у адным з ліпеньскіх нумароў 1994 года, адзначыла, што дзякуючы гэтаму двухмоўю банкнот хутка ператвараецца ў каштоўны экспанат [[баністыка|баністычных]] калекцый. * Іншымі прыкладамі беларускага двухмоўя з’яўляюцца банкноты вартасцю ў 50 000 рублёў узору 2000 года і ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года). На адваротным баку купюры ў мікратэксце замест надпісу «МІРСКІ ЗАМАК» напісана «МИРСКІ ЗАМАК», што з’яўляецца арфаграфічнай памылкай. Аднак у Нацыянальным банку гэты факт пракаментавалі як адну з абарон ад фальшываманетчыкаў, так званую «графічную пастку»<ref>[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюры ў 50 000 рублёў мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК» напісаны з памылкай — Грошы onliner.by]</ref>. Хоць на сайце Нацбанка Рэспублікі Беларусь у частцы, дзе растлумачваецца, як выглядае грашовы знак, паказаны мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК»<ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=40 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=68 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў (мадыфікацыя 2010 года)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама вядома, што арфаграфічная памылка не можа з’яўляцца графічнай пасткай<ref>[http://deep2000.ru/dictionary/list.php?SECTION_ID=485 В. М. Іёнаў «Апрацоўка наяўнасці: банкаўская тэхніка і тэхналогіі», В. М. Іёнаў «Увагу, грошы»]</ref>. * Малюнак будынка, намаляванага на 10-рублёвай банкноце ўзору 2000 года, падпісаны як [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], хоць такім ужо і не з’яўляецца (з 2006 года). * Да моманту прыняцця рашэння аб зацвярджэнні «ўласнага… арыгінальнага, вядомага і запамінальнага» графічнага знака беларускага рубля якраз такі самы знак ('''Br''') ужо выкарыстоўваўся для абазначэння [[Эфіопскі быр|эфіопскага быра]]. * На банкноце наміналам у 100 000 рублёў 2000 года на рэверсе намалявана рэпрадукцыя карціны [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак». Спачатку замак на банкноце малявалі з праваслаўнымі крыжамі на даху замка, хоць на арыгінале карціны Напалеона Орды былі намаляваны радавыя арлы. Пасля таго як баністы паказалі на недакладнасць, Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выправіў памылку. * На купюры ў 50 рублёў 1992 года намаляваны мядзведзь барыбал, які ў Беларусі ніколі не вадзіўся. * У 2016-м годзе на буйным амерыканскім аўкцыёне, які праводзіцца Stack’s Bowers Galleries быў выстаўлены ўнікальны лот, які з’яўляецца своеасаблівай гістарычнай рэліквіяй для Беларусі. Са стартам $6000 быў выстаўлены поўны набор банкнот-узораў беларускіх банкнот з партрэтам Янкі Купалы і Францыска Скарыны, гербам Пагоня і Бел-чырвона-белым сцягам. Гэтыя банкноты былі надрукаваныя ў 1994 годзе ў Германіі кампаніяй Giesecke & Devrient, але з-за змены дзяржаўнай сімволікі ў 1995-м годзе тыраж гэтых банкнот быў знішчаны.<ref>http://m.nashaniva.by/articles/176069/</ref> == Рэжым валютнага курса == {{Таксама|Рэжым валютнага курса}} З 2009 года для падтрымання курса нацыянальнай валюты выкарыстоўваецца рэжым, пры якім беларускі рубель прывязаны да валютнага кошыка (долар ЗША, еўра, расійскі рубель) у суадносінах 3891:1. Дапушчальны дыяпазон ваганняў курса складае +/- 5 %.<ref>[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют і кошыку замежных валют | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> == Гл. таксама == * [[Памятныя манеты Беларусі]] * [[Эканоміка Беларусі]] * [[Рублёвая зона]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Banknotes of Belarus}} * [http://www.nbrb.by/bel Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь] * [http://www.nbrb.by/bel/statistics/Rates/RatesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь штодзённа(даступны архіў)] * [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Індэксы коштаў па асобных галінах эканомікі] — Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь * [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі!] * [http://belbonistika.com Беларуская баністыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=19 верасня 2018 }} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўрапейскія валюты}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валюты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Грошы Беларусі]] oxk0ea6uy0wxb43envyc4spe45czgsf 5174724 5174722 2026-08-03T04:11:12Z Orange-kun 11716 афармленне 5174724 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Выява = 500 Belarus 2009 front.jpg |Подпіс = 500 рублёў узору 2009 года |Складаецца1 = капеек |Суадносіны1 = 100 |Сімвал = [[Файл:BYN symbol.svg|12px|baseline]] |Манеты = 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі |Банкноты = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў |Манетны_двор = [[Крэмніцкі манетны двор]], [[Літоўскі манетны двор]] }} {{Значэнні|Рубель}} '''Беларускі рубель''' (код ISO — ''BYN'', да 1 студзеня 2000 года — ''BYB'', з 1 студзеня 2000 года па 1 ліпеня 2016 года — ''BYR'') — афіцыйная [[валюта]] [[Беларусь|Беларусі]]. [[Знакі валют|Знак]] — «[[Файл:BYN symbol.svg|11px|baseline]]»<ref name=":0" />. У абарачэнні маюцца банкноты ўзору 2009 года наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў, а таксама манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20 і 50 капеек, 1 і 2 рублі ўзору 2009 года. [[Файл:BYN symbol.svg|міні|125x125пкс|Графічны знак беларускага рубля<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=B22606202|title=Постановление Правления Национального банка Республики Беларусь от 27 января 2026 года № 25 «О графическом знаке официальной денежной единицы – белорусского рубля»|website=pravo.by}}</ref>.]] == Назва == Назва «''Беларускі рубель''» была прынята пасля адмовы Беларусі ад [[савецкі рубель|савецкага рубля]] напачатку 1990-х гадоў. Тады шэраг грамадскіх дзеячаў прапанаваў «[[Беларускі талер|талер]]» як назву для нацыянальнай валюты<ref name="taler">[http://nashaniva.by/1998/09/06.htm НАША НІВА]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="kp-20120223">{{cite web |url = http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |title = Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі! |author = Генадзь Мажэйка. |date = 2012-02-23 |publisher = «Камсамольская праўда» |access-date = 2012-03-05 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/68dAtwVm3?url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ |archive-date = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>, і пытанне было разгледжана на Прэзідыуме [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]], аднак з усіх прысутных за талер выказаўся толькі [[Ніл Гілевіч]]<ref>[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]</ref>. == Гісторыя == === Сітуацыя пасля распаду СССР === [[Файл:Belarus-1992-Consumer's Card-20-1.jpg|thumb|left|Картка спажыўца на 20 беларускіх купонаў, 1992 г.]] Напачатку 1992 года, падчас распаду агульнасавецкай грашовай сістэмы, у Беларусі была ўведзена купонная сістэма, затым — разліковыя білеты [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]]. Афіцыйны [[Валютны курс|абменны курс]] складаў адзін разліковы білет за 10 савецкіх рублёў. З 1 ліпеня 1992 года пачалі праводзіцца аперацыі ў безнаяўных беларускіх рублях. У канцы ліпеня 1993 года пачаўся вывад з абарачэння савецкіх рублёў. Беларускі рубель стаў адзіным законным сродкам плацяжоў на тэрыторыі краіны. І нягледзячы на тое, што ў верасні [[Казахстан]], [[Арменія]], [[Расія]], [[Узбекістан]] і [[Таджыкістан]] падпісалі новую дамову аб стварэнні рублёвай зоны новага тыпу, дадзеная ідэя не атрымала развіцця, і беларускі рубель так і застаўся нацыянальнай валютай. === Дэнамінацыі === Першапачаткова ў 1992—1994 гадах беларускі рубель быў уведзены ў суадносінах 1 беларускі рубель (1992 года выпуску) за 10 савецкіх рублёў. 20 жніўня 1994 года была праведзена [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыя]] беларускага рубля ў 10 разоў. 1 студзеня 2000 года ў Беларусі была праведзена яшчэ адна дэнамінацыя рубля (у 1000 разоў), закліканая, у тым ліку, стабілізаваць нацыянальную валюту. Рубель, уведзены ў 2000 годзе, не меў разменных грашовых адзінак. 1 ліпеня 2016 года праведзена дэнамінацыя беларускай валюты ў 10 000 разоў, пры гэтым была ўведзена разменная грашовая адзінка — [[капейка]]. === Эканамічны агляд за 2000—2015 гады === {{main|Эканоміка Беларусі}} Прыярытэтам палітыкі Нацбанка стала падтрыманне курса рубля — такія былі патрабаванні расійскага боку. Быў дазволены продаж [[Долар ЗША|долараў]] у абменных пунктах. Быў адкрыты доступ банкаў-нерэзідэнтаў на ўнутраны валютны рынак і зняты абмежаванні па выкарыстанні беларускага рубля ў знешнеэканамічных аперацыях. Палітыка Нацыянальнага Банка і спрыяльныя знешнія фактары прывялі да стабілізацыі курса беларускага рубля. На фоне пазітыўных змен у эканоміцы і падатковай сферы (зніжэнне ПДВ з 20 % да 18 %, падатку з абароту з 4,5 % да 4,15 % і г. д.), ад пачатку 2004 года і да канца 2008 года курс беларускага рубля ў адносінах да долара [[ЗША]] і расійскага рубля заставаўся фактычна нязменным. На працягу 2005 года назіраўся сталы рост банкаўскіх [[дэпазіт]]аў у нацыянальнай валюце<ref>Навіны tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html У 2005 годзе ўнёскі насельніцтва ў нацыянальнай валюце выраслі на 56,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=8 лістапада 2009 }}</ref>. Тэмпы інфляцыі некаторы час пастаянна змяншаліся, так у 2002 годзе яна склала 34,8 %, у 2003 — 25,4 %, у 2004 — 14,4 %, у 2005 — 8,0 %, у 2006 — 6,6 %. Афіцыйны курс валюты цалкам зраўнаваўся з ценявым, як следства ценявы [[валютны рынак]] практычна знік. 16 сакавіка 2006 французскі банк [[BNP Paribas]] пачаў каціраваць беларускі рубель у адносінах да амерыканскага долара на міжбанкаўскім рынку. Банк выставіў двухбаковую [[Каціроўка|каціроўку]] — ён прадае і купляе беларускую валюту ў адносінах да долара ЗША. Намеснік старшыні праўлення Нацбанка Васіль Мацюшэўскі назваў дадзены факт досыць знакавай падзеяй:<ref>[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Нашы рублі ў ЗША]</ref> <blockquote>Гэта кажа пра тое, што вядучыя сусветныя фінансавыя інстытуты з цікавасцю назіраюць за стабілізацыяй нашай крэдытнай палітыкі ў цэлым, і ў тым ліку беларускага рубля. З’яўляецца цікавасць да беларускага рубля як аб’екта інвеставання</blockquote> Паводле слоў старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь [[Пётр Пракаповіч|Пятра Пракаповіча]], беларускі рубель павінен быў стаць цалкам канверсоўным у [[2010|2010 годзе]]<ref>Навіны tut.by [http://news.tut.by/70532.html Пракаповіч: Беларускі рубель можа стаць цалкам канверсоўным у 2010 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. Інфляцыя ў студзені-красавіку 2010 года 3,1 % (6,5 % за аналагічны перыяд 2009 года)<ref>{{Cite web |title=У студзене-красавіку інфляцыя ў Беларусі ў красавіку склала 3,1 % |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}</ref>. З 2 студзеня 2009 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] перайшоў да механізма прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, адначасова дэвальваваўшы яго на 20,5 % у адносінах да долара ЗША<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Беларускі рубель дэвальваваны на 20,5 адсоткаў у адносінах да даляра]</ref>. Аб’ём чыстай куплі замежнай валюты суб’ектамі гаспадарання — рэзідэнтамі ў студзені—сакавіку 2010 склаў 1 млрд 497,1 млн долараў ЗША (значна вышэй, чым за аналагічны перыяд 2009 года — 955,4 млн долараў ЗША)<ref>{{Cite web |title=Попыт на валюту ў Беларусі расце |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |archive-date=2 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref>. З прычыны [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавага крызісу 2011 года]] макраэканамічныя паказчыкі значна пагоршыліся: інфляцыя дасягнула 108,7 %, стаўка рэфінансавання была павышана з 10 % да 45 % (гл. ніжэй). Пачынаючы з восені курс рубля пачаў вызначацца паводле вынікаў гандлю на Беларускай валютна-фондавай біржы. Курс беларускага рубля зменшыўся ў адносінах да долара ЗША з 3000 рублёў 31 снежня 2010 да 11 900 рублёў 31 снежня 2014 года (з улікам 20%-ай камісіі на куплю валюты насельніцтвам — больш за 14 тысяч рублёў). <!--+для абнаўлення-->Па выніках 2014 года інфляцыя ў Рэспубліцы Беларусь склала 16,2 %<ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Пра змену спажывецкіх коштаў у снежні 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=10 студзеня 2015 }}</ref>. ==== Пытанне валютнай інтэграцыі з Расіяй ==== З пачатку свайго кіравання прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] пачаў актыўна дзейнічаць у кірунку інтэграцыі з РФ. З самага пачатку ішла гаворка і пра ўвядзенне адзінай беларуска-расійскай валюты. Артыкул 13 падпісанага ў 1999 годзе «Дагавора аб стварэнні Саюзнай Дзяржавы» прадугледжваў увядзенне адзінай грашовай адзінкі. 30 лістапада 2000 у [[Мінск]]у было падпісана Міждзяржаўнае пагадненне паміж Рэспублікай Беларусь і Расіяй аб увядзенні адзінай грашовай адзінкі і фарміраванні адзінага эмісійнага цэнтра Саюзнай дзяржавы. Яно прадугледжвала, што ролю адзінай грашовай адзінкі з 1 студзеня 2005 года павінен быў выконваць расійскі рубель, а з 1 студзеня 2008 года павінна быць уведзена адзіная грашовая адзінка Саюзнай дзяржавы. Вакол размяшчэння і кантролю за гэтым цэнтрам разгарэлася доўгая дыскусія — ці павінна гэта быць [[Масква]], Мінск або які-небудзь трэці горад. У верасні 2005 года пасля правядзення пасяджэння Саўміна Саюзнай Дзяржавы [[прэм'ер-міністр]] Расіі [[Міхаіл Фрадкоў]] заявіў журналістам, што Расія і Беларусь не гатовыя да ўвядзення адзінай валюты з 2006 года і не гатовыя назваць новыя тэрміны датуль, пакуль не будуць створаны эканамічныя ўмовы для гэтага рашэння, у прыватнасці, маецца на ўвазе рашэнне пытанняў па эмісійным цэнтры і па выраўноўванні эканамічных умоў у нашых краінах. Фрадкоў адзначыў:<ref>[http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 Расія і Беларусь не гатовыя да ўводзін адзінай валюты з 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 |date=31 ліпеня 2008 }}</ref> <blockquote>З парадку дня гэта тэма не здымаецца, пытанне актуальна, больш таго, узнікае разуменне комплекснасці і неабходнасці рашэнняў, якія прадвызначаюць умовы для таго, каб адзіная валюта запрацавала ў інтарэсах і Расіі, і Беларусі, і Саюзнай дзяржавы ў цэлым</blockquote> На сённяшні дзень [[расійскі рубель]] так і не ўведзены ў Беларусі ў якасці адзінай валюты. Эксперты разыходзяцца ў адзнаках адносна таго, ці будзе гэта зроблена ў далейшым і калі менавіта. ==== Золатавалютныя рэзервы ==== Па метадалогіі МВФ, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі за 2004 год павялічыліся на 54,4 % і склалі на 1 студзеня 2005 года $ 770,2 млн. У 2004 годзе золатавалютныя рэзервы ў нацыянальным вызначэнні выраслі на 17,1 % да $ 1,047 млрд. Па стане на 1 студзеня 2006 года аб’ём міжнародных рэзервовых актываў Беларусі ў вызначэнні спецыяльнага стандарту распаўсюджвання даных МВФ складаў $ 1296,5 млн. Валавыя актывы Нацбанка ў замежнай валюце, каштоўных металах і камянях складалі $ 1629,6 млн, павялічыўшыся за год на $ 449,7 млн. Залаты запас краіны складаў 25,02 тоны (у валютным эквіваленце — $ 412,7 млн). Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ па стане на снежань 2007, склалі $ 4182,2 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 202,4 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі ў нацыянальным вызначэнні склалі $ 4997,6 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 185 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі павялічыліся ў тры разы | Беларускія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=13 лютага 2008 }}</ref>. Па стане на 1 сакавіка 2008 года, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ, склалі $ 4 млрд 352,9 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 4,1 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы ў нацыянальным вызначэнні павялічыліся за гэты ж перыяд на 9,1 %, да $ 5 млрд 446,6 млн<ref>[http://news.tut.by/economics/104901.html Міжнародныя рэзервы Беларусі ў параўнанні з пачаткам года выраслі на 170 млн даляраў і складаюць 4,3 млрд даляраў ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=15 сакавіка 2008 }}</ref>. На 1 студзеня 2015 года міжнародныя рэзервовыя актывы склалі 5 059 млн USD. Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь, разлічаныя па метадалогіі МВФ на 1 студзеня кожнага года (у млн. USD)<ref>[http://nbrb.by/bel/statistics/reserveAssets/assets.asp Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь], ''Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:460 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:9600 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:24 align:left bar:2003 from:0 till:477 bar:2004 from:0 till:498 bar:2005 from:0 till:770 bar:2006 from:0 till:1296 bar:2007 from:0 till:1383 bar:2008 from:0 till:4182 bar:2009 from:0 till:3061 bar:2010 from:0 till:5652 bar:2011 from:0 till:5030 bar:2012 from:0 till:7915 bar:2013 from:0 till:8095 bar:2014 from:0 till:6650 bar:2015 from:0 till:5059 bar:2016 from:0 till:4176 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:2003 at: 2 text: 477 shift:(-11,4) bar:2004 at: 2 text: 498 shift:(-11,4) bar:2005 at: 2 text: 770 shift:(-11,4) bar:2006 at: 2 text: 1296 shift:(-11,4) bar:2007 at: 2 text: 1383 shift:(-11,4) bar:2008 at: 2 text: 4182 shift:(-11,4) bar:2009 at: 2 text: 3061 shift:(-11,4) bar:2010 at: 2 text: 5652 shift:(-11,4) bar:2011 at: 2 text: 5030 shift:(-11,4) bar:2012 at: 2 text: 7915 shift:(-11,4) bar:2013 at: 2 text: 8095 shift:(-11,4) bar:2014 at: 2 text: 6650 shift:(-11,4) bar:2015 at: 2 text: 5059 shift:(-11,4) bar:2016 at: 2 text: 4176 shift:(-11,4) </timeline> 20 кастрычніка 2011 года старшыня праўлення Нацбанка [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзея Ермакова]] паведаміла, што 74 % золатавалютных рэзерваў Нацбанка (3,5 з 4,7 млрд долараў) — гэта доўг перад банкамі па здзелках СВОП. Такім чынам, рэальныя золатавалютныя рэзервы складаюць толькі 1,2 млрд долараў<ref>[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — гэта валютны абавязак перад банками]</ref><ref>[http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911084930/http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=62128 |date=11 верасня 2014 }}</ref>. Паводле даных на 1 студзеня 2013 года залаты запас Нацыянальнага банка Беларусі вырас на 1,6 т за 2012 год і склаў 33,3 тоны<ref>[http://news.tut.by/economics/330850.html Залаты запас Нацбанка за 2012 год вырас на 1,6 тоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=20 студзеня 2013 }}</ref>. На 1 студзеня 2016 года залаты запас склаў 38,1 т. ==== Стаўка рэфінансавання ==== {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Загаловак = Стаўка рэфінансавання ў 2011—2026 гадах<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Стаўка рэфінансавання]</ref> | Утрыманне = <timeline> ImageSize = width:300 height:660 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:12 align:left bar:01.01.2011 from:0 till:10 bar:16.03.2011 from:0 till:12 bar:20.04.2011 from:0 till:13 bar:18.05.2011 from:0 till:14 bar:01.06.2011 from:0 till:16 bar:22.06.2011 from:0 till:18 bar:13.07.2011 from:0 till:20 bar:17.08.2011 from:0 till:22 bar:01.09.2011 from:0 till:27 bar:14.09.2011 from:0 till:30 bar:14.10.2011 from:0 till:35 bar:11.11.2011 from:0 till:40 bar:12.12.2011 from:0 till:45 bar:15.02.2012 from:0 till:43 bar:01.03.2012 from:0 till:38 bar:02.04.2012 from:0 till:36 bar:16.05.2012 from:0 till:34 bar:20.06.2012 from:0 till:32 bar:18.07.2012 from:0 till:31 bar:15.08.2012 from:0 till:30 bar:12.09.2012 from:0 till:30 bar:13.03.2013 from:0 till:28 bar:17.04.2013 from:0 till:27 bar:15.05.2013 from:0 till:25 bar:10.06.2013 from:0 till:23 bar:16.04.2014 from:0 till:22 bar:19.05.2014 from:0 till:21 bar:16.07.2014 from:0 till:20 bar:13.08.2014 from:0 till:20 bar:09.01.2015 from:0 till:25 bar:01.04.2016 from:0 till:24 bar:01.05.2016 from:0 till:22 bar:01.07.2016 from:0 till:20 bar:17.08.2016 from:0 till:18 bar:18.01.2017 from:0 till:17 bar:15.02.2017 from:0 till:16 bar:15.03.2017 from:0 till:15 bar:19.04.2017 from:0 till:14 bar:14.06.2017 from:0 till:13 bar:19.07.2017 from:0 till:12 bar:13.09.2017 from:0 till:11 bar:18.10.2017 from:0 till:11 bar:14.02.2018 from:0 till:10 bar:27.06.2018 from:0 till:10 bar:14.08.2019 from:0 till:9 bar:20.11.2019 from:0 till:9 bar:19.02.2020 from:0 till:8 bar:20.05.2020 from:0 till:8 bar:01.07.2020 from:0 till:7 bar:21.04.2021 from:0 till:8 bar:21.07.2021 from:0 till:9 bar:01.03.2022 from:0 till:12 bar:23.01.2023 from:0 till:11 bar:01.03.2023 from:0 till:11 bar:03.04.2023 from:0 till:10 bar:02.05.2023 from:0 till:10 bar:31.05.2023 from:0 till:9 bar:28.06.2023 from:0 till:9 bar:25.06.2025 from:0 till:9 bar:01.06.2026 from:0 till:9 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4) bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4) bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4) bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:18.01.2017 at: 2 text: 17% shift:(0,-4) bar:15.02.2017 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:15.03.2017 at: 2 text: 15% shift:(0,-4) bar:19.04.2017 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:14.06.2017 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:19.07.2017 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:13.09.2017 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:18.10.2017 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:14.02.2018 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:27.06.2018 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:14.08.2019 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:20.11.2019 at: 2 text: 9% shift:(0,-4) bar:19.02.2020 at: 2 text: 8,75% shift:(0,-4) bar:20.05.2020 at: 2 text: 8% shift:(0,-4) bar:01.07.2020 at: 2 text: 7,75% shift:(0,-4) bar:21.04.2021 at: 2 text: 8,5% shift:(0,-4) bar:21.07.2021 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) bar:01.03.2022 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:23.01.2023 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) bar:01.03.2023 at: 2 text: 11% shift:(0,-4) bar:03.04.2023 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:02.05.2023 at: 2 text: 10% shift:(0,-4) bar:31.05.2023 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:28.06.2023 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4) bar:25.06.2025 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4) bar:01.06.2026 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4) </timeline> | Подпіс =}} Па меры зніжэння інфляцыі ў 1990-х і першай палове 2000-х гадоў Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь паступова змяншаў і [[стаўка рэфінансавання|стаўку рэфінансавання]], каб стымуляваць рост эканомікі. Да прыкладу, на пачатак 2004 года яна складала 28 %, на пачатак 2005 — 17 %, на пачатак 2006 — 11 %, на пачатак 2007 — 10 %<ref name="RefinancingRate" />. У сувязі з ажыятажным [[попыт]]ам на валюту, якія назіраўся напачатку 2007 года ва ўмовах рэзкага павышэння кошту на[[прыродны газ]], было прынята рашэнне павялічыць стаўку рэфінансавання з 10 % да 11 %, аднак пасля стабілізацыі сітуацыі яна была ў некалькі этапаў зніжана да 10 % (на 1 кастрычніка 2007)<ref>[http://news.tut.by/95329.html Стаўка рэфінансавання Нацбанка Беларусі з 1 кастрычніка зніжана да 10 % гадавых — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=12 лютага 2008 }}</ref>. З 1 ліпеня 2008 года стаўка рэфінансавання была зноў павышана да 10,25 %<ref>[http://news.tut.by/economics/112096.html З сённяшняга дня павялічылася стаўка рэфінансавання — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=4 ліпеня 2008 }}</ref>. У 2011 годзе з прычыны [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавага крызісу]] стаўка рэфінансавання была рэзка павышана ў некалькі этапаў да 45 %. Затым Нацыянальны банк пачаў змяншаць стаўку рэфінансавання, але 9 студзеня 2015 года з-за чарговага абвастрэння сітуацыі на фінансавым рынку падняў яе да 25 %<ref name=jan9>[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ З 9 студзеня Нацбанк адмяняе валютны падатак у абменніках і павялічвае на 5 % стаўку рэфінансавання]</ref>. Затым стаўка рэфінансавання паступова змяншалася да ўзроўню 7,75 %, але 21 красавіка 2021 года Нацыянальны банк прыняў рашэнне пра павышэнне стаўкі да 8,5 %<ref>https://nn.by/?c=ar&i=271406</ref>. ==== Дэвальвацыя 2009 года ==== 2 студзеня 2009 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў адначасова зніжаны (дэвальваваны) на 20 %. Так, курс долара ЗША быў усталяваны на ўзроўні Br2650, еўра — Br3703, расійскага рубля — Br90,16. Курсы змяніліся такім чынам (у дужках для параўнання — на 1 студзеня): * 1 [[долар ЗША]] — 2650 (2200) * 1 [[еўра]] — 3703 (3077,14) * 1 [[расійскі рубель]] — 90,16 (76,89) * 1 [[украінская грыўня]] — 329,19 (273,29) ==== Дэвальвацыя 2011 года ==== {{main|Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі}} 24 мая 2011 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў паўторна дэвальваваны да Br4930 за даляр ЗША, гэта значыць прыкладна на 56 %. Таксама курс еўра быў усталяваны на ўзроўні Br6914,82, расійскага рубля — Br173,95<ref>[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларусі павялічыў курс даляра да беларускага рубля на 56 % — з 3,155 да 4,930] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/|date=31 ліпеня 2017}}, ''[[БЕЛАПАН]]'' (23.05.2011)</ref>. Курсы змяніліся наступным чынам (у дужках для параўнання — на 23 мая): * 1 долар ЗША — 4930,00 (3155,00) * 1 еўра — 6914,82 (4516,00) * 1 расійскі рубель — 173,95 (113,02) * 1 украінская грыўня — 616,67 (394,97) ===== Падзенне курса 20 кастрычніка 2011 года ===== У адпаведнасці з планам мерапрыемстваў Урада і Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па выхаду на адзіны раўнаважны курс беларускага рубля 20 кастрычніка 2011 года курс нацыянальнай валюты зваліўся на 52 %, што фактычна азначае паўторную дэвальвацыю за перыяд з 24 мая 2011 года. Курсы Br з 21 кастрычніка 2011 года (у дужках для параўнання — на 20 кастрычніка): * 1 долар ЗША — 8680,00 (5712,00) * 1 еўра — 11 900,00 (7892,84) * 1 расійскі рубель — 277,00 (184,70) * 1 украінская грыўня — 1084,93 (713,91) Такім чынам беларускі рубель з пачатку 2011 года абясцэніўся ў адносінах да асноўных валют амаль у 3 разы. ==== Снежань 2014 года ==== {{main|Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі}} На працягу 2012—2014 гадоў беларускі рубель аслабляўся ў адносінах да долара не больш чым на 10 рублёў за дзень. У снежні 2014 года ўслед за хуткім падзеннем расійскага рубля ў абменных пунктах стаў расці курс долара і еўра да беларускага рубля, у той час як курс, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам, практычна не рос. Да 19 снежня мінімальны курс продажу долара насельніцтву ў Мінску вырас да 11 500 рублёў, максімальны — да 11 990<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ У Беларусі адменены гандаль на валютнай біржы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=31 ліпеня 2017 }}</ref> пры афіцыйным курсе ў 10 890 рублёў. У Гомелі курс продажу долара ў абменных пунктах вырас да 13 000 рублёў<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. У цэнтры Гомелю еўра прадаюць па 15 тысяч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=8 сакавіка 2016 }}</ref>. Насуперак запэўненням Аляксандра Лукашэнкі<ref>[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашэнка: Дэвальвацыі не будзе(18.12.2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=27 снежня 2014 }}</ref> і Пятра Пракаповіча пра немагчымасць новай дэвальвацыі, днём 19 снежня Нацыянальны банк увёў «часовую» камісію ў 30 % на продаж валюты насельніцтву<ref>[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстраныя меры Нацбанка]</ref>. 29 снежня Нацыянальны банк зменшыў камісію да 20 %<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты.]</ref>, адначасова дэвальваваўшы рубель на 7 %. За 2014 год агульная дэвальвацыя склала 24,7 % ==== Студзень 2015 года ==== 5 студзеня зноў была праведзена дэвальвацыя на 7,1 %. Адначасова камісія зніжана да 10 %.<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1105&l=be Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты]</ref> Курсы Br з 6 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 5 студзеня): * 1 долар ЗША — 12 740,00 (11 900,00) * 1 еўра — 15 230,00 (14 460,00) * 1 расійскі рубель — 218,00 (207,00) 8 студзеня праведзена чарговая дэвальвацыя на 7,5 %. Камісія за куплю валюты адменена:<ref name="autogenerated1">'''[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1107&l=be Аб мерах грашова-крэдытнай палітыкі па стабілізацыі сітуацыі ў фінансавай сферы]'''</ref> Курсы Br з 9 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 8 студзеня): * 1 долар ЗША — 13 760,00 (12 800,00) * 1 еўра — 16 240,00 (15 300,00) * 1 расійскі рубель — 221,00 (209,50) 9 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 2,18 %. Нацбанк аднавіў выкарыстанне механізма прывязкі курса рубля да кошыка замежных валют. У структуры кошыка доля расійскага рубля павялічана да 40 працэнтаў, а долі еўра і долара ЗША зніжаны да 30 працэнтаў кожная.<ref name=autogenerated1 /> 12 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 1,78 %. 14 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 4,745 %. За месяц дэвальвацыя склала 29,4 %. ==== Лістапад 2015 года ==== 4 лістапада 2015 года было абвешчана пра правядзенне чарговай дэнамінацыі беларускага рубля. З 1 ліпеня 2016 года пачнецца абмен банкнотаў узору 2000 года на банкноты і манеты ўзору 2009 года ў суадносінах 10 000:1. Усяго ў абарачэнне будзе выпушчана 7 наміналаў банкнотаў (5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў), а таксама 8 наміналаў манет (1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек і 1 і 2 рублі)<ref name="autogenerated2"/>. ==== Графік змены курса ў 1995—2016 гадах ==== Змена курса беларускага рубля ў адносінах да долара ЗША ў 1995—2016 гадах (усе курсы дадзены на 31 снежня кожнага года, а таксама на 30 чэрвеня 2016 года; лічбы да 1999 года ўключна дадзены з улікам дэнамінацыі 2000 года; у дужках — з улікам дэнамінацыі 2016 года)<ref>[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]</ref>. <timeline> ImageSize = width:800 height:430 PlotArea = left:60 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.2,0.2,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:21000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:30 align:left bar:1995 from:0 till:12 bar:1996 from:0 till:16 bar:1997 from:0 till:31 bar:1998 from:0 till:107 bar:1999 from:0 till:320 bar:2000 from:0 till:1180 bar:2001 from:0 till:1580 bar:2002 from:0 till:1920 bar:2003 from:0 till:2156 bar:2004 from:0 till:2170 bar:2005 from:0 till:2152 bar:2006 from:0 till:2140 bar:2007 from:0 till:2150 bar:2008 from:0 till:2200 bar:2009 from:0 till:2863 bar:2010 from:0 till:3000 bar:2011 from:0 till:8350 bar:2012 from:0 till:8570 bar:2013 from:0 till:9510 bar:2014 from:0 till:11850 bar:2014 from:11850 till:14000 color:cobar2 bar:2015 from:0 till:18569 bar:2016 from:0 till:20053 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1995 at: 2 text: 11,5 shift:(-6,4) bar:1995 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1996 at: 2 text: 15,5 shift:(-6,4) bar:1996 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1997 at: 2 text: 30,7 shift:(-6,4) bar:1997 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13) bar:1998 at: 2 text: 107 shift:(-7,4) bar:1998 at: 1000 text: (0,01) shift:(-13) bar:1999 at: 2 text: 320 shift:(-7,4) bar:1999 at: 1000 text: (0,03) shift:(-13) bar:2000 at: 2 text: 1180 shift:(-11,4) bar:2000 at: 1000 text: (0,12) shift:(-13) bar:2001 at: 2 text: 1580 shift:(-11,4) bar:2001 at: 1000 text: (0,16) shift:(-13) bar:2002 at: 2 text: 1920 shift:(-11,4) bar:2002 at: 1000 text: (0,19) shift:(-13) bar:2003 at: 2 text: 2156 shift:(-11,4) bar:2003 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2004 at: 2 text: 2170 shift:(-11,4) bar:2004 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2005 at: 2 text: 2152 shift:(-11,4) bar:2005 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2006 at: 2 text: 2140 shift:(-11,4) bar:2006 at: 1000 text: (0,21) shift:(-13) bar:2007 at: 2 text: 2150 shift:(-11,4) bar:2007 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2008 at: 2 text: 2200 shift:(-11,4) bar:2008 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13) bar:2009 at: 2 text: 2863 shift:(-11,4) bar:2009 at: 1000 text: (0,29) shift:(-13) bar:2010 at: 2 text: 3000 shift:(-11,4) bar:2010 at: 1000 text: (0,30) shift:(-13) bar:2011 at: 2 text: 8350 shift:(-11,4) bar:2011 at: 1000 text: (0,84) shift:(-13) bar:2012 at: 2 text: 8570 shift:(-11,4) bar:2012 at: 1000 text: (0,86) shift:(-13) bar:2013 at: 2 text: 9510 shift:(-11,4) bar:2013 at: 1000 text: (0,95) shift:(-13) bar:2014 at: 2 text: 11850 shift:(-15,4) bar:2014 at: 13000 text: каля_14000_(+20%_камісія) shift:(-145,0) bar:2014 at: 1000 text: (1,19) shift:(-13) bar:2015 at: 2 text: 18569 shift:(-15,4) bar:2015 at: 1000 text: (1,86) shift:(-13) bar:2016 at: 2 text: 20053 shift:(-15,4) bar:2016 at: 1000 text: (2,01) shift:(-13) </timeline> == Манеты == {{main|Памятныя манеты Рэспублікі Беларусь}} Выпуск памятных манет пачаты 27 снежня 1996 года. Памятныя манеты з каштоўных і некаштоўных металаў чаканяцца, у сувязі з адсутнасцю ўласнага манетнага двара, за мяжой (у Германіі, Літве, Польшчы, Расіі і інш. краінах). Па ўмовах дэнамінацыі 2016 года выпушчаныя раней памятныя манеты не падлягаюць абмену і падлягаюць прыёму ва ўсе віды плацяжоў па намінальным кошце. === Манеты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === З 1 ліпеня 2016 года, упершыню за ўсю гісторыю беларускага рубля, у сувязі з [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыяй]] у абарачэнне ўводзяцца манеты. Раней Беларусь была адной з нешматлікіх краін у свеце, дзе выпускаліся толькі памятныя манеты, якія фактычна не выкарыстоўваліся ў абарачэнні. Манеты былі адчаканены на Літоўскім манетным двары і [[Крэмніцкі манетны двор|Манетным двары Крэмніцы]]<ref name=producer>http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=4 ліпеня 2016 }} Новыя беларускія грошы зробленыя ў Еўрасаюзе</ref>. Усе манеты вырабленыя са [[сталь|сталі]]. Манеты да 5 капеек пакрытыя [[медзь|меддзю]]; 10, 20, 50 капеек — меддзю і [[латунь|латунню]]; 1 рубель — меддзю і [[нікель|нікелем]]. Манета вартасцю 2 рублі — [[Біметалічная манета|біметал]], цэнтр пакрыты меддзю і нікелем, кольца — меддзю і латунню. На [[аверс]]е ўсіх манет размешчаны відарыс [[Герб Беларусі|герба Рэспублікі Беларусь]] (узору 1995 года, на якім памылкова быў выяўлены шасціпялёсткавы [[лён]]), надпіс «БЕЛАРУСЬ» і год чаканкі. На [[рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] — намінал манеты разам з рознымі арнаментамі. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; width: 100%" !colspan="13"|Манеты Рэспублікі Беларусь (з 2016 года) |- !colspan="3"| Выява !rowspan="2"| Намінал !colspan="4"| Тэхнічныя параметры !colspan="3"| Апісанне !rowspan="2"| Год чаканкі !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] ! Дыяметр<br />(мм) ! Таўшчыня<br />(мм) ! Маса<br />(г) ! Склад ! Аверс ! Рэверс ! [[Гурт манеты|Гурт]] |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 obverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 reverse.png|60px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 edge.png|6px]] | 1 капейка | 15 | rowspan="3"| 1,25 | 1,55 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю | rowspan="7"| [[Герб Беларусі|Герб Рэспублікі Беларусь]], пад ім назва краіны, год чаканкі | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе багацце і дастатак | rowspan="3"| Роўны | rowspan="8"| 2009 | rowspan="8"| 1 ліпеня<br />2016 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|70px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 2 капейкі | 17,5 | 2,1 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|79px]] | style="background:#000;"| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 edge.png|9px]] | 5 капеек | 19,8 | 2,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|71px]] | style="background:#000;"| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 10 капеек | 17,7 | 1,8 | 2,8 | rowspan="3"| Сталь, пакрытая меддзю і латунню | rowspan="3"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе ўрадлівасць і жыццёвую сілу | rowspan="3"| Насечка з сегментамі |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|81px]] | style="background:#000;"| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]] | 20 капеек | 20,35 | 1,85 | 3,7 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|89px]] | style="background:#000;"| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 edge.png|12px]] | 50 капеек | 22,25 | 1,55 | 3,95 |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 obverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 reverse.png|85px]] | style="background:#000;"| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 edge.png|16px]] | 1 рубель | 21,25 | 2,3 | 5,6 | Сталь, пакрытая меддзю і [[Нікель|нікелем]] | rowspan="2"| Намінал, арнамент, які сімвалізуе імкненне да шчасця і свабоды | Насечка |- style="text-align:center;" | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 obverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 reverse.png|94px]] | style="background:#000;"| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 edge.png|14px]] | 2 рублі | 23,5 | 2,0 | 5,81 | Кольца — сталь, пакрытая меддзю і латунню, цэнтр — сталь, пакрытая меддзю і нікелем | У цэнтры Герб Рэспублікі Беларусь, па крузе ўгары — «БЕЛАРУСЬ», унізе — год чаканкі, пасярод іх — арнамент, які сімвалізуе багацце | Надпіс «БЕЛАРУСЬ», падзелены элементам нацыянальнага арнаменту |- |colspan="13" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 4,0 пікселя на міліметр. |} == Банкноты == === Банкноты ўзору 1992—1999 гадоў === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="10"| Серыі 1992—1999 гадоў [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl] |- !rowspan="2"| Год !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |rowspan="11"| 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 капеек |rowspan="11"| 105×53 | ружовы<br />чырвоны | выява [[Вавёрка звычайная|вавёркі]] |rowspan="11"| малюнак [[Пагоня (герб)|герба «Пагоня»]] |rowspan="8"| 25 мая<br />1992 |rowspan="20"| 1 студзеня<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105px]] | <big>1 рубель | сіне-зялёны<br />блакітны | выява [[Заяц-русак|зайца]], які бяжыць |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105px]] | <big>[[3 беларускія рублі|3 рублі]] | зялёны<br />аранжавы | выява [[Бабёр еўрапейскі|баброў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105px]] | <big>5 рублёў | сіні<br />ружовы | выява [[Воўк|ваўкоў]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105px]] | <big>10 рублёў | зялёны<br />аранжавы | выява [[Рысь|рысі]] з рысянём |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105px]] | <big>25 рублёў | чырвоны<br />карычневы | выява [[Лось|лася]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105px]] | <big>50 рублёў | фіялетавы<br />ружовы | выява мядзведзя-[[барыбал]]а<ref>[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Кароткая гісторыя беларускіх грошай]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105px]] | <big>100 рублёў | карычневы<br />буры | выява [[зубр]]а |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105px]] | <big>200 рублёў | блакітны<br />карычневы | [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальная плошча]] ў Мінску |rowspan="2"| 8 снежня<br />1992 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105px]] | <big>500 рублёў | фіялетавы | [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошча Перамогі]] ў Мінску |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>1000 рублёў |rowspan="2"| зялёны<br />сіні<br />ружовы |rowspan="2"| [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | 3 лістапада<br />1993 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «1000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1992 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105px]] |rowspan="2"| <big>5000 рублёў | 105×60 |rowspan="2"| ружовы<br />бэзавы |rowspan="2"| [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | выява герба «Пагоня» | 7 красавіка<br />1994 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110px]] | 110×60 | вялікая выява ліку «5000» | 16 верасня<br />1998 |- | 1994 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 рублёў |rowspan="6"| 150×69 | аранжавы<br />зялёны | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | выява герба «Пагоня» | 28 снежня<br />1994 |- | 1995 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 000 рублёў | жоўты<br />карычневы | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 15 верасня<br />1995 |- | 1996 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150px]] | <big>100 000 рублёў | шэры | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 17 кастрычніка<br />1996 |- | 1998 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 000 рублёў | чырвоны | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка | 1 снежня<br />1998 |- |rowspan="2"| 1999 |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>1 000 000 рублёў | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» | 30 красавіка<br />1999 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150px]] | <big>5 000 000 рублёў | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | спартыўны комплекс «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]» | 6 верасня<br />1999 |- |colspan="10" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2000 года [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes] |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110px]] | <big>1 |rowspan="3"| 110×60 | зялёны | [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | вялікая выява лічбы «1» |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2000 | 1 красавіка<br />2003<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 1 рубель узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110px]] | <big>5 | ружовы | [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску | вялікая выява лічбы «5» | 1 снежня<br />2004<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 5 рублёў узору 2000 года]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110px]] | <big>10 | фіялетавы | стары будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь]] | вялікая выява лічбы «10» |rowspan="2"| 1 сакавіка<br />2013<ref name="vyv">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Беларусі спыняе выпуск банкнот наміналам 10 і 20 беларускіх рублёў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=9 верасня 2017 }}</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 |rowspan="3"| 150×69 | светла-карычневы | [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» | 1 ліпеня<br />2015<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: Аб вывадзе з абарачэння банкнотаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 рублёў]</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] |rowspan="9"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="8"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Ф. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» (1838) |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у Віцебску | 16 красавіка<br />2001 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Ідзкоўскага]] | 21 студзеня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 20 снежня<br />2002 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>100 000 | аранжавы | [[Нясвіжскі замак]] | карціна [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак» | 15 ліпеня<br />2005 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]] | <big>200 000 | зялёны<br />аранжавы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Масленікава]] | калаж з дэкаратыўных элементаў будынка музея | 12 сакавіка<br />2012 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года) === У 2010 годзе, пасля прыняцця новай арфаграфіі, на 50-рублёвай і 50 000-рублёвай банкнотах узору 2000 года слова ''пяцьдз'''е'''сят'' стала змяшчаць арфаграфічную памылку, варта пісаць ''пяцьдз'''я'''сят''<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 Беларускі Партызан, У Беларусі ходзяць грошы з памылкамі!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 |date=2 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» патрабуе ад Нацбанка змяніць надпісы на грошах]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для прывядзення надпісаў на гэтых банкнотах у адпаведнасць з новымі правіламі беларускай арфаграфіі 29 снежня 2010 года былі ўведзены ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 і 50 000 рублёў узору 2000 года мадыфікацыі 2010 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты маюць наступныя адрозненні: абазначэнне наміналу, размешчанае на пярэднім і адваротным баках банкнота, надрукавана па новых правілах беларускай арфаграфіі — ''пяцьдз'''я'''сят'' замест ''пяцьдз'''е'''сят''. На банкноце наміналам 50 рублёў адсутнічае палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ». На банкноце наміналам 50 000 рублёў палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ» была заменена металізаванай ахоўнай ніткай. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Выпушчаныя раней банкноты ўзору 2000 года па-ранейшаму застаюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !colspan="9"| Серыя 2010 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал<br />(рублёў) !rowspan="2"| Памеры<br />(мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150px]] | <big>50 | 150×69 | чырвоны | [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]] | Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]» |rowspan="2"| 29 снежня<br />2010 | 1 ліпеня<br />2015 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150px]] | <big>50 000 | 150×74 | блакітны | [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]]) | калаж з дэкаратыўных элементаў замка | 1 студзеня<br />2017 |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2011 года) === З мэтай узмацнення ахоўных прыкмет і ўдасканалення візуальных элементаў абароны на банкнотах Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў узору 2000 года 15 сакавіка 2011 года ўводзяцца ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў, 25 ліпеня 2011 года — банкнот наміналам 5000 рублёў, 5 верасня 2011 года — банкнот наміналам 100 рублёў узору 2000 мадыфікацыі 2011 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года. Новыя банкноты (акрамя 100 рублёў) маюць наступныя адрозненні: замест палімернай празрыстай ніткі з тэкстам «НБРБ» у паперу ўведзена металізаваная ахоўная нітка. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Менавіта таму банкноты новага ўзору не апазнаюцца кававымі апаратамі. У масе паперы банкнота наміналам 100 рублёў ахоўная нітка была прыбрана. Мадыфікаваныя банкноты, якія ўводзяцца ў абарачэнне, з’яўляюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце ва ўсе віды плацяжоў без усякіх абмежаванняў. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года наміналам 100, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў нароўні з мадыфікаванымі банкнотамі застаюцца ў абарачэнні на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="9"| Серыя 2011 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўны колер !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду !rowspan="2"| Дата зняцця |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>100 | 150×69 | зялёны | [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] | сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] | 5 верасня<br />2011 | rowspan="6"| 1 студзеня<br />2017 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150px]] | <big>500 |rowspan="5"| 150×74 | карычневы | [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску | скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>1000 | блакітны | [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] | фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>5000 | фіялетавы | [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] ў Мінску | Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]» | 25 ліпеня<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]] | <big>10 000 | ружовы | панарама [[Віцебск]]а | [[Летні амфітэатр]] у [[Віцебск]]у |rowspan="2"| 15 сакавіка<br />2011 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]] | <big>20 000 | аліўкавы | [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]] | Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Іздкоўскага]] |- |colspan="9" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Банкноты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) === У сувязі з правядзеннем дэнамінацыі з 1 ліпеня 2016 года ўводзяцца банкноты новага ўзору<ref name="autogenerated2">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be Аб правядзенні з 1 ліпеня 2016 г. дэнамінацыі беларускага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508014913/http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&l=be |date=8 мая 2016 }}</ref>. Кожны банкнот прысвечаны адной з абласцей Беларусі і гораду Мінску. Адпаведнасць вобласці наміналу банкнотаў вызначана ў алфавітным парадку. Выява банкнота наміналам 5 рублёў прысвечана [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], 10 рублёў — [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], 20 рублёў — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], 50 рублёў — [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], 100 рублёў — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], 200 рублёў — [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], 500 рублёў — гораду Мінску. Купюры аддрукаваны фірмай «[[De La Rue|Thomas De La Rue]]»<ref name=producer /> — адным з сусветных лідараў валютнай індустрыі па вытворчасці банкнотаў, каштоўных папер, банкаўскага абсталявання ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Новыя грошы былі гатовыя яшчэ ў 2008—2009 гадах, але тады ўвесці іх у абарачэнне не дазволіў крызіс. Вырабленыя грашовыя знакі былі перададзеныя ў Цэнтральнае сховішча Нацыянальнага банка. З улікам часу вырабу новыя беларускія рублі маюць пэўныя асаблівасці. У прыватнасці, на банкнотах узору 2009 года, якія выпускаюцца ў абарачэнне, размешчана факсіміле подпісу П. П. Пракаповіча, які займаў на той момант пасаду Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref name=autogenerated2 />. Акрамя таго, на новай банкноце наміналам 50 рублёў размешчаны надпіс «пяцьдзесят», што не адпавядае правілам беларускай арфаграфіі, якія дзейнічаюць цяпер. У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» гэта слова павінна пісацца праз літару «я» ў другім складзе — «пяцьдзясят». Пры ажыццяўленні Нацыянальным банкам наступных заказаў на выраб новых банкнотаў названыя неадпаведнасці будуць ліквідаваны<ref name=autogenerated2 />. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="8" | Серыя 2009 года |- !colspan="2"| Выява !rowspan="2"| Намінал (рублёў) !rowspan="2"| Памеры (мм) !rowspan="2"| Асноўныя колеры !colspan="2"| Апісанне !rowspan="2"| Дата выхаду |- ! Пярэдні бок ! Адваротны бок ! Пярэдні бок ! Адваротны бок |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 front.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Belarus 2009 back.jpg|135px]] | <big>5 | 135×72 | аранжавы<br />карычневы | [[Камянецкая вежа]], [[Камянец]], Брэсцкая вобласць | калаж на тэму першых славянскіх паселішчаў:<br />фрагмент скуранога пояса, драўлянае кола, малюнак [[дзяцінец|дзядзінца]] «[[Археалагічны музей «Бярэсце»|Бярэсце]]» | rowspan="7" |1 ліпеня<br />2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 front.jpg|139px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:10 Belarus 2009 back.jpg|139px]] | <big>10 | 139×72 | блакітны<br />сіні | [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Полацк]], Віцебская вобласць | калаж на тэму асветніцтва і кнігадрукавання:<br />кнігі, знак [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], [[крыж Ефрасінні Полацкай|крыж Еўфрасінні Полацкай]], фрагмент арнаменту |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 front.jpg|143px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:20 Belarus 2009 back.jpg|143px]] | <big>20 | 143×72 | жоўты<br />цёмна-шэры | Палац Румянцавых — Паскевічаў, [[Гомель]], Гомельская вобласць | калаж на тэму духоўнасці:<br />звон, [[Тураўскае Евангелле]], старажытны горад [[Тураў]], фрагменты разьбы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 front.jpg|147px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:50 Belarus 2009 back.jpg|147px]] | <big>50 | 147×72 | светла-зялёны<br />аранжавы | Мірскі замак, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], Гродзенская вобласць | калаж на тэму мастацтва:<br />[[Ліра (музычная прылада)|ліра]] і лаўровыя галіны, пяро, папера, [[нотны стан]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 front.jpg|151px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Belarus 2009 back.jpg|151px]] | <big>100 | 151×72 | смарагдавы<br />аранжавы | Нясвіжскі замак, [[Нясвіж]], Мінская вобласць | калаж на тэму тэатра і народных свят:<br />скрыпка, бубен, [[жалейка]], [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]] і знакі народных свят «Калядная зорка», каза, тэатр «[[Батлейка]]» |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 front.jpg|155px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:200 Belarus 2009 back.jpg|155px]] | <big>200 | 155×72 | фіялетавы<br />ружовы | [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей ім. Масленікава]], [[Магілёў]], Магілёўская вобласць | калаж на тэму рамяства і горадабудаўніцтва:<br />залаты ключ і пячатка Магілёва, пячная кафля, фрагменты каваных кратаў |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 front.jpg|159px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:500 Belarus 2009 back.jpg|159px]] | <big>500 | 159×72 | ружовы<br />бірузовы | [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь]], Мінск | калаж на тэму літаратуры:<br />пяро, чарніліца, вокладкі кніг, ліст папаратніку |- |colspan="8" align="left"|<small>Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр. |+ |} === Памятныя банкноты === 1 студзеня 2001 года тыражом у 5500 асобнікаў быў выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 рублёў узору 2000 года, прысвечаны 10-годдзю Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Банкнот пагашаны спецыяльным штампам з прыпрасаванай фольгі ў выглядзе лагатыпа «НБРБ» з віньеткай і лічбамі «1991 — 2001», размешчанымі ў правай частцы пярэдняга боку банкнота, і змешчаны ў буклет. 1 кастрычніка 2001 года Нацыянальны банк выпусціў абмежаваным тыражом у 2500 асобнікаў набор банкнотаў «Міленіум», прысвечаны [[III тысячагоддзе|трэцяму тысячагоддзю]]. Набор змяшчае 10 банкнотаў узору 2000 года: наміналам 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 і 10 000 рублёў. Банкноты вартасцю 20 — 10 000 рублёў пагашаны на адваротным баку спецыяльным надпісам-штампам чырвонага колеру «MILLENIUM». На банкнотах наміналам 1 — 10 рублёў такі штамп адсутнічае. Банкноты аб’яднаны ў камплект з аднолькавымі серыйнымі нумарамі «аа 0000001 — аа 0002500» і спакаваны ў канверт сіняга колеру. 22 мая 2003 года НБРБ выпусціў памятны банкнот наміналам 50 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны ўключэнню [[Мірскі замак|замкавага комплексу «Мір»]] у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА]]. Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет, тыраж выпуску — 1000 асобнікаў. Серыйныя нумары банкнотаў — «аа 0000001 — аа 0001000». Афармленне не адрозніваецца ад звычайнага. 1 снежня 2010 года выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны 20-годдзю Нацыянальнага банка. У левай частцы пярэдняга боку банкнота нанесена галаграма з надпісам «НБ 20 год 1991—2011». Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет. Тыраж выпуску — 3 тысячы асобнікаў. == Знак беларускага рубля == [[Файл:BYR symbol.gif|70px|left]] Да 2005 года для кароткага абазначэння беларускага рубля выкарыстоўваліся традыцыйныя для слова «рубель» скарачэння — '''р.''' і '''руб.''' У маі 2005 года праўленне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіла новы [[знакі валют|знак нацыянальнай валюты]]. {{пачатак цытаты}} '''''11.05.2005''''' '''''Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь зацверджаны графічны знак нацыянальнай грашовай адзінкі — беларускага рубля.''''' ''Яго ідэя зводзілася да стварэння ўласнага абазначэння нацыянальнай валюты Беларусі, арыгінальнага, вядомага і запамінальнага знака, які можна было б лёгка выкарыстоўваць як пры камп’ютарным наборы, так і пры напісанні тэксту ад рукі.'' ''Графічны знак беларускага рубля ўяўляе сабою ў выглядзе дзвюх літар лацінскага алфавіту '''«Br»''', дзе '''В''' — беларускі, '''r''' — рубель.'' ''Нацыянальны банк рэкамендаваў банкам, небанкаўскім крэдытна-фінансавым арганізацыям Рэспублікі Беларусь, іншым юрыдычным і фізічным асобам выкарыстоўваць дадзены графічны знак у якасці ўказання на афіцыйную грашовую адзінку — беларускі рубель (як перад, так і пасля наміналу (вартасці) беларускага рубля) — пры вытворчасці, размяшчэнні і распаўсюджванні рэкламы на рынках тавараў, прац і паслуг, інфармацыйных, даведачных матэрыялаў, а таксама ў іншых мэтах.'' {{канец цытаты|крыніца=Поўны тэкст прэс-рэлізу Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Прэс-рэліз] Кіраванні інфармацыі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] ад 11.05.2005 г.</ref>}} Знак '''Br''' актыўна выкарыстоўваецца на сайтах самога Нацыянальнага банка рэспублікі, а таксама шэрагу беларускіх камерцыйных банкаў. У дзелавым абароце па-ранейшаму часцей сустракаюцца традыцыйныя скарачэнні '''р.''' і '''руб.''' У [[Юнікод]]зе сімвалу беларускага рубля папярэдне прысвоены код {{unichar|20C5}} — рэліз чакаецца ў стандарце версіі 19 у другой палове 2027 года. Пасля гэтага вытворцы лічбавых прылад абновяць свае АС і сімвал пачне карэктна ў іх адлюстроўвацца<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html|title=Прапанова па новых сімвалах: бягучыя прапановы|website=unicode.org|access-date=2026-07-28|lang=en}}</ref>. == Цікавыя факты == * Самы дарагі беларускі банкнот быў прададзены за 3000 долараў. Гэты кошт заплацілі на аўкцыёне за купюру 5000 рублёў узору 2000 года серыі АГ. * На банкноце ў 1 рубель узору 1992 года быў намаляваны заяц, таму і новая беларуская грашовая адзінка ў цэлым неадкладна атрымала ў народзе назву ''зайчык''. Сам малюнак [[Заяц-русак|зайца-русака]] быў ўзяты з кнігі «Звяры і птушкі нашай краіны», выпушчанай у 1957 годзе, пазней будучага «беларускага» зайчыка змясцілі на 20-капеечную паштовую марку серыі «Фаўна СССР», а ў 1975 годзе гэты заяц-русак апынуўся на запалкавай этыкетцы серыі «Белавежская пушча»<ref name="kp-20120223" />. * Своеасаблівы выпадак двухмоўя ўяўляе сабою банкнот вартасцю [[500 рублёў]] узору 1992 года. Службовыя надпісы на банкноце выкананы на беларускай мове. На пярэднім баку банкнота намалявана [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] ў Мінску разам з першымі двума словамі [[лозунг]]а на рускай мове «Подвиг народа бессмертен», які выкладзены на адным з паўкруглых будынкаў, што абрамляюць плошчу, і з’яўляецца адной з «візітных картак» Мінска. Газета «Гарадзенскі кірмаш», якая паведаміла пра дадзены факт у адным з ліпеньскіх нумароў 1994 года, адзначыла, што дзякуючы гэтаму двухмоўю банкнот хутка ператвараецца ў каштоўны экспанат [[баністыка|баністычных]] калекцый. * Іншымі прыкладамі беларускага двухмоўя з’яўляюцца банкноты вартасцю ў 50 000 рублёў узору 2000 года і ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года). На адваротным баку купюры ў мікратэксце замест надпісу «МІРСКІ ЗАМАК» напісана «МИРСКІ ЗАМАК», што з’яўляецца арфаграфічнай памылкай. Аднак у Нацыянальным банку гэты факт пракаментавалі як адну з абарон ад фальшываманетчыкаў, так званую «графічную пастку»<ref>[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюры ў 50 000 рублёў мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК» напісаны з памылкай — Грошы onliner.by]</ref>. Хоць на сайце Нацбанка Рэспублікі Беларусь у частцы, дзе растлумачваецца, як выглядае грашовы знак, паказаны мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК»<ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=40 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=68 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў (мадыфікацыя 2010 года)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама вядома, што арфаграфічная памылка не можа з’яўляцца графічнай пасткай<ref>[http://deep2000.ru/dictionary/list.php?SECTION_ID=485 В. М. Іёнаў «Апрацоўка наяўнасці: банкаўская тэхніка і тэхналогіі», В. М. Іёнаў «Увагу, грошы»]</ref>. * Малюнак будынка, намаляванага на 10-рублёвай банкноце ўзору 2000 года, падпісаны як [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], хоць такім ужо і не з’яўляецца (з 2006 года). * Да моманту прыняцця рашэння аб зацвярджэнні «ўласнага… арыгінальнага, вядомага і запамінальнага» графічнага знака беларускага рубля якраз такі самы знак ('''Br''') ужо выкарыстоўваўся для абазначэння [[Эфіопскі быр|эфіопскага быра]]. * На банкноце наміналам у 100 000 рублёў 2000 года на рэверсе намалявана рэпрадукцыя карціны [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак». Спачатку замак на банкноце малявалі з праваслаўнымі крыжамі на даху замка, хоць на арыгінале карціны Напалеона Орды былі намаляваны радавыя арлы. Пасля таго як баністы паказалі на недакладнасць, Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выправіў памылку. * На купюры ў 50 рублёў 1992 года намаляваны мядзведзь барыбал, які ў Беларусі ніколі не вадзіўся. * У 2016-м годзе на буйным амерыканскім аўкцыёне, які праводзіцца Stack’s Bowers Galleries быў выстаўлены ўнікальны лот, які з’яўляецца своеасаблівай гістарычнай рэліквіяй для Беларусі. Са стартам $6000 быў выстаўлены поўны набор банкнот-узораў беларускіх банкнот з партрэтам Янкі Купалы і Францыска Скарыны, гербам Пагоня і Бел-чырвона-белым сцягам. Гэтыя банкноты былі надрукаваныя ў 1994 годзе ў Германіі кампаніяй Giesecke & Devrient, але з-за змены дзяржаўнай сімволікі ў 1995-м годзе тыраж гэтых банкнот быў знішчаны.<ref>http://m.nashaniva.by/articles/176069/</ref> == Рэжым валютнага курса == {{Таксама|Рэжым валютнага курса}} З 2009 года для падтрымання курса нацыянальнай валюты выкарыстоўваецца рэжым, пры якім беларускі рубель прывязаны да валютнага кошыка (долар ЗША, еўра, расійскі рубель) у суадносінах 3891:1. Дапушчальны дыяпазон ваганняў курса складае +/- 5 %.<ref>[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют і кошыку замежных валют | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> == Гл. таксама == * [[Памятныя манеты Беларусі]] * [[Эканоміка Беларусі]] * [[Рублёвая зона]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Banknotes of Belarus}} * [http://www.nbrb.by/bel Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь] * [http://www.nbrb.by/bel/statistics/Rates/RatesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь штодзённа(даступны архіў)] * [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Індэксы коштаў па асобных галінах эканомікі] — Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь * [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі!] * [http://belbonistika.com Беларуская баністыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=19 верасня 2018 }} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўрапейскія валюты}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валюты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Грошы Беларусі]] 8ffe2zpcp7e1pwp7ckfx6leo1gutmfd 0 27063 5174717 4942260 2026-08-03T03:05:28Z StarDeg 16311 5174717 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Марлан Бранда | Арыгінал імя = Marlon Brando | Фота = Marlon Brando 1948.jpg | Подпіс = Марлан Бранда ў фільме «Трамвай „Жаданне“» | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = 1944—2004 | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Ма́рлан Бра́нда''' ({{lang-en|Marlon Brando}}; [[3 красавіка]] [[1924]], [[Омаха]], [[Небраска]], [[ЗША]] — {{ДС|1|7|2004}}, {{МС|Лос-Анджэлес}}, [[ЗША]]) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|XX стагоддзя|}} кіно і тэатра, {{кінарэжысёр|ЗША|XX стагоддзя|}}. Адзін з найвыбітнейшых амерыканскіх акцёраў. Вучыўся ў ваеннай акадэміі, у тэатральным класе школы сацыяльных даследаванняў, а потым у Акцёрскай студыі Лі Страсберга. У 1944 дэбютаваў у тэатры на Брадвеі ў п’есе «Я памятаю маму», а ў 1950 — у кіно (фільм «Мужчыны»). Для акцёрскай манеры Бранда ўласцівы непасрэдная эмацыйнасць, імправізацыйны талент, прыцягальнасць і г.д. Свой уласны стыль ён распрацаваў па сістэме [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Станіслаўскага]]. Яго ігра мела ўплыў на такіх акцёраў як Джэймс Дін, [[Роберт Дэ Ніра]], [[Пол Ньюман]]. Дыяпазон яго акцёрскіх здольнасцей надзвычай шырокі — ад псіхалагічных драм да лёгкіх камедый. Найбольш удалыя і складаныя ролі сыграў у фільмах «Пагоня» (1965), «[[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]]» ([[1972]]; прэмія «Оскар»), «[[Апошняе танга ў Парыжы]]» ([[1972]]), «[[Апакаліпсіс сёння]]» (1979), «Дон Жуан дэ Марка» ([[1995]]). Здымаўся ў кінастужках вядомых амерыканскіх і еўрапейскіх рэжысёраў — Ф. Ф. Копалы, [[Элія Казан|Э. Казана]], Б. Берталучы і інш. Неаднаразовы лаўрэат міжнародных кінафестываляў, прэмій Брытанскай кінаакадэміі. У [[1994]] апублікаваў мемуары пад назвай «Песні, якім навучыла мяне маці». == Фільмаграфія == * 1951 — [[Трамвай «Жаданне» (фільм)|Трамвай «Жаданне»]] * 1954 — [[У порце]] * 1969 — [[Хросны бацька (фільм)|Хросны бацька]] * 1972 — [[Апошняе танга ў Парыжы]] * 1978 — [[Супермен (фільм, 1978)|Супермен]] * 1979 — [[Апакаліпсіс сёння]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандо Марлон}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маліна»]] [[Катэгорыя:Радыёаматары]] 6l6kaoblckmku0gs7ferst0q279570r 0 29067 5174826 5129663 2026-08-03T08:21:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174826 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Цвікевіч}} {{ДД | імя = Аляксандр Цвікевіч | жанчына = | выява = Аляксандр Цвікевіч.jpg | подпіс = | тытул = Прэм'ер-міністр (Старшыня Рады народных міністраў) БНР | сцяг = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | сцяг2 = Coat of arms of Belarusian People's Republic.svg | перыядпачатак = [[23 жніўня]] [[1923]] | перыядканец = [[15 кастрычніка]] [[1925]] | парадак = | прэзідэнт = | прэм'ер = | папярэднік = [[Пётр Антонавіч Крачэўскі]] | пераемнік = [[Аўген Калубовіч]] | тытул_2 = Міністр замежных спраў БНР | сцяг_2 = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | перыядпачатак_2 = [[1921]] | перыядканец_2 = [[1923]] | дата нараджэння = 22.6.1888 | месца нараджэння = | дата смерці = 30.12.1937 | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = беларус | партыя = | муж = | жонка = | род = | бацька = Іван Цвікевіч | маці = | прафесія = | аўтограф = Cvikevich1.png | рэлігія = | узнагароды = | каментар = }} '''Аляксандр Іванавіч Цвікевіч''' (псеўд. ''А. Гвоздзь, А. Галынец'') ({{ДН|22|6|1888}}, {{МН|Брэст||}} — {{ДС|30|12|1937}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[гісторык]], [[юрыст]], [[філосаф]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 чэрвеня 1888 года ў [[Брэст|Брэсце]] ў сям’і фельчара чыгуначнай бальніцы. Скончыў юрыдычны факультэт [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] (1912), да 1914 года працаваў [[прысяжны павераны|прысяжным павераным]] у [[Пружаны|Пружанах]] і Брэсце. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — у [[Бежанства|бежанстве]] ў [[Тула|Туле]], дзе прымаў актыўны ўдзел у працы камітэта дапамогі ахвярам вайны. У 1917 годзе ў [[Масква|Маскве]] стаў адным з заснавальнікаў і кіраўнікоў [[Беларуская народная грамада|Беларускай народнай грамады]]. Удзельнічаў у працы [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага Усебеларускага з’езда]], быў абраны сакратаром прэзідыума, ад бежанцаў-беларусаў уваходзіў у склад Рады з’езда. У студзені 1918 года Выканкам І Усебеларускага з’езда накіраваў Аляксандра Цвікевіча разам з [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымонам Рак-Міхайлоўскім]] на мірныя перамовы ў Брэст. Не атрымаўшы дазволу ўдзельнічаць у перамовах асобнай дэлегацыяй, Цвікевіч і Рак-Міхайлоўскі вымушаны былі ўвайсці ў дэлегацыю [[Украінская народная Рэспубліка|УНР]] як дарадцы. У канцы сакавіка 1918 года накіраваны ў [[Кіеў]] у складзе надзвычайнай дыпламатычнай місіі. Падчас дзейнасці місіі Цвікевіч вырашаў пытанні беларуска-[[Украіна|ўкраінскай]] мяжы, дамагаўся прызнання адроджанай беларускай дзяржаўнасці і перагляду [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]], вёў перамовы з місіямі іншых дзяржаў наконт фінансавай дапамогі ўраду [[БНР]]. Пад яго кіраўніцтвам быў наладжаны выпуск газеты «[[Белорусское эхо]]», арганізавана [[Беларуская гандлёвая палата ў Кіеве]]. 29 мая 1918 года беларуская місія звярнулася да расійскай мірнай дэлегацыі і падала яе кіраўніку [[Хрысціян Ракоўскі|Х. Ракоўскаму]] ноту, падпісаную Цвікевічам і [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскім]], гаворачы пра патрэбу прызнання расійскім савецкім урадам незалежнасці [[Беларусь|Беларусі]]. У ліпені 1918 года Аляксандр Цвікевіч увайшоў у склад кіраўнічых органаў [[Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў|Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў]]. Вясной 1919 года ўрад [[БНР]] накіроўвае Цвікевіча ў [[Берлін]], дзе ён павінен быў вырашаць фінансавае пытанне — атрымаць па акрэдытыве ўкраінскую пазыку. Пасля адмовы германскіх улад выдаць грошы ездзіў у [[Вена|Вену]], каб атрымаць частку з іх у аўстрыйскім банку. У 1921—1923 гадах Цвікевіч займаў пасаду міністра замежных спраў ва [[Урад БНР|ўрадзе БНР]] [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Быў старшынёй [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|І Усебеларускай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], якая адбывалася ў верасні 1921 года. Выказаўся за кансалідацыю беларускіх палітычных сіл, выступіў супраць паланафільскай арыентацыі [[П. Аляксюк|Паўла Алексюка]] і іншых. На гэтай канферэнцыі ў яго рэдакцыі прынята рэзалюцыя па віленскім пытанні. Прызнаў [[Вільня|Вільню]] сталіцай Літвы, выказаў згоду на ўключэнне Віленшчыны і Гродзеншчыны ў склад Літоўскай Рэспублікі, што прывяло да ўрадавага крызісу [[БНР]]<ref name="Крыніцы/БЭ|17">{{Крыніцы/БЭ|17}} С. 92</ref>. У 1922 годзе Цвікевіч разам з Ластоўскім быў на [[Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі]], дзе спрабаваў уключыць беларускае пытанне ў парадак дня яе работы. У 1923 годзе, у сувязі з нязгодай часткі беларускіх грамадскіх і палітычных дзеячаў з палітыкай урада БНР Ластоўскага быў сфарміраваны новы ўрад БНР на чале з Аляксандрам Цвікевічам. Калі Ліга Нацый прызнала ўсходнія межы Польшчы з Савецкай Расіяй, урад Літвы страціў зацікаўленасць у падтрымцы беларускага асяродка ў літоўскай сталіцы (Коўне). Пад уздзеяннем поспехаў і дасягненняў палітыкі [[беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]], Аляксандр Цвікевіч не хаваў свайго намеру пераехаць у Мінск (БССР)<ref name="ReferenceA">Міхалюк, Д. Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — С. 448.</ref>. Перад вяртаннем прадстаўнікі ўрада БССР і ўрада СССР угаварылі Цвікевіча правесці ў Берліне Беларускую нацыянальна-палітычную канферэнцыю<ref name="ReferenceA"/>. Праз савецкіх агентаў было дамоўлена, што Цвікевіч збярэ канферэнцыю, якая прызнае БССР адзіным цэнтрам адраджэння Беларусі. 12-16 кастрычніка 1925 года [[Другая Усебеларуская канферэнцыя]] адбылася ў [[Берлін]]е. Патрэбная Мінску рэзалюцыя прынята<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|1}} С. 390</ref>. Абвяшчаючы на канферэнцыі пра ліквідацыю эмігранцкага цэнтра БНР, Аляксандр Цвікевіч паверыў, што ў БССР былі рэалізаваны палітычныя і сацыяльныя ідэалы беларускіх сацыялістаў<ref name="ReferenceB">Міхалюк, Д. Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — С. 449.</ref>. Амаль усе беларускія інтэлектуалы, якія змагаліся за БНР, выказаліся на канферэнцыі ў падтрымку савецкай улады, бо створаная ў 1920-х гадах у БССР рэчаіснасць на самой справе недалёка адыходзіла ад іх ранейшых праграмных мэт<ref name="ReferenceB"/>. У лістападзе 1925 Аляксандр Цвікевіч з сям’ёй пераехаў у [[Мінск]]. Пасля пераезду ў [[БССР]] працаваў кансультантам у [[Наркамат фінансаў БССР|Наркамаце фінансаў БССР]], потым — вучоным сакратаром [[Інбелкульт]]а. З 1929 года працаваў у [[Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытуце гісторыі Беларускай Акадэміі навук]]<ref name="Крыніцы/БЭ|17"/>. Арыштаваны 4 ліпеня 1930 года, абвінавачаны па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]». Асуджаны 10 красавіка 1931 года на 5 гадоў ссылкі. Адбываў яе ў [[Перм|Пярмі]], [[Ішым]]е, потым у [[Сарапул]]е ([[Удмурція]]). Паўторна арыштаваны 17 снежня 1937 года, расстраляны 30 снежня 1937 года ў Мінску. Рэабілітаваны па першым прысудзе 10 чэрвеня 1988 года, па другім — 31 мая 1989 года. == Навукова-публіцыстычная дзейнасць == Аляксандр Цвікевіч — аўтар 6 манаграфій і брашур, а таксама шматлікіх артыкулаў, эсэ і публікацый у тагачасным беларускім друку. У 1918 годзе ў Кіеве ён выдае брашуру «Кароткі нарыс узнікнення БНР» (на [[руская мова|рускай мове]]), у якой дае кароткую даведку з гісторыі апошніх этапаў беларускага нацыянальна-палітычнага руху і адлюстроўвае ўсю справядлівасць барацьбы беларусаў за сваю дзяржаўнасць. Каб азнаёміць замежнага чытача з Беларуссю і яе нацыянальным рухам Аляксандр Цвікевіч у 1921 годзе ў Берліне на рускай мове выдае брашуру «Беларусь: палітычны нарыс». З нагоды акупацыі [[Польшча|польскімі]] войскамі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] Аляксандр Цвікевіч у 1921 годзе напісаў кнігу «Адраджэньне Беларусі і Польшча», дзе прыйшоў да высновы, што галоўныя інтарэсы, якімі кіраваліся [[палякі]] пры захопе тэрыторыі Беларусі, былі не столькі палітычнымі, колькі эканамічнымі. Падчас сваёй працы ў [[Коўна|Коўне]] ва ўрадзе [[БНР]] Цвікевіч шмат друкуецца ў беларускіх газетах і часопісах, пераважна ў часопісе «[[Беларускі сцяг (часопіс)|Беларускі сьцяг]]». З-пад яго пяра выходзяць такія палымяныя артыкулы і эсэ, як «Да пытаньня аб незалежнасьці Беларусі», «Беларусь перад Гэнуэзскай канфэрэнцыяй», «Усе дарогі вядуць у Беларусь», «Эўразійцы» і г.д. Падпісваецца ў асноўным крыптанімам ''А. Ц.'' ці псеўданімамі ''Алесь Галынец'', ''Алесь Незалежны''. Там жа ў Коўне ён выдае манаграфію «Погляд [[Пётр Бяссонаў|П.Бяссонава]] на беларускую справу». У 1926 годзе ў [[Рыга|Рызе]] намаганнямі [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] выходзіць наступная праца Цвікевіча «Вялікае апрашчэньне ці вялікае ўдасканаленьне?». Увесь змест гэтай кнігі быў звернуты да той часткі інтэлігенцыі, якая скептычна і адмоўна адносіцца да беларускага нацыянальнага адраджэння. У 1929 годзе ў Мінску (БССР) апублікавана фундаментальная навуковая праца Аляксандра Цвікевіча «„Западно-руссизм“: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў [[19 стагоддзе|XIX]] і пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст.». У ёй аўтар прааналізаваў ідэалогію і практыку [[русіфікацыя|русіфікацыі]] Беларусі ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], даў ацэнку розным кірункам «[[заходнерусізм]]у». Фактычна адразу пасля выхаду гэту кнігу забаранілі, а амаль увесь яе тыраж знішчылі. Ацалела толькі некалькі кніг у прыватных зборах, што дало магчымасць перавыдаць яе ў 1993 годзе<ref>{{кніга|аўтар =Цьвікевіч А.|частка = |загаловак =«Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадскай мыслі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в.|арыгінал = |спасылка = |адказны =Пасьляслоўе А. Ліса|выданне =2-е выд|месца =Мн .|выдавецтва =Навука і тэхніка |год =1993|том = |старонкі = |старонак =352|серыя = |isbn =5-343-01425-9|тыраж =5000}}</ref>. У сакавіку 2026 года беларускі суд дадаў том гістарычных прац Аляксандра Цвікевіча ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/sajt-knihi-by-i-neskolko-knig-priznany-jekstremistskimi-v-belarusi|title=Сайт knihi.by и несколько книг признаны «экстремистскими» в Беларуси|website=[[Reform.news]]|lang=ru}}</ref>. == Творы == === Кнігі, брашуры === * Краткий очерк возникновения Белорусской Народной Республики. — Киев, 1918. — 21 с. (Рэпрынт. — Мн., 1990). * Беларусь: политический очерк. — Берлин: Издание Чрезвычайной дипломатической миссии БНР, 1919. — 33 с. * Адраджэнне Беларусі і Польшча. — Менск — Вільня — Берлін: Выдавецкае таварыства «Вызваленне», 1921. — 191 с. * Пагляд П. Безсонава на беларускую справу. — Коўна: Друкарня А. Бака, 1922. — 23 с. * Вялікае апрашчэнне, ці вялікае удасканаленне?: З цыкла «Штодзен. думкі» / А.Галынец; Пад рэд. К.Езавітава. — Рыга, 1926. — 44 с. — (Бібліятэка беларуса-выбаршчыка; N 13) * Западно-руссизм: Нарысы з гісторыі грамад. мыслі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — Мінск: Беларус.дзярж.выд., 1929. — 340 с. === Артыкулы === * Западная комуна / А. Гвоздь // Белорусское эхо. — 1918. — №. — 3 июня. — С. * Прямой долг / А. Гвоздь // Белорусское эхо. — 1918. — №. — 30 мая. — С. * Судьба Белоруссии / А. Цвикевич // Белорусская земля. — 1918. — № 1. — 1 марта. — С. * Беларусь перад Генуэзкай конфэрэнцыяй / А. Ц. // Беларускі сьцяг. — 1922. — № 1. — С. 10 — 13. * Да пытаньня аб незалежнасьці Беларусі / А. Галынец // Беларускі сьцяг. — 1922. — № 2-3. — С. 1 — 7. * Незалежнасьць — як програма сёнешняга дня / А. Галынец // Беларускі сьцяг. — 1922. — № 4. — С. 1 — 6. * «Эўразійцы» (новыя шуканьня расійскай думкі) / А. Ц-ч // Беларускі сьцяг. — 1922. — № 4. — С. 38 — 44. * Политический очерк Западной Белоруссии / А. И. Цвикевич // Западная Белоруссия. Сборник статей: книга 1. — Минск: БГИ, 1927. — С. 3 — 43. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Арсень Ліс|Ліс А.]]'', ''[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|У. Міхнюк]]''. Цвікевіч Аляксандр Іванавіч // {{Крыніцы/БЭ|17}} — С. 92. * Цвікевіч Аляксандр Іванавіч // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2к}} — С. 97. * ''Ліс А.'' Паланёны далёкай марай // Ліс А. Цяжкая дарога свабоды. — Мн., 1994. * ''Ліс А.'' Аляксандр Цвікевіч — публіцыст і гісторык. — Мн.: Харвест, 2014. — 63 с. — 1500 экз. — ISBN 978-985-18-2913-8. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 496 с. == Спасылкі == {{Commonscat|Aliaksandr Cvikievič}} * [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2172 А.Вабішчэвіч. Аляксандр Цвікевіч (1883—1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328122452/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2172 |date=28 сакавіка 2022 }} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19865 Аляксандр Цвікевіч на сайце marakou.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304030333/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19865 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/cvikievich/Цьвікевіч_А._І..html Аляксандр Цвікевіч на сайце pawet.net] * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/cvikevich.html ЦВІКЕВІЧ Аляксандр Іванавіч] {{Кіраўнікі ўрадаў Беларусі}} {{Міністры замежных спраў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цвікевіч Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры БНР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Міністры юстыцыі БНР]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў БНР]] quec1nl5w6b5im3q5iugfioyz3ayjke 0 29078 5174602 5169651 2026-08-02T16:44:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174602 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Італія]] грае важную ролю ў [[Еўропа|Еўрапейскай]] музыцы. Вучоныя могуць толькі ўяўляць, якая музыка была ў [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]]. Ад рымскага часу не захавалася нотаў, якія б дазволілі нам яе ўявіць. Найбольш раннія вядомыя [[Італія|італьянскія]] музыкі звязаны з [[Каталіцкая царква|Каталіцкім Касцёлам]]. Два найвялікшых цэнтра рэлiгii і музыкі ў Італіі першага тысячагоддзя былі ў [[Рым|Рыме]] і [[Мілан|Мілане]]. Святы Амброзій ([[333]]—[[397]]), біскуп [[Мілан|Мілана]] імпартаваў з [[Сірыя|Сірыі]] шэраг музычных метадаў, напрыклад такіх, як антыфанічнае гучанне. Ён быў аўтарам шэрагу гімнаў. == [[Сярэднявечча]] == Адной з найбольш значных постацяў ў рэфармацыі і кадыфікацыі музычнага рытуалу [[Каталіцкая царква|Касцёла]] быў Рыгоры Вялікі, [[Папа Рымскі]] з [[590]] па [[604]] г. Яго арганізатарскі ўнёсак застаецца ў гісторыі ў агульным звычаі называць увесь сакральны спеў як «Грыгарыянскі». Іншай вельмі значнай ва ўніфармацыі і перадачы спеву постаццю з’яўляецца манах ордэна бенедыкцінцаў [[Гвіда д’Арэца]]. Развіццё паэзіі сярод простага люду, якая спрыяла рытмічнасці і рыфмаванню, прывяло да таго, што новыя постацці ў музыцы пачалі будаваць музыку на паэзіі. Найбольш раннія такія італьянскія п’есы адносяцца да ХIIІ стг. Наступнае стагоддзе адзначана важным рухам наперад у выкарыстанні паліфаніі і рытміцы. Тэарэтыкі таго часу назвалі такое мастацтва «арс нова» — новае мастацтва. Найбольш раннія творы паліфанічнай музыцы ў [[Італія|Італіі]] адносяцца да ХІV стг., калі з’явіліся асобныя формы, такія як «мадрыгал», а таксама «каччыа» (спяваліся пры пагоні, або на паляванні) і «баллата». Выбітным кампазітарам таго часу быў Франчэска Ландзіні. Яшчэ ў дзяцінстве ён зацікавіўся паэзіяй, філасофіяй, [[астралогія]]й і навучыўся граць на шэрагу інструментаў. == [[Рэнесанс]] == З XV і XVI стг. [[Італія]] была ў асноўным імпарцёрам музычных талентаў. Тым не менш, ужо пад канец XV стагоддзя [[Італія]] пачала быць краінай з вялікай колькасцю сваіх музыкантаў. У [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], падчас Ларэнца Медычы ([[1448]]—[[1492]]), на карнавальных святах шырока выкарыстоўваліся пеўцы «carnascialeschi» (карнавальныя спявакі). У Мантуе кампазітары распрацавалі фратолу, якая ў XVI стагоддзі прыйшла на змену мадрыгалу, і сталася адной з найбольш вялікіх формаў у квітнеючым італьянскім музычным мастацтве. У раннія часы XVI стагоддзя мадрыгал выкарыстоўваўся [[Францыя|французскімі]] і [[Нідэрланды|нідэрландскімі]] кампазітарамі, выхадцамі з Італіі, такімі як [[Канстанца Феста]] ([[1490]]—[[1545]]). Апошнія мадрыгалы былі напісаны пераважна італьянцамі, такімі як [[Лука Марэнцыа]], [[Карла Джэзуальда да Веноза]] і [[Клаўдзіа Монтэвердзі]]. Сакральная музыка ўладкавалася ў двух асноўных цэнтрах — [[Рым|Рыме]] і [[Венецыя|Венецыі]]. Рымская школа прэзентавана ў асноўным [[Джавані П’ерлуіджы да Палестрына]]. Працуючы пад уплывам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], [[Джавані П’ерлуіджы да Палестрына|Палестрына]] напісаў каля 105 твораў. Венецыанская школа была заснавана на [[Фламандскі рэгіён|фламандцы]] Адрыяне Вілаэрце, які быў дырэктарам Кафедры Святога Марка ў Венецыі ад [[1527]] да [[1562]] г. Вілаэрце і яго студэнт Андрэа Габрыелі, а таксама пляменнік Андрэа Джавані Габрыэлі стварылі поліхаравы (мноства хораў) стыль кампазіцыі, які быў заснаваны на апазіцыі і кантрасце (прасторавай і вушной), а таксама змешваў групы выканаўцаў. [[Венецыя]] была значным цэнтрам стварэння музыкі ад пачатку і да канца XVI стагоддзя. «Одэкатон», надрукаваны Атавіа дэі Петручы ў [[1501]] г., стаў першай друкаванай калекцыяй партый з нотамі. Петручы надрукаваў больш за 50 тамоў свецкай і касцёльнай музыкі, таксама некалькі тамоў музыкі для лютні. == [[Барока]] == Перыяд найвялікшага ўплыву [[Італія|італьянскай]] музыцы ў [[Еўропа|Еўропе]] адбыўся з канца XVI да сярэдзіны XVIII стагоддзя. На працягу гэтага часу нарадзілася новае стаўленне да тэксту і музыкі, пачалі ўлічваць гучанне і стан слухача, змены адбыліся ў дыссанасе, рытме і тэкстуры. Вынікам стаў стыль [[барока]], які прывёў потым да ўзнікнення такіх жанраў як [[опера]], [[араторыя]], [[кантата]], канцэрт, [[сімфонія]]. Першымі операмі былі «Euridice», выкананая Джакопа Перы і Джуліа Качыні, якая была прэзентавана ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] ў [[1600]] г., і «Rappresentazione di Anima e di Corpo by Emilio de Cavalieri» ([[1550]]—[[1602]]), прэзентаваная ў [[Рым|Рыме]] ў [[1600]] годзе. Перы, Качыні і Каваліеры былі звязаныя з таварыствам гуманістаў у [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] пад назвай «Camerata», якое імкнулася захапіць папулярнасць дзякуючы таму, што яны выконвалі музыку [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]]. Яны пачалі чытаць музыку і ўвялі новы стыль «рэчытаціў» («recitativo»), які дапушчаў праэкатаванне тэксту і яго выразнасць. Голас суправаджаўся спяваннем хору, а сам стыль голасу атрымаў назву ў [[Сцэнаграфія|сценаграфіі]] «фігурны бас». Цалкам магчымасці новага стылю былі прадэмастраваны ў першай оперы Монтэверды «Orfeo» ([[1607]]). [[Рым]] быў цэнтрам жыцця оперы прыкладна з [[1620]] па [[1630-я]] гады. У [[1637]] г. першая публічная оперная зала была адкрыта ў [[Венецыя|Венецыі]], пакуль яна не была зачыненая ў канцы XVII стагоддзя. У гэты час [[Венецыя]] была опернай сталіцай [[Італія|Італіі]]. Некалькі выдатных опер з Венецыі былі напісаны [[Клаўдзіа Монтэвердзі|Монтэвердзі]] і яго вучнем П’ерам Франчэска Кавалі. У гэты ж час узніклі і іншыя музычныя стылі, такія як кантата, ораторыя, музычная прэзентацыя сакральных твораў. Адной з характэрных рысаў музыкі барокка была распрацоўка ідыяматычнага стылю запісу для розных інструментаў. Найвялікшым клавішным кампазітарам у XVII стагоддзі быў Джорламо Фрэскобальдзі, арганіст Сабора Святога Пятра ў Рыме. Падчас барокка ў [[Італія|Італіі]] пачалі вытворчасць [[Скрыпка|скрыпак]]. Некаторыя найвялікшыя вытворцы скрыпак працавалі менавіта ў тую эру, такія майстры як [[Амаці]], [[Страдзівары|Страдывары]] і [[Гварнеры]] працавалі ў гэты час ў месте Крэмона. Тэкстура, якая пачала дамінаваць у наступнай палове XVII стагоддзя, на дзве трэці складалася з інструментаў, найперш скрыпак, і меладычных басовых інструментаў, такіх як [[віяланчэль]] і клавішныя, якія напаўнялі слухачоў гукамі і гармоніяй. Тэрмін «трыо соната» быў музыкай, напісанай у вялікай колькасці і найлепшыя экзэмпляры яе адносяцца да Аркангело Корэллі. Аркестровая музыка таксама бярэ свой пачатак у эры барока. Вялікі інтарэс быў у выкарыстанні кантрасту і масаў на канцэрце. Тэрмін «concerto grosso» («канцэрт буйны») адносіўся да прадстаўлення, на якім быў кантраст паміж вялікімі і малымі групамі інструментаў. Корэллі стварыў мноства розных варыяцый у гэтым жанры. Найбольш важнымі кампазітарамі сольнага канцэрта, якія карысталіся кантрастам у спявянні груп, былі [[Джузэпэ Тарэлі]], [[Тамаза Альбіноні]] і [[Антоніа Вівальдзі]]. Вельмі значным кампазітарам на пачатку стагоддзя быў [[Алесандра Скарлаці|Алесандра Скарлацi]], які напісаў больш за 100 твораў. «Opera seria» (гл. [[опера]]) была развіта [[ФРГ|германскімі]] кампазітарамі ў такой жа ступені, як і італьянскімі, напрыклад, такімі як Мікола Ёмелі і Томаш Траэта ([[1727]]—[[1779]]). [[Камічная опера]] стваралася [[Джавані Пергалезі]], Міколо Пічыні, [[Джавані Паізіела]] і Даменіка Цімароза. Інструментальная музыка не была пакінута ў наступнай палове XVIII стагоддзя. [[Мілан|Міланскі кампазітар]] [[Джавані Батыста Самарціні]] атрымаў міжнародную вядомасць за свае сімфоніі. Даваў канцэрты [[Джавані Батыста Віёці]], італьянец, які працаваў у [[Францыя|Францыі]] і [[Англія|Англіі]]. Луіджы Бакьеры, італьянец, які рабіў сваю кар’еру ў [[Іспанія|Іспаніі]], зрабіў вялікі ўнёсак у камерную музыку. == ХІХ стагоддзе == Найбольш вялікай постаццю ў Італьянскай оперы на пачатку ХІХ стагоддзя быў [[Джаакіна Расіні]]. За два дзесяцігоддзі [[Джаакіна Расіні|Расіні]] стварыў каля 40 опер, якія былі прыкладна раўнаважна падзелены паміж сур’ёзнымі і камічнымі жанрамі. Яго лепшы камічны шэдэўр — «Барбары ў Севіллі» ([[1816]]). Апошняя опера [[Джаакіна Расіні|Расіні]], «Вільгельм Тэль» ([[1829]]), была напісана ім у [[Парыж|Парыжы]], дзе ён пражыў з [[1824]] па [[1837]] і ад [[1855]] да яго смерці ў [[1868]]. Пасля [[Джаакіна Расіні|Расіні]] раннюю вядомасць набылі [[Вінчэнца Беліні]] і [[Гаэтана Даніцэці]]. Мастацтва [[Вінчэнца Беліні|Беліні]] — гэта вычышчаны і выразны лірыцызм, а яго лепшыя працы, такія як «Норма» ([[1831]]), атрымліваюць высокія адзнакі. Творы [[Гаэтана Даніцэці]] маюць жывучы тэмперамент, а лепшымі працамі з’яляюцца камедыйны «Don Pasquale» ([[1843]]) і трагічны «Lucia di Lammermoor» ([[1835]]). У сярэдзіне стагоддзя, пачынаючы з [[1840-я|1840-х]], у оперы [[Італія|Італіі]] дамінуючы стан займае [[Джузэпэ Вердзі]], які прэзентаваў музычныя і нацыяналістычныя імкненні італьянцаў. Ён пісаў у трагічны перыяд — паўстанне ў [[Італія|Італіі]], паўстанне на землях былой [[РП|Рэчы Паспалітай]] супраць прыгнёту і за незалежнасць, рэвалюцыя [[1848]]. Якраз у гэты перыяд кар’ера [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]] знаходзіцца на самай вышыні і яго музычныя оперы напоўнены драматызмам, які таемна, так і наяўна выступаюць супраць тыраніі і ўціску. [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]] часта засноўваў сваю оперы на творах самых вялікіх [[Еўропа|еўрапейскіх]] драматургаў, такіх як [[Віктор Гюго|Гюго]], [[Фрыдрых Шылер|Шылер]] і [[Уільям Шэкспір|Шэкспір]]. Лепшыя оперы [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]]: «Rigoletto» ([[1851]]), «Il Trovatore» ([[1853]]), "La Traviata’ ([[1853]]), «Aida» ([[1871]]), i «Otello» ([[1887]]). Большасць яго твораў — гэта трагедыі, але апошні — «Falstaff» ([[1893]]) — з’яўляецца камедыяй. Лібрэццістам для «Otello» і «Falstaff» быў Аррыго Боіто, важны кампазітар, лепшай працай якога з’яўляецца «Mefistofele» [[1868]]. Гераічныя оперы [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]] стварылі ў 1890-х гг. новы стыль пад назвай «Верызмо» («Verismo», рэалізм), які падкрэсліваў дрэннае становішча і супрацьлеглы кантраст. У гэтым кірунку працавалі Пьетро Масканьі «Cavalleria rusticana» ([[1890]]) і Ружэро Леонкавала «I Pagliacci» ([[1892]]), але найбольшы сталым і паспяховым з іх быў [[Джакама Пучыні]]. Пучыні быў кампазітарам з выдатным пачуццём тэатру. Яго сумесь розных элементаў і сентыменталізм у «La Boheme» ([[1896]]), з мудрагелістымі строямі ў «Tosca» ([[1900]]), і з экзaтычным «[[Мадам Батэрфляй]]» ([[1904]]). == ХХ стагоддзе == Сярод важных кампазітараў, якія зрабілі пераварот на пачатку ХХ стагоддзя, найбольш значнымі былі Жан Франчэска Мальп’еро, Ільдэбранда Пізэці, Атаріна Рэспіньі і Альфрэдо Касэлла ([[1883]]—[[1947]]). Гэтыя артысты свядома прымалі ўдзел у аднаўленні інструментальнай музыкі, якую адносна занядбалі ў ХІХ стагоддзі. Яны шукалі натхнення ў творах Італьянскага Рэнесансу, у барокка і ў Рыгарыянскіх хорах. Найбольш важным прадстаўніком наступнага калена былі Луіджы Далапіколо і Гофрэдо Петрасі, якія выявілі блізкія кантакты паміж размаітымі кампазітарамі па-за межамі [[Італія|Італіі]]. Музыка Петрасі ўплывала на Поля Гіндаміта і Ігара Стравінскага. Далапікола, знаёмы з творамі [[Арнольд Шонберг|Арнольда Шонберга]] і [[Антон Веберн|Антона Веберна]], ўвёў «Дванаццаць таноў» у свой персанальны стыль. Сёння італьянскія музыкі працуюць у самых разнастайных стылях і напрамках — серыйная музыка, электрычная музыка, папулярная музыка — і выкарыстоўваюць самыя разнастайныя інструменты. Сярод найбольш знакамітых сучасных музыкаў [[Італія|Італіі]] можна назваць Бруна Мадэрна, Луіджы Нона, Лук’яна Берыа і Сільвана Вуссоці. == Бібліяграфія == * Arnold, Denis, Giovanni Gabrieli and the Music of the Venetian High Renaissance (1985); * Brown, Howard M., Music in the Renaissance (1976); * Bukofzer, Manfred, Music in the Baroque Era (1947); * Dent, Edward, Music of the Renaissance in Italy (1933); * De Robeck, Nesta, Music of the Italian Renaissance (1928; repr. 1969); * Einstein, Alfred, The Italian Madrigal, 3 vols. (1949; repr. 1971); * Grout, Donald J., History of Western Music, rev. ed. (1973) and A Short History of Opera, 2d ed. (1965); * Haar, James, Essays on Italian Poetry and Music in the Renaissance, 1350—1600 (1986); * Harman, Alec, ed., The Oxford Book of Italian Madrigals (1983); * Lakeway, R.C., and White, R.C., Jr., Italian Art Song (1989); * Lang, Paul H., ed., Contemporary Music in Europe (1965; repr. 1973); * Levarie, Siegmund, Musical Italy Revisited (1963; repr. 1973); * Palisca, Claude, Baroque Music (1965); * Reese, Gustave, Music in the Middle Ages (1940) and Music in the Renaissance, rev. ed. (1959); *Sachs, Harvey, Music in Fascist Italy (1988). * [http://www.suonidellaterra.com ''Musica tradizionale italiana''] * [http://www.netmusicitalia.it/discografiche.html Net Music Italia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060427113426/http://www.netmusicitalia.it/discografiche.html |date=27 красавіка 2006 }}: List of major recording companies * [http://www.estatica.it Estatica]: Italian encyclopedia of music (English menu navigation) * [http://www.siae.it/Faq_sezione.asp?sezione=Utilizzatori&divisione=Musica SIAE ''Società italiania di autori e editori''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121030175146/http://www.siae.it/Faq_sezione.asp?sezione=Utilizzatori&divisione=Musica |date=30 кастрычніка 2012 }}: the Italian Society of Authors and Editors * [http://www.cilea.it/music/musserv.htm CILEA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005084408/http://www.cilea.it/music/musserv.htm |date=5 кастрычніка 2006 }}: Music Documentation & Services: Cataloguing and Information Centres, Associations, Organizations and Institutes, Magazines, Shops * [http://www.cilea.it/music/mussigle.htm CILEA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005085227/http://www.cilea.it/music/mussigle.htm |date=5 кастрычніка 2006 }}: Italian music libraries * [http://www.cilea.it/music/musinst.htm#Music%20Schools CILEA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005084331/http://www.cilea.it/music/musinst.htm#Music%20Schools |date=5 кастрычніка 2006 }}: Music teaching institutions * [http://www.cilea.it/music/musportal.htm CILEA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005085941/http://www.cilea.it/music/musportal.htm |date=5 кастрычніка 2006 }}: Italian music portals * [http://www.cilea.it/music/musinst.htm#Theaters CILEA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005084331/http://www.cilea.it/music/musinst.htm#Theaters |date=5 кастрычніка 2006 }}: Theaters and concert halls * [http://www.cilea.it/music/musradio.htm#Publishers CILEA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005085202/http://www.cilea.it/music/musradio.htm#Publishers |date=5 кастрычніка 2006 }}: Music publishers * [http://www.cilea.it/music/muscompo.htm CILEA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005085126/http://www.cilea.it/music/muscompo.htm |date=5 кастрычніка 2006 }}: Italian music composers and musicians * [http://www.cematitalia.it/cemat/index.htm#english CEMAT] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100124034323/http://www.cematitalia.it/cemat/index.htm#english |date=24 студзеня 2010 }}: Organization to promote computer music research. * [http://www.sibmas.org/idpac/europe/it.html SIBMAS]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509054319/http://www.sibmas.org/idpac/europe/it.html |date=9 мая 2008 }}: International Directory of Performing Arts Collections and Institutions * [http://www.concertoggi.it/ Concertoggi]: Frequently updated schedule of concerts * [http://www.amic.it/newsletter/newsletter_4.htm Newsletter of Contemporary Italian Music] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305095053/http://amic.it/newsletter/newsletter_4.htm |date=5 сакавіка 2016 }}: Archive * [http://www.ibimus.it/Page/chisiamo.html IBIMUS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023080452/http://www.ibimus.it/Page/chisiamo.html |date=23 кастрычніка 2007 }}: Institute of Musical Bibliography, Rome. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыка Італіі]] av2urgfurho6fsmmabhkgt9o72dw6cg 0 30042 5174622 4212680 2026-08-02T18:00:18Z Amire80 171 /* Творчасць */ - зноскі 5174622 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Мірановіч}} '''Міхась Мірановіч''', поўнае імя '''Міхаіл Канстанцінавіч Мірановіч''' (нар. {{ДН|18|2|1948}}, [[Старына (Ушацкі раён)|в. Старына]], {{МН|Ушацкі раён|ва Ушацкім раёне|}}) — беларускі паэт-гумарыст і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Скончыў Вялікадолецкую сярэднюю школу (1965). Пасля службы ў Савецкай Арміі, скончыў [[Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко]] ([[1973]]), атрымаў дыплом радыёфізіка. Працаваў лабарантам, выкладчыкам, інжынерам-канструктарам, інспектарам дзяржнагляду за стандартамі і якасцю, начальнікам аддзела кадраў. Цяпер жыве ў [[Віцебск]]у, працуе вядучым інжынерам на адным з прадпрыемстваў горада. Жанаты. Мае дваіх дзяцей, унучку. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1972 годзе (газета «Літаратура і мастацтва»). Выступае ў жанры сатыры і гумару. Найбольш вядомыя яго вершаваныя гумарыстычныя карацелькі-фрашкі. Піша літаратурныя пародыі. Першая кніжка — зборнік вершаванага гумару «Міранізмы» — выйшла ў 2002 годзе. Аўтар трох кніжак для дзяцей. Адзін з аўтараў калектыўных зборнікаў «Агледзіны», «Дзень паэзіі 2005», «П’яныя каровы», «Тутэйшы шляхціц», «Ад ніў прыдзвінскіх», трох апошніх выпускаў альманаха «Дзвіна». Аўтар больш за 1,5 тысячы літаратурных публікацый у саюзнай, рэспубліканскай, абласной перыёдыцы. Друкаваўся ў часопісах «Крокодил», «Перець», «Чаян», «Вожык», «Полымя», «Алеся», «Родная прырода», газетах «Літаратурная Беларусь», «Літаратура і мастацтва», «Звязда», «Советская Белоруссия», «Рэспубліка», «Народная газета», «Знамя юности», «Чырвоная змена», «Віцебскі рабочы», «Народнае слова», «Віцьбічы». Перакладае з [[Украінская мова|украінска]]й: [[П. Глазавы|П. Глазав]]ога, [[А. Вішня|А. Вішн]]ю, [[С. Руданскі|С. Руданск]]ага, [[А. Каламіец|А. Калам]]ійца, [[В. Івашчанка|В. Івашчанк]]у, з польскай: [[С. Лем]]а, [[А. Пацямкоўскі|А. Пацямкоўск]]ага, [[В. Брудзінскі|В. Брудзінск]]ага, украінскі і польскі народны гумар. Пераклаў на беларускую мову камедыю [[М. Старыцкі|М. Старыцк]]ага «За дзвюма зайцамі» і драму [[І. Масляніцына]]й «Крыж Еўфрасінні», якія пастаўлены на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа|Нацыянальнага Акадэмічнага тэатра імя Якуба Коласа]]. == Спасылкі == * [http://miranovich.by Афіцыйны сайт М. К. Мірановіча] {{DEFAULTSORT:Мірановіч Міхась}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] 75ltfj45lqxr6eprfr8aujvosra69pd 0 30214 5174744 5001464 2026-08-03T06:16:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174744 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Разанаў}} {{Пісьменнік}} '''Але́сь Сцяпа́навіч Раза́наў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], [[эсэіст]]. Вядомы як паэт-наватар, аўтар новых паэтычных форм. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 снежня 1947 года ў сям’і служачых. Бацька — Сцяпан Разанаў, паходзіў з вёскі [[Вялікая Ржакса]] [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]], прыехаў з геадэзічнай экспедыцыяй да вайны ў [[Беларусь]], дзе яго застала Другая сусветнай вайна. У 1942 годзе быў вывезены на прымусовыя працы ў Германію, дзе працаваў на заводзе, быў у канцлагерах Заксенгаўзен і Маўтгаўзен, вызвалены ў 1945 годзе Савецкай Арміяй. Вярнуўся да сям’і ў Брэсцкую вобласць і застаўся жыць у вёсцы Сялец. Маці, Надзея Іванаўна, працавала медсястрой, фельчарам-акушэркай, пазней — у бальніцы вёскі [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=126}}. У 1955 годзе пайшоў у Сялецкую сярэднюю школу, якую скончыў у 1966 годзе. У 1966 годзе Алесь Разанаў паступіў на [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Паралельна з вучобай працаваў ліцейшчыкам на Мінскім заводзе ацяпляльнага абсталявання. У кастрычніку 1968 студэнты-філолагі БДУ, сярод лідараў якіх былі Алесь Разанаў, [[Віктар Уладзіміравіч Ярац|Віктар Ярац]] і [[Леў Барташ]], сабралі подпісы студэнтаў (ліст падпісала некалькі соцень чалавек), дзе патрабавалі вяртання выкладання на беларускай мове. У выніку тройца ініцыятараў звароту атрымала ярлыкі «нацыяналістаў». А калі неўзабаве Алесь Разанаў, Віктар Ярац і [[Валянціна Міхайлаўна Коўтун|Валянціна Коўтун]] з’ездзілі ў [[Зэльва|Зэльву]] да [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]], два першыя ўзімку 1969 года былі выключаны з БДУ (праз няздачу заліку па ваеннай падрыхтоўцы; да гэтага яны былі выдатнікамі вучобы)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/jak-student-ales-razanau-u-68-m-pastaviu-na-vuszy|title=Як студэнт Алесь Разанаў у 68-м паставіў на вушы БДУ і дзяржсістэму|website=Новы Час|date=2022-12-05|access-date=2023-11-03}}</ref>. Дзякуючы падтрымцы ўніверсітэцкага куратара [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]] і [[Максім Танк|Максіма Танка]], рэктару БПІ Сяргею Гусаку і загадчыку кафедры беларускай мовы і літаратуры БПІ [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзіміру Калесніку]], Алесь Разанаў працягнуў вучобу на філалагічным факультэце [[Брэсцкі педагагічны інстытут|Брэсцкага педагагічнага інстытута]], які скончыў у 1970 годзе. У 1970—1971 працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе вёскі [[Кругель]] Камянецкага раёна. У 1971—1972 гадах на тэрміновай службе ў Савецкай Арміі{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=126}}. З 1972 года ў [[Мінск]]у. У 1972—1974 гадах літаратурны супрацоўнік газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» і часопіса «[[Родная прырода]]». [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Член Саюза пісьменнікаў БССР]] і [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1972 года. У 1974—1986 гадах рэдактар і старшы рэдактар выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». З 1986 года на творчай рабоце. У 1988 годзе вучыўся ў славістычнай школе ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. У 1989 выбіраўся віцэ-прэзідэнтам [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У 1990-х гадах супрацоўнічаў з часопісам «[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belisrael.info/?p=28973|title=В. Рубінчык. Абы не танкі…|date=2021-08-28|access-date=2023-11-04}}</ref>. З 1990 года старшыня Беларускага рэспубліканскага фонду імя Рэрыхаў, з 1992 года навуковы супрацоўнік [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны|Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Ф. Скарыны]]. З 1990 года сябра Рады [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=126}}]]. Памёр 26 жніўня 2021 года<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=277056|title=Памёр паэт Алесь Разанаў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-08-26|access-date=2021-08-26}}</ref>. == Сям’я == Быў жанаты з Галінай Разанавай, дачка Таццяна<ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/ZHonka-Alesya-Razanava-Dlya-myane-cyaper-paglyb%D1%96cca-%D1%9E-toe-shto-bylo-sehnsam-zhyccya-Alesya--vyal%D1%96kaya-radasc-bo-yon-sa-mnoj-12-05|title=Жонка Алеся Разанава: «Для мяне цяпер паглыбіцца ў тое, што было сэнсам жыцьця Алеся – вялікая радасьць, бо ён са мной»|last=Блог «Галасы»|website=Telegraph|date=2022-12-05|access-date=2023-11-04}}</ref>. == Творчасць == Пачаў публікавацца ў 1961 годзе. Аўтар зборнікаў паэзіі «Адраджэнне», «Назаўжды», «Каардынаты быцця», «Шлях — 360», «Вастрыё стралы», «У горадзе валадарыць Рагвалод» (Вершасказы і пункціры){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=126}}. Творчасці Разанава ўласціва неардынарнае мысленне і нетрадыцыйны вобразна-паэтычны стыль самавыяўлення. Ужываў наватарскія жанравыя і рытміка-інтанацйныя формы з гуманістычным напаўненнем{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=126}}. Выступаў з артыкуламі ў пытаннях сучаснага літаратурнага працэсу, публікаваў эсэ{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=126}}. Перакладаў з [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Латышская мова|латышскай]], [[Грузінская мова|грузінскай]], [[Балгарская мова|балгарскай]], [[Сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкай,]] [[Чэшская мова|чэшскай]], [[Англійская мова|англійскай]] моў. Пераклаў кнігу [[Казіс Сая|Казіса Саі]] для дзяцей «Гэй, хавайцеся!» (1982), п’есу [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] «[[Сон у летнюю ноч]]» (аўт. «Сон у Іванаву ноч» у зборніку «Тры камедыі», 1989), раман [[Ёнас Авіжус|Ёнаса Авіжуса]] «Час, калі пусцеюць сядзібы» (1989), выбраную паэзію [[Улдыс Бэрзыньш|Улдыса Бэрзыньша]] (2013). Склаў кнігу паэзіі [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Выйду з сэрцам, як з паходняй!..» (1982). Выдаў па-нямецку зборнік «Wortdichte» (2003). На рускай мове выйшаў зборнік паэзіі Алеся Разанава «Вместе с травой» (2016) у перакладах [[Валерый Іванавіч Ліпневіч|Валерыя Ліпневіча]]. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} * «Адраджэнне» (1970) (першапачатковая назва — «Адрачэнне») * «Назаўжды» (1974) * «Каардынаты быцця» (1976) * «Шлях — 360» (1981) * «Вастрыё стралы» (1988, Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы) * «У горадзе валадарыць Рагвалод» (1992) * «Паляванне ў райскай даліне» (1994, прэмія «Гліняны Вялес») * «Гліна. Камень. Жалеза» (2000) * «Wortdichte» (2003) (па-нямецку, прэмія Гердэра<ref name="literaturfestival">{{Спасылка|url=https://www.literaturfestival.com/autoren/autoren-2007/ales-rasanau|загаловак=Ales Rasanau — internationales literaturfestival Berlin|мова=de|дата=31 студзеня 2022}}</ref>) * «Кніга ўзнаўленняў» (2005) * «Лясная дарога: версэты» (2005) * «Каб мелі шчасце ўваскрасаць і лётаць: паэмы» (2006) * «Der Zweig zeigt dem Baum wohin er wachsen soll: gedichte» (2006) * «Дождж: возера ў акупунктуры: пункціры» (2007) * «Пчала пачала паломнічаць: вершаказы» (2009) * «Сума немагчымасцяў: зномы» (2009) * «Воплескі даланёю адною: пункціры» (2010) * «З апокрыфа ў канон: гутаркі, выступленні, нататкі» (2010) * «З Вяліміра Хлебнікава» (2011, тэкст паралельна на беларускай і рускай мовах) * «І потым нанава пачаць: квантэмы, злёсы, вершы» (2011) * «Der Mond denkt, die Sonne sinnt: wortdichte» (2011) * «Падарунак хроснай маці» (2013) * «На гэтай зямлі = Auf dieser Erde: версэты» (2015) * «Галасы тое, што ёсць, шукаюць: пункціры» (2016) * «Францыск Скарына. Маем найбольшае самі: кніга перастварэнняў Алеся Разанава» (2017) * «Такая і гэтакі: талакуе з маланкай дождж: пункціры» (2018) * «Маланка жне, гром малоціць: вершаказы» (2020) {{калонкі/канец}} == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Я. Купалы]] (1990) за кнігу паэзіі «Вастрыё стралы». * Лаўрэат прэміі Гердэра (2003). * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2012). * [[Медаль да стагоддзя БНР|Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Наталлі Арсенневай|прэміі імя Наталлі Арсенневай]] (2018). == Ацэнкі == Паэт [[Уладзімір Някляеў]] сказаў пра Алеся Разанава: «''Ён быў проста як ніхто, бадай, з нас адданы паэзіі. Мажліва, па той прычыне, што адчуваў сваю пакліканасць''». Літаратар і гісторык [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] звярнуў увагу, што асоба Алеся Разанава мела не адно вымярэнне і ўвасабленне, але найперш ён — стваральнік новых жанраў і наогул новай паэтыкі. Паэт і перакладчык [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] адзначыў яго як бліскучага наватара, які карыстаўся найлепшым, што існуе ў традыцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31429290.html|title=«Слова „геній“ зусім не выглядае перабольшаньнем». Літаратары ў памяць пра паэта Алеся Разанава|first=Сяргей|last=Навумчык|website=Радыё Свабода|date=2021-08-26|access-date=2023-11-04}}</ref>. Паводле пісьменніка і філолага [[Зміцер Дзядзенка|Змітра Дзядзенкі]], «''Алесь Разанаў быў паэтам ад Бога, і ў беларускай паэзіі зрабіў сапраўдную мадэрністычную рэвалюцыю''»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. ISBN 978-985-471-320-5 * ''Івашчанка А.'' [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14935 Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171007041151/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14935 |date=7 кастрычніка 2017 }} / пад рэд. М. Тычыны. — Мн.: БНТУ, 2008. — ISBN 978-985-525-021-1 * ''Калеснік У.'' Страла і мэта // Калеснік У. Усё чалавечае: літаратурныя партрэты, артыкулы, нарысы. — Менск, 1993 * ''[[Г. Кісліцына|Кісліцына Г.]]'' Алесь Разанаў: Праблема мастацкай свядомасці. — Мн., 1997. * Конан У. Узыходжаньне // Полымя. 1997, № 12. * {{крыніцы/БП 1917-90|Разанаў Алесь}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|5|Разанаў Алесь||126—129}} * Разанаў Алесь // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. —Мн.: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. ISBN 985-6374-08-1 * Разанаў Алесь // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 83. — ISBN 985-11-0214-8. * Івашчанка, А. Справа Разанава: як у 1968-м трое мінскіх студэнтаў кінулі выклік сістэме// Наша гісторыя, № 5, 2018, с. 36-39. ISBN 2617—2305 * Аляшкевіч, Т. А. Фонасемантыка паэтычнага твора Алеся Разанава/ Т. А. Аляшкевіч ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі. Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літаратуры; навук. рэд. М. А. Тычына. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 161 с. {{калонкі/канец}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://masty.org/read/read_0013.php Яны баранілі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090520070439/http://masty.org/read/read_0013.php |date=20 мая 2009 }} — Эл.рэсурс masty.org * {{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=aDt3u2h8YlE|title=Інтэрв’ю з Алесем Разанавым|website=youtube.com|access-date=2023-11-04}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=100991|title=Алесь Разанаў: Лукашэнкаўская палітыка — не нармальная|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-04}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Разанаў Алесь Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з грузінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з балгарскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з сербскахарвацкай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з чэшскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] i99irrfnq68ro84vpnvy42xl9x5h9w3 0 33019 5174607 5162559 2026-08-02T17:11:12Z 5174607 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = Унітарнае прадпрыемства «А1» |лагатып = A1 red logo.png |тып = |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |размяшчэнне = |заснавана = |ранейшыя назвы = СП ТАА «Мабільная лічбавая сувязь», Унітарнае прадпрыемства «Вэлком» |заснавальнікі = |ключавыя фігуры = [[Гельмут Дуз]] (генеральны дырэктар) |галіна = тэлекамунікацыі |прадукцыя = Паслугі мабільнай і фіксаванай сувязі, анлайн-тэлебачанне, выраб забаўляльнага кантэнту, паслугі ICT |абарот = {{рост}} 419,6 млн [[Еўра|€]] (2021)<ref name="a1groupresults2019">[https://www.a1.group/en/ir/interim-results Interim Results - A1 Telekom Austria Group] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180813044338/https://www.a1.group/en/ir/interim-results |date=13 жніўня 2018 }}{{Ref-en}}</ref> |аперацыйны прыбытак = {{рост}} 180,5 млн [[Еўра|€]] (2021)<ref name="a1groupresults2019" /> |колькасць супрацоўнікаў = ~3000 чал. (2021) |сайт = A1.by/be }} '''Унітарнае прадпрыемства «А1»''' ('''А1''') да 2019 года '''velcom''' — найбуйнейшы беларускі прыватны правайдар тэлекамунікацыйных, ІКТ і кантэнт-паслуг<ref>[https://belretail.by/news/velcom-obyyavil-o-repozitsionirovanii-na-ryinke-i-smenit-brend-na-a velcom объявил о репозиционировании на рынке и сменит бренд на А1]</ref>, другі па колькасці абанентаў аператар сотавай сувязі ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=http://www.belnetmon.bn.by/tracking.html |title=BELNETMON — Net Monitor in Belarus — Колькасць абанентаў у Беларусі |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=15 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815025821/http://www.belnetmon.bn.by/tracking.html |url-status=dead }}</ref>. Прапануе паслугі сувязі стандарту GSM 900/1800, UMTS ([[WCDMA]]/HSDPA/HSUPA/HSPA+) і 4G (праз сетку beCloud), паслугі доступу ў інтэрнэт па стандартах ADSL, [[Ethernet]] і GPON, паслугі лічбавага тэлебачання IPTV пад брэндам [[VOKA]]. == Гісторыя == [[Файл:Velcom-old.jpg|thumb|right|Лагатып кампаніі з 1999 па 2008.]] Кампанія пачала ажыццяўляць камерцыйную дзейнасць, прапануючы паслугі і тавары мабільнай сувязі, 16 красавіка 1999 года пад назвай СП ТАА «Мабільная лічбавая сувязь» і стала першым сотавым аператарам стандарту GSM у Беларусі (першы сотавы аператар — NMT-аператар «[[БелСел]]»). Да старту камерцыйнай эксплуатацыі былі запушчаны 10 базавых станцый (9 у [[Мінск]]у, 1 — у Арэшніках па дарозе на Нацыянальны аэрапорт «Мінск»). Да лета 2000 года да сеткі А1 былі падключаны ўсе абласныя гарады Беларусі. Мабільная сувязь з’явілася на трасе Мінск — Брэст — Орша і ў бліжэйшых населеных пунктах. З 23 красавіка 2007 г. мабільная сувязь А1 стала даступна ўсяму гарадскому насельніцтву Беларусі. У красавіку 2019 аператар запусціў першую GSM-сетку на тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2019/04/23/svyaz-6|title=В зоне отчуждения в Чернобыле запустили мобильную связь|publisher=[[Onliner.by]]|lang=ru|accessdate=2019-04-23}}</ref>. З 15 сакавіка [[2001]] г. абаненты А1 атрымалі магчымасць адпраўляць і прымаць [[SMS]]<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2019/04/09/20-let-gsm-velcom|title=Девять БС и один человек в кол-центре. Как 20 лет назад начиналась GSM-связь в Беларуси|publisher=[[Onliner.by]]|lang=ru|accessdate=2019-04-10}}</ref>, у чэрвені [[2005]] г. — MMS. 2 чэрвеня [[2003]]-га аператар запусціў паслугу GPRS. У снежні 2005 года ў трох абласцях Беларусі стала даступна тэхналогія EDGE<ref>{{Cite web|title=velcom: технология EDGE доступна в трех областях Беларуси |url=https://a1.by/ru/company/p/30.5082|publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-16}}</ref>. 30 сакавіка [[2006]] г. кампанія А1 першай у Беларусі распачала тэставую эксплуатацыю сувязі трэцяга пакалення. 3G-сетка была разгорнута за 27 дзён. Камерцыйны запуск сеткі 3G у [[Мінск]]у і [[Гомель|Гомелі]] адбыўся 17 сакавіка 2010 г<ref>{{Cite web |url=http://beloperators.info/content/view/3882/38/ |title=velcom становится полноправным 3G-оператором |accessdate=2010-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110301012717/http://beloperators.info/content/view/3882/38 |archivedate=2011-03-01 |url-status=dead }}</ref>. У лютым 2016-га А1 першым у Беларусі запусціў 3G-сетку ў дыяпазоне 900 МГц, а ў маі 2019 палепшыў прапускную здольнасць 3G-сеткі, першым аснасціўшы базавыя станцыі чацвёртай апорнай радыёчастатой у дыяпазоне 2100 МГц.<ref>{{Cite web|url=https://m.nashaniva.com/230009/|title=3G-сетка velcom <nowiki>|</nowiki> A1 атрымала чацвёртую частату — гэта значыць, што ўсё будзе лётаць хутчэй|publisher=nashaniva.com|lang=be|accessdate=2019-05-04}}</ref> [[Файл:Velcom_logo.svg|thumb|right|Лагатып кампаніі «Вэлком» у 2008—2019]] З лістапада 2007 года кампанія ўваходзіць у склад [[A1 Group]] у выніку набыцця спачатку 70 % (лістапад 2007 г.), а потым астатніх 30 % (кастрычнік [[2010]] г.) акцый. Пасля гэтага ў маі 2008 года кампанія правяла рэбрэндынг, змяніўшы лагатып і назву на УП «Вэлком»<ref>{{Cite web|title=ИП "МЦС" изменило своё официальное название на ИП "Велком" и модернизировало бренд|url=https://a1.by/ru/company/p/30.4405|publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-16}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. З чэрвеня 2019 абаненты А1 могуць карыстацца інтэрнэтам па дамашняй цане ў сетках аператараў A1 Group.<ref>{{Cite web|title=За границей как дома: velcom &#124; A1 предложил 1 ГБ трафика в роуминге всего за Br5,9|url=https://www.interfax.by/article/1259481|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2019-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603065958/https://www.interfax.by/article/1259481|archivedate=3 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref> У маі [[2009]] года кампанія падпісала эксклюзіўны дагавор з ТАА СП «[[БелСел]]» аб паслугах шырокапалоснага доступу ў інтэрнэт на аснове тэхналогіі CDMA2000 (EV-DO Rev.A). Паслугі рабіліся да [[16 мая]] [[2013]] года<ref>{{Cite web|url=https://a1.by/ru/company/p/30.20651|title=О приостановлении оказания услуги «Высокоскоростной мобильный интернет» в некоторых областных и районных центрах|publisher=www.a1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-15}}</ref>. У [[2014]] годзе запушчана лічбавае тэлебачанне VOKA, распачата будаўніцтва ўласнага дата-цэнтра кампаніі, адкрыта афіцыйная інтэрнэт-крама. У траўні 2020 года кампанія пашырыла каналы анлайн-продажу і адкрыла першую віртуальную краму<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/torgovlya/1275577/|title=A1 запустил первый в Беларуси виртуальный магазин|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-05-8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200509214945/https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/torgovlya/1275577/|archivedate=9 мая 2020|url-status=dead}}</ref>. Да [[2017]] года А1 ператвараецца ў буйнога гульца на рынку фіксаванай сувязі Беларусі праз набыццё рада інтэрнэт-правайдараў. У гэтым жа годзе кампанія А1 стала першым мабільным аператарам у свеце, які запусціў у камерцыйную эксплуатацыю цалкам віртуальнае ядро мабільнай сеткі. У 2017 г. А1 атрымаў дазвол на камерцыйны запуск першай у Беларусі вузкапалоснай сеткі NB-IoT<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/p/30.42604 |title=velcom запустил первую в стране сеть для «интернета вещей»|publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-16}}</ref>, прызначанай для «інтэрнэту рэчаў». Па стане на 2019 г. гэта тэхналогія запушчана ў Мінску і ва ўсіх абласных гарадах Беларусі. У красавіку [[2018]] года абанентам А1 сталі даступны званкі па [[Wi-Fi]] з выкарыстаннем тэхналогіі VoWiFi (Voice over Wi-Fi, ці Wi-Fi Calling)<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/p/30.44670 |title=velcom запустил для своих абонентов звонки по Wi-Fi |publisher=A1.by |lang=ru |accessdate=2019-08-16}}</ref>. У снежні 2019 года А1 першым у краіне ўкараніў тэхналогію [[VoLTE]] (Voice over LTE)<ref>{{Cite web |title=A1 первым в Беларуси запустил VoLTE |url=https://42.tut.by/665047 |website=[[TUT.BY]] |language=ru |accessdate=2019-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191217190144/https://42.tut.by/665047 |archivedate=17 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Летам 2018 года А1 у партнёрстве з ЗАТ «Банк Рашэнне» і міжнароднай плацежнай сістэмай [[Visa]] запусціў віртуальную карту A1 banking для аплаты шырокага спектра паслуг. У лістападзе 2020 года А1 і Visa падпісалі пагадненне аб стратэгічным партнёрстве з мэтай развіцця лічбавых фінансавых сэрвісаў у краіне, а таксама пашырэння фінансавых паслуг [[Мабільная праграма|мабільнай праграмы]] А1 banking<ref>{{Cite web|url=http://doingbusiness.by/a1-i-visa-zaklyuchili-soglashenie-o-strategicheskom-partnerstve-s-celyu-razvitiya-cifrovih-finansovih-servisov|title=А1 и Visa заключили соглашение о стратегическом партнерстве с целью развития цифровых финансовых сервисов|publisher=doingbusiness.by|lang=ru|accessdate=2020-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128030527/http://doingbusiness.by/a1-i-visa-zaklyuchili-soglashenie-o-strategicheskom-partnerstve-s-celyu-razvitiya-cifrovih-finansovih-servisov|archivedate=28 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. [[21 сакавіка]] [[2019]] года А1 пачаў рабіць паслугі перадачы даных па тэхналогіі 4G<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/p/30.49269|title=Абонентам телеком-оператора velcom стала доступна 4G-сеть |publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-16}}</ref>. Да канца 2019 года 4G-сетка стала даступна абанентам А1 ва ўсіх буйных гарадах у дыяпазоне радыёчастот 1800 МГц. У снежні 2019 года кампанія абвясціла аб стратэгічным партнёрстве з інфраструктурным аператарам beCloud па развіцці мабільнай сувязі стандарту 4G у Беларусі, якое разлічана на 3 гады<ref>{{Cite web |url=https://www.a1.by/ru/company/news/p/4g-set-po-vsej-strane|title=A1 и beCloud развернут в Беларуси 4G-сеть по всей стране |publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-12-13}}</ref>. Каб 4G-сетка ў частотным дыяпазоне 800 МГц стала даступная ў сельскай мясцовасці, у 2020 годзе А1 часткова даў сваю інфраструктуру пад базавыя станцыі, а таксама транспартную сетку на аснове гібрыдных, радыёрэлейных і аптвалаконных ліній сувязі. Дзякуючы гэтаму з жніўня 2020 года па сакавік 2022 года зона пакрыцця сеткі 4G: у Гомельскай вобласці пашырылася да 96,4 %<ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/new/20200731/1596192379-a1-sravnyal-pokrytie-4g-i-3g-po-vsey-gomelskoy-oblasti|title=A1 сравнял покрытие 4G и 3G по всей Гомельской области|publisher=naviny.by|lang=ru|accessdate=2020-12-21|url-status=dead}}</ref>, у Магілёўскай вобласці да 81 % <ref>{{Cite web|url=https://officelife.media/news/25009-teper-i-v-selskoy-mestnosti-a1-i-besloud-uvelichili-4g-pokrytie-na-mogilevshchine-v-7-raz/|title=Теперь и в сельской местности: A1 и beСloud увеличили 4G-покрытие на Могилевщине в 7 раз|publisher=officelife.media|lang=ru|accessdate=2022-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325134053/https://officelife.media/news/25009-teper-i-v-selskoy-mestnosti-a1-i-besloud-uvelichili-4g-pokrytie-na-mogilevshchine-v-7-raz/|archivedate=25 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref>, у Мінскай вобласці да 89 %<ref>{{Cite web |url=https://primepress.by/news/kompanii/operatory_a1_i_becloud_uvelichili_4g_pokrytie_dlya_minskoy_oblasti_v_pyat_raz-33069/|title=Операторы А1 и beCloud увеличили 4G-покрытие для Минской области в пять раз|publisher=primepress.by|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref>, у Віцебскай вобласці да 75 %<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1302968/|title=Более 5200 населенных пунктов: A1 и beСloud запустили 4G в сельских районах Витебщины|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2021-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210920212403/https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1302968/|archivedate=20 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>, у Брэсцкай вобласці да 67 %<ref>{{Cite web|url=https://brestcity.com/blog/a1-rasshiryaet-pokrytie|title=Более 1200 населенных пунктов: А1 расширяет покрытие 4G для Брестской области|publisher=brestcity.com|lang=ru|accessdate=2022-03-29|archive-date=26 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326044339/https://brestcity.com/blog/a1-rasshiryaet-pokrytie|url-status=dead}}</ref>, у Гродзенскай вобласці <ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/tech/view/a1-znachitelno-rasshirjaet-pokrytie-4g-seti-diapazon-800-mgts-teper-dostupen-dlja-zhitelej-grodnenskoj-544247-2023/|title=А1 значительно расширяет покрытие 4G-сети: диапазон 800 МГц теперь доступен для жителей Гродненской области|publisher=belta.by|lang=ru|accessdate=2023-02-28|archive-date=2023-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228150617/https://www.belta.by/tech/view/a1-znachitelno-rasshirjaet-pokrytie-4g-seti-diapazon-800-mgts-teper-dostupen-dlja-zhitelej-grodnenskoj-544247-2023/|url-status=live}}</ref>. У лістападзе 2022 кампанія А1 пачала выкарыстоўваць новы частотны дыяпазон 2600 Мгц на каля 1,5 тыс. базавых станцый LTE інфраструктурнага аператара beCloud<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2022/11/08/a1-sdelal-mobilnyj-internet-v-4g-besplatnym-na-nedelyu-dlya-vsex-abonentov|title=A1 сделал мобильный интернет в 4G бесплатным на неделю для всех абонентов|publisher=tech.onliner.by|lang=ru|accessdate=2022-12-08}}</ref>. [[8 красавіка]] [[2019]] года кампанія аб’явіла аб пачатку рэбрэндынгу. У пераходны перыяд да жніўня 2019 года ў камунікацыях выкарыстоўваўся дуал-брэнд velcom | A1. З 12 жніўня — адзіны брэнд А1. У красавіку 2019 года A1 забяспечыў бясплатны доступ у інтэрнэт па тэхналогіі Wi-Fi у 18 электрацягніках Беларускай чыгункі<ref>{{Cite web |url=https://www.a1.by/ru/company/p/30.50102|title=velcom &#124; A1 завершил проект по улучшению качества связи вдоль «критских коридоров» |publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-16}}</ref>. У чэрвені 2019 года аператар запусціў 38 новых базавых станцый уздоўж чыгуначных шляхоў для паляпшэння якасці мабільнай сувязі ў цягніках. З красавіка па май [[2019]] года А1 забяспечыў мабільнай сувяззю ўсе тунэлі Маскоўскай і Аўтазаводскай ліній Мінскага метрапалітэна<ref>{{Cite web |title=velcom &#124; A1 запустил в тестовом режиме связь в тоннелях Московской линии метро |url=https://tech.onliner.by/2019/04/29/velcom-218 |author=Ян Альшэўскі |date=2019-04-29 |website=Onliner.by |lang=ru |accessdate=2019-04-29}}</ref><ref>{{Cite web |title=velcom &#124; A1 обеспечил связью тоннели Автозаводской линии минского метро |url=https://www.interfax.by/article/1258591 |date=2019-05-14 |website=interfax.by |lang=ru |accessdate=2019-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190514105629/https://www.interfax.by/article/1258591 |archivedate=14 мая 2019 |url-status=dead }}</ref>, у лістападзе 2020 года сувязь стала даступная на Зеленалужскай лініі<ref>{{Cite web|title=А1 обеспечил связь к открытию третьей линии минского метро|url=https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1286067/|date=2020-10-30|website=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128044810/https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1286067/|archivedate=28 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. На снежань 2024 года кампанія А1 забяспечыла мабільную сувязь на станцыях трэцяй лініі Мінскага метрапалітэна <ref>{{Cite web|url=https://tvnews.by/comm/19956-a1-obespechila-mobilnuju-svjaz-na-stancijah-tretej-linii-metropolitena.html|title=А1 обеспечила мобильную связь на станциях третьей линии метрополитена|publisher=tvnews.by|lang=ru|access-date=2025-02-10}}</ref>. 12 жніўня 2019 года кампанія першай у Беларусі запусціла віртуальныя eSIM-карткі<ref>{{Cite web |title=A1 первым в Беларуси запустил eSIM |url=https://tvnews.by/comm/14741-a1-pervym-v-belarusi-zapustil-esim.html|date=2019-08-12 |website=tvnews.by |lang=ru |accessdate=2019-08-15}}</ref>, а ў лістападзе 2019 дала магчымасць перайсці на eSIM анлайн у асабістым кабінеце. У 2021 годзе з’явілася магчымасць стаць абанентам кампаніі дыстанцыйны праз рэгістрацыю eSIM-карты ў мабільнай праграме «Мой А1», у тым ліку праз перанос нумара з іншых сетак<ref>{{Cite web|title=Абоненты других операторов могут удаленно перенести номер в сеть А1 в приложении "Мой А1"|url=https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1304993/|date=2021-10-25|website=interfax.by|lang=ru|accessdate=2021-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134108/https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1304993/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2019 года А1 паказаў першы смартфон пад уласнай гандлёвай маркай — А1 Альфа<ref>{{Cite web |title=Уласны смартфон, «разумны дом», кіно ў панарамным фармаце: A1 распавёў, што будзе рабіць далей|url=https://m.nashaniva.by/articles/235431/ |date=2019-08-12 |website=nashaniva.by |lang=be |accessdate=2019-08-15}}</ref>, у ліпені 2020 года стартавалі продажы «А1 Альфа 20+»<ref>{{Cite web |title=А1 предложил смартфон «A1 Альфа 20+» за 529 рублей |url=https://tech.onliner.by/2020/07/29/a1-predlozhil-smartfon-a1-alfa-20-za-529-rublej |date=2020-07-29 |website=tech.onliner.by|lang=ru |accessdate=2020-12-21}}</ref>. 12 лістапада 2019 пры ўдзеле А1 была падпісана сумесная беларуска-аўстрыйская дэкларацыя па ўмацаванні супрацоўніцтва ў сферы сувязі, інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій і развіцця тэхналогіі [[5G]]<ref>{{Cite web |title=При участии А1 подписана декларация о развитии 5G между Австрией и Беларусью |url=https://www.a1.by/ru/company/news/p/deklaratsiya-o-razvitii-5g |date=2019-08-12 |website=A1.by |lang=ru |accessdate=2019-11-13}}</ref>. Кампанія падала заяўку на выдзяленне радыёчастотнага спектру, які адпавядае патрабаванням міжнародных стандартаў, а таксама вядзе распрацоўку архітэктуры сеткі [[5G]]. 22 мая 2020 года А1 у тэставым рэжыме запусціла ў эксплуатацыю першую ў Беларусі сетку [[5G]] SA (Standalone), створаную на аснове аўтаномнай архітэктуры<ref>{{Cite web |title=A1 запустила в Минске тестовую зону «чистого» 5G |url=https://naviny.by/new/20200522/1590140585-a1-zapustila-v-minske-testovuyu-zonu-chistogo-5g|website=naviny.by |lang=ru |accessdate=2020-06-29}}</ref>. 25 мая 2020 года ў гэтай сетцы быў першы ў Беларусі і СНД званок па тэхналогіі VoNR<ref>{{Cite web|title=Первый в СНГ 5G-звонок совершен в сети А1|url=https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1276550/|lang=ru|accessdate=2020-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603002855/https://interfax.by/news/tovary_i_uslugi/svyaz/1276550/|archivedate=3 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. 12 мая 2021 года кампанія А1 другой у краіне пачала рэалізоўваць SIM-карты для самастойнай рэгістрацыі ў крамах сетак-партнёраў<ref>{{Cite web|title=SIM-to-go: SIM-карты А1 с возможностью самостоятельной регистрации уже доступны в рознице|url=https://interfax.by/news/nauka_i_tekhnologii/it_biznes/1296399/|website=interfax.by|lang=ru|accessdate=2022-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210924074623/https://interfax.by/news/nauka_i_tekhnologii/it_biznes/1296399/|archivedate=24 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. [[10 снежня]] [[2021]] года быў затрыманы прэс-сакратар кампаніі [[Мікалай Брэдзелеў]], яго асудзілі на 15 сутак. На {{нп3|Прымусовыя пакаяльныя відэа|прымусовым «пакаяльным» відэа|ru|Принудительные покаянные видео в Беларуси}} сілавікоў Брэдзелеў пад ціскам сказаў, што нібыта перадаваў блогеру [[Антон Гадзімавіч Матолька|Антону Матольку]] інфармацыю, ''«звязаную з яго прафесійнай дзейнасцю»''<ref name="svb1234">{{cite web|date = 2021-12-13|url = https://svb1234.azureedge.net/a/31606967.html|title = Прэс-сакратара кампаніі мабільнай сувязі А1 пакаралі арыштам на 15 сутак|accessdate = 2021-12-19|language = be|archiveurl = https://web.archive.org/web/20211219111219/https://svb1234.azureedge.net/a/31606967.html|archivedate = 19 снежня 2021|url-status = dead}}</ref>, а таксама быў [[аўтынг|вымушаны прызнаць сваю гомасексуальнасць]]<ref name="belsat2">[https://belsat.eu/news/13-12-2021-signal-mauchats-tsi-kult-bednastsi-shto-znachats-zatrymanni-top-supratsounikau-a1-hyundai-i-epam/ Сігнал маўчаць ці культ беднасці? Што значаць затрыманні топ-супрацоўнікаў A1, «Hyundai» і EPAM 2021.12.13]</ref>. У праўладных тэлеграм-каналах былі {{нп5|Порнапомста|выкладзены ягоныя інтымныя фотаздымкі|ru|Порноместь}} з пагрозамі, што ''«{{нп5|апушчаны|праблем з сексам у турме ў яго дакладна не будзе|ru|Опущенный}}»''. [[Пасольства Аўстрыі ў Беларусі]] адрэагавала на інцыдэнт з затрыманнем Брэдзелева, назваўшы парушэннем асабістых правоў абнародаванне відэа з ягоным удзелам<ref name="svb1234"/>. У кампаніі заявілі, што не атрымлівалі афіцыйных прэтэнзій ад беларускіх уладаў і што Брэдзелеў не меў доступу да персанальных даных кліентаў. [[12 снежня]] [[2021]] года намеснік кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|адміністрацыі прэзідэнта]] [[Ігар Луцкі]] заявіў<ref name="belsat1">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2021-12-19|url = https://belsat.eu/news/19-12-2021-a1-zlivau-ne-toj-kantent-i-ne-tudy-lukashenka-zagadau-prynyats-zhorstkiya-mery-u-dachynenni-kampanii/|title = «А1 зліваў не той кантэнт і не туды». Лукашэнка загадаў «прыняць жорсткія меры» у дачыненні кампаніі|format = |work = |publisher = [[Белсат]]|accessdate = 2021-12-19|language = be|postscript = }}</ref>: {{цытата|Тэлекамунікацыйны і кантэнт-правайдар А1, які працуе на тэрыторыі Беларусі, у некаторым сэнсе «зліваў» не той кантэнт і не туды. Гэта парушае любыя маральныя, этычныя і юрыдычныя нормы і правілы. У гэтай сувязі прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь [Лукашэнкам] дадзена даручэнне правесці ацэнку дзеянняў кампаніі.}} У чэрвені 2023 года кампанія А1 першай у краіне запусціла другую апорную частату ў дыяпазоне 900 Мгц. Гэта дало магчымасць амаль у 2 разы павысіць ёмістасць існуючай 3G-сеткі ў межах зоны пакрыцця другой апорнай у Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай абласцях <ref>{{Cite web|title=А1 первым в Беларуси запустил вторую несущую частоту в диапазоне UMTS-900|url=https://newsweekly.by/tech/a1-pervym-v-belarusi-zapustil-vtoruyu-nesushhuyu-chastotu-v-diapazone-umts-900|website=newsweekly.by|lang=ru|access-date=2025-02-10|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703105520/https://newsweekly.by/tech/a1-pervym-v-belarusi-zapustil-vtoruyu-nesushhuyu-chastotu-v-diapazone-umts-900|url-status=live}}</ref>. На канец 2024 года ў рамках пашырэння пакрыцця UMTS-900 адмыслоўцы А1 увялі ў эксплуатацыю 1057 сот, якія працуюць на частаце 900 Мгц <ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/kaleidoscope/news296182.html|title=А1 значительно расширил зону действия и емкость своей сети в диапазоне UMTS-900|publisher=gp.by|lang=ru|access-date=2025-02-10}}</ref>. У красавіку 2024 года кампанія А1 забяспечыла сувязь 4G у мінскім метро (на ўсіх існуючых станцыях і ў перагонах паміж імі). Праект рэалізаваны ў партнёрстве з інфраструктурным аператарам beCloud <ref>{{Cite web|title=4G для абонентов А1 стал доступен и в метро|url=https://newsweekly.by/tag/svyaz-v-metro|lang=ru|access-date=2024-06-06|archive-date=2024-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606175757/https://newsweekly.by/tag/svyaz-v-metro|url-status=live}}</ref>. == Уласнікі і кіраўніцтва == Да студзеня [[2005]] года 69,9 % акцый А1 належалі кіпрскай кампаніі Samauwi Brothers Telecom (SB Telecom Ltd.), 30 % — ЗАТ «Белтэхэкспарт», 0,1 % — РУП «Белтэлекам». У студзені 2005 г. у лік трымальнікаў акцый кампаніі ўвайшла дзяржава: яна атрымала 30,9 %, за SB Telecom засталося 49 %, ЗАТ «Белтэхэкспарт» — 20 %, «Белтэлекам» — 0,1 %. У жніўні [[2007]] года кіпрская кампанія SB Telecom выкупіла 100 % акцый прадпрыемства за $556 млн<ref>[http://www.charter97.org/bel/news/2007/08/22/velcom «Хартия’97», «Velcom действительно продали», 22 августа 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930201948/http://www.charter97.org/bel/news/2007/08/22/velcom |date=30 верасня 2007 }}</ref>. У пачатку кастрычніка 2007 г. аўстрыйская кампанія A1 Telekom Austria Group падпісала дагавор аб куплі 70 % акцый SB Telecom<ref>{{Cite web |url=https://www.a1.group/en/newsroom/2007-10-3-telekom-austria-group-enters-the-belarusian-mobile-communications-1 |title=Telekom Austria Group Enters the Belarusian Mobile Communications Market {{Ref-en}} |access-date=19 красавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190418172531/https://www.a1.group/en/newsroom/2007-10-3-telekom-austria-group-enters-the-belarusian-mobile-communications-1 |archivedate=18 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>, а ў кастрычніку 2010 года — астатніх 30 % акцый. Генеральны дырэктар кампаніі па стане на 2025 год — Гельмут Дуз. == Дзейнасць == === Мабільная сувязь === Кампанія А1 робіць паслугі сувязі стандарту GSM 900/1800, UMTS (WCDMA/HSDPA/HSUPA/HSPA+), 4G на тэрыторыі Беларусі. Абанентам аператара даступны базавыя паслугі (галасавая сувязь, перадача даных, SMS, MMS, галасавая пошта і інш.), а таксама дадатковыя сэрвісы (роўмінг, паслугі для бізнесу і забаўляльныя паслугі). ==== Нумары абанентаў ==== * +375 '''29 1''' xx xx xx, +375 '''29 3''' xx xx xx, +375 '''29 6''' xx xx xx, +375 '''29 9''' xx xx xx * +375 '''44 4''' xx xx xx, +375 '''44 5''' xx xx xx, +375 '''44 7''' xx xx xx У сувязі з уводам у Рэспубліцы Беларусь паслугі MNP нумары абанентаў могуць прымаць значэнні: +375 '''25''' xxx xx xx, +375 '''29''' xxx xx xx, +375 '''33''' xxx xx xx. === Фіксаваная сувязь === Кампанія пачала будаўніцтва ўласнай аптавалаконнай сеткі для кліентаў — юрыдычных асоб у верасні 2014 года<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/p/30.27065|title=velcom предлагает бизнесу выгодный безлимитный фиксированный интернет|publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-17}}</ref>. У 2016—2018 гадах А1 правёў шэраг здзелак па набыцці беларускіх інтэрнэт-правайдараў — «Атлант Тэлекам» (Мінск)<ref>{{Cite news|title=Официально: velcom покупает "Атлант Телеком"|url=https://42.tut.by/521868|accessdate=2018-03-31|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180401004831/https://42.tut.by/521868|archivedate=1 красавіка 2018|url-status=dead}}</ref>, «Айчына плюс» (Мінск)<ref>{{Cite web|url=https://tvnews.by/comm/13739-velcom-operator-sammit.html|title=Провайдеры "Саммит", "Айчына Плюс" и "Драйв" передали активы velcom|publisher=tvnews.by|lang=ru|accessdate=2018-12-28}}</ref>, «Белінфанэт» (Мінск), «Гарант» (Гомель<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2017/08/01/velcom-171|title=velcom купил еще одного интернет-провайдера — гомельский «Гарант». Возможны новые поглощения - Технологии onliner.by|author=Константин Сидорович|publisher=Onliner.by|lang=ru|accessdate=2018-03-31}}</ref> і Віцебск<ref>{{Cite web|url=https://news.vitebsk.cc/2018/04/24/velcom-soobshhil-o-zavershenii-sdelki-po-pokupke-vitebskogo-garanta/|title=velcom сообщил о завершении сделки по покупке витебского «Гаранта»|publisher={{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}|lang=ru|accessdate=2018-10-06|archive-date=6 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006194738/https://news.vitebsk.cc/2018/04/24/velcom-soobshhil-o-zavershenii-sdelki-po-pokupke-vitebskogo-garanta/|url-status=dead}}</ref>), «Ранак Медыя» (Светлагорск). А таксама большасці прыватных і некаторых карпаратыўных абанентаў інтэрнэт-правайдара «Дзелавая сетка» (Мінск)<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/p/30.43442|title=velcom продолжает расширять базу клиентов фиксированного интернета|publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-17}}</ref>. У цяперашні час А1 прапануе доступ у інтэрнэт па стандартах GPON, Ethernet, ADSL ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі, а таксама ў Бабруйску, Жлобіне, Добрушы, Рэчыцы, Светлагорску, Наваполацку. На 30 верасня 2024 г. абаненцкая база сеткі фіксаванай сувязі ад А1 складала 945,9 тыс. карыстальнікаў<ref name="a1groupresults" />. Большасць інтэрнэт-тарыфаў аператара комплексныя, г. зн. маюць на ўвазе адначасовае атрыманне паслугі лічбавага тэлебачання пад брэндам VOKA<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/p/30.43838|title=Абоненты домашнего интернета velcom переходят на единую платформу VOKA|publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2019-08-17}}</ref>. === Відэасэрвіс VOKA === {{main|VOKA}} Відэасэрвіс ад А1 працуе пад брэндам [[VOKA]]. Для кліентаў фіксаванага інтэрнэту А1 сэрвіс працуе па тэхналогіі IPTV і мае 142 каналы (у т. л. 60 у HD-якасці)<ref>[https://tech.onliner.by/2018/05/17/velcom-200 velcom ввел «оптовый» тариф для телевидения VOKA]</ref>. У сетках іншых аператараў мабільнай і фіксаванай сувязі паслуга робіцца па тэхналогіі OTT і ўключае ў сябе больш за 130 тэлеканалаў (у т. л. 60 у HD). VOKA падтрымлівае розныя інтэрактыўныя функцыі: паўза, перамотка і архіў тэлеперадач, а таксама магчымасць працягнуць прагляд на іншай прыладзе. Для ўсіх карыстальнікаў сэрвісу даступны фільмы, мультфільмы і серыялы анлайн-кінатэатраў START, more.tv, Premier, viju, а таксама кантэнт студыі Disney, Warner, Marvel, Fox. Сэрвіс даступны для мабільных прылад на Android і iOS, для SmartTV на Tizen, WebOS, Android TV, праз прыстаўкі Redbox Mini, Xiaomi Mi Box 3, Apple TV (праз AirPlay). На камп’ютарах карыстацца відэасэрвісам можна праз праграму VOKA для Windows або праз вэб-версію. У 2018 годзе ў сэрвісу VOKA пачаў з’яўляцца эксклюзіўны кантэнт уласнай вытворчасці: раздзел VOKA local з аглядамі, дакументальнымі фільмамі, міні-рэаліці і ТВ-шоу; раздзел «Спорт» з трансляцыямі матчаў з удзелам беларускіх клубаў і зборных; live-трансляцыі канцэртаў, музычных фестываляў, кіберспартыўных турніраў, канферэнцый і форумаў. Таксама для карыстальнікаў даступны раздзел «CINEVOKA», у якім размяшчаюцца вядомыя фільмы, мультфільмы, серыялы ў прафесійным агучванні на беларускай мове<ref>[https://probusiness.io/press/5500-samyy-interaktivnyy-videoservis-belarusi-istoriya-prodvizheniya-voka-v-2018-godu.html Самый интерактивный видеосервис Беларуси. История продвижения VOKA в 2018 году]</ref>. Некаторыя эксклюзіўна пераклалі і агучылі па заказе відэасэрвісу<ref>{{Cite web|url=https://interesnoe.me/source-44883411/post-1255697|title=«Секс в большом городе» по-белорусски уже доступен для просмотра|publisher=interesnoe.me|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvnews.by/kino/14245-velcom-a1-pokazhet-finalnyj-sezon-igry-prestolov-na-belorusskom-jazyke.html|title=velcom A1 покажет финальный сезон "Игры престолов" на белорусском языке|publisher=tvnews.by|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://citydog.by/post/zaden-bel-chornobl/|title=«Чернобыль» покажут на большом экране. По-белорусски. Бесплатно|publisher=citydog.by|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref>. 28 студзеня 2019 г. у відэасэрвісе VOKA з’явілася самая вялікая ў краіне бібліятэка кантэнту ва ультравысокай раздзяляльнасці Ultra High-Definition (4K) <ref>[https://tvnews.by/tb/13886-v-videoservise-voka-pojavilsja-4k-kontent.html В видеосервисе VOKA появился 4K-контент]</ref>. ==== VOKA Smartfilm ==== Пачынаючы з 2010 года кампанія А1 пры падтрымцы [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] штогод праводзіць фестываль мабільнага кіно. З 2016 года фестываль набыў міжнародны статус<ref>{{Cite web|url=https://smartfilm.by/news/79|title=velcom Smartfilm – старт в новом формате|publisher=smartfilm.by|lang=ru|accessdate=2020-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220115715/https://smartfilm.by/news/79|archivedate=20 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. З кожным годам колькасць работ і геаграфія ўдзельнікаў павялічваецца. У 2020 годзе прайшоў дзявяты Міжнародны фестываль мабільнага кіно VOKA Smartfilm, у конкурснай праграме было 356 кароткаметражных фільмаў з 75 краін свету<ref>{{Cite web|url=https://smartfilm.by/news/148|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86»|publisher=smartfilm.by|lang=ru|accessdate=2020-04-17}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Кіберспорт === У лютым 2020 года пры садзейнічанні кампаніі А1 было створана і зарэгістравана Рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне «Беларуская федэрацыя камп’ютарнага спорту».<ref>{{Cite web|url= https://naviny.by/new/20200303/1583235731-v-belarusi-sozdana-federaciya-kompyuternogo-sporta|title=В Беларуси создана федерация компьютерного спорта|publisher=naviny.by|lang=ru|accessdate=2020-03-27}}</ref> 17 красавіка 2020 года зарэгістравана Беларуская асацыяцыя камп’ютарнага спорту (БАКС)<ref>{{Cite web|url= https://naviny.by/new/20200424/1587742463-v-belarusi-poyavilas-associaciya-kompyuternogo-sporta|title=В Беларуси появилась ассоциация компьютерного спорта|publisher=naviny.by|lang=ru|accessdate=2020-05-8}}</ref>. Членамі БАКС з’яўляюцца А1, відэасэрвіс VOKA і Беларуская федэрацыя камп’ютарнага спорту. Асацыяцыя створана для развіцця і папулярызацыі камп’ютарнага спорту ў Беларусі, падтрымкі прафесійных гульцоў, трэнераў і суддзяў, правядзення спаборніцтваў і развіцця міжнародных кантактаў. 4 мая 2020 года ў тэставай сеткі 5G SA кампаніі А1 прайшоў першы кіберспартыўны матч па мабільных анлайн-гульнях. Падчас тэсціравання хуткасць перадачы даных склала 1,2 Гбіт / с, а ping — 10 мілісекунд<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/nauka_i_tekhnologii/internet/1277100/|title=А1 испытала мобильный гейминг в тестовой сети 5G SA|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629052740/https://interfax.by/news/nauka_i_tekhnologii/internet/1277100/|archivedate=29 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. === Дата-цэнтр і ІКТ-паслугі === У верасні 2017 г. у Мінску А1 запусціў адзін з найбуйнейшых у Беларусі цэнтраў апрацоўкі даных (ЦАД)<ref>{{Cite web|url=https://naviny.media/article/20170914/1505391735-velcom-otkryl-krupneyshiy-v-belarusi-data-centr|title=velcom открыл крупнейший в Беларуси дата-центр|publisher=naviny.by|lang=ru|accessdate=2021-05-07}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Чатыры модулі ЦАД разлічаны на 800 серверных стоек і маюць уласнае аптычнае кольца з прапускной здольнасцю 1 Тбіт/сек. Па стане на чэрвень 2018 года запушчаны ў эксплуатацыю першы модуль на 200 серверных стоек<ref>{{Cite web|url=https://www.kv.by/post/1054738-ekskursiya-po-data-centru-velcom|title=Экскурсия по дата-центру velcom|publisher=kv.by|lang=ru|accessdate=2021-05-07}}</ref>. Дата-цэнтр А1 мае міжнародны сертыфікат Uptime Institute (UI) па ўзроўні адмоваўстойлівасці Tier III у катэгорыях Design і Facility, таксама сертыфікат PCI DSS, які пацвярджае забеспячэнне бяспекі інфраструктуры кліентаў і абарону даных аплатных карт<ref>{{Cite web|url=https://primepress.by/news/kompanii/data_tsentr_operatora_velcom_a1_podtverdil_sootvetstvie_standartam_bezopasnosti_pci_dss-11464|title=Дата-центр оператора velcom A1 подтвердил соответствие стандартам безопасности PCI DSS|publisher=primepress.by|lang=ru|accessdate=2021-04-29}}</ref>. У сакавіку 2019 года дата-цэнтр атрымаў атэстат адпаведнасці нацыянальным патрабаванням па абароне інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/informatsiju-zaschischaet-zakon-i-oblako-62-354894-2019/|title=Информацию защищает закон… и "Облако-62"|publisher=belta.by|lang=ru|accessdate=2021-05-07}}</ref>. У жніўні 2019 года дата-цэнтр А1 пацвердзіў адпаведнасць стандарту ISO 27001<ref>{{Cite web|url=https://dev.by/news/a1-predstavil-paket-novykh-produktov-i-uslug|title=A1 представил пакет новых продуктов и услуг|publisher=dev.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29}}</ref>, у маі 2020 года — дзяржаўнаму стандарту Рэспублікі Беларусь ISO / IEC 27001-2016<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1275875/|title=Дата-центр А1 подтвердил соответствие требованиям стандарта СТБ ISO/IEC 27001-2016|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200520054917/https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1275875/|archivedate=20 мая 2020|url-status=dead}}</ref>. У верасні 2020 года кампанія атрымала ліцэнзію на выкананне работ і аказанне паслуг у галіне забеспячэння інфармацыйнай бяспекі крытычна важных аб’ектаў інфарматызацыі (КВАІ) <ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1282486/|title=А1 получила лицензию на выполнение работ в области обеспечения инфобезопасности КВОИ|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429110639/https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1282486/|archivedate=29 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 2020 года кампанія A1 атрымала статус плацінавага партнёра «Лабараторыі Касперскага»<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/biznes/businesses/1285194/|title=А1 стала платиновым партнером "Лаборатории Касперского"|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429110635/https://interfax.by/news/biznes/businesses/1285194/|archivedate=29 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. У цяперашні час дата-цэнтр робіць наступныя паслугі: арэнда воблачных рашэнняў (IaaS, прыватныя воблакі, «Воблака-62»), размяшчэнне сервернага і сеткавага абсталявання (Colocation, HaaS), сэрвісы і рашэнне ІКТ (Baas, Veeam Cloud Connect, DraaS, комплексная тэхнічная падтрымка Oracle і інш.), IT-кансалтынг, аддалены офіс, а таксама карыстанне праграмнымі прадуктамі Microsoft на ўмовах падпіскі<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/special_project/6847-sosredotochtes-na-razvitii-biznesa-a-nam-doverte-tekhnicheskiy-aspekt-ego-optimizacii-intervyu-s-top-menedzherom-a1-robertom-dashyanom.html|title=«Сосредоточьтесь на развитии бизнеса, а нам доверьте технический аспект его оптимизации». Интервью с топ-менеджером А1 Робертом Дашяном|publisher=probusiness.io|lang=ru|accessdate=2021-05-07}}</ref>. З 1 красавіка 2021 года Унітарнае прадпрыемства «А1» перадало правы і абавязкі па шэрагу дамоваў аказання ІКТ-паслуг новай кампаніі «А1 ІКТ сэрвісы». ТАА «А1 ІКТ сэрвісы» працуе пад брэндам А1 і зарэгістравана ў якасці рэзідэнта Парку высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1292707/|title=Одним из новых резидентов ПВТ стала компания "А1 ИКТ сервисы"|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507033726/https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1292707/|archivedate=7 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. === Сонечная электрастанцыя === Летам 2016 года паблізу [[Брагін]]а (Гомельская вобласць) А1 запусціў [[Брагінская СЭС|сонечную электрастанцыю]], якая складаецца з 85 тысяч сонечных панэлей<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2016/08/19/velcom-149|title=velcom запустил солнечную электростанцию размером с 60 футбольных полей|publisher=[[Onliner.by]]|lang=ru|accessdate=2018-11-11}}</ref>. Станцыя пабудавана на тэрыторыі, якая пацярпела ад аварыі на Чарнобыльскай АЭС і таму мала прыдатна для вядзення сельскай гаспадаркі. Для злучэння паміж сабой усіх сонечных модуляў кампанія А1 праклала каля 800 км кабельных ліній. За 5 гадоў работы сонечны парк А1 выпрацаваў 129 360 452 кВт•ч чыстай электраэнергіі<ref>{{Cite web|url=https://citydog.by/post/zaden-solnechnyj-park/|title=Солнечному парку А1 – 5 лет! Знаете, сколько он выработал электроэнергии?|publisher=[[citydog.by]]|lang=ru|accessdate=2021-09-06}}</ref>. У кастрычніку 2017 г. у Любанскім раёне Мінскай вобласці А1 запусціў першую ў Беларусі базавую станцыю сувязі, якая працуе на сонечнай энергіі<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/article/20171004/1507110844-velcom-zapustil-bazovuyu-stanciyu-na-solnechnyh-batareyah|title=velcom запустил базовую станцию на солнечных батареях|publisher=naviny.by|lang=ru|accessdate=2019-04-03}}</ref>. == Бяспека і крытыка == Аўстрыйскіх інвестараў адразу з 2007 года абвінавачвалі ў прыхільнасці да «[[Апошняя дыктатура Еўропы|апошняга дыктатара Еўропы]]» дзеля добрага бізнесу<ref name="Österreichs" />. Масавыя акцыі пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]], у прыватнасці [[Плошча 2010]], былі жорстка падаўлены, але пазней высветлілася, што ўлады шпіёнілі за пратэстоўцамі, выкарыстоўваючы даныя іх мабільных тэлефонаў<ref name="Österreichs" />. «A1» заўсёды падкрэслівала, што не перадавала актыўна якія-небудзь даныя кліентаў: «У адрозненне ад большасці іншых краін любы доступ да асабістых даных і даных выклікаў ажыццяўляецца без рашэння суда і без удзелу аператара мабільнай сеткі», — тлумачыў аператар у той час<ref name="Österreichs">{{Cite journal|last=Brunner|first=Simone|date=2021-10-10|title=Alexanders Werk und Österreichs Beitrag|journal={{нп3|profil|profil|de|profil (Zeitschrift)}}|language=de|volume=42|pages=66–67}}</ref>. У ліпені 2016 года праваабарончая арганізацыя «[[Amnesty International]]» абвінаваціла «A1 Беларусь» у датычнасці да сачэння за беларускімі грамадзянамі. Паводле справаздачы праваабаронцаў, кампанія дае ўладам практычна неабмежаваны доступ да размоў сваіх кліентаў і іх даных. «[[A1 Telekom Austria Group]]» адрэагавала на абвінавачванні, у сваім адказе спаслаўшыся на тое, што яна ўсяго толькі выконвае заканадаўства краіны<ref>{{Cite web|date=2016-07-07|title=Weißrussland: Telekom Austria erfüllt nur ihre Pflicht|url=https://www.diepresse.com/5044823/weissrussland-telekom-austria-erfullt-nur-ihre-pflicht|url-status=live|archiveurl=https://archive.today/20200921123918/https://www.diepresse.com/5044823/weissrussland-telekom-austria-erfullt-nur-ihre-pflicht|archivedate=21 верасня 2020|accessdate=2020-09-21|publisher=[[Die Presse]]|language=de}}</ref>. Са слоў сына жонкі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалая Статкевіча]], напярэдадні святкавання [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя БНР]] у сакавіку 2017 года аператарам былі заблакаваныя смартфоны беларускага палітыка [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалая Статкевіча]] і былі перададзены ягоныя паролі ад [[Facebook]] і [[Viber]]<ref>{{Cite web|date=2017-03-25|title=Статкевича, его жену и ее сына «отрубили от любой связи»|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=187795&lang=ru|url-status=live|archiveurl=https://archive.today/20200921124954/https://nashaniva.by/?c=ar&i=187795&lang=ru|archivedate=21 верасня 2020|accessdate=2020-09-21|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language=ru}}</ref>. A1 ніяк не адрэагаваў на абвінавачанні. 23 жніўня 2020 года падчас мітынгу ў Мінску ва ўсіх аператараў мабільнай сувязі ўзніклі праблемы з інтэрнетам<ref>{{cite web| date =2020-08-23| url =https://42.tut.by/697767/| title =«По требованию госорганов». А1 пояснил, откуда сегодня проблемы с интернетом в Минске| language =ru| publisher =[[TUT.BY]]| accessdate =2020-08-24| archiveurl =https://web.archive.org/web/20200831082137/https://42.tut.by/697767| archivedate =31 жніўня 2020| url-status =dead}}</ref>. Паводле паведамлення А1, гэта было зроблена згодна з патрабаваннем дзяржаўных органаў для забеспячэння нацыянальнай бяспекі<ref>{{cite web| author =| date =2020-08-26| url =https://tech.onliner.by/2020/08/26/a1-soobshhil-ob-uxudshenii-kachestva-mobilnogo-interneta-po-trebovaniyu-gosorganov| language=ru|title =A1, МТС и life:) сообщили об ухудшении качества связи по требованию госорганов|publisher =[[Onliner.by]]|accessdate = 2020-08-27}}</ref>. У гэты ж дзень паслуга перадачы даных была поўнасцю адноўлена. 26 жніўня кампанія загадзя папярэдзіла абанентаў аб падобных праблемах<ref>{{cite web| author =|language=ru| date =2020-08-26| url =https://tech.onliner.by/2020/08/26/a1-soobshhil-ob-uxudshenii-kachestva-mobilnogo-interneta-po-trebovaniyu-gosorganov| title =A1, МТС и life:) сообщили об ухудшении качества связи по требованию госорганов|publisher=[[Onliner.by]]|accessdate = 2020-12-21}}</ref>. Веерныя адключэнні інтэрнэту працягваліся і ў наступныя месяцы<ref>{{Cite web|date=2020-10-25|title=«По требованиям госорганов». В Минске снова проблемы с мобильным интернетом|url=https://42.tut.by/705309|url-status=live|archiveurl=https://archive.today/20201025103656/https://42.tut.by/705309%23ua:smart_mn_main_news~9|archivedate=25 кастрычніка 2020|accessdate=2020-10-25|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. У справаздачы беларускай праваабарончай арганізацыі «Human Constanta» спыненне працы было прыраўнавана да парушэння правоў чалавека, бо гэта фактычна ''«разгон мірнай дэманстрацыі, толькі анлайн»''<ref>{{Cite web|date=2020-09-07|title=Wie ein österreichischer Mobilfunkanbieter dem Regime in Belarus hilft|url=https://web.de/magazine/politik/oesterreich-mobilfunk-anbieter-a1-regime-belarus-hilfe-35062664|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200916201127/https://web.de/magazine/politik/oesterreich-mobilfunk-anbieter-a1-regime-belarus-hilfe-35062664|archivedate=2020-09-21|accessdate=2020-09-21|publisher={{нп3|WEB.DE|WEB.DE|de|WEB.DE}}|language=de}}</ref>. 21 верасня 2020 года Асацыяцыя еўрапейскіх тэлекамунікацыйных аператараў сувязі (ETNO) выступіла з заявай наконт сітуацыі з адключэннем інтэрнэту ў Беларусі. У ёй ёсць і публічная пазіцыя A1 Telekom Austria Group: «А1 у Беларусі не можа рабіць паслугі сувязі без доступу да манапалізаванага дзяржавай знешняга канала — галасавая сувязь і перадача даных як на нацыянальным, так і міжнародным узроўнях знаходзяцца пад кантролем упаўнаважаных дзяржаўных органаў»<ref>{{cite web| author =| date =2020-09-21| url =https://aif.by/it-news/associaciya_operatorov_evropy_prokommentirovala_otklyucheniya_interneta_v_rb| language=ru|title =Ассоциация операторов Европы прокомментировала отключения интернета в РБ|publisher =aif.by| accessdate = 2020-12-21}}</ref>. У кастрычніку 2020 года Міжнародная кааліцыя #KeepItOn апублікавала адкрыты ліст з заклікам да беларускіх пастаўшчыкоў тэлекам-паслуг процідзейнічаць адключэнню інтэрнэту. У адказе ад кампаніі А1 гаворыцца: «Абмежаванне доступу да інтэрнэт-паслуг не ляжыць у плоскасці інтарэсаў ні кампаніі, ні яе кліентаў. Аднак, як і ў любой краіне, у якой працуе A1 Telekom Austria Group, кампанія абавязаная выконваць мясцовыя заканадаўчыя і нарматыўныя патрабаванні. У выпадку невыканання дадзеных патрабаванняў наступствы ад іх рэалізацыі могуць насіць значна больш маштабны характар»<ref>{{cite web| date =2020-10-30| url =https://42.tut.by/706025| language =ru| title =Международная коалиция призвала операторов Беларуси бороться с отключениями интернета. А1 ответил| publisher =[[TUT.BY]]| accessdate =2020-12-21| archiveurl =https://web.archive.org/web/20201103041751/https://42.tut.by/706025| archivedate =3 лістапада 2020| url-status =dead}}</ref>. Вядомы крытык «A1» [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цэпкала]], якая шмат гадоў працавала ў «velcom» у аддзелах продажу і карпаратыўных кліентаў, а ў кастрычніку 2020 года сказала: ''«Я не лічу правільным, што кампанія з [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] так відавочна падтрымлівае Лукашэнку і яго недэмакратычныя каштоўнасці. Па-іншаму нельга назваць яе паводзіны, калі яна адключае мабільны Інтэрнэт кожную нядзелю. Што робіць А1, каб дыстанцыравацца ад гэтага крывавага [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму]]?»''<ref name="Österreichs" /> У чэрвені 2021 года прапагандыст [[Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў|Дзяніс Мельянцоў]] агучыў пагрозу нацыяналізаваць тэлекамунікацыйнага аператара, які належыць аўстрыйскім інвестарам, у адказ на ўвядзенне [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] санкцый<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=275051 Дзяніс Мельянцоў: Можна нацыяналізаваць Прыёрбанк і А1] — [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 25.06.2021</ref>. == Статыстыка == На [[30 верасня]] [[2024]] года паслугамі мабільнай сувязі кампаніі карысталіся 4,959 млн абанентаў. Колькасць карыстальнікаў, у якіх падключаны паслугі фіксаванага інтэрнэту і ТБ, склала 945,9 тыс. Доля кампаніі на рынку мабільнай сувязі склала 41,6 %<ref name="a1groupresults">[https://www.a1.group/en/ir/interim-results Interim Results — A1 Telekom Austria Group] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180813044338/https://www.a1.group/en/ir/interim-results |date=13 жніўня 2018 }}{{Ref-en}}</ref>. Мабільнай сувяззю 2G ахоплена 99,3 % тэрыторыі краіны, на якой пражывае 99,9 % насельніцтва (100 % гарадскіх жыхароў). 3G даступна на 98,2 % тэрыторыі краіны. Па стане на 1 чэрвеня 2020 г. у сетцы А1 працавала 4 080 базавых станцый і 30 582 прыёмаперадатчыкі амаль ва ўсіх населеных пунктах краіны, а таксама 7 камутатараў: 2 у Мінску і па аднаму ў кожным абласным цэнтры. Кліенты кампаніі могуць карыстацца паслугай міжнароднага роўмінгу ў 193 краінах і тэрыторыях свету ў 473 сетках аператараў<ref>{{Cite web |url=https://www.a1.by/ru/private/roaming |title= Где работает роуминг: страны и территории|publisher=A1.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29}}</ref>. Унітарнае прадпрыемства «А1» мае ўласную сетку цэнтраў лічбавых паслуг, якая складаецца больш чым з 80 магазінаў<ref>[https://a1.by/be/company/ Пра кампанію{{Ref-be}}]</ref>. Дылерская сетка налічвае больш за 500 салонаў па ўсёй краіне. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ |- ! Год ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 |- ! Абанентаў, млн (доля на рынку) | 3,059 (43,4 %) | 3,698 (44,8 %) | 4,102 (42,7 %) | 4,354 (41,9 %) | 4,620 (41,1 %) | 4,800 (43,5 %) | 4,947 (42,5 %) |- ! Пранікненне | 71,5 % | 85,1 % | 99,4 % | 109,6 % | 118,8 % | 116,6 % | 123,0 % |- ! Год ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 ! 2019 ! 2020 |- ! Абанентаў, млн (доля на рынку) | 4,950 (42,4 %) | 4,956 (42,5 %) | 4,945 (43,2 %) | 4,864 (42,5 %) | 4,873 (42 %) | 4,890 (41,8 %) | 4,916 (42, 0 %) <ref name="a1groupresults" /> |- ! Пранікненне | 123,3 % | 123,0 % | 120,3 % | 120,5 % | 122,4 % | 123,8 % | |- ! Абанентаў фіксаванай сувязі (карыстальнікі паслуг інтэрнэту і ТБ), млн | - | - | 0,279 | 0,463 | 0,657 | 0,616 | 0,627 |- ! Год ! 2021 ! 2022 ! 2023 |- ! Абанентаў, млн (доля на рынку) | 4,938 (42 %) | 4,895 (41,5 %) | 4,897 |- ! Пранікненне | |- |- |- ! Абанентаў фіксаванай сувязі (карыстальнікі паслуг інтэрнэту і ТБ), млн |0,651 |0,790 |0,891 |} Выручка кампаніі (паводле даных міжнароднай фінансавай справаздачнасці) па выніках 3 квартала 2024 г. склала 322,3 млн еўра, паказчык EBITDA (прыбытак да выліку выдаткаў па працэнтах, выплаты падаткаў і амартызацыйных адлічэнняў) — 122,5 млн еўра. За 2023 год сума выручкі склала 442,2 млн еўра, EBITDA — 191,9 млн еўра<ref name="a1groupresults" />. {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Год||Выручка, млн еўра||EBITDA, млн еўра||EBITDA Margin||Аперацыйны даход, млн еўра||Capex |- | '''2011''' | 260,9 | 106,6 | 40,9 % | −255,2 | 44,9 |- | '''2012''' | 301,2 | 124,4 | 41,3 % | 29,5 | 43,7 |- | '''2013''' | 331,7 | 155,9 | 47,0 % | 71,6 | 34,0 |- | '''2014''' | 355,0 | 172,4 | 48,6 % | 82,2 | 48,5 |- | '''2015''' | 332,2 | 163,7 | 49,3 % | 86,6 | 66,1 |- | '''2016''' | 321,0 | 151,5 | 47,2 % | 87,8 | 73,7 |- | '''2017''' | 390,5 | 181,3 | 46,4 % | 123,1 | 47,1 |- | '''2018''' | 390,9 | 177,7 | 45,5 % | 90,3 | 49,7 |- | '''2019''' | 426,1 | 190,9 | 44,8 % | 100,7 | 105,1 |- | '''2020''' | 402,6 | 172,8 | 42,9 % | 109,3 | 26,8 |- | '''2021''' | 419,6 | 180,5 | 43,02 % | 122,4 | 40,4 |- | '''2022''' | 460,8 | 218,8 | 47,5 % | 155,5 | 38,6 |- | '''2023''' | 442,2 | 191,9 | 43,4 % | 138,7 | 25,3 |} == Карпаратыўная сацыяльная адказнасць == У спісе прыярытэтных напрамкаў карпаратыўнай сацыяльнай адказнасці кампаніі — дапамога дзецям, садзейнічанне захаванню нацыянальных каштоўнасцей і экалогія <ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1269927/|title=А1 начинает реализацию экологических проектов|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200116111330/https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1269927/|archivedate=16 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. === Дапамога дзецям === Падтрымкай людзей з аўтызмам А1 займаецца з 2015 г. У 2016 г. па ініцыятыве МДГА «Дзеці. Аўтызм. Бацькі» і кампаніі А1 на базе Студыі Пушкаровай быў створаны Сямейны інклюзіў-тэатр «і», якому кампанія аказвае фінансавую і інфармацыйную падтрымку ў якасці генеральнага партнёра. З 2016 г. А1 прымае ўдзел у штогадовай міжнароднай акцыі Light It Up Blue 2 красавіка, накіраванай на падтрымку людзей з аўтызмам<ref>[https://telegraf.by/2016/04/48/318337-zajgi-sinim-v-ramkah-socialnoi-akcii-velcom-minskie-zdaniya-vklyuchili-sinyuyu-podsvetku «Зажги синим!»: в рамках социальной акции velcom минские здания включили синюю подсветку]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2015—2019 гг. кампанія штогод ладзіла дабрачынныя акцыі #velcombegom. Мэта праекта — аказанне дапамогі дзіцячым медыцынскім установам, прасоўванне здаровага ладу жыцця і папулярызацыі бегу. За час правядзення бенефіцыярам акцыі (розныя дзіцячыя медыцынскія ўстановы) было пералічына больш за 700 000 беларускіх рублёў фінансавай дапамогі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/evropejskie-zabegi-velcombegom-probezhali-200-000-kilometrov-v-pomosch-detjam-na-rekordnuju-summu-v-352616-2019|title="Европейские забеги" #velcombegom пробежали 200 000 километров в помощь детям на рекордную сумму в 200 000 рублей|publisher=belta.by|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref>. У 2018 г. акцыя «Бягучыя гарады» #velcombegom стала пераможцам Міжнароднага конкурсу камунікацыйных праектаў Eventiada IPRA Golden World Awards 2018 у намінацыі «За лепшы праект у сферы здаровага ладу жыцця»<ref>[http://marketing.by/novosti-rynka/proekt-begushchie-goroda-velcombegom-stal-pobeditelem-mezhdunarodnogo-konkursa-kommunikatsionnykh-pr/ «Бегущие города #velcombegom» стал победителем Международного конкурса коммуникационных проектов в Москве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190415205103/http://marketing.by/novosti-rynka/proekt-begushchie-goroda-velcombegom-stal-pobeditelem-mezhdunarodnogo-konkursa-kommunikatsionnykh-pr/ |date=15 красавіка 2019 }}</ref>. З 2016 па 2020 год кампанія А1 рэалізоўвала праект «Я бачу!» сумесна з Беларускім дзіцячым фондам пры падтрымцы Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь. Мэта праекта — дапамога ў своечасовай дыягностыцы і выяўленне ранніх парушэнняў зроку ў дзяцей школьнага ўзросту, якія пражываюць у сельскай мясцовасці. За 4 гады 35 лекараў-афтальмолагаў наведалі 693 школы ў Магілёўскай, Гомельскай, Брэсцкай і Віцебскай абласцях і правялі дыягностыку зроку ў 51 474 школьнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/news/itogi-proekta-a1-i-bdf-ya-vizhu-osmotreno-bolee-51-tys-detej-iz-62-rajonov-belarusi/p/itogi-ya-vizhu|title=Итоги проекта А1 и БДФ«Я вижу!»: осмотрено более 51 тыс. детей из 62 районов Беларуси|publisher=a1.by|lang=ru|accessdate=2020-03-04}}</ref>. Да фіналу праекта пры ўдзеле прадстаўнікоў творчага аб’яднання «Сучасны комікс» быў падрыхтаваны і выпушчаны зборнік коміксаў «[[Я бачу!]]» <ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/obshchestvo/kultura/1272316/|title=Три в одном: вышла коллекция комиксов про суперочки «Я вижу!»|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304094153/https://interfax.by/news/obshchestvo/kultura/1272316/|archivedate=4 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. У верасні 2019 г. А1 стаў генеральным партнёрам футбольнай школы «Юніёр». Супрацоўніцтва складацца з некалькіх напрамкаў па развіцці дзіцяча-юнацкага спорту, уключаючы распрацоўку брэнда «А1 Юніёр» і закупку новай экіпіроўкі для гульцоў клуба<ref>{{Cite web|url=https://fc-junior.by/a1yunior/|title=А1 Юниор|publisher=fc-junior.by|lang=ru|accessdate=2019-10-03|url-status=dead}}</ref>. 23 чэрвеня 2020 года кампанія А1 запусціла дабрачынную спартыўную анлайн-акцыю «100 гадзін з А1»<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/blagotvoritelnost-i-sport-onlajn-a1-i-nok-belarusi-zapuskajut-aktsiju-v-pomosch-detjam-395842-2020|title=Благотворительность и спорт онлайн: А1 и НОК Беларуси запускают акцию в помощь детям|publisher=belta.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29}}</ref>. Па выніках акцыі А1 аказала фінансавую падтрымку Рэспубліканскаму клінічнаму цэнтру паліятыўнай медыцынскай дапамогі дзецям. 1 чэрвеня 2021 года стартаваў другі сезон «100 гадзін з А1», звязаны з тэмай экалогіі. Па вынікам акцыі А1 перадала 50 000 рублёў Міжнароднай грамадскай арганізацыі «SOS-Дзіцячыя вёскі». На выдзеленыя сродкі ў SOS-Дзіцячай вёсцы Магілёў усталявалі 300 сонечных панэляў і паветраную цеплавую помпу, на тэрыторыі SOS-Дзіцячай вёскі Бараўляны высаджана алея з імяннымі дрэвамі актыўных удзельнікаў акцыі<ref>{{Cite web|url=https://officelife.media/article/colleagues-say/26721-50-000-gadzin-z-a1-uchastniki-blagotvoritelnoy-aktsii-dosrochno-dostigli-glavnoy-tseli/|title=«50 000 ГАДЗІН З А1»: УЧАСТНИКИ БЛАГОТВОРИТЕЛЬНОЙ АКЦИИ ДОСРОЧНО ДОСТИГЛИ ГЛАВНОЙ ЦЕЛИ|publisher=officelife.media|lang=ru|accessdate=2021-08-29}}</ref>. 20 жніўня 2023 года кампанія А1 на стадыёне «Дынама» ў Мінску правяла спартыўна-музычны дабрачынны фестываль «У адным рытме з А1». Дзякуючы ўдзельнікам, па выніках мерапрыемства кампанія А1 аказала спонсарскую дапамогу Рэспубліканскаму цэнтру рэабілітацыі дзяцей-інвалідаў на набыццё высокатэхналагічнага інавацыйнага дыягнастычнага абсталявання <ref>{{Cite web|url=https://ont.by/news/stadion-dinamo-i-a1-proveli-sportivno-muzykalnyj-festival-u-adnym-rytme-z-a1|title=Стадион «Динамо» и А1 провели спортивно-музыкальный фестиваль «У адным рытме з А1»|publisher=ont.by|lang=ru|accessdate=2024-03-10}}</ref>. === Падтрымка беларускай мовы і культуры === А1 падтрымлівае ініцыятывы, накіраваныя на павышэнне цікавасці да беларускай нацыянальнай спадчыны, традыцый, гісторыі, культуры і мастацтва. У 2015 годзе кампанія А1 распачала сацыяльна арыентаваны і адукацыйны праект «Чытаем па-беларуску», а ў 2016 годзе ініцыятыва ахапіла школы па ўсёй Беларусі. Перад вучнямі пачатковых класаў выступалі вядомыя асобы, у т.л. [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], [[Юрый Жыгамонт]], [[Раіса Баравікова]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрусь Такінданг]], [[Аліна Талай]] і іншыя. У 2017—2018 гадах вучням 7-8 класаў з усёй Беларусі прапанавалася запісаць відэа, на якім яны чытаюць адзін з твораў беларускай літаратуры. На прапанову арганізатараў праекта адгукнуліся таксама прадстаўнікі пасольстваў Швецыі, Кыргызстана, Славакіі, Чэхіі і Фінляндыі, яны прачыталі на відэа творы беларускіх аўтараў у падтрымку ўдзельнікаў конкурсу<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/proekt-chytaem-pa-belarusku-velcom-nagradil-luchshikh-yunykh-chtetsov-proizvedeniy-belaruskikh-avtor// Проект «Чытаем па-беларуску velcom» наградил лучших юных чтецов произведений беларуских авторов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180922190602/http://marketing.by/novosti-rynka/proekt-chytaem-pa-belarusku-velcom-nagradil-luchshikh-yunykh-chtetsov-proizvedeniy-belaruskikh-avtor/ |date=22 верасня 2018 }}</ref>. У 2016—2019 гадах сумесна з «[[Кінаконг]]» кампанія праводзіла праект «Беларускія ўікэнды». За гэты час былі перакладзены і агучаны па-беларуску больш за 20 кіно. Фільмы праекта былі паказаны ў больш за 60 кінатэатрах краіны, а сеансы наведалі больш за 50 тысяч гледачоў<ref>[http://marketing.by/keysy/57-tysyach-gledacho-belaruskikh-uikenda-yak-u-velcom-atrymalasya-padtrymats-kino-na-belaruskay-move-/ 57 тысяч гледачоў «Беларускіх уікэндаў»: як у velcom атрымалася падтрымаць кіно на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190415205031/http://marketing.by/keysy/57-tysyach-gledacho-belaruskikh-uikenda-yak-u-velcom-atrymalasya-padtrymats-kino-na-belaruskay-move-/ |date=15 красавіка 2019 }}</ref>. У 2018—2019 гг. кампанія А1 правяла сацыяльна-адукацыйны праект velcom YOUTH для старшакласнікаў з камунікацыяй на беларускай мове. У праекце прынялі ўдзел больш за 800 старшакласнікаў з 230 навучальных устаноў па ўсёй краіне<ref>[http://www.belmir.by/2019/01/15/участники-velcom-youth-приступают-к-реализации/ Участники velcom YOUTH приступают к реализации своих идей]</ref>. З 2019 года кампанія А1 праводзіць праект «Першыя», у якім школьнікі з усёй Беларусі прэзентуюць ідэі на тэмы тэхналогій, культуры, экалогіі, "інклюзіі", урбаністыкі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/pershyja-startuet-konkurs-idej-dlja-starsheklassnikov-na-belorusskom-jazyke-364980-2019/|title="Першыя": стартует конкурс идей для старшеклассников на белорусском языке|publisher=belta.by|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref>. Для ўдзельнікаў таксама прадугледжана спецыяльная адукацыйная праграма. Штогод фіналістам конкурсу даецца магчымасць падрыхтаваць свае ідэі для прэзентацыі шырокай аўдыторыі разам з ментарамі<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/27234/4361298/|title=А1 открывает прием заявок на новый конкурс идей для старшеклассников «Першыя»|publisher=kp.ru|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref>. У 2019—2020 гадах А1 выступіў генеральным партнёрам 100-га сезона [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/be/company/news/p/a1-generalnyj-partner|title=А1 – генеральны партнёр 100-га сезона Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы|publisher=A1.by|lang=be|accessdate=2019-09-14}}</ref>. Дзякуючы партнёрству арганізавана бясплатная прамая трансляцыя на відэасэрвісе VOKA спектакляў тэатра: «Радзіва „Прудок“», «Дзве душы», «Людзі на балоце», «Паўлінка» і іншых<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/new/20200302/1583149352-spektakl-shabany-kupalovskogo-teatra-pokazhut-v-pryamom-efire-na-voka|title=Спектакль «Шабаны» Купаловского театра покажут в прямом эфире на VOKA|publisher=naviny.by|lang=ru|accessdate=2020-03-27}}</ref>. 28 снежня 2019 года А1 выступіў генеральным партнёрам Венскага балю ў Палацы Незалежнасці. Па выніках мерапрыемства кампанія аказала фінансавую дапамогу грамадскаму аб’яднанню «SOS-Дзіцячыя вёскі Беларусь»"<ref>{{Cite web|url=https://marketing.by/novosti-rynka/a1-priobretaet-status-partnera-venskogo-bala-vo-dvortse-nezavisimosti/|title=А1 приобрел статус партнера Венского бала во Дворце независимости, но вызвал возмущение пользователей|publisher=marketing.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200630000052/https://marketing.by/novosti-rynka/a1-priobretaet-status-partnera-venskogo-bala-vo-dvortse-nezavisimosti/|archivedate=30 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. З кастрычніка 2019 года кампанія А1 сумесна з Цэнтрам беларуска-яўрэйскай культурнай спадчыны і Музеем гісторыі Віцебскага народнага мастацкага вучылішча рэалізуе праект #UNOVIS100<ref>{{Cite web|url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16854|title=Праект #UNOVIS100|publisher=kimpress.by|lang=be|accessdate=2020-02-20|archive-date=16 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916065736/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16854|url-status=dead}}</ref> у гонар 100-годдзя мастацкага аб’яднання УНОВІС. 15 лютага 2020 года ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]] адкрылася першая ў краіне выстава мастака-супрэматыста Лазара Хідэкеля «Нас зразумеюць праз 100 гадоў»<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/news/anews/672687.html|title=В художественном музее открывается выставка Лазаря Хидекеля. Вот чем она крута|publisher=afisha.tut.by|lang=ru|accessdate=2020-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220114923/https://afisha.tut.by/news/anews/672687.html|archivedate=20 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. 21 лютага кампанія А1 паказала новы праект, у рамках якога ў 5 беларускіх гарадах з’явіліся інтэрактыўныя арт-інсталяцыі<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/new/20200221/1582279953-mova-belaruskih-garadou-vyasnoy-u-minsku-i-ablasnyh-centrah-zyavicca-seryya|title=«МОВА» беларускіх гарадоў: вясной у Мінску і абласных цэнтрах з’явіцца серыя арт-інсталяцый|publisher=naviny.by|lang=be|accessdate=2020-02-28}}</ref>. З мая па снежань 2020 года скульптуры-літары, якія ўяўляюць сабой вулічную мэблю і разам утвараюць слова «МОВА», устаноўлены ў Гомелі, Брэсце, Магілёве, Віцебску і Гродне<ref>{{Cite web|url=https://mogilev.online/2020/12/10/173866.html|title=В Могилеве появилась арт-инсталляция «МОВА» Беларуси от А1|publisher=mogilev.online|lang=ru|accessdate=2020-12-11}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Праект рэалізаваны А1 сумесна з ініцыятывай «Веліч роднай мовы». === Экалогія === У чэрвені-ліпені 2020 года прайшоў конкурс «Энергія сонца для Зялёных школ», экалагічны праект кампаніі А1 у партнёрстве з Міністэрствам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь, Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь і Праграмай Развіцця ААН у Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/ekologija-na-praktike-a1-nachinaet-sovmestnyj-obrazovatelnyj-proekt-s-zelenymi-shkolami-belarusi-393601-2020/|title=Экология на практике: А1 начинает совместный образовательный проект с зелеными школами Беларуси|publisher=[[БелТА]]|lang=ru|accessdate=2020-12-21}}</ref>. Па яго выніках былі абраныя 7 «Зялёных школ» — па адной у кожнай вобласці Беларусі і ў Мінску <ref>{{Cite web|url=https://rcek.by/pobediteli-ekologicheskogo-konkursa-energiya-solntsa-dlya-zelenyh-shkol/|title=Определены семь победителей экологического конкурса «Энергия солнца для Зеленых школ»|publisher=rcek.by|lang=ru|accessdate=2020-11-11|archive-date=25 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425022252/https://rcek.by/pobediteli-ekologicheskogo-konkursa-energiya-solntsa-dlya-zelenyh-shkol/|url-status=dead}}</ref>. Да снежня 2020 года кампанія завяршыла ўстаноўку сонечных панэляў у навучальных установах, якія перамаглі ў конкурсе<ref>{{Cite web|url=https://rcek.by/a1-ustanovil-solnechnye-paneli-v-semi-zelenyh-shkolah-belarusi/|title=А1 УСТАНОВИЛ СОЛНЕЧНЫЕ ПАНЕЛИ В СЕМИ «ЗЕЛЕНЫХ ШКОЛАХ» БЕЛАРУСИ|publisher=rcek.by|lang=ru|accessdate=2020-12-21|archive-date=31 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331021143/https://rcek.by/a1-ustanovil-solnechnye-paneli-v-semi-zelenyh-shkolah-belarusi/|url-status=dead}}</ref>. У 2021 годзе А1 у адпаведнасці з прынцыпамі ўстойлівага экалагічнага, сацыяльнага і карпаратыўнага кіравання (ESG) запусціла маштабную ініцыятыву для дасягнення вугляроднай нейтральнасці: укараніла тэхналогіі натуральнага ахаладжэння абсталявання базавых станцый і мадэрнізавала ўстаноўкі электрасілкавання на тэхналагічных аб’ектах<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/28296.5/4434677/|title=За год на 5500 тонн CO2 меньше: А1 запустил масштабную инициативу по достижению углеродной нейтральности|publisher=kp.ru|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref>. 16 красавіка 2021 года запушчаны праект «А1гарод», у рамках якога на даху галаўнога офіса А1 у Мінску з’явілася экалагічная прастора-агарод. Кампанія рэалізуе канцэпцыю «зялёнага офіса», мінімізуе выкарыстанне паперы, укараняе электронныя дакументы і вядзе раздзельны збор і сартаванне смецця<ref>{{Cite web|url=https://www.belrynok.by/2021/04/16/a1-razvivaet-zelenyj-ofis-v-minske-posadili-ogorod-na-kryshe/|title=А1 развивает «Зеленый офис»: в Минске посадили огород на крыше|publisher=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|language=ru|accessdate=2021-04-20|archive-date=20 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420112814/https://www.belrynok.by/2021/04/16/a1-razvivaet-zelenyj-ofis-v-minske-posadili-ogorod-na-kryshe/|url-status=dead}}</ref>. У 2022 годзе ва ўсіх крамах А1 арганізавана ўласная сістэма збору электроннага абсталявання для наступнай перадачы на ​​бяспечную ўтылізацыю, што дазваляе глабальна скарачаць уздзеянне на навакольнае асяроддзе<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/bolee-15-000-nenuzhnyh-smartfonov-a1-otpravit-na-bezopasnuju-dlja-okruzhajuschej-sredy-utilizatsiju-519103-2022/|title=Более 15 000 ненужных смартфонов А1 отправит на безопасную для окружающей среды утилизацию|publisher=belta.by|lang=ru|accessdate=2022-12-08}}</ref>. У траўні 2024 года А1 выпусціў першы экалагічны комікс для дзяцей і падлеткаў. Адукацыйная серыя гісторый расказвае пра тое, як кожны можа паклапаціцца пра навакольнае асяроддзе <ref>{{Cite web|url=https://ont.by/news/ekologicheskaya-otvetstvennost-ot-a1-kompaniya-vypustila-detskij-komiks-pro-zabotu-ob-okruzhayushej-srede|title=Экологическая ответственность от А1: компания выпустила детский комикс про заботу об окружающей среде|publisher=ont.by|lang=ru|access-date=2024-06-06|archive-date=2024-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240606205502/https://ont.by/news/ekologicheskaya-otvetstvennost-ot-a1-kompaniya-vypustila-detskij-komiks-pro-zabotu-ob-okruzhayushej-srede|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2024 года была прэзентавана новая частка экалагічнага коміксу — «Эва і Сева. Па той бок экрана» <ref>{{Cite web|url=https://aif.by/social/a1_vypustil_vtoruyu_chast_eko-komiksa_eva_i_seva_po_tu_storonu_ekrana|title=А1 выпустил вторую часть эко-комикса «Эва и Сева. По ту сторону экрана»|publisher=aif.by|lang=ru|access-date=2025-02-10}}</ref>. У лістападзе 2024 года А1 прыняў удзел у дабрачыннай акцыі, мэтай якой з’яўлялася аднаўленне лясных участкаў, якія пацярпелі ад стыхійнага ўрагану. Супрацоўнікі кампаніі высадзілі больш за пяць тысяч дрэў, каб дапамагчы лясам Калінкавіцкага раёна хутчэй аднавіцца <ref>{{Cite web|url=https://www.mazyr.by/2024/11/sotrudniki-a1-zasadili-v-kalinkovichskom-rajone-bolee-25-gektara-lesa/|title=Сотрудники А1 высадили более 2,5 га леса в Калинковичском районе|publisher=mazyr.by|lang=ru|access-date=2025-02-10|archive-date=15 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241115135802/https://www.mazyr.by/2024/11/sotrudniki-a1-zasadili-v-kalinkovichskom-rajone-bolee-25-gektara-lesa/|url-status=dead}}</ref>. === Лічбавая граматнасць === У кастрычніку 2020 года кампанія А1 запусціла валанцёрскі праект #яонлайн. Мэта праекта — дапамагчы навучыць людзей, якія хочуць стаць свабоднымі карыстальнікамі мабільнага інтэрнэту <ref>{{Cite web|url=https://dev.by/news/yaonlain-A1|title=Волонтёры объяснят бабушкам и дедушкам, зачем им интернет|publisher=dev.by|lang=ru|accessdate=2020-12-21}}</ref>. У 2021 годзе ў партнёрстве з ЮНФПА запусцілі адукацыйную праграму для павышэння лічбавай граматнасці людзей старэйшага ўзросту. У чэрвені 2021 года выпушчаны #яонлайн — анлайн-даведнік па мабільных тэхналогіях. З ліпеня па верасень ва ўсіх рэгіёнах Беларусі прайшло #яонлайн-навучанне для валанцёраў у афлайн і анлайн фармаце<ref>{{Cite web|url=https://www.kv.by/news/1063963-uzhe-god-yaonlayn-kak-volontery-proekta-a1-delayut-mobilnye-tehnologii-dostupnymi-dlya|title=Уже год #яонлайн: как волонтеры проекта А1 делают мобильные технологии доступными для всех|publisher=kv.by|lang=ru|accessdate=2022-03-29}}</ref>. У 2022 годзе распрацавана і запушчана новая праграма з метадычнымі рэкамендацыямі для навучання, у тым ліку і людзей з інваліднасцю<ref>{{Cite web|url=https://itkvariat.by/news/1449-a1-i-junfpa-razrabotali-novuju-programmu-obuchenija-cifrovoj-gramotnosti.html|title=А1 И ЮНФПА РАЗРАБОТАЛИ НОВУЮ ПРОГРАММУ ОБУЧЕНИЯ ЦИФРОВОЙ ГРАМОТНОСТИ|publisher=itkvariat.by|lang=ru|accessdate=2022-12-08}}</ref>. У лістападзе 2024 года А1 запусціў агульнанацыянальную інфармацыйную кампанію #Падумайце5секунд. Мэта праекта — інфармаванне і павышэнне дасведчанасці вялікай колькасці людзей аб праблемах махлярства, метадах абароны сваіх даных і бяспекі ў інтэрнэце <ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/podumayte5sekund.html|title=Подумайте5секунд|publisher=sb.by|lang=ru|access-date=2025-02-10}}</ref>. З моманту запуску кампаніі А1 #Падумайце 5 секунд ужо больш за 1000 удзельнікаў, уключаючы сацыяльных работнікаў, «сярэбраных» валанцёраў і людзей старэйшага ўзросту, паспяхова прайшлі анлайн-навучанне як пазбегнуць махлярства пры выкарыстанні смартфона <ref>{{Cite web|url=https://www.obovsem.by/news/community/kak-izbezhat-moshennichestva-po-telefonu-i-v-internete-a1-provel-onlajn-obuchenie-dlya-serebryanykh-volonterov-i-lyudej-starshego-vozrasta/|title=Как избежать мошенничества по телефону и в интернете: А1 провел онлайн-обучение для «серебряных» волонтеров и людей старшего возраста|publisher=obovsem.by|lang=ru|access-date=2025-02-10}}</ref>. == Праца А1 у перыяд пандэміі COVID-19 == У сакавіку 2020 года кампанія А1 запусціла ініцыятыву #оставайсяонлайн з мэтай падтрымкі сваіх абанентаў і насельніцтва ва ўмовах [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|распаўсюджвання COVID-19 у Беларусі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/ostavajsjaonlajn-a1-predostavil-besplatnyj-bezlimitnyj-internet-i-otkryl-dostup-k-videoservisu-voka-384784-2020/|title=#оставайсяонлайн: А1 предоставил бесплатный безлимитный интернет и открыл доступ к видеосервису VOKA абонентам|publisher=belta.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.a1.by/ru/company/stayonline|title=#оставайсяонлайн с А1|publisher=a1.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29}}</ref>. З пачатку пандэміі кампанія аказала фінансавую дапамогу некалькім бальніцам, таксама забяспечыла медыкаў смартфонамі і бясплатнай рабочай мабільнай сувяззю. Кампаніяй запушчаны USSD-нумар і кароткі нумар для дабрачынных ахвяраванняў на карысць медыцынскіх работнікаў, зробленыя бясплатнымі званкі на гарачую лінію Міністэрства аховы здароўя па пытаннях каранавіруснай інфекцыі<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/zdorove/meduslugi/1287714/|title=А1 поможет детской "инфекционке" закупить оборудование и препараты для лечения COVID-19|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130093806/https://interfax.by/news/zdorove/meduslugi/1287714/|archivedate=30 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.A1.by/be Афіцыйны сайт А1] * [http://A1.group A1 Telekom Austria Group] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сотавая сувязь у Беларусі}} [[Катэгорыя:Аператары мабільнай сувязі Беларусі]] lk143w951r2dfnyqh9gs7v7i5b6qa91 0 41646 5174521 5035996 2026-08-02T13:32:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174521 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} [[Файл:Internet map 1024.jpg|400px|thumb|Частковая карта Інтэрнэту, заснаваная на даных 15 студзеня 2005 года з сайта www.opte.org/maps. кожная лінія намалявана паміж двума [[Вузел, граф|вузламі]], злучаючы [[IP-адрас]]ы. Даўжыня лініі паказвае часовую затрымку [[пінг]] паміж вузламі. Карта прадстаўляе менш чым 30 % [[Класавая адрасацыя|сетак класа]] С, даступных для збору даных у 2005 годзе. Колер лініі адпавядае яе размяшчэнню паводле RFC 1918. Выкарыстоўваюцца наступныя колеры: {| |- valign="top" |{{legend|blue|цёмна-сіні: net, ca, us}} {{legend|green|зялёны: com, org}} |{{legend|red|чырвоны: mil, gov, edu}} {{legend|yellow|жоўты: jp, cn, tw, au, de}} |{{legend|violet|фіялетавы: uk, it, pl, fr}} {{legend|gold|залаты: br, kr, nl}} {{legend|white|белы: ru, ws, tv, pro}} |} ]] '''Інтэрнэ́т'''<ref>«Слоўнік іншамоўных слоў» пад рэд. Булыкі.</ref><ref>Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы: / Мікола Савіцкі. Мінск: «Энцыклопедыкс». 2009. — 300 с. ISBN 978-985-6742-83-8</ref><ref>Літара э ў запазычаных словах пасля губных зычных, а таксама пасля з, с, н пішацца згодна з літаратурным вымаўленнем. Так, словы… інтэрнэ’т пішуцца з літарай ''э'' //[http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]</ref> ({{lang-en|Internet}}, ад ''Interconnected Networks'' — аб’яднаныя сеткі) — глабальная тэлекамунікацыйная сетка інфармацыйных і вылічальных рэсурсаў, якую ў 1989 годзе распрацавалі брытанскі навуковец [[Цім Бернерс-Лі]] і [[Бельгія|бельгійскі]] навуковец [[Роберт Каё]]. З дапамогай [[CERN|Еўрапейскай арганізацыі ядзерных даследаванняў]] (CERN) Бернерс-Лі і Каё стварылі міжнародную сетку для абмену навуковымі звесткамі. Іх распрацоўка стала агульнадаступнай у 1991 годзе. У 1994 годзе ў сетцы было каля пяцісот [[сайт]]аў. У 2009 годзе іх колькасць перавысіла 80 мільёнаў<ref name="it">[http://news2by.ru/it-naviny/7553.html Цім Бернерс-Лі: Будучыня інтэрнэту нашмат больш мінулага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304122720/http://news2by.ru/it-naviny/7553.html |date=4 сакавіка 2016 }}// Беларускія навіны IT. [[24 красавіка]] [[2009]]</ref>. Інтэрнэт складаецца з многіх тысяч карпаратыўных, навуковых, урадавых і дамашніх [[Камп’ютарная сетка|камп’ютарных сетак]]. Часта яго называюць ''сусветным (або глабальным) сецівам'' або ''павуціннем''<ref name="it"/>, або проста '''сецівам'''. Паводле даных [[Міжнародны саюз электрасувязі|Міжнароднага саюза электрасувязі]] ААН, 23 % насельніцтва зямлі карыстаецца сецівам. Заснавальнікам першага інтэрнэт-партала (Global Network Navigator), які ўтрымліваўся на прыбыткі ад рэкламы, стаў [[Дэйл Доэрці]]<ref name="it"/>{{Крыніца?}}{{Калі?}}. У сярэдзіне 2015 года колькасць карыстальнікаў дасягнула 3,3 млрд чалавек. Паводле з Datareportal у 2021 годзе 67% насельніцтва планеты карысталіся Інтэрнэтам<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://datareportal.com/reports/digital-2021-july-global-statshot|title=Digital 2021 July Global Statshot Report|website=DataReportal – Global Digital Insights|date=2021-07-21|access-date=2024-09-23}}</ref>. Шмат у чым рост колькасці карыстальнікаў абумоўлены шырокім распаўсюдам сотавых тэлефонаў з доступам у Інтэрнэт стандартаў [[3G]] і [[4G]], развіццём [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетак]] і зніжэннем кошту інтэрнэт-трафіка<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-3-659-81847-9/%25D0%2598%25D0%25BD%25D1%2582%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BD%25D0%25B5%25D1%2582,-%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F-%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F-%25D0%25B8-%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%258F%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B5-%25D0%25BD%25D0%25B0-%25D0%25BE%25D0%25B1%25D1%2589%25D0%25B5%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B2%25D0%25BE?search=%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2580%25D1%258B%25D0%25B5%25D0%25B2|title=Интернет, краткая история и влияние на общество / 978-3-659-81847-9 / 9783659818479 / 365981847X|publisher=www.lap-publishing.com|accessdate=2016-03-01|archive-date=23 сакавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170323125014/https://www.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-3-659-81847-9/%25D0%2598%25D0%25BD%25D1%2582%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BD%25D0%25B5%25D1%2582,-%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F-%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F-%25D0%25B8-%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%258F%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B5-%25D0%25BD%25D0%25B0-%25D0%25BE%25D0%25B1%25D1%2589%25D0%25B5%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B2%25D0%25BE?search=%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2580%25D1%258B%25D0%25B5%25D0%25B2|url-status=dead}}</ref>. Паводле з Datareportal у 2024 годзе 89% насельніцтва Беларусі карыстаецца Інтэрнэтам.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://datareportal.com/reports/digital-2024-belarus?rq=digital%20belarus|title=Digital 2024: Belarus|website=DataReportal – Global Digital Insights|date=2024-02-23|access-date=2024-09-23}}</ref> == Гісторыя == === Перадгісторыя === [[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2004-683.jpg|злева|thumb|«35 гадоў Інтэрнэту», паштовая марка Азербайджана 2004 года]] [[Файл:J. C. R. Licklider.jpg|150px|thumb|[[Джозэф Ліклайдэр]], адзін з піянераў даследвання міжкамп’ютарнай сувязі, пачатак 1960-х гг]] Першай даследчай праграмай у кірунку хуткай перадачы паведамленняў кіраваў [[Джозэф Ліклайдэр]], які апублікаваў у 1962 годзе працу «[[Galactic Network]]». Дзякуючы Ліклайдэру з’явілася першая дэталёва распрацаваная канцэпцыя камп’ютарнай сеткі. Яна была падмацавана працамі [[Леанард Клейнрок|Леанарда Клейнрока]] ў галіне тэорыі камутацыі пакетаў для перадачы даных (1961—1964). У 1962 годзе [[Пол Бэран]] з [[RAND Corporation]] падрыхтаваў даклад «On Distributed Communication Networks». Ён прапанаваў выкарыстоўваць дэцэнтралізаваную сістэму звязаных паміж сабою камп’ютараў (усе камп’ютары ў сетцы раўнапраўныя), якая нават пры разбурэнні яе часткі будзе працаздольнай. Гэтым вырашаліся дзве важныя задачы — забеспячэнне працаздольнасці сістэмы і незнішчальнасць даных, якія апынуліся захаванымі на далёкіх адзін ад аднаго камп’ютарах. Было прапанавана перадаваць паведамленні ў лічбавым, а не аналагавым выглядзе. Само паведамленне прапанавалася разбіваць на невялікія порцыі — «пакеты», і перадаваць па размеркаванай сетцы ўсе пакеты адначасова. З [[Дыскрэтнасць|дыскрэтных]] пакетаў, якія дайшлі да месца прызначэння, паведамленне зноў «збіралася». У 1967 годзе [[Лары Робертс]] ({{lang-en|Lawrence G.Roberts}}) прапанаваў звязаць паміж сабою кам’ютары [[ARPA]]. Пачынаецца праца над стварэннем першай інтэрнэт-сістэмы ARPANet. Паралельна ў [[Англія|Англіі]] [[Дональд Дэвіс]] ({{lang-en|Donald Watts Davies}}) распрацаваў канцэпцыю сеткі і дадаў у яе істотную дэталь — камп’ютарныя вузлы павінны не толькі перадаваць даныя, але і зрабіцца перакладчыкамі розных камп’ютарных сістэм і моў. Менавіта Дэвісу належыць паняцце «пакет» (фрагменты файлаў, якія перасылаюцца асобна). Паміж [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскім універсітэтам у Лос-Анджэлесе]], [[Стэндфарскі даследчы інстытут|Стэндфарскім даследчым інстытутам]] (Stanford Research Institute), [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары|Каліфарнійскім універсітэтам у Санта-Барбары]] і [[Універсітэт у штаце Юта|Універсітэтам у штаце Юта]] (Utah State University) усталёўваецца спецыяльны кабель сувязі. Група спецыялістаў [[Фрэнк Харт|Фрэнка Харта]] (Frank Hart) з [[BBN]] распачала вырашэнне тэхналагічных праблем па арганізацыі сеткі ARPANET<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://ridero.ru/books/hroniki_itrevolyucii/|title=Хроники ИТ-революции - Батыр Каррыев - Ridero|publisher=ridero.ru|accessdate=2016-03-01|archive-date=20 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720101425/https://ridero.ru/books/hroniki_itrevolyucii/|url-status=dead}}</ref>. Распрацоўка такой сеткі была даручана [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскаму ўніверсітэту ў Лос-Анджэлесе]], [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскаму ўніверсітэту]], [[Універсітэт Юты|Універсітэту Юты]] і [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары|Універсітэту штата Каліфорнія ў Санта-Барбары]]. Камп’ютарная сетка была названа ''[[ARPANET]]'' ({{lang-en|Advanced Research Projects Agency Network}}), і ў 1969 годзе ў межах праекта сетка аб’яднала чатыры пазначаных навучальных установы. Усе працы фінансаваліся [[Міністэрства абароны ЗША|Міністэрствам абароны ЗША]]. Затым сетка [[ARPANET]] пачала актыўна расці і развівацца, яе пачалі выкарыстоўваць вучоныя з розных абласцей [[Навука|навукі]]. === «Нараджэнне» Інтэрнэту, 1969 год === Першы сервер [[ARPANET]] быў усталяваны 2 верасня 1969 года ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскім універсітэце]] (Лос-Анджэлес). Камп’ютар Honeywell DP-516 меў толькі 24 кілабайты [[Памяць з адвольным доступам|аператыўнай памяці]] (вялізная лічба на той час)<ref>[http://www.zakon.org/robert/internet/timeline/ Hobbes' Internet Timeline 10.1 by Robert H’obbes' Zakon]</ref>. 29 кастрычніка 1969 года ў 21:00 паміж двума першымі вузламі сеткі [[ARPANET]], якія знаходзіліся на адлегласці ў 640 км — у Каліфарнійскім універсітэце Лос-Анджэлеса (UCLA) і ў Стэнфардскім інстытуце (SRI) — правялі сеанс сувязі. [[Чарлі Клайн]] ({{lang-en|Charley Kline}}) імкнуўся выканаць аддаленае падключэнне з Лос-Анджэлеса да камп’ютара ў Стэнфардзе. Паспяховую перадачу кожнага ўведзенага сімвала яго калега [[Біл Дзюваль]] ({{lang-en|Bill Duvall}}) пацвярджаў па тэлефоне. У першы раз атрымалася перадаць усяго 2 сімвалы «LO» (спачатку планавалася перадаць «LOG»), пасля чаго сетка перастала функцыянаваць. «LOG» павінна было азначаць слова LOGIN (каманда ўваходу ў сістэму). У працоўны стан сістэму вярнулі ўжо ў 22:30, і наступная спроба аказалася паспяховай. Менавіта гэту дату (29 кастрычніка 1969 года) можна лічыць днём нараджэння Інтэрнэту<ref>{{cite web |author = Денис Борн. |date = 2009-10-30 |url = http://www.3dnews.ru/news/internetu_40_let_kak_vssh_nachinalos/ |title = Интернету — 40 лет. Как всё начиналось… |publisher = [[3DNews]] |accessdate = 2009-12-02 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110818202356/http://www.3dnews.ru/news/internetu_40_let_kak_vssh_nachinalos/ |archivedate = 18 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref>. === Развіццё ў 1970-я гг. === Да 1971 года была распрацавана першая [[камп’ютарная праграма]] для адпраўкі [[Электронная пошта|электроннай пошты]] па сетцы ARPANET. Гэтая праграма адразу стала папулярнай. У 1973 годзе да сеткі былі падключаныя праз трансатлантычны тэлефонны кабель першыя замежныя арганізацыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]], сетка стала міжнароднай. У 1970-я гады сетка служыла пераважна для рассылання [[Электронная пошта|электроннай пошты]], тады ж з’явіліся першыя спісы паштовага рассылання, групы навін і дошкі аб’яў. Аднак у той час сетка яшчэ не магла лёгка ўзаемадзейнічаць з іншымі сеткамі, якія былі пабудаваны па іншых тэхнічных стандартах. У канцы 1970-х гг. пачалі імкліва развівацца пратаколы даных, якія былі стандартызаваныя ў 1982—1983 гадах. Актыўную ролю ў распрацоўцы і стандартызацыі сеткавых пратаколаў выконваў [[Джон Постэл]]. 1 студзеня 1983 года сетка ARPANET перайшла з пратакола [[Network Control Protocol|NCP]] на [[TCP/IP]], які паспяхова ўжываецца дагэтуль для аб’яднання (ці, як яшчэ кажуць, «напластавання») сетак. Менавіта ў 1983 годзе паняцце «Інтэрнэт» замацавалася за сеткай ARPANET. === З’яўленне NSFNet, 1980-я гг. === У 1984 годзе была распрацавана сістэма [[Даменнае імя|даменных імён]] ({{lang-en|Domain Name System, [[DNS]]}}). У 1984 годзе ў сеткі [[ARPANET]] з’явіўся моцны канкурэнт: [[Нацыянальны навуковы фонд]] ЗША (NSF) заснаваў вялізную міжнародную сетку [[NSFNet]] ({{lang-en|National Science Foundation Network}}), якая была складзена з болей дробных сетак (уключаючы вядомыя тады сеткі [[Usenet]] і [[Bitnet]]) і мела значна вялікшую [[Прапускная здольнасць|прапускную здольнасць]], чым [[ARPANET]]. Да гэтай сеткі за год падключыліся каля 10 тысяч камп’ютараў, назва «Інтэрнэт» стала павольна пераходзіць на ''NSFNet''{{Крыніца?}}. У 1988 годзе быў распрацаваны пратакол [[Internet Relay Chat]] ([[IRC]]), дзякуючы чаму ў Інтэрнэце сталі магчымымі зносіны ў рэальным часу ([[чат]]). === З’яўленне Сусветнага павуціння (WWW), 1989 год === [[Файл:Tim Berners-Lee 2012.jpg|250px|thumb|[[Цім Бернерс-Лі]], брытанскі вучоны, галоўны стваральнік сучаснага Інтэрнэта ў 1989 годзе]] У 1989 годзе ў Еўропе, у сценах [[ЦЕРН|Еўрапейскай рады па ядзерных даследваннях]] (ЦЕРН) нарадзілася канцэпцыя [[World Wide Web|Сусветнага павуціння]]. Яе прапанаваў знакаміты брытанскі вучоны [[Цім Бернерс-Лі|Цім Бернес-Лі]], ён жа цягам двух гадоў распрацаваў пратакол [[HTTP]], мову [[HTTP]] і ідэнтыфікатары [[URI]]. Суаўтарам Ціма Бернеса-Лі па фармуліроўцы ідэй і задач праекта World Wide Web у [[ЦЕРН]], бельгійскі даследчык [[Каё, Роберт|Роберт Каё]], растлумачыў пазней яго разуменне вытокаў гэтага праекта: {{Цытата| Гісторыя ўсіх вялікіх вынаходцтваў, як гэта даўно і добра вядома, базіруецца на вялікай колькасці іх папярэднікаў. У выпадку з Сусветным павуціннем (World Wide Web, скарочана - WWW) трэба было б у гэтым кантэксце, відаць, пазначыць як мінімум два найважнейшыя поспехі праекта шляху развіцця і назапашвання ведаў і тэхналогій: 1) гісторыя развіцця сістэм тыпу гіпертэксту...; 2) Інтэрнэт-пратакол, які, па сутнасці, і зрабіў сусветную сетку камп’ютараў рэальнасцю. }}<ref name="WWW">[http://www.netvalley.com/library/book2004_w051411/road2.htm …путь развития Web-технологий]</ref> У 1990 годзе сетка [[ARPANET]] скончыла сваё існаванне, цалкам прайграўшы канкурэнцыю [[NSFNet]]. У гэтым жа годзе было зафіксавана падключэнне да інтэрнэту па тэлефоннай лініі (т. зв. «дазво́н», {{lang-en|dialup access}}). У 1991 годзе Сусветнае павуцінне стала агульнадаступнай у Інтэрнэце, а ў 1993 годзе з’явіўся знакаміты [[вэб-браўзер]] [[NCSA Mosaic]]. Сусветнае павуцінне набірала папулярнасць. {{Цытата| Можна лічыць, што існуюць две адметна розныя эры ў гісторыі Сеціва: да браўзера Mosaic Марка Андрысэна і пасля. Менавіта спалучэнне веб-пратакола ад Ціма Бернес-Лі, які забяспечыў камунікацыю, і браўзера (Mosaic) ад Марка Андрысэна, які даў функцыянальны дасканалы карыстальніцкі інтэрфейс, стварыла ўмовы для цяперашняга выбуху (цікавасці да Сеціва). За першыя 24 месяцы, якія прайшлі пасля з’яўлення браўзера Mosaic, Сеціва прайшло стадыю ад поўнай невядомасці (за межамі лічанай колькасці людзей унутры вузкай групы вучоных і спецыялістаў толькі аднаго мала каму вядомага профіля дзейнасці) да поўнай і абсалютнай распаўсюджанасці паўсюль ў свеце. }}<ref name="Mosaic">[http://www.wdigest.ru/next.htm Web как «следующий шаг» революции персональных компьютеров]</ref> У 1995 годзе [[NSFNet]] вярнулася да ролі даследчай сеткі, маршрутызацыяй усяго трафіка інтэрнэту цяпер займаліся сеткавыя правайдэры, а не суперкамп’ютары Нацыянальнага навуковага фонда. У тым жа 1995 годзе Сусветнае павуцінне стала асноўным дастаўнікам інфармацыі, перагнаўшы па трафіку пратакол перасылкі [[файл]]аў [[FTP]]. Быў утвораны Кансорцыюм Сусветнай павуціны (W3C). Можна сказаць, што Сусветнае павуцінне пераўтварыла Інтэрнэт і стварыла яго сучасны воблік. З 1996 года Сусветнае павуцінне амаль цалкам падмяняе паняцце «інтэрнэт». === 1990-я і цяперашні час === У 1990-я гады інтэрнэт аб’яднаў у сабе большасць існуючых тады сетак (хаця некаторые, такія як [[Фіданэт]], засталіся самастойнымі). Аб’яднанне выглядала болей прывабным дзякуючы адсутнасці адзінага кіраўніцтва, а таксама дзякуючы адкрытасці тэхнічных стандартаў інтэрнэта, што рабіла сеткі незалежнымі ад бізнэса і пэўных кампаній. У1997 годзе у інтэрнэце ўжо налічвалася 10 млн камп’ютараў, было зарэгістравана каля 1 млн [[Даменнае імя|даменных імён]]. Інтэрнэт стаў вельмі папулярным сродкам абмена інфармацыяй. У цяперашні час падключыцца да інтэрнэта можна праз спадарожнікі сувязі, [[радыё]]каналы, [[кабельнае тэлебачанне]], [[тэлефон]], [[Сотавая сувязь|сотавую сувязь]], спецыяльныя оптыка-валаконныя лініі ці электраправады. Сусветная сетка стала неадемнай часткай жыцця амаль ва ўсіх краінах свету. Цягам пяці гадоў інтэрнэт дасягнуў аўдыторыі звыш 50 мільёнаў карыстальнікаў. Іншым сродкам камунікацыі патрабавалася значна больш часу для дасягнення такой папулярнасці<ref>{{cite web|url=http://old.computerra.ru/1999/287/2444/|title=Новое лицо аукциона|accessdate=2009-10-04|date=1999-03-02|publisher=Компьютерра–Онлайн}}</ref>: {| class="prettytable" !Інфармацыйнае асяроддзе || Час, гадоў |- !Радыё |align="right"|38 |- !Телебачанне |align="right"|13 |- !Кабельнае тэлебачанне |align="right"|10 |- !Інтэрнэт |align="right"|5 |} 22 студзеня 2010 года прамы доступ у інтэрнэт атрымаў экіпаж [[Міжнародная касмічная станцыя|міжнароднай касмічнай станцыі]]<ref>[http://lenta.ru/news/2010/01/22/connect/ Экипаж МКС получил прямой доступ к интернету]</ref>. == Асновы арганізацыі сеткі Інтэрнэт == === Ключавыя прынцыпы Інтэрнэту === Інтэрнэт скаладаецца з вялізнай колькасці карпаратыўных, хатніх, навуковых і ўрадавых сетак. Аб’яднанне розных па архітэктуры сетак стала магчымым дзякуючы пратаколу [[IP]] (англ. Internet Protocol) і прынцыпе маршрутызацыі пакетных дадзеных. Пратакол ІР быў створаны агнастычным у дачыненні да фізічных [[Канал сувязі|каналаў сувязі]]. То-бок любая сетка перадачы лічбавых дадзеных можа перадаваць [[Трафік|інтэрнэт-трафік]]. На сутыкненнях сетак спецыяльныя [[маршрутызатар]]ы займаюцца сартыроўкай і перанакіраваннем пакетаў дадзеных, базуючыся на ІР-адрасах атрымальнікаў гэтых пакетаў. Пратакол ІР стварае адзіную [[IP-адрас|адрасную прастору]] ў маштабах усяго свету, але ў кожнай асобна ўзятай сетцы можа існаваць свая ўласная адрасная прастора. Такая арганізацыя ІР-адрасоў дазваляе маршрутызатарам адназначна вызначаць далейшы кірунак для кожнага, нават найменшага пакета дадзеных. У выніку паміж рознымі сеткамі Інтэрнэту не адбываецца канфліктаў і дадзеныя дакладна і без перашкод перадаюцца ад сеткі да сеткі па ўсёй [[Планета Зямля|планеце]]. Сам пратакол ІР быў народжаны ў дыскусіях унутры арганізацыі [[IETF]] ({{lang-en|Internet Engineering Task Force}}) назву якой можна перакласкі як «Спецыяльная група для вырашэння задач праектыравання Інтэрнэту». IETF і яе працоўныя групы дагэтуль займаюцца развіццём пратаколаў Сусветнай сеткі. Яны адкрыта да публічнага ўдзелу і абмеркавання. Камітэты гэтай арганізацыі публікуюць т. зв. дакументы [[RFC]] (англ. Request for Comments — запыт каментатараў). У гэтых дакументах даюцца тэхнічныя спецыфікацыі і дакладныя тлумачэнні многіх пытанняў. Арганізацыя IAB (англ. Internet Architecture Board — Рада па архітэктуры Інтэрнэту) абвяшчае многія дакументы RFC [[Стандарты Інтэрнэта|Стандартамі Інтэрнэту]]. З 1992 года [[ETF]], [[IAB]] і шэраг іншых арганізацый утвараюць [[Таварыства Інтэрнэту]] (англ. Internet Society, [[ISOC]]) — арганізацыйную аснову для розных даследчых і кансультацыйных груп, якія займаюцца развіццём Інтэрнэту. На думку многіх навукоўцаў з’яўленне Інтэрнэту — гэта пачатак новай эры у развіцці чалавецтва. === Пратаколы Інтэрнэту === У дадзеным выпадку пратакол — спосаб узаемадзеяння, абмену данымі паміж камп’ютарамі ў час працы ў сетцы. Каб розныя камп’ютары маглі працаваць разам, яны павінны «размаўляць адной мовай», то бок выкарыстоўваць аднолькавыя пратаколы. Сукупнасць гэтых пратаколаў назавуць [[TCP/IP|сцекам пратаколаў TCP/IP]]. Ніжэй у алфавітным парадку пералічаны найболей распаўсюджаныя сеткавыя пратаколы адпаведна [[мадэль OSI|мадэлі OSI]]: {{Multicol}} 1. На [[прыкладны ўзровень|прыкладным узроўні]]: * [[DNS]] * [[FTP]] * [[HTTP]] * [[HTTPS]] * [[IMAP]] * [[LDAP]] * [[POP3]] * [[SMTP]] * [[SSH]] * [[Telnet]] * [[XMPP]] ([[Jabber]]) {{Multicol-break}} 2. На [[сеансавы|сеансавым узроўны]]: * [[SSL]] * [[Transport Layer Security|TLS]] {{Multicol-break}} 3. На [[Транспартны узровень мадэлі OSI|транспартным узроўні]] * [[TCP]] * [[UDP]] {{Multicol-break}} 4. На [[сеткавы узровень|сеткавым узроўні]] * [[BGP]] * [[ICMP]] * [[IGMP]] * [[IP]] * [[OSPF]] * [[RIP]] * [[EIGRP]] * [[IS-IS]] {{Multicol-end}} == Субкультура сеткі Інтэрнэт == Сучасны Інтэрнэт мае таксама мноства [[Грамадства|сацыяльных]] і [[Культура|культурных]] аспектаў<ref>[[:Файл:Інтернет. Сайти. Мережеві спільноти - стаття українською мовою.pdf|Інтернет. Сайти. Мережеві спільноти.]] Авторська стаття про неформальний бік інтернету, субкультуру мережевих спільнот, та сайти українською мовою у форматі PDF.</ref>. Ён ёсць універсальным асяроддзем для сустрэч, разваг і дыстанцыйнага навучання. Так, паводле даследванняў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]], падлеткі, якія маюць доступ да Інтэрнэта, атрымліваюць вышэйшыя адзнакі, чым тыя, хто не маюць<ref>[http://texty.org.ua/pg/news/jesfor/read/42939/Pidlitky_bez_internetu__osvitno_obmezheni Інтернет корисний для підлітків. Учні, які користуються Нетом отримують вищі оцінки.] ''Тексти.org.ua.'' 29.01.2013.</ref>. З дапамогай Інтэрнэту стала магчымай электронная камерцыя і аплата паслуг анлайн. Для многіх людзей Інтэрнэт — спосаб заробку. А агулам Інтэрнэт — адбітак сучаснага грамадства і светапогляду. Адной з праяў субкультуры Інтэрнэту з’яўляецца [[Дзень бяспечнага інтэрнэта]], які святкуецца штогадова з 2004 года, у другі аўторак лютага. === Інтэрнэт супольнасці === {{main|Сацыяльная сетка}} Інтэрнэт прапануе шырокія магчымасці для зносін. У сацыяльных сетках лёгка знайсці людзей з падобнымі захапленнямі, [[хобі]], светапоглядам. Акрамя таго, у сетцы псіхалагічна значна прасцей весці размову, чым у рэальнасці. Гэтыя прычыны абумоўліваюць стварэнне і актыўнае развіццё інтэрнэт-супольнасцей — супольнасцей людзей з агульнымі захапленнямі і поглядамі, якія маюць зносіны пераважна праз інтэрнэт. Такія суполкі выконваюць усё болей важную ролю ў жыцці ўсяго сучаснага грамадства. === Інтэрнэт-залежнасць === З ростам папулярнасці Інтэрнэту сталі з’яўляцца і негатыўныя наступствы. Некаторыя людзі настолькі захапляюцца віртуальнай прасторай, што праводзяць за камп’ютарам 18 гадзін у суткі і болей. Такую залежнасць шмат хто параўноўвае ў [[тытунепаленне]]м і [[наркаманія]]й. Вызначэнне інтэрнэт-залежнасці гучыць так: «Гэта непераможнае імкненне выйсці ў Інтэрнэт, знаходзячыся ў [[off-line]], няздольнасць выйсці з Інтэрнэту, знаходзячыся [[Анлайн|on-line]]». Паводле розных даследванняў, сёння інтэрнэт-залежнымі з’яўляюцца каля 10 % карыстальнікаў па ўсім свеце. Псіхолагі ўжо распрацоўваюць методыкі пераадольвання інтэрнэт-залежнасці. === Інтэрнэт-знаёмствы === {{main|Інтэрнэт-знаёмствы}} Знаёмствы ў Інтэрнэце звычайна звязваюць з забавай або пошукам пары за мяжой. Абодва напрамкі нярэдка спалучаюцца разам. Рэдка можна знайсці праграмы знаёмстваў, якія здзяйняюць выключна сур’ёзныя знаёмствы для шлюбу, акрамя знаёмстваў [[Хрысціянства|хрысціян]] ці, наогул людзей з традыцыйнымі поглядамі на шлюб. === Кіберпанк === {{main|Кіберпанк}} Інтэрнэт, кіберпрастора і віртуальная рэальнасці знайшлі свой адбітак у сучасным мастацтве. Яшчэ з сярэдзіны 1980-х гг. сфарміраваўся асаблівы жанр [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]]. Найчасцей ён малюе вельмі змрочную, жорсткую будучыню, дзе [[высокія тэхналогіі]] спалучаюцца з беднасцю, бандытызмам, уладай карпарацый. == Браўзеры == {{main|Браўзер}} [[Браўзер]] — камп’ютарная праграма для прагляду інтэрнэт-старонак. Існуе даволі шмат браўзераў. Адны з найболей папулярных гэта: [[Google Chrome]], [[Internet Explorer]], [[Mozilla Firefox]], [[Safari]] і [[Microsoft Edge]]. == Гл. таксама == * [[Байнэт]] * [[Даркнэт]] * [[Folding@home]] * [[Дэматыватар]] * [[Флуд]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://isoc.org/ Internet Society, ISOC] — Супольнасць Інтэрнэт * [http://www.w3.org/ World Wide Web Consortium, W3C] — Кансорцыум Сусветнай павуціны * [http://www.iab.org/ Internet Architecture Board, IAB] — Шыльда архітэктуры Інтэрнэт * [http://www.openstandards.net/ OpenStandards.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210420004634/http://www.openstandards.net/ |date=20 красавіка 2021 }} — Адкрытыя стандарты * [http://www.icann.org/ Internet Corporation For Assigned Names and Numbers, ICANN] — [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] * [http://www.iana.org/ Internet Assigned Numbers Authority, IANA] — Арганізацыя па прысваенні нумароў Інтэрнэт * [http://www.internetworldstats.com Статыстыка Інтэрнэту ад «Internet World Stats»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100124180233/http://www.internetworldstats.com/ |date=24 студзеня 2010 }} * [http://www.alexa.com/site/ds/top_500 Самыя папулярныя рэсурсы Сусветнай павуціны па дадзеных «Alexa»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090118183538/http://www.alexa.com/site/ds/top_500 |date=18 студзеня 2009 }} * [http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/TheProject.html Архіў першага ў свеце вэб-сайта] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя сеткі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] fcuqs42ucyvfq3a50b2dx8poswi5nuz 0 43079 5174735 5056612 2026-08-03T06:00:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174735 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Пашкевіч}} '''Алесь Пашкевіч''' (Аляксандр Аляксандравіч Пашкевіч; нар. {{ДН|11|9|1972}}, [[Набушава|в. Набушава]], [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], літаратуразнаўца, [[публіцыст]]. Аўтар шэрагу літаратуразнаўчых манаграфій і публікацый у друку. Вершы і проза перакладаліся на рускую, украінскую, польскую, літоўскую, балгарскую, англійскую і шведскую мовы. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1972 годзе в. Набушава Слуцкага раёна. Пасля Вясейскай СШ закончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1994) і аспірантуру пры ім (1997). Кандыдат філалагічных навук (1998), доктар навук (2002). Працаваў выкладчыкам у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], у рэдакцыі газеты «Чырвоная змена», адказным сакратаром і намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]», загадчыкам аддзелу паэзіі часопіса «Нёман». 24 верасня 2002 года на пазачарговым XIV з’ездзе [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] быў абраны старшынёй [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] (замест [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольгі Іпатавай]]). Вясной 2006 года звольнены з пасады дацэнта на філалагічным факультэце [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Пагроза звальнення над Пашкевічам вісела даўно, яшчэ з таго часу, як ён актыўна ўвайшоў у палітычную кампанію [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандра Казуліна]]. 22 кастрычніка 2006 года пераабраны старшынёй [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (ГА «СБП») на другі тэрмін.<ref name="lit-bel.org">[http://lit-bel.org/by/news/5598.html Асабістая старонка Алеся Пашкевіча на сайце Кто есть кто в Республіке Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171029012507/http://lit-bel.org/by/news/5598.html |date=29 кастрычніка 2017 }}</ref> З 2010 працуе на пасадзе першага намесніка старшыні [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|ГА «СБП»]] <ref name="ReferenceA">[http://lit-bel.org/by/friends/359/545.html Асабістая старонка Алеся Пашкевіча на сайце ГА «Саюз Беларускіх пісьменнікаў»]</ref>, адначасова з’яўляецца кіраўніком культурна-асветніцкага праекта «Літаратурная Беларусь» пры штотыднёвіку «[[Новы Час|Новы час]]».<ref>[http://lit-bel.org/by/news/5598.html Сайт ГА «Саюз Беларускіх пісьменнікаў»: Юбілей «Літаратурнай Беларусі» адзначылі ў Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171029012507/http://lit-bel.org/by/news/5598.html |date=29 кастрычніка 2017 }}</ref> == Творчасць == Па словах самога Алеся Пашкевіча, публікавацца ён пачаў, як ці не ўсе літаратары-гуманітарыі, у часы студэнцтва — у газеце «Чырвоная змена» (пры якой дзейнічала літаб’яднанне «Крыніцы» і якое некалькі гадоў узначальваў). У часы Шушкевіча і Кебіча «крынічанцы» заснавалі і выдавалі штомесячны чапопіс маладых літаратараў «Першацвет», атрымліваючы ад дзяржавы ганарары і заробкі.<ref>[http://budzma.by/?asoba=ales-pashkevich Асабістая старонка Алеся Пашкевіча на сайце культурніцкай кампаніі «Будзьма беларусамі!»]</ref> Як навуковец вывучаў беларускую паэзію 1920-х гадоў. Тэма кандыдацкай дысэртацыі — «Фэномэн узвышэнства ў беларускай паэзіі 20 стагоддзя». Літаратура беларускага замежжа была тэмай доктарскай дысэртацыі — «Канцэпцыя нацыянальнага быцця ў прозе беларускага замежжа 20 ст.» (2002)<ref name="ReferenceA"/> У 2025 годзе ў выдавецтве Рамана Цымберава выйшла кніга пісьменніка «Цясляр волі. Кніга пра Алеся Гаруна», прысвечаная жыццю і творчасці класіка нацыянальнай літаратуры, аднаму з першых беларускіх рэвалюцыянераў і адраджэнцаў ХХ стагоддзя [[Алесь Гарун|Аляксандру Прушынскаму]]<ref>[https://bellit.info/news/aljes-pashkjevich-napisau-pra-zhyccjo-i-tvorchasc-aljesja-haruna.html Алесь Пашкевіч напісаў пра жыццё і творчасць Алеся Гаруна]</ref>. == Бібліяграфія == * Нябесная сірвента. Вершы. — Мінск: «Мастацкая літаратура», 1994, 96 с. * Пляц Волі. Раман-дакумент / Серыя «Беларускі гістарычны раман». — Мінск: «Беллітфонд», 2001, 414 с. * Круг. Раман-біяграфія. — Мінск: «Беллітфонд», 2006, 200 с. * Майдан волі. Роман-хроніка. (Пераклад на ўкраінскую мову Валерыя Стралко.) — Київ: «Фенікс», 2008, 258 с. * Сімъ побѣдиши. Раман, эсэ. — «Кнігазбор», 2012, 260 с. * «Карусь Каганец. Кроў з крыві беларуса…» у серыі «100 выдатных дзеячоў беларускай культуры», (2013) * Рух. Аповесць. — «Кнігазбор», 2015, 123 с. == Узнагароды == * Дыпламант Міжнароднага акадэмічнага рэйтынгу папулярнасці «Залатая фартуна» (2008) * Лаўрэат Міжнароднай прэміі імя Валянціна Пікуля (з уручэннем залатога медаля) за гістарычную праўду ў рамане «Пляц волі» (2009) * Кавалер ордэна «За заслугі» (Украіна, 2008)<ref name="lit-bel.org"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/paszkievicz-ales Біяграфія і публікацыі твораў Алеся Пашкевіча на сайце Беларускай Інтэрнэт-Бібліятэкі «Камунікат.org»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250421215901/https://kamunikat.org/paszkievicz-ales |date=21 красавіка 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пашкевіч Алесь}} [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] kok20scqn08jy41fghad35k9658piqu 0 43320 5174723 5095494 2026-08-03T04:08:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174723 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Брава}} '''Алена Валер’еўна Брава''' (нар. {{ДН|18|8|1966}}, {{МН|Барысаў||}}) — беларуская [[журналістка]], [[празаік]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Барысаў|Барысаве]] ў сям’і служачых. Скончыла спецыялізаваную школу з паглыбленым вывучэннем англійскай мовы з залатым медалём, затым [[факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[БДУ]]. З 1987 па 1989 гады працавала ў барысаўскай раённай газеце, затым паехала з мужам-кубінцам і дачкой на [[Куба|Кубу]]. Пасля вяртання ў 1990 годзе да 2016 года працавала ў барысаўскай раённай газеце «[[Адзінства (газета)|Адзінства]]», апошнім часам намеснікам галоўнага рэдактара. З 2019 года — рэдактар аддзела часопіса «[[Алеся (часопіс)|Алеся]]». == Творчасць == Вершы пачала пісаць у школьныя гады, дэбютавала імі ў 1982 годзе ў барысаўскай раённай газеце. Юнацкія вершы пазней аб’яднаны ў зборнік «На глыбіні каранёў» (2002), выдадзены ў Барысаве. Першы празаічны твор — аповесць «Бязлітасны мой воін» (2001, часопіс «Крыніца»). Уражанні ад жыцця на сацыялістычнай Кубе Фідэля Кастра пакладзены ў аснову аповесці «Каменданцкі час для ластавак», якая прынесла пісьменніцы вядомасць і ўвайшла ў аднайменны зборнік прозы («Мастацкая літаратура», серыя «Дэбют», 2004). Аўтар апавяданняў «Тапіць дзяўчатак тут дазволена», «Змяя, пакрытая пёрамі птушкі Сонца», «Ясным ранкам у Абель Сантамарыя», «Эфект прысутнасці», «Сон піянеркі», «Крупнік для музы», аповесцяў «Імя ценю — святло», «Рай даўно перанаселены» і рамана «Менада і яе сатыры», якія склалі кнігу прозы «Рай даўно перанаселены» («Галіяфы», серыя «Другі фронт мастацтваў», 2012), аповесці [[Дараванне (аповесць)|«Дараванне»]], якая выйшла на беларускай, рускай і нямецкай мовах («Звязда», 2013)<ref>''Студзенка Т.'' [http://krytyka.by/by/page/reviews/litaratura-ahliady/12997 Дараванне супраць кампрамісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190923202223/http://krytyka.by/by/page/reviews/litaratura-ahliady/12997 |date=23 верасня 2019 }} // zviazda.by, 19.09.2013, 17:10</ref>, рамана «Садомская яблыня» («Галіяфы», 2018). Асобныя творы перакладаліся на нямецкую, польскую мовы. == Бібліяграфія == === Кнігі === * «Каменданцкі час для ластавак»: аповесці, апавяданні / Алена Брава. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 183 с. * «Рай даўно перанаселены»: раман, аповесці, апавяданні / Алена Брава. — Мн.: Галіяфы, 2012. — 276 с. * «Любовь в тени казарм Монкада»: повесть, рассказ / Алена Брава (перевод с белорусского автора). — Нью-Йорк, Franc-Tireur USA, 2012. — 158 с. * «Представление в черном театре»: рассказы / Алена Брава (перевод с белорусского автора). — Нью-Йорк, Franc-Tireur USA, 2012. — 94 с. * «Имя Тени — Свет»: повести, рассказы / Алена Брава (перевод с белорусского автора). — Мн.: Літаратура і Мастацтва, 2012. — 360 с. * «Менада и ее сатиры»: роман / Алена Брава (перевод с белорусского автора). — Нью-Йорк, Franc-Tireur USA, 2013. — 212 с. * «Дараванне/Прощение/ Vergebung»: аповесць / Алена Брава; пер. на ням. мову Андрэ Бёма. — Мн.: Выдавецкі дом «Звязда», 2013. — 208 с. * «Садомская яблыня»: раман / Алена Брава. — Мн.: Галіяфы, 2018. — 336 с. == Прызнанне == * Лаўрэат літаратурнай прэміі «[[Гліняны Вялес]]» (2004) за кнігу «Каменданцкі час для ластавак». * Лаўрэат міжнароднай літаратурнай прэміі «Silver Bullet»(«Сярэбраная куля») выдавецтва «Franc-Tireur USA» (ЗША) за 2013 год за кнігі «Каханне ў ценю казармаў Манкада», «Менада і яе сатыры», «Спектакль у чорным тэатры», якія выйшлі ў гэтым выдавецтве ў 2012—2013 гадах. {{зноскі}} == Літаратура == * Менада і яе сатыры / Алена Брава // Маладосць. — 2008. — № 9. — С. 24—56. * ''Калита И. В.'' [http://www.dixipressmos.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=92&Itemid=90 Поколенческая идентичность (Новая литература на перекрестке современности)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402172701/http://www.dixipressmos.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=92&Itemid=90 |date=2 красавіка 2015 }} // North American, European and Russian literature: modern problems of study. CIBUNET Publishing Monograph Series No. 2, Ed. by M. Asper. — New York, CIBUNET Publishing, 2013. — 52 p. ISBN 978-1-940260-11-2, p. 3-22. * ''Жанна Капуста''. [http://bookster.by/reviews/vyartanne-smaku-chytannya Вяртанне смаку чытання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208082753/http://bookster.by/reviews/vyartanne-smaku-chytannya |date=8 снежня 2016 }} — эл. рэсурс bookster.by * [http://gender-route.org/articles/fortune/zhanochae_cela_te_kstah_suchasnyh_belarusk_h_p_s_menn_c/ Жаночае цела ў тэкстах сучасных беларускіх пісьменніц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160912122829/http://gender-route.org/articles/fortune/zhanochae_cela_te_kstah_suchasnyh_belarusk_h_p_s_menn_c/ |date=12 верасня 2016 }} — эл. рэсурс «Гендерный маршрут» == Спасылкі == * http://brava-alena.livejournal.com/ — блог А. Брава ў [[ЖЖ]] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11259 Кнігі А. Брава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812133224/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11259 |date=12 жніўня 2014 }} на Kamunikat.org * [http://www.svaboda.org/content/article/27444516.html Літанкета А. Брава] на Радыё Свабода {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брава Алена Валер'еўна}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] mlujveis3t5v6voa791gp92umabgo3w 0 43549 5174740 5099797 2026-08-03T06:08:39Z 5174740 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пушкін}} {{Мастак}} '''Але́сь Пу́шкін''' ([[6 жніўня]] [[1965]], в. [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]], [[Крупскі раён]], [[Мінская вобласць]] — [[11 ліпеня]] [[2023]], [[Гродна]], Турма № 1) — беларускі мастак, жывапісец-[[Нонканфармізм|нонканфарміст]], тэатральны мастак, [[Перформанс|перформер]], [[Акцыянізм (мастацтва)|акцыяніст]], арт-куратар, рэстаўратар, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]]. Загінуў у зняволенні. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 6 жніўня 1965 года ў вёсцы [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]] Крупскага раёна Мінскай вобласці. Бацька — Мікалай Іванавіч Пушкін. Маці — Ганна Іпалітаўна Пушкіна (дзявочае проз­вішча — Сільмановіч). Прыкладна з шасці гадоў пачаў маляваць. Вучыўся ў мясцовай школе. У 1978 годзе паступіў у [[Гімназія-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка|Рэспубліканскую школу-інтэрнат па музыцы і выяўленчым мастацтве]] імя [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|Івана Ахрэмчыка]]. Вучыўся ў [[Пётр Пятровіч Шарыпа|Пятра Шарыпы]] да 1983 года, затым паступіў на курс манументальна-дэкаратыўнага мастацтва [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]]. Паводле поглядаў пацыфіст. У 1984 годзе прызваны ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]], служыў у [[Афганістан]]е. У войску вёў дзённік на [[беларуская мова|беларускай мове]], апісваючы праўду, пакуль яго не прачытаў і не выдаў саслужбовец-беларус. Дзённік Пушкіна быў прызнаны антысавецкім. У 1986 годзе дэмабілізаваўся і працягнуў вучобу. === Грамадская дзейнасць === Акрамя актыўнай выставачнай дзейнасці, распачатай у часы [[Перабудова|перабудовы]], Алесь Пушкін браў актыўны ўдзел у руху беларускага нацыянальнага адраджэння. Гэта быў час узнікнення ў Беларусі такіх моладзевых гісторыка-культурных арганізацый, як «[[Талака (таварыства)|Талака]]», якая займалася рэстаўрацыяй помнікаў, асветніцкай дзейнасцю, якая тычыцца адраджэння беларускай мовы і нацыянальнай сімволікі. У 1988 годзе, на 4-м курсе інстытута, Алесь Пушкін арганізаваў першы гурток [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]]. У 1988 годзе ўдзельнічаў у студэнцкім руху. У прыватнасці, браў актыўны ўдзел у падрыхтоўцы мітынгу памінання продкаў «Дзяды» ў Мінску 30 кастрычніка 1988 года, з-за чаго 28 кастрычніка быў арыштаваны на пяць сутак, але неўзабаве прыгавор быў зменены<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 968. — Воп. 1. — Спр. 2327. — Арк. 22-23 </ref>. 25 сакавіка 1989 года, падчас святкавання 71-й гадавіны з [[Дзень Волі|дня абвяшчэння незалежнасці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], Алесь Пушкін ажыццявіў першы ў Беларусі маніфест [[сац-арт]]у: напісаныя ім 12 плакатаў, супярэчных дзяржаўнай ідэалогіі, планавалася пранесці па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|галоўным праспекце]] [[Мінск]]а да [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы]] перад [[Дом урада (Мінск)|Домам урада]]. На адным з плакатаў быў намаляваны дзяржаўны сцяг [[БССР]] узору 1951 года і надпіс ''«Хопіць сацыялістычнай, адродзім народную Беларусь!»''. Калоне ўдалося прайсці толькі ад Тэатральнага інстытута да [[Дом друку (Мінск)|Дома друку]], дзе мастак быў арыштаваны ў ліку астатніх 130 чалавек. Пушкіна асудзілі на 2 гады зняволення ўмоўна з пяцігадовым выпрабавальным тэрмінам<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.idiot.vitebsk.net/i40/push.htm|title=Александр Пушкин Досье|website=www.idiot.vitebsk.net|access-date=2023-08-31}}</ref>. === Перыяд незалежнасці Беларусі === [[Файл:A.Puszkin podaje.jpg|міні|Алесь Пушкін (справа) у час святкавання Купалля, 2008 г. Злева скульптар [[Гэнік Лойка]]]] Па заканчэнні інстытута атрымаў размеркаванне на працу ў віцебскім мастацкім камбінаце. Займаўся творчасцю, займеў уласную майстэрню, у 1993 годзе адкрыў прыватную галерэю «У Пушкіна». Займаўся рэстаўрацыяй і роспісам храмаў. З 1997 года жыў на радзіме ў вёсцы [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]]. Уваходзіў у [[партыя БНФ|партыю БНФ]] (1998—2005). У 1999 годзе Алесь быў асуджаны на 2 гады пазбаўлення волі ўмоўна за акцыю-перформанс «Падарунак прэзідэнту». 21 ліпеня 1999 года, калі скончыўся канстытуцыйны тэрмін праўлення першага прэзідэнта Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], Пушкін прыкаціў да пад’езду [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|прэзідэнцкай адміністрацыі]] ў цэнтры [[Мінск]]а пафарбаваную ў чырвоны колер тачку гною, на якім ляжалі дэнамінаваныя [[Беларускі рубель|беларускія грошы]] і шыльда з падзякай Лукашэнку за працу. Быў адразу затрыманы, не назваў сваё імя, прадставіўся ''«чалавекам з народу»'', але праз некалькі гадзін супрацоўнікі міліцыі самі апазналі яго. Пушкіна выпусцілі з аддзялення міліцыі пад падпіску аб нявыездзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24830242.html|title=Навіны 21 ліпеня 1999 г.|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2013-01-15|access-date=2023-08-31}}</ref>. Штогод арганізоўваў святкаванне [[Купалле|Купалля]] ў гарадскім пасёлку Бобр у ноч з 6 на 7 ліпеня<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2016/07/07/ic_media_photo_116_7488|title=В погоне за венком: народное Купалье Алеся Пушкина|first=Сергей|last=БАЛАЙ|website=naviny.by|date=2016-07-07|access-date=2023-08-31}}</ref>. Там жа праводзіў штогадовыя акцыі 25 сакавіка ў дзень абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі. Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]. Напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] Алеся Пушкіна на 3 дні змясцілі ў СІЗА нібыта за тое, што ў тэлефоннай размове мастак кепска казаў пра тагачаснага старшыню [[КДБ Беларусі]] [[Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка|Сцяпана Сухарэнку]] — нібыта пра гэта данеслі невядомыя ''«рыбакі»''. Алеся аштрафавалі і адпусцілі. У тым жа годзе яго спрабавалі асудзіць па абвінавачванні ў абліванні чорнай фарбай помніка ''«смершаўцу»'', Герою Савецкага Саюза [[Васіль Міхайлавіч Чабатароў|Васілю Чабатарову]]. Але справа была адпраўленая на дадатковае расследаванне і закрытая. 9 снежня 2010 года, за 10 дзён да разгону [[Плошча 2010|акцыі пратэсту ў Мінску]], Пушкін быў затрыманы ў сябе дома і абвінавачаны ў хуліганстве. Пад вартай у Крупскім СІЗА абвясціў галадоўку і ''«маўчанку»''. Затрыманне аказалася прэвентыўным. Каб палітычна актыўны мастак не арганізаваў акцыю пратэсту, яму далі 13 сутак і пасля іх вызвалілі. У 2019 годзе Суд Крупскага раёна прызнаў Алеся Пушкіна вінаватым у правядзенні несанкцыяванай акцыі 6 чэрвеня на ганку крамы «[[Еўраопт]]». Сам мастак назваў свае дзеянні мастацкім [[перформанс]]ам. Суддзя аштрафаваў яго за несанкцыянаваную акцыю і за шкоду міліцыянеру<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29991922.html|title=Мастака Алеся Пушкіна аштрафавалі за акцыю каля «Эўраопту». Судзьдзя вяла працэс па-беларуску|first=Алег|last=Грузьдзіловіч|website=Радыё Свабода|date=2019-06-11|access-date=2023-08-31}}</ref>. === Пераслед 2021 года. Гібель === Удзельнічаў у [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцыях пратэсту супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. 26 сакавіка 2021 года [[Генеральная пракуратура Беларусі]] завяла крымінальную справу супраць Пушкіна праз тое, што на выстаўцы ў [[Гродна|гродзенскім]] «Цэнтры гарадскога жыцця» дэманстраваўся партрэт антысавецкага падпольшчыка [[Яўген Жыхар|Аўгена Жыхара]] аўтарства мастака. Пракуроры ўбачылі ў гэтым ''«рэабілітацыю нацызму»''. Пушкін даведаўся пра крымінальную справу, але не адмяніў вылет з [[Украіна|Украіны]], дзе ў яго была выстаўка, і вечарам таго ж дня вярнуўся ў Беларусь. Уначы спецслужбы правялі вобшук у яго майстэрні. 29 сакавіка Пушкін быў звольнены з «Белрэстаўрацыі», дзе на той час працаваў<ref name="nn.by">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270601|title=Мастак Алесь Пушкін: Міністр замежных спраў Украіны ўгаворваў застацца, але я не з тых, хто бяжыць за мяжу|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-31}}</ref>. На наступны дзень ён быў затрыманы і зняволены<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270876|title=Мастака Алеся Пушкіна пакінулі за кратамі. Яму пагражае да 12 гадоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-31}}</ref>. Пазней стала вядома, што ініцыятарамі крымінальнай справы супраць Пушкіна былі прарасійскія актывісты [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] і намеснік старшыні Гродзенскага аблвыканкама [[Віктар Францавіч Пранюк|Віктар Пранюк]]<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/321466|title = «Нябачныя» сведкі справы Алеся Пушкіна. Хто данёс на мастака|date = 12-07-2023|publisher = nashaniva.com}}</ref>. 6 красавіка 2021 года сумеснай заявай васьмі арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|date=2021-04-06|title=Мастака Алеся Пушкіна прызналі палітвязнем|url=https://polskieradio.pl/art7816_2710922|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806071244/https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/2710922%2C%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0-%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8F-%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D0%BC|archive-date=6 жніўня 2021|access-date=2021-08-06|publisher=[[Польскае Радыё]]|language=be|url-status=live}}</ref>. 30 красавіка 2021 года шэфства над палітвязнем узяла [[Каміла Хансен]], дэпутатка [[Рыксдаг]]а<ref>{{Cite web|date=2021-04-30|title=Members of Parliament from Sweden and Ireland take over godparenthood for Aliaksandr Tseleshman, Ales Pushkin and Artsiom Miadzvedski|url=https://www.lphr.org/jakop-dalunde-european-parliament-miljoepartiet-de-groena-sweden-camilla-hansen-riksdag-of-sweden-miljoepartiet-de-groena-sweden-and-sean-kelly-european-parliament-fine-gael-ireland/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720180809/https://www.lphr.org/en/jakop-dalunde-european-parliament-miljoepartiet-de-groena-sweden-camilla-hansen-riksdag-of-sweden-miljoepartiet-de-groena-sweden-and-sean-kelly-european-parliament-fine-gael-ireland/|archive-date=2021-07-20|access-date=2021-09-14|publisher={{нп3|Libereco – Partnership for Human Rights|Libereco – Partnership for Human Rights|de|Libereco – Partnership for Human Rights}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dalunde|first=Jakop|last2=Hansén|first2=Camilla|date=2021-06-10|title=Säg deras namn|url=https://www.etc.se/debatt/sag-deras-namn|archive-url=https://archive.today/20210914201403/https://www.etc.se/debatt/sag-deras-namn|archive-date=14 верасня 2021|access-date=2021-09-14|publisher={{нп3|ETC|ETC|de|ETC (Zeitschrift)}}|language=sv|coauthors=Hansén, Camilla|url-status=live}}</ref>. У часе суда 10 сакавіка 2022 года Алесь Пушкін лёг на лаўку і адмовіўся з яе ўставаць, суд зрабілі закрытым. 25 сакавіка на пасяджэнні суда ён у знак пратэсту парэзаў сабе жывот. 30 сакавіка 2022 года Алесь Пушкін быў асуджаны да 5 гадоў зняволення ў калоніі строгага рэжыму паводле артыкулаў 130 часткі 3 (''наўмысныя дзеянні па рэабілітацыі нацызму, здзейсненыя групай асоб'') і 370 (''здзек з дзяржаўных сімвалаў'')<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31777746.html|title = Алеся Пушкіна асудзілі на 5 гадоў турмы. 25 сакавіка на знак пратэсту ён парэзаў сабе жывот |date = 30 сакавіка 2022|publisher = svaboda.org}}</ref>. Суд праходзіў у закрытым рэжыме. Справу разглядала суддзя Алена Шылько, дзяржаўнае абвінавачванне па справе Пушкіна падтрымаў пракурор Аляксандр Кароль<ref>{{cite web| date =2022-03-30| url = https://budzma.me/news/pushkinu-5-gadou-kalonii.html?sphrase_id=556414| title = Мастак Алесь Пушкін парэзаў сабе жывот на знак пратэсту. Яму прысудзілі 5 гадоў калоніі|publisher =Budzma.org | access-date = 2023-07-11}}</ref>. У часе абвяшчэння прысуду Алесь гучна гаварыў і распрануўся, каб былі бачныя парэзы на жываце ў выглядзе крыжа. За гэта яго на 13 сутак змясцілі ў карцар<ref name="viasna">{{cite web|url = https://prisoners.spring96.org/be/person/ales-puszkin|title = Алесь Пушкін — Палітычныя вязні ў Беларусі|publisher = spring96.org}}</ref>. 15 красавіка 2022 года Алесь Пушкін быў этапаваны з [[Пішчалаўскі замак|СІЗА-1]] у [[Папраўчая калонія № 22|папраўчую калонію № 22]] (Воўчыя Норы, [[Івацэвіцкі раён]], Брэсцкая вобласць). У жніўні 2022 года стала вядома, што Пушкін змешчаны на 5 месяцаў у памяшканне камернага тыпу. 11 лістапада 2022 года паводле рашэння суддзі Аляксандра Кірыловіча было пастаноўлена перавесці Алеся Пушкіна на турэмны рэжым тэрмінам на паўтара года, ён быў этапаваны ў турму № 1 ([[Гродна]])<ref name="viasna"/>. Рада [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] выключыла Алеся Пушкіна з шэрагаў арганізацыі незадоўга да яго смерці<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/321552|title = За некалькі тыдняў да смерці Алеся Пушкіна выключылі з Саюза мастакоў|date = 13-7-2023|publisher = nashaniva.com}}</ref>. 11 ліпеня 2023 жонка Пушкіна паведаміла аб смерці мужа ў гродзенскім шпіталі, куды ён быў прывезены ў непрытомным стане пад канвоем з турмы<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32498842.html|title=У шпіталі памёр палітзьняволены мастак Алесь Пушкін|author=Радыё Свабода|date=11.07.2023}}</ref>. Пазней стала вядома, што ў турме ў Пушкіна развіўся [[перытаніт]], перад смерцю быў [[Сепсіс|септычны стан]] і [[паліорганная недастатковасць]]. Незалежныя крыніцы ў СМІ адзначаюць, што смерць наступіла праз неаказанне медыцынскай дапамогі ў турме, шанцаў на выжыванне ў шпіталі ўжо амаль не было<ref>{{cite web|url = https://spring96.org/be/news/112174|title = Памёр палітзняволены мастак Алесь Пушкін|date = 11-7-2023|publisher = spring96.org}}</ref>. Пахаваны 13 ліпеня ў родным гарадскім пасёлку [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]], перад гэтым адбылося адпяванне ў [[Свята-Мікалаеўская царква (Бобр)|Свята-Мікалаеўскай царкве]]<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/321541|title = У труну паклалі капялюш. У Бабры праходзіць развітанне з Алесем Пушкіным|date = 13-7-2023|publisher = nashaniva.com}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Яніна Аляксандраўна. Двое дзяцей — Марыля і Мікола. Было дзве пазашлюбныя дачкі — Ганна і Дар’я.<ref>http://papa-news.ru/ales-pushkin-papa-moj-v-vojnu-sluzhil-v-policii/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210805133837/http://papa-news.ru/ales-pushkin-papa-moj-v-vojnu-sluzhil-v-policii/ |date=5 жніўня 2021 }} Алесь Пушкин: «Папа мой в войну служил в полиции»</ref> Станам на 2020 год Алесь Пушкін жыў у вёсцы Бобр разам з жонкай. == Творчасць == === Віцебскі перыяд === Па заканчэнні інстытута атрымаў размеркаванне на працу ў віцебскім мастацкім камбінаце. З часам, знайшоўшы памяшканне пад уласную майстэрню, заняўся падрыхтоўкай выставы «''Соц-арт. Дэкларатыўнае мастацтва''». Выставе папярэднічалі перформансы «''7 лістапада''», «''Віцебск за кратамі''», «''Вясна''», «''Вольнасць''», «''Каханне''». Чарговы маніфест [[сац-арт]]у быў прадэклараваным 25 сакавіка 1991 года, у Дзень Волі, калі Алесь Пушкін здзейсніў наступны перформанс: праехаў па Віцебску пад гукі духавога аркестра на асле, з голубам у руках. Далей голуб быў выпушчаны са словамі: ''«Ён прынясе нам свабоду!»''. [[Файл:A.Puszkin z ikona.jpg|thumb|Алесь Пушкін у майстэрні, Бобр.]] 23 сакавіка 1993 года ў Віцебску мастак адкрыў адну з першых у Беларусі прыватных некамерцыйных галерэй сучаснага мастацтва «У Пушкіна», якая праіснавала да 1997 года. Галерэя займала плошчу каля 50 метраў і размяшчалася недалёка ад музея Марка Шагала. Пасля закрыцця галерэі ў 1997 годзе выехаў разам з карцінамі і зборам галерэі на радзіму, у мястэчка [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]]. Таксама Алесь Пушкін афармляў сцэну і быў аўтарам эскізаў касцюмаў да 7 Міжнароднага фестывалю сучаснай харэаграфіі, які праходзіў у Віцебску ў 1994 годзе. Займаўся сцэнаграфіяй у [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускім драматычным тэатры імя Якуба Коласа.]] Аформіў такія спектаклі, як «''Кароль Лір''» [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] (рэжысёр [[Валерый Васільевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], 1993—1994), «''Фрокен Юлія''» [[Юхан Аўгуст Стрындберг|Юхана Аўгуста Стрындберга]] (рэжысёр А. Грышкевіч, 1997) і «''Палкоўніку ніхто не піша''» [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсія Маркеса]] (2001). === Роспіс храмаў === Паралельна дзейнасці ў Віцебску рабіў рэстаўрацыю і абнаўленне храмавых роспісаў у магілёўскім [[Сабор Святога Станіслава (Магілёў)|касцёле Святога Станіслава]], але гэтыя работы вяліся з грубымі парушэннямі і прывялі да непапраўных страт{{Пераход|#Крытыка|yellow}}. Там ім былі напісаны аўтарскія фрэскі: «Святая Цэцылія, патронка Музыкі і Спеваў», «Святы Арханёл Міхаіл, заступнік зямлі Беларускай», «Святы Антоній Падуанскі», «Святы апостал Іўда-Тадэвуш», «Глорыя Кардыналу Казіміру Свёнтаку», дзе ўпершыню на Беларусі былі напісаныя выявы [[Казімір Свёнтак|беларускага кардынала]], з яго блаславення, і Папы Рымскага [[Ян Павел II|Яна Паўла ІІ]]<ref name="kamunikat">[https://kamunikat.org/Puszkin_Ales.html Алесь Пушкін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230713080726/https://kamunikat.org/Puszkin_Ales.html |date=13 ліпеня 2023 }}. [[Kamunikat.org]]</ref>. Героямі роспісу выступалі многія вядомыя беларускія палітычныя і царкоўныя дзеячы, у тым ліку [[Зянон Пазняк]]. Некаторыя фрэскі былі выдаленыя па палітычных матывах. У 1996 годзе зрабіў манументальныя роспісы сцен праваслаўнай царквы ў роднай вёсцы Бобр, адноўленай пасля разбурэння ў 1936 годзе. У гэтай царкве ў жніўні 1997 года Алесь Пушкін вянчаўся са сваёй жонкай Янінай. Тэматыка роспісу ў эпізодзе Суднага дня зноў мела палітычную афарбоўку. Па правую руку [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] былі намаляваныя праведнікі, па левую — грэшнікі. Анёл трубіў у горн. Асобы грэшнікаў мелі падабенства з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] і [[Філарэт (Вахрамееў)|Мітрапалітам Філарэтам]]. Пасля таго, як фрэску паказалі ў тэлепраграме [[Расія-1|РТР]] «Весткі тыдня» ў 2005 годзе, царкоўныя ўлады накіравалі ў Бобр протаіерэя [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] Мікалая Коржыча, пад наглядам якога скандальная частка роспісу сцены была замазана. Гэта драўляная царква, пасля асвячэння яе патрыярхам Філарэтам, згарэла. Адбылося гэта 17 лютага 2011 года. Царква адноўленая з цэглы. У партфоліа Алеся Пушкіна таксама работы ў [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёле Панны Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] ([[Валожынскі раён]]), у [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)|касцёле архангела Міхаіла]] ў [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]] ([[Астравецкі раён]]), вітражы ў касцёле святога Яна Хрысціцеля ў [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранцы]] горада [[Мінск]]а. === Іншае === У 1990 годзе распісваў фае Рэспубліканскай школы-інтэрната па музыцы і выяўленчаму мастацтву імя Ахрэмчыка (дыпломная работа). Аформіў кнігі паэзіі [[Міра Лукша|Міраславы Лукшы]] (Беласток, 1994), [[Людміла Іванаўна Сіманёнак|Людмілы Сіманёнак]] (Віцебск, 1997), [[Славамір Адамовіч|Славаміра Адамовіча]] «Плавільшчыкі расы» (няздзейснена), А. Мельнікава «Выжывае падлейшы». У дзяржаўнай арганізацыі «Белрэстаўрацыя» працаваў над роспісамі Бальнай залі [[Косаўскі палац|палацу Пуслоўскіх]] у [[Косава (горад)|Косаве]]. Ягоная група мастакоў аднаўляла роспісы, зробленыя ў палацы напачатку XX стагоддзя Феліксам Журкам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30677925.html|title=«Другі раз тачку гною не павёз бы». Мастак Пушкін пра заслугі Лукашэнкі, Бабарыку і нацыяналізацыю «Евы»|first=Дзьмітры|last=Гурневіч|website=Радыё Свабода|date=2020-06-19|access-date=2023-08-31|last2=Аш}}</ref>. Працаваў над узнаўленнем [[Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (Жылічы)|палаца Булгакаў]] у [[Жылічы (аграгарадок)|Жылічах]] Кіраўскага раёна<ref name="nn.by"/>. == Крытыка == З 1992 года ў складзе Беларускай каталіцкай майстэрняй мастацтваў [[Беларуская каталіцкая грамада|Беларускай каталіцкай грамады]] (БКММ БКГ) у групе рэстаўратараў удзельнічаў у [[Сабор Святога Станіслава (Магілёў)#Рэстаўрацыя 1990-х|рэстаўрацыі і рэканструкцыі]] насценнага жывапісу [[Сабор Святога Станіслава (Магілёў)|Сабора Святога Станіслава]] ў Магілёве. Паводле архітэктара-рэстаўратара і сябра [[ICCROM]] [[Вадзім Гліннік|Вадзіма Глінніка]], тагачаснага навуковага кіраўніка на аб’екце, гэтыя работы нанеслі непапраўныя страты жывапісу. Паводле яго, сценапіс XIX стагоддзя быў страчаны незваротна без папярэдняй фіксацыі, часткова зроблена імітацыя роспісу XVIII ст. і г.д. У выпуску «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]» № 11 за 1994 год паведамляецца пра «аднаго віцебскага мастака» (відаць, маецца на ўвазе Пушкін), які ў нумары № 43 газеты «[[Аргументы и факты|Аргументы і факты]]» прызнаўся, што ён адзін з 1992 года «''адрэстаўраваў каля 2500 квадратных метраў старога жывапісу''». Такія тэмпы расчыстак не адпавядаюць рэстаўрацыйным стандартам і вядуць да непазбежных страт. У кастрычніку 1993 года праз дзейнасць БКГ і немагчымасць выконваць свае законныя абавязкі навуковы кіраўнік адмовіўся весці аўтарскі нагляд за ходам рэстаўрацыйных работ<ref name="НН"/>. Пры гэтым старшыня Беларускай каталіцкай грамады і мастак [[Фелікс Язэпавіч Янушкевіч|Фелікс Янушкевіч]] не пагадзіўся з крытыкай, адзначыўшы што была праведзена прафесійная праца, у ходзе якой адкрытыя больш за 70 кампазіцый унікальнага насценнага жывапісу<ref name="НН">{{артыкул|загаловак= Магілёўскі нумар «НН»|спасылка= https://kamunikat.org/download.php?item=14298-1.pdf&pubref=14298|выданне= Наша Ніва|тып= газэта|месца= Менск|год= 1994|нумар= 11|старонкі= 10—11}}</ref>. Незалежнымі СМІ Алесь Пушкін падаецца як «''рэдкі ў Беларусі сертыфікаваны спецыяліст з рэстаўрацыі''»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32498874.html|title=Кім быў Алесь Пушкін, беларускі мастак, які памёр у зьняволеньні|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2023-07-11|access-date=2023-08-31}}</ref>. == Погляды == У 1980-я гады прытрымліваўся [[Антысемітызм|антысеміцкіх («антыжыдоўскіх») поглядаў]]. У 1989 годзе ў перформансе на [[Дзень Волі]] заяўляў «''Мару пра Беларусь без жыдоў і камуністаў''»<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=93565|title=Алесь Пушкін: «Я мару пра Беларусь з жыдамі й камуністамі»|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-31}}</ref>, што было рэзка негатыўна ўспрынята значнай часткай [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэяў Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=В. Рубінчык. КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|last=ashustin|date=2018-05-28|access-date=2023-08-31}}</ref>. Пазней мастак казаў, што марыць пра Беларусь з жыдамі і камуністамі<ref name=":1" />. ''«Аказалася, ні жыды, ні камуністы не вінаватыя ў нашых бедах, хутчэй за ўсё — мы самі»''.<ref name="ales-pushkin">{{cite web|language=be|url=https://gazetaby.com/post/ales-pushkin-symbal-belarusi-zhanchyna-z-prygozhym-stanam-i-rasxinutymi-u-lyubovi/2387/|title=Алесь Пушкін: «Сымбаль Беларусi – жанчына з прыгожым станам i расхiнутымi ў любовi…»|date=23.08.2006|access-date=2023-08-31}}</ref> Неўзабаве, у чэрвені 1989 года ахвяраваў свае работы [[Першы з’езд БНФ|першаму з’езду БНФ]], які праходзіў ў Вільні, творы ўрачыста паказаны ў вестыбюлі. [[Якаў Гутман]], тагачасны член праўлення [[Мінскае аб’яднанне яўрэйскай культуры|Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры]], успамінаў як на гэта адрэагаваў ён і іншыя госці з’езда яўрэйскага паходжання<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?tag=ales-pushkin|title=Алесь Пушкин - Independent Israeli site / אתר ישראלי עצמאי / Независимый израильский сайт / Незалежны iзраiльскi сайт /Незалежний ізраїльський сайт|first=Aaron|last=Shustin|date=2018-05-28|access-date=2023-08-31}}</ref>: {{цытата|У фае віселі карціны Пушкіна. Мы – [[Юры Хашчавацкі|Юра Хашчавацкі]], [[Май Данцыг]], я, яшчэ нехта – напісалі ў прэзідыум з’езда, што карціны Пушкіна не могуць быць выстаўлены. Калі [[Зянон Пазняк|Пазняк]] паведамляў пра наш зварот, ён сказаў нешта накшталт таго, што паступіла цыдула пра Пушкіна, але не варта займацца гэтым пытаннем. Я адразу сказаў, што трэба сыходзіць са з’езда. Юра сказаў, што Пазняк не разумее, што робіць, і пайшоў з ім дамаўляцца. Калі вярнуўся, то сказаў прыблізна наступнае: «У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць». Яны кепска пачыналі і кепска скончылі… Нябожчык [[Аркадзь Рудэрман]] папрасіў нас прайсці так, каб было відаць спіны, і мы сышлі.}} == Выстаўкі == [[Файл:ART VORSHA RUBON exhibition in Palace of Art, Minsk 23.10.2014 Ryhor Sitnica.JPG|міні|Алесь Пушкін і [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]] на адкрыцці выстаўкі «Арт-Орша. Рубон» у мінскім Палацы мастацтваў, 2014 г.]] Удзельнічаў у міжнародных выстаўках (Расія, Германія і інш.), шматлікіх перфомансах. Працы захоўваюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеі Беларусі]], [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Гістарычна-архітэктурным музеі Полацка,]] гарадскіх музеях [[Орша|Оршы]], у прыватных зборах у Беларусі і за мяжой. 25 сакавіка 1991 года адбылася першая персанальная выстаўка артэфактаў дэкаратыўнага мастацтва (сац-арту) у Віцебску. 25 сакавіка 1992 года ў Мінску, у [[Дом літаратара|Доме літаратара]] адбылася другая персанальная выстаўка. 4—23 кастрычніка 1992 года адбылася персанальная выстаўка ў [[Магілёў|Магілёве]]. 26 жніўня 2016 года ў [[Познань|Познані]] ладзілася выстаўка «Нацыянальна-радыкальны Алесь Пушкін»<ref>https://novychas.by/kultura/ales-puszkin-nam-patrebna-nezaleznasc Алесь Пушкін: Нам патрэбна незалежнасць</ref>. == Узнагароды == * 1999 год — лаўрэат другой Нацыянальнай прэміі «Хартыя’97» у галіне абароны правоў чалавека ў намінацыі «''За смеласць у мастацтве''»<ref>[http://zbor.kalektar.org/11/ Алесь Пушкин: акция «Подарок президенту „За пятилетний плодотворный труд!“», 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210805133837/http://zbor.kalektar.org/11/|date=5 жніўня 2021}}</ref>. * 2019 год — узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29838254.html|title=Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100|first=Сяргей|last=Навумчык|website=Радыё Свабода|date=2019-03-27|access-date=2023-08-31}}</ref> * 2023 год — пасмяротна ўзнагароджаны [[Медаль «Гонар і Годнасць»|медалём «Гонар і годнасць»]] [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]]<ref>{{cite web|date = 13.07.2023|url = https://nashaniva.com/321530 |title = Аб'яднаны пераходны кабінет пасмяротна ўзнагародзіў Алеся Пушкіна медалём «Гонар і годнасць» |publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |access-date = 13.07.2023|language = be}}</ref>. * 2023 год — лаўрэат прэміі «Чалавек Свабоды — 2023», пасмяротна (прэмія [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы Радыё Свабода]] тым, хто пашырае межы свабоды для сябе, Беларусі, свету)<ref>{{cite web| date =2023-12-12| url =https://www.svaboda.org/a/32729565.html | title =Алесь Пушкін — «Чалавек Cвабоды – 2023» |publisher =[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]| access-date = 2023-12-15}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак = Пушкін: Мастацтвазнаўчыя артыкулы, рэцэнзіі і нарысы, інтэрв’ю з мастакамі, рэпартажы з выстаў жывапісу|спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/other/Ales_Puskin.pdf|месца = Віцебск|выдавецтва = Misericordia|год = 2013|старонак = 248}} * Palitviazni.info — 2013. — С. 216—217. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{YouTube|WOE6QaKO7oY|Перформансы Алеся Пушкіна. Дакументальны фільм}} * {{YouTube|bfZhd2CT99I|Першая акцыя на 25 Сакавіка ў савецкім Менску. Архіўнае відэа 1989 году}} * {{YouTube|LSWtsw5f_MM|Алесь Пушкін: «Падарунак прэзідэнту»}} * {{YouTube|N0E64iae6CY|Дэпутат у Бабры ламае «Пагоню» і топча карціну Пушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пушкін Алесь}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Памерлі ў турмах Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Гонар і Годнасць»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]] sozmcr98ejj68hbdu5k7o19pkf5deit 0 44623 5174661 4934390 2026-08-02T20:50:17Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:2006 год у кіно]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5174661 wikitext text/x-wiki '''50 фільмаў, якія неабходна паглядзець, перш чым памерці''' ({{lang-en|50 Films To See Before You Die}}) — тэлевізійнае шоу, паказанае [[22 ліпеня]] [[2006]] года брытанскай тэлевізійнай студыяй [[Channel 4]]. Праграма была прымеркаваная да пачатку вяшчання агульнадаступнага эфірнага тэлевізійнага каналу [[Film4]], які прыналежыць студыі, па сетках лічбавага тэлебачання [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У перадачы было прадстаўлена 50 фільмаў. Стужкі адбіраліся папярэдне ў выніку апытання тэлевізійных крытыкаў, экспертаў і проста гледачоў. Кожны фільм адбіраўся «як узор спецыфічнага жанру або стылю». Фільмы, што выйшлі ў пракат нядаўна, пераважалі над больш даўнімі. На фільмы выпушчаныя ў [[2000-я|2000-х]] гадах, прыпала 9 намінацый, у [[1990-я|1990-х]] — дванаццаць, у [[1980-я|1980-х]] — дзевяць, у [[1970-я|1970-х]] — таксама дзевяць, і толькі адзінаццаць фільмаў выйшлі на экран да 1970 года. Пад нумарам 21 у спіс трапіў фільм «[[Ідзі і глядзі]]» рэжысера Элема Клімава на сцэнарый [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». == Спіс фільмаў == {{Асноўная катэгорыя|50 фільмаў, якія неабходна паглядзець, перш чым памерці}} {| class="wikitable sortable" |bgcolor="#f4a460"|'''№''' |bgcolor="#f4a460"|'''Беларуская назва''' |bgcolor="#f4a460"|'''Англійская назва''' |bgcolor="#f4a460"|'''Рэжысёр''' |bgcolor="#f4a460"|'''Год''' |bgcolor="#f4a460"|'''IMDb''' |- |1 |''[[Апакаліпсіс сёння]]'' |''Apocalypse Now'' |[[Фрэнсіс Форд Копала]] |[[1979]] |[http://www.imdb.com/title/tt0078788/ 0078788] |- |2 |''[[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]]'' |''The Apartment'' |[[Білі Уайлдэр]] |[[1960]] |[http://www.imdb.com/title/tt0053604/ 0053604] |- |3 |''[[Горад Бога]]'' |''City Of God'' |[[Каця Люнд]], [[Фернанду Мэйрэліш]] |[[2002]] |[http://www.imdb.com/title/tt0317248/ 0317248] |- |4 |''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]'' |''Chinatown'' |[[Раман Паланскі]] |[[1974]] |[http://www.imdb.com/title/tt0071315/ 0071315] |- |5 |{{нп5|Сексуальная бестыя|''Сексуальная бестыя''|en|Sexy Beast}} |''Sexy Beast'' |[[Джонатан Глейзер]] |[[2000]] |[http://www.imdb.com/title/tt0203119/ 0203119] |- |6 |''[[Касмічная адысея 2001 года]]'' |''2001: A Space Odyssey'' |[[Стэнлі Кубрык]] |[[1968]] |[http://www.imdb.com/title/tt0062622/ 0062622] |- |7 |{{нп5|Да поўначы праз паўночны захад|''Да поўначы праз паўночны захад''|en|North by Northwest}} |''North by Northwest'' |[[Альфрэд Хічкак]] |[[1959]] |[http://www.imdb.com/title/tt0053125/ 0053125] |- |8 |''[[На апошнім дыханні (фільм, 1960)|На апошнім дыханні]]'' |''A Bout De Souffle'' |[[Жан-Люк Гадар]] |[[1960]] |[http://www.imdb.com/title/tt0053472/ 0053472] |- |9 |{{нп5|Доні Дарка|''Доні Дарка''|en|Donnie Darko}} |''Donnie Darko'' |{{нп5|Рычард Келі||en|Richard Kelly (director)}} |[[2001]] |[http://www.imdb.com/title/tt0246578/ 0246578] |- |10 |''[[Назад у будучыню]]'' |''Back To The Future'' |[[Роберт Земекіс|Роберт Зэмекіс]] |[[1985]] |[http://www.imdb.com/title/tt0088763/ 0088763] |- |11 |[[Чужы (фільм)|''Чужы'']] |''Alien'' |[[Рыдлі Скот]] |[[1979]] |[http://www.imdb.com/title/tt0078748/ 0078748] |- |12 |''[[Цяжкасці перакладу]]'' |''Lost in Translation'' |[[Сафія Копала]] |[[2003]] |[http://www.imdb.com/title/tt0335266/ 0335266] |- |13 |''[[Уцёкі з Шаўшэнка]]'' |''The Shawshank Redemption'' |[[Фрэнк Дарабонт]] |[[1994]] |[http://www.imdb.com/title/tt0111161/ 0111161] |- |14 |''Лагаан'' |''Lagaan'' |[[Ашуташ Гаварыкер]] |[[2001]] |[http://www.imdb.com/title/tt0169102/ 0169102] |- |15 |''[[Крымінальнае чытво]]'' |''Pulp Fiction'' |[[Квенцін Таранціна]] |[[1994]] |[http://www.imdb.com/title/tt110912/ 0110912] |- |16 |Таўро зла |''Touch Of Evil'' |[[Орсан Уэлс]] |[[1958]] |[http://www.imdb.com/title/tt0052311/ 0052311] |- |17 |Абыход |''Walkabout'' |[[Нікалас Роўг]] |[[1971]] |[http://www.imdb.com/title/tt0067959/ 0067959] |- |18 |{{нп5|Чорны нарцыс|''Чорны нарцыс''|en|Black Narcissus}} |''Black Narcissus'' |[[Майкл Паўэл]], [[Эмерык Прэсбургер]] |[[1947]] |[http://www.imdb.com/title/tt0039192/ 0039192] |- |19 |Хлопцы з вуліцы |''Boyz N The Hood'' |[[Джон Сінглтан]] |[[1991]] |[http://www.imdb.com/title/tt0101507/ 0101507] |- |20 |Гулец |''The Player'' |[[Роберт Олтмен]] |[[1992]] |[http://www.imdb.com/title/tt0105151/ 0105151] |- |21 |''[[Ідзі і глядзі]]'' |''Come And See'' |[[Элем Германавіч Клімаў|Элем Клімаў]] |[[1985]] |[http://www.imdb.com/title/tt0091251/ 0091251] |- |22 |''[[Нябесныя істоты]]'' |''Heavenly Creatures'' |[[Пітэр Джэксан]] |[[1994]] |[http://www.imdb.com/title/tt0110005/ 0110005] |- |23 |Вечар у оперы |''A Night At The Opera'' |[[Сэм Вуд]] |[[1935]] |[http://www.imdb.com/title/tt0026778/ 0026778] |- |24 |Эрын Брокавіч |''Erin Brockovich'' |[[Стывен Содэрберг]] |[[2000]] |[http://www.imdb.com/title/tt0195685/ 0195685] |- |25 |На ігле |''Trainspotting'' |[[Дэні Бойл]] |[[1996]] |[http://www.imdb.com/title/tt0117951/ 0117951] |- |26 |''Герой'' |''Hero'' |[[Чжан Імоў]] |[[2002]] |[http://www.imdb.com/title/tt0299977/ 0299977] |- |27 |Клуб «Сняданак» |''The Breakfast Club'' |[[Джон Х’юз]] |[[1985]] |[http://www.imdb.com/title/tt0088847/ 0088847] |- |28 |Фані і Аляксандр |''Fanny Och Alexander'' |[[Інгмар Бергман]] |[[1982]] |[http://www.imdb.com/title/tt0083922/ 0083922] |- |29 |{{нп5|Ружовыя фламінга|''Ружовыя фламінга''|en|Pink Flamingos}} |''Pink Flamingos'' |{{нп5|Джон Уотэрс||en|John Waters}} |[[1972]] |[http://www.imdb.com/title/tt0069089/ 0069089] |- |30 |''[[Усё пра Еву]]'' |''All About Eve'' |[[Джозеф Леа Манкевіч|Джозэф Леа Манкевіч]] |[[1950]] |[http://www.imdb.com/title/tt0042192/ 0042192] |- |31 |Твар са шнарам |''Scarface'' |[[Браян Дэ Пальма]] |[[1983]] |[http://www.imdb.com/title/tt0086250/ 0086250] |- |32 |''[[Тэрмінатар 2: Судны дзень]]'' |''Terminator 2: Judgment Day'' |[[Джэймс Кэмеран]] |[[1991]] |[http://www.imdb.com/title/tt0103064/ 0103064] |- |33 |''[[Тры колеры: Сіні]]'' |''Three Colours: Blue'' |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |[[1993]] |[http://www.imdb.com/title/tt0108394/ 0108394] |- |34 |Сямейка Таненбаўм |''The Royal Tenenbaums'' |[[Уэс Андэрсан]] |[[2001]] |[http://www.imdb.com/title/tt0265666/ 0265666] |- |35 |Забойцы лэдзі |''The Ladykillers'' |[[Аляксандр Макендрык]] |[[1955]] |[http://www.imdb.com/title/tt0048281/ 0048281] |- |36 |[[Байцоўскі клуб (фільм)|Байцоўскі клуб]] |''Fight Club'' |[[Дэвід Фінчэр]] |[[1999]] |[http://www.imdb.com/title/tt0137523/ 0137523] |- |37 |''Шукальнікі'' |''The Searchers'' |[[Джон Форд]] |[[1956]] |[http://www.imdb.com/title/tt0049730/ 0049730] |- |38 |''[[Малхоланд Драйв]]'' |''Mulholland Drive'' |[[Дэвід Лінч]] |[[2001]] |[http://www.imdb.com/title/tt0166924/ 0166924] |- |39 |Дасье Іпкрэс |''The Ipcress File'' |[[Сідні Ф’юры]] |[[1965]] |[http://www.imdb.com/title/tt0059319/ 0059319] |- |40 |Кароль камедыіі |''The King Of Comedy'' |[[Марцін Скарсэзэ]] |[[1983]] |[http://www.imdb.com/title/tt0085794/ 0085794] |- |41 |Паляўнічы на людзей |''Manhunter'' |[[Майкл Ман]] |[[1986]] |[http://www.imdb.com/title/tt0091474/ 0091474] |- |42 |Рассвет мерцвякоў |''Dawn Of The Dead (Director’s Cut)'' |[[Джордж Рамэра]] |[[1978]] |[http://www.imdb.com/title/tt0077402/ 0077402] |- |43 |Прынцэса Мананоке |''Princess Mononoke'' |[[Хаяо Міядзакі]] |[[1997]] |[http://www.imdb.com/title/tt0086250/ 0086250] |- |44 |{{нп5|Выхоўваючы Арызону|''Выхоўваючы Арызону''|en|Raising Arizona}} |''Raising Arizona'' |[[Браты Коэн]] |[[1987]] |[http://www.imdb.com/title/tt0093822/ 0093822] |- |45 |{{нп5|Кабарэ (фільм, 1972)|''Кабарэ''|en|Cabaret (1972 film)}} |''Cabaret'' |[[Боб Фос]] |[[1972]] |[http://www.imdb.com/title/tt0068327/ 0068327] |- |46 |{{нп5|Гэта спартыўнае жыццё|''Гэта спартыўнае жыццё''|en|This Sporting Life}} |''This Sporting Life'' |{{нп5|Ліндсэй Андэрсан||en|Lindsay Anderson}} |[[1963]] |[http://www.imdb.com/title/tt0057578/ 0057578] |- |47 |''[[Бразілія (фільм)|Бразілія]]'' |''Brazil'' |[[Тэры Гіліам]] |[[1985]] |[http://www.imdb.com/title/tt0088846/ 0088846] |- |48 |{{нп5|Агірэ, гнеў Божы|''Агірэ, гнеў Божы''|en|Aguirre, the Wrath of God}} |''Aguirre, The Wrath of God'' |[[Вернер Херцаг]] |[[1972]] |[http://www.imdb.com/title/tt0068182/ 0068182] |- |49 |{{нп5|Сакрэты і хлусня (фільм)|''Сакрэты і хлусня''|en|Secrets & Lies (film)}} |''Secrets & Lies'' |[[Майк Лі]] |[[1996]] |[http://www.imdb.com/title/tt0117589/ 0117589] |- |50 |''[[Пусткі (фільм)|Пусткі]]'' |''Badlands'' |[[Тэрэнс Малік]] |[[1973]] |[http://www.imdb.com/title/tt0069762/ 0069762] |} == Спасылкі == * [http://www.channel4.com/film/reviews/feature.jsp?V=3&SV=2&id=161521 Спіс фільмаў на сайце Channel 4] [[Катэгорыя:Кінематаграфічныя рэйтынгі]] [[Катэгорыя:2006 год у кіно]] [[Катэгорыя:50 фільмаў, якія неабходна паглядзець, перш чым памерці| ]] lcmgr6qe4av2q0zaptgrgr6txp6w425 0 44812 5174734 4407644 2026-08-03T05:58:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174734 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Паплаўскі}} '''Алесь (Аляксандр Феадосавіч) Паплаўскі''' (нар. {{ДН|||1958}}, [[Мазуры|в. Мазуры]], {{МН|Кобрынскі раён|у Кобрынскім раёне|}}) — беларускі [[паэт]] і [[празаік]]. Скончыў [[Полацкі лесатэхнікум]] і [[Беларускі тэхналагічны інстытут]]. Працаваў у лясгасах Гродзеншчыны і Брэстчыны. Жыве і працуе ў [[Брэст|Брэсце]]. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. Аўтар двух паэтычных зборнікаў: «Спынены лістапад» (1997) і «Незваротнасць» (2001), а таксама кніжкі прозы «Тэрыторыя скразнякоў» (2000). Паэтычныя і празаічныя творы змяшчалі часопісы «Першацвет», «Маладосць», «Тэрмапілы». == Бібліяграфія == * Тэрыторыя скразнякоў (2000) * Жыццё на развітанне (2001) * Піраміды (2003) * Пастка для рэха (2006) * Закахацца ў малпу (2007) * Бонза (2008) == Прызнанне == * Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Уладзіміра Калесніка|Літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка]] (2009) за кнігу аповесцяў «Пастка для рэха». * Лаўрэат прэміі [[Залаты апостраф|«Залаты апостраф»]] (2012) {{зноскі}} == Спасылкі == * http://poplavok-a.livejournal.com/ — блог Алеся Паплаўскага ў [[ЖЖ]] * http://kamunikat.org/Paplauski_Ales.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507021000/http://kamunikat.org/Paplauski_Ales.html |date=7 мая 2012 }} - Старонка Алеся Паплаўскага на Камунікаце * Паталкоў Ю. [http://poplavok-a.livejournal.com/94119.html#cutid1 Шчаслівы боль сумлення (думкі пра аповесць Алеся Паплаўскага «Пастка для рэха»)] // ? === артыкулы === * [http://www.lim.by/materiali_izdaniy/diyagnaz_ne_sutcyashae Дыягназ не суцяшае // Літаратура і мастацтва]{{Недаступная спасылка}} * [http://bk.bynet.name/kultura/vodsvet-dumak.-shtryihi-da-tvorchaga-partreta-2.html Водсвет думак. Штрыхі да творчага партрэта // Брестский курьер]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.novychas.org/literature/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%96 У пошуках прывіда месіі // Новы Час] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090617070527/http://www.novychas.org/literature/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%96 |date=17 чэрвеня 2009 }} * [http://21.by/papers?id=45102 Ці трэба баяцца цябе, жыццё? // Звязда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112143637/http://21.by/papers?id=45102 |date=12 студзеня 2012 }} * [http://21.by/papers?id=29499 Нашто табе ведаць?.. // Звязда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127144022/http://21.by/papers?id=29499 |date=27 студзеня 2012 }} {{DEFAULTSORT:Паплаўскі Алесь}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] n1l6r9nwc8oqa47aesgmo35lw0d3ejj 0 45167 5174631 4735891 2026-08-02T18:21:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174631 wikitext text/x-wiki {{Хвароба | Name = Медыцынскі аборт | Image = Human fetus 10 weeks - therapeutic abortion.jpg | Caption = 8-тыднёвы [[эмбрыён]] у [[амніён]]е (10-ы тыдзень цяжарнасці), выняты ў выніку аперацыі па выдаленні маткі ў жанчыны, якая пакутавала на [[карцынома|карцыному]] шыйкі маткі | ICD10 = {{ICD10|O|04|0|O|04}} {{ICD10|O|04|1|O|04}} {{ICD10|O|04|2|O|04}} {{ICD10|O|04|3|O|04}} {{ICD10|O|04|4|O|04}} {{ICD10|O|04|5|O|04}} {{ICD10|O|04|6|O|04}} {{ICD10|O|04|7|O|04}} {{ICD10|O|04|8|O|04}} {{ICD10|O|04|9|O|04}} | ICD9 = {{ICD9|635}} {{ICD9|636}} | OMIM = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | eMedicine_mult = | MeshName = Abortion_Induced | MeshNumber = CE04.520.050 | nocat = 1 }} '''Аборт''' (ад {{lang-la|abortus}} — выкідыш), (медыцынскае азначэнне — ''abruptio graviditatis'') — штучнае перарыванне [[цяжарнасць|цяжарнасці]] шляхам выдалення плода з маткі ў тэрмін да 22 тыдняў ад зачацця (да моманту, калі магчыма нараджэнне жыццяздольнага дзіцяці) альбо на больш познім тэрміне. Можа праводзіцца як медыкаментозным шляхам (правакаванне выкідыша) так і аперацыйным. Аборт уяўляе сабой мэтанакіраванае перапыненне цяжарнасці па медыцынскіх, сацыяльных альбо іншых прычынах. У 2012 годзе ў Беларусі было выканана 28,6 тысяч абортаў усіх тыпаў, ці 24,9 аборта на 100 паспяховых родаў<ref name=yearbook2013>[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 212.</ref>. Гэты паказчык памяншаецца: у 2000 годзе было выканана 121,9 тысяч абортаў (128,7 на 100 родаў)<ref name=yearbook2013 />. === Магчымыя ўскладненні працэдуры === ==== Верагоднасць ускладненняў ==== Верагоднасць ускладненняў пасля аборту залежыць ад тэхналогіі яго выканання, якасці правядзення працэдуры і тэрміну цяжарнасці. СААЗ распрацавала сістэму рэкамендацый па правядзенні аборту, закліканых максімальна знізіць рызыку ускладненняў у любой сітуацыі — у прыватнасці, паменшыць верагоднасць траўміравання тканін <ref>[http://praesens.ru/assets/files/pdf/SP1-4_inet.pdf Дикке Г. Б., Ерофеева Л. В., Яроцкая Е. Л. От кюретки до таблетки. Артифициальный аборт: российские реалии // Status Praesens. Акушеру гинекологу — врачу и человеку. — № 1(4), февраль 2011 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118234631/http://praesens.ru/assets/files/pdf/SP1-4_inet.pdf |date=18 студзеня 2012 }}</ref>. СААЗ рэкамендуе пашыраць прымяненне тэхналогій бяспечнага аборту: медыкаментознай і вакуумнай, — а хірургічны аборт праводзіць толькі ў выпадках, калі прымяненне іншых метадаў немагчыма. Існуюць і рэкамендацыі па тэхніцы правядзення хірургічнага аборту: у прыватнасці, рызыка нанясення траўмы пацыентцы істотна зніжаецца, калі праводзіцца медыкаментозная падрыхтоўка да аборту (тады шыйка маткі раскрываецца натуральна пад уздзеяннем спецыяльных прэпаратаў, а не прымусова з выкарыстаннем хірургічных інструментаў). Рызыка ускладненняў пры хірургічным аборце таксама звязана з тэрмінамі правядзення аперацыі: так, верагоднасць перфарацыі сценкі маткі узрастае на 20 % кожныя два тыдні цяжарнасці <ref name="f5">[http://f5.ru/nastajashaja/post/370024 Право на аборт: что день грядущий нам готовит?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120126175758/http://f5.ru/nastajashaja/post/370024 |date=26 студзеня 2012 }}</ref>. Дакладных статыстычных дадзеных пра сувязь аборту з бясплоддзем у цяперашні час не існуе <ref name="f5" />. Ускладненні аборту падпадзяляюць на тры групы: раннія, познія і аддаленыя <ref>{{кніга | Аўтар = Савельева Г.М | загаловак = Акушэрства | Выданне = 2-е выд | Год = 2000 | Старонак = 816 | Isbn = 5-225-04549-9 }} </ref><ref>Безопасный аборт: Рекомендации для систем здравоохранения по вопросам политики и практики. ВОЗ 2004 г. Женева</ref>. ==== Раннія ==== (Падчас аборту або праз 1 тыдзень) * [[Перфарацыя маткі]] — разрыў сценкі маткі. * [[Гематаметра]]. Назапашванне крыві ў поласці маткі з прычыны пасляаперацыйнага крывацёку на фоне дрэннага скарачэння міаметрыя і неадэкватна праведзенага [[гемастаз]]а. * [[Няпоўны аборт]]. Мае месца пры няпоўным адабранні [[плацэнта|плацэнты]] і частак плоду. Клінічна выяўляецца працягваецца [[крывацёк]]у, балючымі сутычкамі, дрэнным скарачэннем маткі. Патрабуе паўторнага выскрабанне поласці маткі (рэабразіі). З захаваннем частак плоду або плацэнты ў матцы звязана такое аддаленае ўскладненне, як плацэнтарны паліп ([[гестацыйная трофабластычная хвароба]]). * [[Аборт, які не адбыўся]] (missed abortion). Прыватны выпадак няпоўнага аборту, калі адбываецца поўнае пакіданне адвергнутага плоду ў поласці маткі. * [[Парывы ​​шыйкі маткі]]. Могуць быць двух ступеняў выяўленасці: надрывы похвавай часткі і парывы ​​сценкі шыйкі маткі. Без ўшывання ў зыходзе разрыву шыйкі маткі — [[істміка-цэрвікальная недастатковасць]], [[эктрапіён]], [[шыйкава-похвавы свіршч]]. * [[Крывацёк|Вострая страта крыві]]. ==== Познія ==== (1 тыдзень — 1 месяц). * Да познім ускладненняў абортаў адносяць гінекалагічную інфекцыю ўсіх ступеняў па класіфікацыі Бартэльс-Сазонава аж да гінекалагічнага [[сэпсіс]]а: метра[[эндаметрыт]], абвастрэнне хранічнага [[аднексіт]]а, [[піасальпінкс]], [[сальпінгаафарыт]] , [[піяметра]], [[параметрыт]]. ==== Аддаленыя ==== (Пазней 1 месяца). * [[Менструальны цыкл|Парушэнні аварыяльна-менструальнага цыклу]]. * [[Плацэнтарны паліп]]. * [[Сіндром Ашэрмана]]. * [[Істміка-цэрвікальная недастатковасць]], [[эктапія шыйкі маткі|эктапіі шыйкі маткі]]. * [[Эндаметрыёз]] * [[Парушэнне праходнасці маткавых труб]]. * [[Изаімунізацыя па Rh-фактару]] Rh адмоўных жанчын. [[Рэзус-імунізацыя]] адбываецца пры перапыненні цяжарнасці пасля 10 тыдняў (калі фактар ​​ужо сінтэзуецца) у 64,5 % жанчын пасля выскрабання поласці маткі і ў 48,8 % пасля вакуум-аспірацыі. Прафілактыка гэтага ўскладненні заключаецца ў увядзенні антырэзуснага [[імунаглабулін]]а не пазней 72 гадзін ад аперацыі. * Абцяжарваннем цячэння наступнай [[цяжарнасць чалавека|цяжарнасці]]. * [[Бясплоддзе]]. === Пазіцыі традыцыйных рэлігій у дачыненнні да абортаў === ==== Пазіцыі хрысціянскіх канфесій ==== ===== Пазіцыя Каталіцкай царквы ===== Аборт — дачаснае самаадвольнае або наўмыснае спыненне [[цяжарнасць|цяжарнасці]]; царквой прызнаецца як свядомае і непасрэднае [[забойства]] людской асобы на пачатковай стадыі яе жыцця, што ахоплівае перыяд паміж [[зачацце]]м і [[нараджэнне]]м, і ніколі не можа быць дазволена ні як мэта, ні як сродак да добрай мэты, бо гэта акт сур'ёзнай непаслухмянасці [[Бог]]у як творцу і гаранту жыцця. З усіх злачынстваў супраць жыцця, якія можа ўчыніць чалавек, аборту характэрныя рысы, якія робяць яго злачынства асабліва цяжкім і вартым асуджэння; [[Каталіцкая царква]] і дакументы [[II Ватыканскі сабор|II Ватыканскага сабору]] акрэсліваюць яго разам з [[дзетазабойства]]м як жахлівае злачынства<ref>''[[Уладзіслаў Завальнюк|Завальнюк У.М.]]'' Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — [[Мінск]], Изд-во Гревцова, [[2013]]. — с. 25, 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.</ref>. {{зноскі}} {{Нарматыўны кантроль}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя праблемы]] [[Катэгорыя:Захворванні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дэмаграфія]] b4eaysft72pcc55a4bbtvt9f1n7crpo 0 45490 5174884 4415447 2026-08-03T11:55:29Z Autumndancer 168015 5174884 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бярозава}} {{НП-Расія}} '''Бярозава''' ({{lang-ru|Берёзово}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Бярозаўскага раёна [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі]]. Пасёлак размешчаны на рацэ [[Паўночная Сосьва]], якая бярэ пачатак ва [[Уральскія горы|Уральскіх гарах]] і за 42 км ад Бярозава ўпадае ў [[Об]]. Рачны порт. У халодны час года дзейнічае зімнік да Югорска, пгт Прыоб’е, Ігрыма, [[Ханты-Мансійск]]а. == Гісторыя == Паселішча было заснавана ў [[1593]] годзе як крэпасць Бярозаў (на месцы асцяцкага паселішча Суматвош — «горад бяроз»), з [[1782]] года становіцца павятовым горадам Табольскага намесніцтва, у [[1926]] годзе страціў статус горада і стаў сялом, з 1953 года — рабочы пасёлак, з 1954 года — пасёлак гарадскога тыпу. == Эканоміка == У раёне пасёлка здабыча прыроднага газу ТАА «Цюментрансгаз». Вядзецца лоўля рыбы, працуе рыбкамбінат, друкарня. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Міхаіл Пятровіч Гразноў]], расійскі археолаг, антраполаг {{зноскі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цюменскай вобласці]] 5wlqc04z2yhugo508pcwx7izy5nreq1 5174885 5174884 2026-08-03T11:56:25Z Autumndancer 168015 5174885 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бярозава}} {{НП-Расія}} '''Бярозава''' ({{lang-ru|Берёзово}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Бярозаўскага раёна [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі]]. Пасёлак размешчаны на рацэ [[Паўночная Сосьва]], якая бярэ пачатак ва [[Уральскія горы|Уральскіх гарах]] і за 42 км ад Бярозава ўпадае ў [[Об]]. Рачны порт. У халодны час года дзейнічае зімнік да Югорска, пгт Прыоб’е, Ігрыма, [[Ханты-Мансійск]]а. == Гісторыя == Паселішча было заснавана ў [[1593]] годзе як крэпасць Бярозаў (на месцы асцяцкага паселішча Суматвош — «горад бяроз»), з [[1782]] года становіцца павятовым горадам Табольскага намесніцтва, у [[1926]] годзе страціў статус горада і стаў сялом, з 1953 года — рабочы пасёлак, з 1954 года — пасёлак гарадскога тыпу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == У раёне пасёлка здабыча прыроднага газу ТАА «Цюментрансгаз». Вядзецца лоўля рыбы, працуе рыбкамбінат, друкарня. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Міхаіл Пятровіч Гразноў]], расійскі археолаг, антраполаг {{зноскі}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Цюменскай вобласці]] pkipq1ulyjoy9xhlth6xn6edy1qwe2e 0 46843 5174554 5173339 2026-08-02T14:45:35Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Памяць */ 5174554 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Псеўданімы = Rainis, Jānis Jasēns Plikšis, Pēterpilietis, Petrapilietis, Bezdarbis, Jasietis, Henricus Lettus | Месца нараджэння = хутар Варславаны, цяпер [[Дунаўская воласць]], [[Екабпілскі край]] }} '''Ян Ра́йніс''' ({{lang-lv|Rainis}}), сапраўднае імя '''Яніс Пліекшанс''' ({{lang-lv|Jānis Pliekšāns}}; [[11 верасня]] [[1865]], хутар Варславаны, цяпер [[Дунаўская воласць]], [[Екабпілскі край]], — [[12 верасня]] [[1929]], [[Юрмала]], [[Латвія]]) — латышскі [[паэт]], [[драматург]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 верасня 1865 года ў сям’і арандатара маёнтка Крыш’янаса Пліекшанса. Вучыўся ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ў нямецкай школе (цяпер Даўгаўпілская 6-я школа імя Рэйніса). У 1884—1888 гадах вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]]. У 1889—1891 гадах працаваў у [[Вільнюс|Віленскім]] судзе. У 1891—1895 гадах быў рэдактарам дэмакратычнай газеты «[[Dienas Lapa]]» («Штодзённы лісток»). Першыя вершы апублікаваў у 1895 годзе. У чэрвені 1897 года за ўдзел у рэвалюцыйным руху быў арыштаваны, у [[Рыга|Рыжскай]] губернскай турме скончыў пераклад на латышскую мову «[[Фаўст (трагедыя)|Фаўста]]». У снежні 1897 года сасланы ў [[Пскоў]], у 1899 годзе — у горад [[Слабадской]] [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]]. Вярнуўся ў 1903 годзе, у 1905 годзе нелегальна эміграваў у [[Швейцарыя|Швейцарыю]]. З 1920 года жыў у [[Латвія|Латвіі]]. У 1920 годзе Рэйніс ад [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (1904)|Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] быў абраны ў Канстытуцыйны сход Латвійскай Рэспублікі. Быў адным з аўтараў латвійскай канстытуцыі<ref>[http://www2.la.lv/lat/latvijas_avize/jaunakaja_numura/sodien/?doc=26243 «Izstrīdētā» Latvijas Satversme — Latvijas Avīze]{{Недаступная спасылка}}{{ref-lv}}</ref>. З 1921 года — дырэктар Нацыянальнага тэатра ў Рызе. У 1921 годзе пры яго падтрымцы быў створаны Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі<ref name="энцык"/>. Абараняў у сейме інтарэсы [[Беларусы Латвіі|беларусаў Латвіі]]<ref name="энцык">{{Крыніцы/БелЭн|13}} С. 271.</ref>. Садзейнічаў адкрыццю беларускіх гімназій у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і [[Лудза|Люцыне]]<ref name="энцык"/>. 28 лютага 1925 года першым з латышскіх дзеячаў культуры быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай краіны — [[Ордэн Трох Зорак|Ордэнам Трох Зорак]] I ступені. Ведаў [[Беларуская мова|беларускую мову]] і беларускія народныя песні<ref name="энцык"/>. У лістападзе 1926 года ўдзельнічаў у рабоце міжнароднай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]], якая праходзіла ў [[Мінск]]у<ref>{{cite web |author = Марат Гаравы |date = 16 лістапада 2013 |url = http://novychas.info/kultura/adkrylasia_vystava_jan_rajnis/ |title = Адкрылася выстава «Ян Райніс і беларуская культура» |publisher = [[Новы час, газета|Новы час]] }}</ref>. У 1926—1928 гадах быў міністрам асветы. Арганізатар (1929) і першы старшыня Таварыства культурнай сувязі з народамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Быў жанаты з латвійскай паэткай [[Аспазія (паэтэса)|Аспазіяй]]. Памёр 12 верасня 1929 года ў [[Юрмала|Юрмале]], пахаваны ў [[Рыга|Рызе]]. == Творчасць == Друкаваўся з 1887 года. Бунтарскі настрой і вера ў перамогу дабра і прыгажосці выявіліся ў яго п’есах «Паўідэаліст» (1904), «Агонь і ноч» (1905), «Залаты конь» (1910), «Ветрык, вей» (1913), трагедыі «Ілля Мурамец» (1922). Аўтар зборнікаў вершаў «Далёкія водгукі ў сінім вечары» (1903), «Пасеў буры» (1905), «Новая сіла» (1907), «Тыя, што не забываюць» (1911), «Канец і пачатак» (1912), філасофскай паэмы «Ave sol!» (1910). У творчасці Яна Рэйніса арганічна спалучаюцца вобразная метафарычная форма з глыбокай філасофскай сімволікай, рэалізм з тонкім лірызмам, фальклорныя матывы<ref name="энцык"/>. На беларускую мову творы Рэйніса перакладалі [[Эдзі Агняцвет]], [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Мікалай Арочка]], [[Алесь Астапенка]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Пятрусь Броўка]], [[Артур Вольскі]], [[Сцяпан Захаравіч Гаўрусёў|Сцяпан Гаўрусёў]], [[Ніл Гілевіч]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай|Сяргей Дзяргай]], [[Язэп Дыла]], [[Кастусь Кірэенка]], П. Масальскі ([[Пятро Сакол]]), [[Пімен Панчанка]], [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]]. == Рэйніс і беларусы == [[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|thumb|300пкс|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Янам Рэйнісам [[19 лістапада]] [[1926]] года. Сядзяць (злева направа): [[Змітрок Бядуля]], Ян Рэйніс, [[Янка Купала]], [[Кандрат Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча]], [[Адам Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка]], [[Пятро Глебка]], [[Кузьма Чорны]]. З фондаў [[БДАМЛМ]].]] Ян Рэйніс быў актыўным прапагандыстам беларускай нацыянальнай культуры ў [[Інтэрбелум|міжваеннай]] Латвіі, абаронцам і прадстаўніком беларусаў у [[Сейм Латвіі|Сейме Латвіі]]. Ён дамагаўся для беларускай нацыянальнай меншасці культурных і адукацыйных правоў. З выступлення Рэйніса ў Сейме Латвіі ў 1922 годзе: {{Пачатак цытаты}} ''Пытанне паставілі так: хто ж у сапраўднасці прыдумаў беларусаў? Гэтых беларусаў, як быццам, выдумаў я. Выдумаць іх я не мог, бо само існаванне такога народа — гэта факт. Але што я іх абараняю, дык я не хачу і не магу гэта адмаўляць… З беларускім пытаннем у нас справа выглядае так, што беларусы ў Латвіі без абароны… Я ж абараняю ўсіх тых, у каго другога абаронцы няма…'' <ref>Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Верхнядзвінскага раёна: у 2 кн. Кн. 2 / рэдкал.: У. С. Богаў, А. Ф. Бубала [і інш.]. — Мн., 2000. — С. 259.</ref> {{Канец цытаты}} Рэйніс ведаў пра беларусаў з дзяцінства. Ён вырас у шматмоўным прыдзвінскім краі, дзе побач жылі латышы, беларусы, літоўцы, рускія, палякі і яўрэі. У аўтабіяграфічных матэрыялах паэт згадваў, што яшчэ ў дзяцінстве прыслухоўваўся да беларускіх песень і мелодый. Пазней ён сведчыў, што добра разумее беларускую мову і калісьці сам размаўляў па-беларуску. Асаблівае месца ў яго дзіцячых успамінах займала [[Заходняя Дзвіна|Дзвіна — Даўгава]]. Па рацэ ішлі стругі і плыты, сплаўляўся лес, а на берагах і каля вогнішчаў гучалі песні плытагонаў. У дзяцінстве Рэйніс хадзіў на лесасплаўны рум слухаць плытагонаў з Беларусі, сярод якіх былі дудары.<ref name="Воранаў2019">Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. — [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Электронная версія].</ref> Гэтыя ўспаміны адлюстраваліся ў паэме ўспамінаў «Сонечныя леты» ({{lang-lv|Saules gadi}}). У ёй Даўгава паказаная як вялікая рачная дарога, па якой плылі стругі і плыты, а ля вогнішчаў адпачывалі плытагоны. У латышскім арыгінале згадваюцца песні ''gudi'' — беларусаў, а музычны інструмент названы дакладна ''dūdas'' — дудай. Беларускі фрагмент твора быў перакладзены [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгорам Барадуліным]].<ref name="Воранаў2019"/> З дудовым эпізодам звязаны верш Рэйніса «Mana dūda» («Мая дуда»), упершыню надрукаваны ў 1924 годзе з падзагалоўкам «Матыў беларускай песні» і пазней уключаны ў «Сонечныя леты». У творы дуда гучыць сярод плытагонаў, якія знаходзяцца далёка ад роднага дому. Яна весяліць чалавека на чужыне і адначасова захоўвае памяць пра радзіму.<ref name="Воранаў2019"/> У лістападзе 1926 года Рэйніс прыбыў у Мінск для ўдзелу ў Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. На канферэнцыі ён казаў: {{Пачатак цытаты}} ''Я звязаны з беларусамі сяброўствам. <…> Мне здаецца, што беларускі народ, які меў ужо высокую культуру ў той час, калі ў нас не было яшчэ ніякай культуры, гэты народ хутка дасягне культуры агульнаеўрапейскай і зойме віднае і пачэснае месца ў сям’і іншых народаў. Вашая будучыня самая слаўная.'' {{Канец цытаты}} Падчас мінскага прыезду Рэйніс сустракаўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]], [[Кандрат Крапіва|Кандратам Крапівой]], [[Кузьма Чорны|Кузьмой Чорным]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]], [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]] і іншымі беларускімі пісьменнікамі. Вядомы групавы фотаздымак Рэйніса з Купалам і ўдзельнікамі літаратурна-мастацкага аб’яднання «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» быў зроблены 19 лістапада 1926 года. Рэйніс мэтанакіравана знаёміўся з гісторыяй і сучасным станам беларускага тэатра. Паводле ўспамінаў [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]], ён папрасіў размаўляць з ім па-беларуску, бо добра разумеў беларускую мову і ў маладосці сам на ёй гаварыў. Дыла расказаў Рэйнісу пра беларускія народныя песні і абрады, скамарохаў, батлейку, народную драму, творчасць [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і развіццё беларускай сцэны.<ref name="Дыла1981">Дыла Я. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // ''Творы''. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1981. — 351 с.</ref> Асабліва Рэйніс зацікавіўся дзейнасцю першай беларускай тэатральнай трупы [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], яе рэпертуарам і сцэнічным выкананнем беларускіх народных танцаў.<ref name="Дыла1981"/> Трупа Буйніцкага была створана ў Глыбоцкім краі на [[Беларускае Паазер’е|Беларускім Паазер’і]]. У складзе яе традыцыйнай музычнай капэлы выступаў дудар Адам Шульга.<ref name="Воранаў2019"/> У Мінску Рэйніс паглядзеў спектаклі «[[Пінская шляхта]]», «Каваль-ваявода» і «Кастусь Каліноўскі», сустракаўся з беларускімі артыстамі, драматургам і рэжысёрам [[Яўсцігней Міровіч|Яўсцігнеем Міровічам]]. Разам з беларускімі дзеячамі ён наведаў [[Віцебск]], дзе выступіў на ўрачыстым адкрыцці Другога беларускага дзяржаўнага тэатра.<ref name="Дыла1981"/> У [[Віцебск]]у на Старасямёнаўскіх могілках пахаваная маці паэта Дарта Пліекшане, якой усталяваны памятны знак. Рэйніс перакладаў вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на латышскую мову, падтрымліваў беларускія школы і культурна-асветныя арганізацыі ў Латвіі, збіраў матэрыялы для задуманай фальклорна-гістарычнай драмы «Беларусы». У 1927 годзе падчас сустрэчы з беларускай пісьменніцкай дэлегацыяй у Рызе ён выказваў намер стварыць латышска-беларускае таварыства ўзаемнага вывучэння навукі і мастацтва. Творы Рэйніса перакладаліся на беларускую мову. У час наведвання Мінска ён даў Язэпу Дылу згоду на пераклад п’есы «Гірт з Воўчага Логу», якая выйшла асобным выданнем у 1930 годзе. Рэйнісу прысвячалі творы [[Язэп Пушча]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Пятрусь Броўка]], [[Васіль Вітка]], [[Віталь Вольскі]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Васіль Васілевіч Зуёнак|Васіль Зуёнак]], [[Пятро Прыходзька]], [[Аляксей Васілевіч Пысін|Аляксей Пысін]], [[Юрась Свірка]], [[Максім Танк]] і [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]. У вершы «Яну Рэйнісу» (1957) Язэп Пушча ўзгадаў сустрэчу з латышскім паэтам у Мінску ў 1926 годзе і прадставіў яе як сімвал культурнага збліжэння Беларусі і Латвіі. == Бібліяграфія == * 1897 — [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. Гётэ]]. [[Фаўст (трагедыя)|Фаўст]] (пераклад на латышскую мову) * 1903 — ''Tālas noskaņas zilā vakarā'' * 1905 — ''Vētras sēja'' * 1907 — ''Uguns un nakts'' * 1909 — ''Zelta zirgs'' * 1909 — ''Klusā grāmata'' * 1910 — ''Ave sol!'' * 1911 — ''Tie, kas neaizmirst'' * 1911 — ''Indulis un Ārija'' * 1912 — ''Gals un sākums'' * 1912 — Г. Э. Лесінг. «Натан Мудры» * 1913 — ''Pūt, vējiņi!'' * 1916 — ''Daugava. Sērdieņu dziesma'' * 1917 — ''Krauklītis'' * 1919 — ''Jāzeps un viņa brāļi'' * 1919 — ''Spēlēju, dancoju'' * 1922 — ''Iļja Muromietis'' * 1927 — ''Mīla stiprāka par nāvi'' === Беларускія пераклады === * Гірт з Воўчага Логу. — Мн., 1930. * Выбранае / склаў А. Вольскі. — Мн.: Дзяржвыд БССР, Рэд. мастацкай літаратуры, 1956. * Ветрык, вей!: народная песня ў 5 актах / Ян Рэйніс. — Мн.: Беларусь, 1965. — 174, [1] с. * Агонь і ноч / пер. з латышскай мовы [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухі]]: Даўняя песня ў новым гучанні. — Мн.: Юнацтва, 1988. * Выбранае: з латышскай / уклад., прадм. і камент. [[Мірдза Абала|М. Абалы]]. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1993. — 463 с. — (Скарбы сусветнай літаратуры). * Сонечныя леты: фрагменты паэмы ўспамінаў, у тым ліку твор «Mana dūda» / пераклад з латышскай мовы [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]]. === Зборы твораў === * ''Dzīve un darbi'', sej. 1—11. — Riga, 1925—1931. * ''Kopoti raksti'', sej. 1—14. — Riga, 1947—1951. * ''Kopoti raksti'', sej. 1—30. — Riga, 1977—1990. == Памяць == У [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Мінску]] і [[Ерэван]]е яго імем названы вуліцы. Імя Рэйніса носіць адзін з кратараў на планеце [[Меркурый]]. У Юрмале дзейнічае [[Дом Райніса і Аспазіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Александровіч С. Гісторыя і сучаснасць. — Мн., 1968. * Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. * Дыла Я. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // ''Творы''. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1981. — 351 с. * Кулеша Т. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // Беларускае мастацтва. — Мн., 1962. — Вып. 3. * Пушча Я. Яну Рэйнісу // Вершы. — 1957. * Дауге П. Ян Рэйнис. Певец борьбы, солнца и любви. — М., 1920. * Краулинь К. Ян Рэйнис. — М., 1957. * Сокол Э. Жизнь и творчество Яна Рэйниса. — Рига, 1957. * Krauliņš K. ''Raiņa dzīve un darbība''. — Riga, 1953. * Sokols E. ''Rainis''. — Riga, 1962. * Hausmanis V. ''Tautas dzejnieks Rainis''. — Riga, 1968. * Hausmanis V. ''Raiņa daiļrades process''. — Riga, 1971. * Hausmanis V. ''Raiņa dramaturģija''. — Riga, 1973. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://knihi.com/Jan_Rajnis/ Творы Яна Рэйніса на сайце «Беларуская палічка»] * [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Віталь Воранаў. «Дудары Глыбоцкага краю»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Райніс}} [[Катэгорыя:Драматургі Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на латышскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] 9nafrvag2di3nvuorv98gnl1pv4ebah 5174557 5174554 2026-08-02T14:48:22Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5174557 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Псеўданімы = Rainis, Jānis Jasēns Plikšis, Pēterpilietis, Petrapilietis, Bezdarbis, Jasietis, Henricus Lettus | Месца нараджэння = хутар Варславаны, цяпер [[Дунаўская воласць]], [[Екабпілскі край]] }} '''Ян Ра́йніс''' ({{lang-lv|Rainis}}), сапраўднае імя '''Яніс Пліекшанс''' ({{lang-lv|Jānis Pliekšāns}}; [[11 верасня]] [[1865]], хутар Варславаны, цяпер [[Дунаўская воласць]], [[Екабпілскі край]], — [[12 верасня]] [[1929]], [[Юрмала]], [[Латвія]]) — латышскі [[паэт]], [[драматург]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 верасня 1865 года ў сям’і арандатара маёнтка Крыш’янаса Пліекшанса. Вучыўся ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ў нямецкай школе (цяпер Даўгаўпілская 6-я школа імя Рэйніса). У 1884—1888 гадах вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]]. У 1889—1891 гадах працаваў у [[Вільнюс|Віленскім]] судзе. У 1891—1895 гадах быў рэдактарам дэмакратычнай газеты «[[Dienas Lapa]]» («Штодзённы лісток»). Першыя вершы апублікаваў у 1895 годзе. У чэрвені 1897 года за ўдзел у рэвалюцыйным руху быў арыштаваны, у [[Рыга|Рыжскай]] губернскай турме скончыў пераклад на латышскую мову «[[Фаўст (трагедыя)|Фаўста]]». У снежні 1897 года сасланы ў [[Пскоў]], у 1899 годзе — у горад [[Слабадской]] [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]]. Вярнуўся ў 1903 годзе, у 1905 годзе нелегальна эміграваў у [[Швейцарыя|Швейцарыю]]. З 1920 года жыў у [[Латвія|Латвіі]]. У 1920 годзе Рэйніс ад [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (1904)|Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] быў абраны ў Канстытуцыйны сход Латвійскай Рэспублікі. Быў адным з аўтараў латвійскай канстытуцыі<ref>[http://www2.la.lv/lat/latvijas_avize/jaunakaja_numura/sodien/?doc=26243 «Izstrīdētā» Latvijas Satversme — Latvijas Avīze]{{Недаступная спасылка}}{{ref-lv}}</ref>. З 1921 года — дырэктар Нацыянальнага тэатра ў Рызе. У 1921 годзе пры яго падтрымцы быў створаны Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі<ref name="энцык"/>. Абараняў у сейме інтарэсы [[Беларусы Латвіі|беларусаў Латвіі]]<ref name="энцык">{{Крыніцы/БелЭн|13}} С. 271.</ref>. Садзейнічаў адкрыццю беларускіх гімназій у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і [[Лудза|Люцыне]]<ref name="энцык"/>. 28 лютага 1925 года першым з латышскіх дзеячаў культуры быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай краіны — [[Ордэн Трох Зорак|Ордэнам Трох Зорак]] I ступені. Ведаў [[Беларуская мова|беларускую мову]] і беларускія народныя песні<ref name="энцык"/>. У лістападзе 1926 года ўдзельнічаў у рабоце міжнароднай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]], якая праходзіла ў [[Мінск]]у<ref>{{cite web |author = Марат Гаравы |date = 16 лістапада 2013 |url = http://novychas.info/kultura/adkrylasia_vystava_jan_rajnis/ |title = Адкрылася выстава «Ян Райніс і беларуская культура» |publisher = [[Новы час, газета|Новы час]] }}</ref>. У 1926—1928 гадах быў міністрам асветы. Арганізатар (1929) і першы старшыня Таварыства культурнай сувязі з народамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Быў жанаты з латвійскай паэткай [[Аспазія (паэтэса)|Аспазіяй]]. Памёр 12 верасня 1929 года ў [[Юрмала|Юрмале]], пахаваны ў [[Рыга|Рызе]]. == Творчасць == Друкаваўся з 1887 года. Бунтарскі настрой і вера ў перамогу дабра і прыгажосці выявіліся ў яго п’есах «Паўідэаліст» (1904), «Агонь і ноч» (1905), «Залаты конь» (1910), «Ветрык, вей» (1913), трагедыі «Ілля Мурамец» (1922). Аўтар зборнікаў вершаў «Далёкія водгукі ў сінім вечары» (1903), «Пасеў буры» (1905), «Новая сіла» (1907), «Тыя, што не забываюць» (1911), «Канец і пачатак» (1912), філасофскай паэмы «Ave sol!» (1910). У творчасці Яна Рэйніса арганічна спалучаюцца вобразная метафарычная форма з глыбокай філасофскай сімволікай, рэалізм з тонкім лірызмам, фальклорныя матывы<ref name="энцык"/>. На беларускую мову творы Рэйніса перакладалі [[Эдзі Агняцвет]], [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Мікалай Арочка]], [[Алесь Астапенка]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Пятрусь Броўка]], [[Артур Вольскі]], [[Сцяпан Захаравіч Гаўрусёў|Сцяпан Гаўрусёў]], [[Ніл Гілевіч]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай|Сяргей Дзяргай]], [[Язэп Дыла]], [[Кастусь Кірэенка]], П. Масальскі ([[Пятро Сакол]]), [[Пімен Панчанка]], [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]]. == Рэйніс і беларусы == [[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|thumb|300пкс|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Янам Рэйнісам [[19 лістапада]] [[1926]] года. Сядзяць (злева направа): [[Змітрок Бядуля]], Ян Рэйніс, [[Янка Купала]], [[Кандрат Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча]], [[Адам Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка]], [[Пятро Глебка]], [[Кузьма Чорны]]. З фондаў [[БДАМЛМ]].]] Ян Рэйніс быў актыўным прапагандыстам беларускай нацыянальнай культуры ў [[Інтэрбелум|міжваеннай]] Латвіі, абаронцам і прадстаўніком беларусаў у [[Сейм Латвіі|Сейме Латвіі]]. Ён дамагаўся для беларускай нацыянальнай меншасці культурных і адукацыйных правоў. З выступлення Рэйніса ў Сейме Латвіі ў 1922 годзе: {{Пачатак цытаты}} ''Пытанне паставілі так: хто ж у сапраўднасці прыдумаў беларусаў? Гэтых беларусаў, як быццам, выдумаў я. Выдумаць іх я не мог, бо само існаванне такога народа — гэта факт. Але што я іх абараняю, дык я не хачу і не магу гэта адмаўляць… З беларускім пытаннем у нас справа выглядае так, што беларусы ў Латвіі без абароны… Я ж абараняю ўсіх тых, у каго другога абаронцы няма…'' <ref>Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Верхнядзвінскага раёна: у 2 кн. Кн. 2 / рэдкал.: У. С. Богаў, А. Ф. Бубала [і інш.]. — Мн., 2000. — С. 259.</ref> {{Канец цытаты}} Рэйніс ведаў пра беларусаў з дзяцінства. Ён вырас у шматмоўным прыдзвінскім краі, дзе побач жылі латышы, беларусы, літоўцы, рускія, палякі і яўрэі. У аўтабіяграфічных матэрыялах паэт згадваў, што яшчэ ў дзяцінстве прыслухоўваўся да беларускіх песень і мелодый. Пазней ён сведчыў, што добра разумее беларускую мову і калісьці сам размаўляў па-беларуску. Асаблівае месца ў яго дзіцячых успамінах займала [[Заходняя Дзвіна|Дзвіна — Даўгава]]. Па рацэ ішлі стругі і плыты, сплаўляўся лес, а на берагах і каля вогнішчаў гучалі песні плытагонаў. У дзяцінстве Рэйніс хадзіў на лесасплаўны рум слухаць плытагонаў з Беларусі, сярод якіх былі дудары.<ref name="Воранаў2019">Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. — [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Электронная версія].</ref> Гэтыя ўспаміны адлюстраваліся ў паэме ўспамінаў «Сонечныя леты» ({{lang-lv|Saules gadi}}). У ёй Даўгава паказаная як вялікая рачная дарога, па якой плылі стругі і плыты, а ля вогнішчаў адпачывалі плытагоны. У латышскім арыгінале згадваюцца песні ''gudi'' — беларусаў, а музычны інструмент названы дакладна ''dūdas'' — дудай. Беларускі фрагмент твора быў перакладзены [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгорам Барадуліным]].<ref name="Воранаў2019"/> З дудовым эпізодам звязаны верш Рэйніса «Mana dūda» («Мая дуда»), упершыню надрукаваны ў 1924 годзе з падзагалоўкам «Матыў беларускай песні» і пазней уключаны ў «Сонечныя леты». У творы дуда гучыць сярод плытагонаў, якія знаходзяцца далёка ад роднага дому. Яна весяліць чалавека на чужыне і адначасова захоўвае памяць пра радзіму.<ref name="Воранаў2019"/> У лістападзе 1926 года Рэйніс прыбыў у Мінск для ўдзелу ў Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. На канферэнцыі ён казаў: {{Пачатак цытаты}} ''Я звязаны з беларусамі сяброўствам. <…> Мне здаецца, што беларускі народ, які меў ужо высокую культуру ў той час, калі ў нас не было яшчэ ніякай культуры, гэты народ хутка дасягне культуры агульнаеўрапейскай і зойме віднае і пачэснае месца ў сям’і іншых народаў. Вашая будучыня самая слаўная.'' {{Канец цытаты}} Падчас мінскага прыезду Рэйніс сустракаўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]], [[Кандрат Крапіва|Кандратам Крапівой]], [[Кузьма Чорны|Кузьмой Чорным]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]], [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]] і іншымі беларускімі пісьменнікамі. Вядомы групавы фотаздымак Рэйніса з Купалам і ўдзельнікамі літаратурна-мастацкага аб’яднання «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» быў зроблены 19 лістапада 1926 года. Рэйніс мэтанакіравана знаёміўся з гісторыяй і сучасным станам беларускага тэатра. Паводле ўспамінаў [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]], ён папрасіў размаўляць з ім па-беларуску, бо добра разумеў беларускую мову і ў маладосці сам на ёй гаварыў. Дыла расказаў Рэйнісу пра беларускія народныя песні і абрады, скамарохаў, батлейку, народную драму, творчасць [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і развіццё беларускай сцэны.<ref name="Дыла1981">Дыла Я. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // ''Творы''. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1981. — 351 с.</ref> Асабліва Рэйніс зацікавіўся дзейнасцю першай беларускай тэатральнай трупы [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], яе рэпертуарам і сцэнічным выкананнем беларускіх народных танцаў.<ref name="Дыла1981"/> Трупа Буйніцкага была створана ў Глыбоцкім краі на [[Беларускае Паазер’е|Беларускім Паазер’і]]. У складзе яе традыцыйнай музычнай капэлы выступаў дудар Адам Шульга.<ref name="Воранаў2019"/> У Мінску Рэйніс паглядзеў спектаклі «[[Пінская шляхта]]», «Каваль-ваявода» і «Кастусь Каліноўскі», сустракаўся з беларускімі артыстамі, драматургам і рэжысёрам [[Яўсцігней Міровіч|Яўсцігнеем Міровічам]]. Разам з беларускімі дзеячамі ён наведаў [[Віцебск]], дзе выступіў на ўрачыстым адкрыцці Другога беларускага дзяржаўнага тэатра.<ref name="Дыла1981"/> У [[Віцебск]]у на Старасямёнаўскіх могілках пахаваная маці паэта Дарта Пліекшане, якой усталяваны памятны знак. Рэйніс перакладаў вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на латышскую мову, падтрымліваў беларускія школы і культурна-асветныя арганізацыі ў Латвіі, збіраў матэрыялы для задуманай фальклорна-гістарычнай драмы «Беларусы». У 1927 годзе падчас сустрэчы з беларускай пісьменніцкай дэлегацыяй у Рызе ён выказваў намер стварыць латышска-беларускае таварыства ўзаемнага вывучэння навукі і мастацтва. Творы Рэйніса перакладаліся на беларускую мову. У час наведвання Мінска ён даў Язэпу Дылу згоду на пераклад п’есы «Гірт з Воўчага Логу», якая выйшла асобным выданнем у 1930 годзе. Рэйнісу прысвячалі творы [[Язэп Пушча]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Пятрусь Броўка]], [[Васіль Вітка]], [[Віталь Вольскі]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Васіль Васілевіч Зуёнак|Васіль Зуёнак]], [[Пятро Прыходзька]], [[Аляксей Васілевіч Пысін|Аляксей Пысін]], [[Юрась Свірка]], [[Максім Танк]] і [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]. У вершы «Яну Рэйнісу» (1957) Язэп Пушча ўзгадаў сустрэчу з латышскім паэтам у Мінску ў 1926 годзе і прадставіў яе як сімвал культурнага збліжэння Беларусі і Латвіі. == Бібліяграфія == * 1897 — [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. Гётэ]]. [[Фаўст (трагедыя)|Фаўст]] (пераклад на латышскую мову) * 1903 — ''Tālas noskaņas zilā vakarā'' * 1905 — ''Vētras sēja'' * 1907 — ''Uguns un nakts'' * 1909 — ''Zelta zirgs'' * 1909 — ''Klusā grāmata'' * 1910 — ''Ave sol!'' * 1911 — ''Tie, kas neaizmirst'' * 1911 — ''Indulis un Ārija'' * 1912 — ''Gals un sākums'' * 1912 — Г. Э. Лесінг. «Натан Мудры» * 1913 — ''Pūt, vējiņi!'' * 1916 — ''Daugava. Sērdieņu dziesma'' * 1917 — ''Krauklītis'' * 1919 — ''Jāzeps un viņa brāļi'' * 1919 — ''Spēlēju, dancoju'' * 1922 — ''Iļja Muromietis'' * 1927 — ''Mīla stiprāka par nāvi'' === Беларускія пераклады === * Гірт з Воўчага Логу. — Мн., 1930. * Выбранае / склаў А. Вольскі. — Мн.: Дзяржвыд БССР, Рэд. мастацкай літаратуры, 1956. * Ветрык, вей!: народная песня ў 5 актах / Ян Рэйніс. — Мн.: Беларусь, 1965. — 174, [1] с. * Агонь і ноч / пер. з латышскай мовы [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухі]]: Даўняя песня ў новым гучанні. — Мн.: Юнацтва, 1988. * Выбранае: з латышскай / уклад., прадм. і камент. [[Мірдза Абала|М. Абалы]]. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1993. — 463 с. — (Скарбы сусветнай літаратуры). * Сонечныя леты: фрагменты паэмы ўспамінаў, у тым ліку твор «Mana dūda» / пераклад з латышскай мовы [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]]. === Зборы твораў === * ''Dzīve un darbi'', sej. 1—11. — Riga, 1925—1931. * ''Kopoti raksti'', sej. 1—14. — Riga, 1947—1951. * ''Kopoti raksti'', sej. 1—30. — Riga, 1977—1990. == Памяць == У [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Мінску]] і [[Ерэван]]е яго імем названы вуліцы. Імя Рэйніса носіць адзін з кратараў на планеце [[Меркурый]]. У Юрмале дзейнічае [[Дом Райніса і Аспазіі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Александровіч С. Гісторыя і сучаснасць. — Мн., 1968. * Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю'' / рэд. М. Чарнякевіч. — Глыбокае: Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны, 2019. — 98 с. * Дыла Я. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // ''Творы''. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1981. — 351 с. * Кулеша Т. Сустрэчы з Янам Рэйнісам // Беларускае мастацтва. — Мн., 1962. — Вып. 3. * Пушча Я. Яну Рэйнісу // Вершы. — 1957. * Дауге П. Ян Рэйнис. Певец борьбы, солнца и любви. — М., 1920. * Краулинь К. Ян Рэйнис. — М., 1957. * Сокол Э. Жизнь и творчество Яна Рэйниса. — Рига, 1957. * Krauliņš K. ''Raiņa dzīve un darbība''. — Riga, 1953. * Sokols E. ''Rainis''. — Riga, 1962. * Hausmanis V. ''Tautas dzejnieks Rainis''. — Riga, 1968. * Hausmanis V. ''Raiņa daiļrades process''. — Riga, 1971. * Hausmanis V. ''Raiņa dramaturģija''. — Riga, 1973. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://knihi.com/Jan_Rajnis/ Творы Яна Рэйніса на сайце «Беларуская палічка»] * [https://kamunikat.org/dudary-glybotskaga-krayu-voranaw-vital Віталь Воранаў. «Дудары Глыбоцкага краю»] * [https://www.sb.by/articles/syabry-susedz-yan-sa-rayn-sa.html Сябры-суседзі Яніса Райніса] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 23.09.2015 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Райніс}} [[Катэгорыя:Драматургі Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на латышскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] 0b2m89ike1cp6chkqtmc8fd022ncjgx 0 47014 5174873 4632634 2026-08-03T11:33:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174873 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Хлапонін}} '''Алякса́ндр Гена́дзевіч Хлапо́нін''' (нарадзіўся {{ДН|6|3|1965}}) — расійскі палітык, [[губернатар]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]] з верасня [[2002]] па [[19 студзеня]] [[2010]] года. Нарадзіўся ў г. [[Каломба]] ([[Шры-Ланка]]) у сям’і перакладчыка савецкага знешнеэканамічнага ведамства. Жанаты, выхоўвае дачку. == Біяграфія == * [[1989]] — скончыў факультэт міжнароднай эканомікі [[Маскоўскі фінансавы інстытут|Маскоўскага фінансавага інстытута]] * З [[1989]] — працаваў у [[знешэканамбанк СССР|знешэканамбанку СССР]] * З [[1994]] — старшыня ўпраўлення банку «Міжнародная фінансавая кампанія» * [[1996]]: прэзідэнт банка «Міжнародная фінансавая кампанія» * З мая [[1996]] — в. а. старшыні [[упраўленне|ўпраўлення]] ААТ «Расійскае акцыянернае таварыства па вытворчасці каляровых і каштоўных металаў „[[Нарыльскі нікель]]“» * [[1998]] — сябра рады дырэктараў [[ААТ]] «[[Кольская ГМК|Кольская горна-металургічная кампанія]]» * [[1996]]—[[2001]] — старшыня ўпраўлення, генеральны дырэктар РАТ «Нарыльскі нікель» * Люты [[2001]]: абраны [[губернатар]]ам [[Таймырская аўтаномная акруга|Таймырскай (Даўгана-Ненецкай) аўтаномнай акругі]] * Верасень [[2002]] — перамог на выбарах губернатара [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]] * (?) Член палітрады партыі «[[Адзіная Расія]]» * (?) Старшыня Савета міжрэгіянальнай асацыяцыі «Сібірскі дагавор» * У ліпені [[2008]] года Аляксандру Хлапоніну было прысвоена вайсковае званне [[палкоўнік]].<ref>[http://www.vz.ru/news/2008/7/9/185049.html Взгляд]{{ref-ru}}</ref> == Губернатар Краснаярскага края == На датэрміновых выбарах губернатара Краснаярскага края, прызначаных у сувязі са смерцю губернатара [[Аляксандр Лебедзь|А. Лебедзя]] ў авіякатастрофе, высунуў сваю кандыдатуру. Датэрміновыя выбары губернатара Краснаярскага края адрозніваліся беспрэцэндэнтнай мабілізацыяй рэсурсаў асноўных кандыдатаў, цвёрдым супрацьстаяннем і разгулам «[[чорны піяр|чорных выбарчых тэхналогій]]». [[8 верасня]] [[2002]] года ў першым туры выбараў атрымаў 25 працэнтаў галасоў, саступіўшы старшыні заканадаўчага сходу [[Аляксандр Вус|А. Вусу]] з 27 працэнтамі, апярэдзіўшы дэпутата Дзярждумы [[Сяргей Глазьеў|С. Глазьева]] з 20 працэнтамі і мэра [[Краснаярск]]а [[Пётр Пімашкоў|П. Пімашкова]] з 15 працэнтамі. [[22 верасня]] ў другім туры атрымаў перамогу, атрымаўшы 48 працэнтаў галасоў супраць 42 у А. Вуса, пры гэтым выйграў амаль на ўсіх тэрыторыях, акрамя [[Краснаярск]]а і [[Ачынск]]а, найбольшую падтрымку атрымаў у [[Нарыльск]]у. Выбарчая камісія Краснаярскага края два разы прызнавала выбары несапраўднымі, але першы раз яе рашэнне было адменена судом, другі раз — [[Цэнтральная выбарчая камісія Расійскай Федэрацыі|Цэнтральнай выбарчай камісіяй Расійскай Федэрацыі]], пасля чаго прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]], не чакаючы ўступлення А. Хлапоніна на пасаду губернатара края, прызначыў яго выконваючым абавязкі губернатара края. Прыступіўшы да выканання абавязкаў губернатара, паабяцаў на працягу двух месяцаў дамагчыся ліквідацыі запазычанасцей па зарплаце перад краявымі бюджэтнікамі, што і было зроблена. У [[2003]] годзе пераканаў уладальнікаў буйных прадпрыемстваў, размешчаных на тэрыторыі края, перарэгістроўвацца ў краі і плаціць падаткі на яго тэрыторыі, што прывяло да значнага павелічэння прыбытковай часткі бюджэту края. У [[2004]] годзе выступіў з ініцыятывай правядзення рэферэндуму па [[аб'яднанне рэгіёнаў Расіі|аб’яднанні]] Краснаярскага края з [[Таймырская аўтаномная акруга|Таймырскай]] (Даўгана-Ненецкай) і [[Эвенкійская аўтаномная акруга|Эвенкійскай]] аўтаномнымі акругамі, у [[2005]] годзе адбыўся рэферэндум па аб’яднанні рэгіёнаў. У 2004 годзе ініцыяваў прыняцце закона пра далучэнне гарадоў [[Каеркан]], [[Талнах]] і пасёлка [[Снежнагорск (Краснаярскі край)|Снежнагорск]] да горада Нарыльск. Карыстаецца папулярнасцю ў насельніцтва края. Імідж не псуюць нават дробныя здарэнні ў жыцці губернатара — напрыклад, падзенне з матацыкла на вачах у публікі ў перапынку хакейнага матчу ў Краснаярску ці выкладзеныя ў інтэрнэт [http://www.youtube.com/watch?v=lVmq_spUlpI ролікі], у якіх ён мацюкаецца. == Узнагароды == * [[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»]] IV ступені ([[3 красавіка]] [[2008]]) — ''за вялікі ўнёсак у сацыяльна-эканамічнае развіццё края''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44979 Указ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 03.04.2008 № 446] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107131642/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44979 |date=7 студзеня 2012 }}{{ref-ru}}</ref> * [[Ордэн Пашаны (Расія)|Ордэн Пашаны]] ([[15 красавіка]] [[1998]]) — ''за вялікі ўнёсак у вытворчасць каляровых і каштоўных металаў, шматгадовую добрасумленную працу на прадпрыемствах і ў арганізацыях акцыянернага таварыства «Нарыльскі камбінат» (Таймырская (Даўгана-Ненецкая) аўтаномная акруга)''<ref>Указ Прэзідэнта РФ ад 15 красавіка 1998 г. № 392</ref> * [[Ордэн святога благавернага князя Данііла Маскоўскага, РПЦ|Ордэн святога благавернага князя Данііла Маскоўскага]] ([[РПЦ]], [[2005]])<ref>[http://www.titoff.ru/news/index.php?id=6606&gid=0 ''Губернатар Краснаярскага края Аляксандр Хлапонін ганараваны ордэнам Св. Данііла Маскоўскага'']{{ref-ru}}</ref> * Ганаровы грамадзянін [[Нарыльск]]а <ref>[http://gazetazp.ru/cgi-bin/showissue.pl?n=2002/159&i=22 ''Рашэнне Гарадскога Савета адзінага муніцыпальнага ўтварэння «горад Нарыльск» ад 11 кастрычніка 2002 г. № 24-305 «Пра прысваенне звання „Ганаровы грамадзянін горада Нарыльск“ Хлапоніну Аляксандру Генадзевічу»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130422020226/http://gazetazp.ru/cgi-bin/showissue.pl?n=2002%2F159&i=22 |date=22 красавіка 2013 }}{{ref-ru}}</ref> * [[Ганаровы чыгуначнік]] ([[2005]])<ref>[http://www.rzd.ru/wps/portal/press?STRUCTURE_ID=2&layer_id=3802&selectedDate=06-06-2005&id=37422 Губернатар Краснаярскага края Аляксандр Хлапонін стаў «Ганаровым чыгуначнікам Расіі».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901101445/http://www.rzd.ru/wps/portal/press?STRUCTURE_ID=2 |date=1 верасня 2009 }}</ref> — ''за ўнёсак у развіццё транспартнай чыгуначнай сферы'' <ref>[http://www.arhpress.ru/sevmag/2005/6/10/9-p.shtml «Візітная картка горада на Енісеі», газета «Северная магистраль» 10 чэрвеня 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107125123/http://www.arhpress.ru/sevmag/2005/6/10/9-p.shtml |date=7 студзеня 2012 }}{{ref-ru}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:Alexander Khloponin}} * [http://www.krskstate.ru/page.aspx?pageid=17517&article=22893 Старонка А. Г. Хлапоніна на сайце Краснаярскага края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080418132536/http://www.krskstate.ru/page.aspx?pageid=17517&article=22893 |date=18 красавіка 2008 }}{{ref-ru}} * [http://norilsk.net/ru/press/news/?nid=11573 Інтэрв’ю А. Г. Хлапоніна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927063151/http://norilsk.net/ru/press/news/?nid=11573 |date=27 верасня 2007 }}{{ref-ru}} * [http://www.lenta.ru/lib/14160278/full.htm Аляксандр Хлапонін. Губернатар Краснаярскага края]{{ref-ru}} * [http://www.hloponin.com/ Асабісты сайт А. Г. Хлапоніна]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хлапонін Аляксандр Генадзевіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Губернатары Краснаярскага края]] jbeuvywodujikk38nhwp43ii24bvv4n 0 47095 5174590 5005959 2026-08-02T16:15:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174590 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Шумская}} '''Ірына Хадарэнка''', сапр. '''Шумская''' ({{lang-ru|Ирина Ходоренко}}; нар. {{ДН|19|6|1976}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэтэса]], [[перакладчык]], [[публіцыст]], [[культуролаг]], [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфічныя звесткі == Мае музычную адукацыю па класу фартэпіяна. Скончыла [[БДЭУ]] (1997), потым аспірантуру (2000) і дактарантуру (2014) [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]]. З 2000 да 2016 гг. працавала выкладчыкам у Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў; мае званне прафесара. У 2002 паспяхова абараніла кандыдацкую дысертацыю па спецыяльнасці «тэорыя і гісторыя культуры». Стажыравалася ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэтах]]. Навучалася ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. У 2016 годзе пераехала ў [[Нью-Ёрк]]. Узначальвае Беларускую Асветніцкую Лігу Амерыкі. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 2000), [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (з 2011). Стыпендыятка праграмы «Gaude Polonia» [[Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы]] (2010). == Творчасць == З 1989 года рэгулярна выступае ў рэспубліканскім друку. Перакладае з польскай і рускай мовы. З'яўляецца аўтарам шматлікіх публікацый у навуковых і перыядычных айчынных выданнях, таксама друкавалася ў «Беларускім дайджэсце», альманаху "[[Беларус (альманах)|Беларус]]" (ЗША) і літаратурна-аналітычным часопісе «Сакавік» (Канада)<ref>[http://sakavik.net/2013/10/02/%D1%96%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D1%96/ Ірына Хадарэнка. Краіна Квазі // Сакавік]</ref>. Яе творы былі перакладзены на рускую, украінскую, польскую, англійскую, нямецкую мовы<ref>[http://lit-bel.org/by/friends/680/715.html Саюз беларускіх пісьменнікаў: Шумская Ірына Міхайлаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005022601/http://lit-bel.org/by/friends/680/715.html |date=5 кастрычніка 2013 }}</ref><ref>[http://www.lyrikline.org/ru/stihotvoreniya/pashtoka-z-belarusi-10862#.VP9qrnysWAF Lyrikline.org: Iryna Khadarenka]</ref>. == Бібліяграфія == * «Лабірынты душы» («Першацвет», 1996) — кніга паэзіі; * «Чорная ружа» («Мастацкая літаратура», 1998) — кніга паэзіі; * «Танцы на шкле», («Белы вецер», 1999) — кніга паэзіі і прозы; * «Свядомаграфія» («Кнігазбор», 2012) — кніга паэзіі; * «Музыкальное творчество как социокультурное явление» (БНТУ, 2002) — манаграфія; * «Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння» («Медысонт», 2011) — манаграфія; * «Мечыслаў Карловіч. Забыты беларускі геній» («Харвест», 2013) — навукова-папулярнае выданне; * «Ян Чачот. Руплівы філамат» («Харвест», 2013) — навукова-папулярнае выданне; * «Ян Баршчэўскі. Збіральнік народных легенд і паданняў» («Харвест», 2015) — навукова-папулярнае выданне; * «Шедевры нашей старины» («Харвест», 2014) — навукова-папулярнае выданне; * «Distinctive Belarus. On the Roads of Dukes, Magnates, and Poets» (Belarusian History & Culture Institute, 2015) — навукова-папулярнае выданне. {{зноскі}} == Літаратура == * Анталогія маладога верша. — Мн.: Ураджай, 2001. — 351 с. == Водгукі == * [http://vodguki.ru/galina-bulyka-kaardynaty-labi-0/ Галіна Булыка. Каардынаты лабірынту] * [http://vodguki.ru/tkats-sa-slou-gabelen-tayamnic Анатоль Вярцінскі. Ткаць са слоў габелен таямнічы…] * [http://vodguki.ru/kazimir-kameisha-“daryts-lyudz/ Казімір Камейша. «Дарыць людзям душу». Прадмова да кнігі Ірыны Хадарэнка <!--Жаночыя прозвішчы скланяюцца ў размоўнай практыцы наогул, а паводле правілаў таксама скланяюцца, толькі не ўсе — прозвішча Хадарэнка і праўда з тых, што не скланяюцца паводле правілаў. Але моўная практыка ж!--> «Чорная ружа»] * [http://alesarkush.livejournal.com/1040949.html Кароткі водгук Алеся Аркуша аб творчасці Ірыны Хадарэнка] * [http://vodguki.ru/syarod-zmrochnykh-paeta%D1%9E%E2%80%A6 Арнольд Макмілін / Пісьменства ў халодным клімаце. Беларуская літаратура ад 70-х гг. ХХ ст. да нашых дзён: Ірына Хадарэнка. — Беласток: Ортдрук] * [http://lit-bel.org/assets/files/litbiel_2013_9.pdf Таццяна Будовіч. Расшыфраваць Свядомаграфію // Літаратурная Беларусь] * [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=31036 Эдуард Дубянецкі. Дзе свядомасць дыктуе радкі // Верасень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203829/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=31036 |date=4 сакавіка 2016 }} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/Chadarenka_Iryna.html/ Творы Ірыны Хадарэнка ў беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы «Камунікат»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210307152747/https://kamunikat.org/Chadarenka_Iryna.html |date=7 сакавіка 2021 }} * [http://vershy.ru/category/іryna-khadarenka/ Вершы Ірыны Хадарэнка на нацыянальным паэтычным партале] * [http://www.svaboda.org/content/transcript/24599805.html Інтэрв'ю Ірыны Хадарэнка] // Радыё Свабода * [http://lit-bel.org/by/news/3031.html Ірына Хадарэнка: Свабоду немагчыма імітаваць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130329175839/http://lit-bel.org/by/news/3031.html |date=29 сакавіка 2013 }} // сайт Саюза беларускіх пісьменнікаў * [http://budzma.org/news/belaruskiya-pismenniki-vyartanne-u-kazku.html Беларускія пісьменнікі: вяртанне ў казку. Інтэрв'ю з Ірынай Хадарэнка] // сайт грамадскай культурніцкай кампаніі «Будзьма беларусамі!» * [http://news.tut.by/culture/334749.html Беларускія пісьменнікі прымерылі на сябе вобразы міфалагічных істот. Аўтарскі праект Ірыны Хадарэнка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530102925/http://news.tut.by/culture/334749.html |date=30 мая 2019 }} // Информационный портал [[TUT.BY]] * [http://zviazda.by/2013/11/23821.html Літаратура ў тварах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140909052056/http://zviazda.by/2013/11/23821.html |date=9 верасня 2014 }} // газета «Звязда» * [http://www.nv-online.info/by/561/culture/99683/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%8F%D0%BC%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8B.htm Самабытная Беларусь адкрывае свае таямніцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305145407/http://www.nv-online.info/by/561/culture/99683/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%8F%D0%BC%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8B.htm |date=5 сакавіка 2016 }} // газета «Народная воля» * [http://zbsb.org/node/10719 Жывое беларускае слова ў заакiянскай прасторы. Творчая сустрэча з Ірынай Хадарэнка ў Нью-Йорку]{{Недаступная спасылка}} // сайт Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына» * [https://www.youtube.com/watch?v=Wv3Mi5HDi4w&list=PLsYl5pt1TSnn6-q8W26QqleLzcd4COS-y Верш «Спеў раз'ятранага сэрца» чытаюць Ірына Хадарэнка і Эрыка Шрайнэр] // Беларуска-амерыканскі відэапраект «Галасы свабоды». {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хадарэнка Ірына}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] 5cudcc6dw3n1lo55mjn8rsu15q7ben2 0 52734 5174659 4585500 2026-08-02T20:31:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174659 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} [[File:Abba 28011977 15 200.jpg|thumb|Агнэта Фэльтскуг на канцэрце ў [[Осла]] 1977 г.]] '''Агнэта Фэльтскуг''' ({{lang-sv|Agnetha Åse Fältskog}}; {{ДН|5|4|1950}}, {{МН|Ёнчэпінг||горад Ёнчэпінг}}, [[Швецыя]]) — [[Швецыя|шведская]] [[спявачка]], аўтар песень, музычны прадзюсэр, найбольш вядомая як салістка групы '''[[ABBA]]'''. == Дыскаграфія == Альбомы, зборныя пласцінкі і кампакт-дыскі * [[1968]] — [[Agnetha Fältskog]] * [[1969]] — [[Agnetha Fältskog Vol.2]] * [[1970]] — [[Som Jag Är]] * [[1971]] — [[När En Vacker Tanke Blir En Sång]] * [[1973]] — [[Agnetha Fältskog - Bästa]] (зборная пласцінка) * [[1975]] — [[Elva Kvinnor I Ett Hus]] * [[1979]] — [[Tio År Med Agnetha]] (зборны альбом) * [[1980]] — [[Nu Tändas Tusen Juleljus]] — Agnetha&Linda * [[1983]] — [[Wrap Your Arms Around Me]] * [[1985]] — [[Eyes Of A Woman]] * [[1986]] — [[Sjung Denna Sång]] (зборная пласцінка) * [[1987]] — [[Kom Följ Med I Vår Karusell]] — Agnetha&Christian * [[1987]] — [[I Stand Alone]] * [[1994]] — [[Geh' Mit Gott]] (зборны кампакт-дыск на нямецкай мове) * [[1996]] — [[My Love, My Life]] (зборнік з 2 кампакт-дыскаў) * [[1997]] — [[My Love, My Life]] (зборнік з 3 кампакт-дыскаў) * [[1998]] — [[That's Me: Greatest Hits]] (зборны кампакт-дыск) * [[2004]] — [[My Colouring Book]] * [[2004]] — [[De Första Åren /Agnetha Fältskog 1967—1979]] (камплект з 6 кампакт-дыскаў) * [[2008]] — [[My Very Best /Agnetha Fältskog 2008]] (зборнік з 2 кампакт-дыскаў) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://agnetha.net/ Фансайт Агнэты] * [http://agnethaarchives.com/ The Agnetha Fältskog Archives] * [http://imdb.com/name/nm0299611/ IMDb Agnetha Fältskog] * [http://nndb.com/people/557/000044425 NNDB Agnetha Fältskog] * [http://abbamikory.blogs.com/abbamikory/agnetha_fltskog/ Mikory’s '''ABBA''' blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110303103533/http://abbamikory.blogs.com/abbamikory/agnetha_fltskog/ |date=3 сакавіка 2011 }} * [http://abbasite.com/ Сайт '''ABBA'''] {{ABBA}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фельтскуг Агнета}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]] [[Катэгорыя:ABBA]] qlmikma4vmlvgbqx9x1pazfsy4q1or0 0 54712 5174529 4757589 2026-08-02T14:01:47Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ аф., ст. 5174529 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кудзіненка}} {{Кінематаграфіст | Імя = Андрэй Кудзіненка | Фота = Andrey Kudinenko 2012 AD film director Belarus.JPG | Дата нараджэння = 20.10.1971 | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесія = [[кінарэжысёр]], [[акцёр]] | imdb_id = 0473764 }} '''Андрэй Анатолевіч Кудзіне́нка''' (нар. [[20 кастрычніка]] [[1971]], [[Брэст]], [[Беларусь]]) — беларускі [[кінарэжысёр]]. Сын архітэктара [[Анатоль Дзмітрыевіч Кудзіненка|Анатоля Кудзіненкі]]. == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] у 1998 годзе, затым аспірантуру, падчас вучобы атрымліваў стыпендыю адмысловага фонду [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па падтрымцы таленавітай моладзі, якая мае творчыя дасягненні. Андрэй Кудзіненка — адзін з апошніх вучняў легенды «[[Беларусьфільм]]а» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]. Пасля сканчэння Акадэміі здымаў кароткаметражныя фільмы, рэкламу. У 2002 годзе Кудзіненка зняў поўнаметражны дэбют «Битва пяти воинств» ({{lang-be|«Бітва пяці воінстваў»}}). Зняў фільм «[[Акупацыя. Містэрыі]]» (2004). Стужку пра жыццё ў акупаванай нацыстамі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] запрасілі ў афіцыйную праграму Ратэрдамскага міжнароднага кінафэсту. Следам за гэтым «Акупацыю» паказалі ў паралельнай праграме [[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскага міжнароднага кінафестывалю]]. У Беларусі фільм быў забаронены да паказу [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам культуры Беларусі]]. Кудзіненка паехаў у Расію, дзе ўдзельнічаў у шэрагу праектаў, працаваў у камандзе Паўла Лунгіна. У 2009 годзе рэжысёр атрымаў запрашэнне «Беларусьфільма», а на пачатку 2010 года Міністэрства культуры вярнула фільм «Акупацыя. Містэрыі» ў адзіны дзяржаўны рэгістр, і 15 лютага 2010 года адбылася беларуская прэм’ера фільма. На кінастудыі «Беларусьфільма» Андрэй Кудзіненка пачынаў працу над «[[Масакра (фільм)|Масакрай]]», сам рэжысёр акрэсліў фільм як сінтэз містычнага трылера, меладрамы і эротыкі<ref>{{Cite web|url=http://news.tut.by/culture/202863.html|title=Кіно, якое павінен паглядзець кожны беларус|website=web.archive.org|date=2016-12-23|access-date=2024-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161223153359/http://news.tut.by/culture/202863.html|archivedate=23 снежня 2016|url-status=dead}}</ref>. Сюжэт «Масакры» (сцэнарыст Аляксандр Качан) грунтуецца на навеле [[Праспер Мерымэ|Праспера Мерымэ]] пра мядзведзя-пярэваратня («Локіс») і матывах старажытных беларускіх легенд. Уладальнік прыза «За найлепшы дэбют» на фестывалі «Літаратура і кіно» ([[Гатчына]], [[Расія]]), «За найлепшы эксперыментальны фільм» на MediaWave’ 99 ([[Венгрыя]]). У кастрычніку 2012 і 2014 гадоў выступіў членам журы кінафестывалю беларускага кіно ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). З 2015 года куратар мультымедыйнага праекту «[[Хронотопь]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org/content/article/26685940.html Кудзіненка: Я ня бачу сябе ў расійскім кіно] // svaboda.org * [http://novychas.by/kultura/chranatopj_bjelaruskaja_andrej/ «ХРАНАТОПь» Беларуская. Андрэй Кудзіненка запрашае да сучаснай міфалогіі] // novychas.by {{Фільмы Андрэя Кудзіненкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кудзіненка Андрэй Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] faoiihwvmnp89u0nlpbzmb16t9ukvx0 0 55665 5174801 4485107 2026-08-03T07:45:21Z Autumndancer 168015 5174801 wikitext text/x-wiki {{літаратурны твор}} [[Выява:BovaChest.jpg|right|thumb|250px|Бава-каралевіч. Роспіс на вечку куфра. [[Вялікі Усцюг]], [[XVII стагоддзе]].]] [[Файл:Kodeks Raczynskiego wystawa, Poznan BR.JPG|250px|міні|[[Пазнанскі зборнік]]. Тытульны аркуш «Гісторыі пра князя Гвідона» (Аповесць пра Баву)]] '''«Аповесць пра Баву»''' — помнік [[беларуская перакладная літаратура|беларускай перакладной літаратуры]], сярэдневяковы [[рыцарскі раман]]. Узнік у [[Францыя|Францыі]]. Беларускі пераклад зроблены ў 2-й палове XVI ст. з сербскага тэксту і паслужыў крыніцай шэрагу рускіх спісаў. Збярогся ў так званым [[Пазнанскі зборнік|Пазнанскім зборніку]]. Мае займальны любоўна-авантурны сюжэт. Асноўны змест — незвычайныя прыгоды сына цара Гвідона і царыцы Мілітрысы (у беларускай рэдакцыі — Мератрысы) у яго змаганні за бацькоўскую спадчыну і царэўну Дружнену. У імя кахання Бава праходзіць выпрабаванні, здзяйсняе валатаўскія подзвігі, пасля шчасліва вяртаецца на радзіму і карае смерцю падступную маці і яе палюбоўніка Дадона, забойцаў свайго бацькі. «Аповесць пра Баву» нагадвае твор народнага гераічнага эпасу, у якім выкарыстаны прыёмы гіпербалізацыі: Бава валодае надзвычайнай сілаю, героем выступае напаўчалавек-напаўсабака Палкан і іншае. Драматычна напружаны сюжэт, багацце казачнага элемента спрыялі папулярнасці рамана, які бытаваў ва ўсходніх славян да [[20 ст.]], пранік у фальклор, стаўшы народнаю казкаю. == Літаратура == * ''Кузьмина В. Д.'' Повесть о Бове-королевиче в русской рукописной традиции XVII—XIX ст. // Старинная русская повесть. — М. — Л., 1941. — С. 83 — 134. * ''Кузьмина В. Д.'' Рыцарский роман на Руси: Бова. Петр Златых ключей. — М., 1964. — С. 3 — 132, 245—264. * ''Салмина М. А.'' Повесть о Бове // Словарь книжников. — Вып. 2. Ч. 2. — С. 220—222. == Спасылкі == * [http://litaratar.narod.ru/pages/default11.html «Аповесьць пра Баву»] ў перакладзе са старабеларускай мовы Алеся Бразгунова * [https://web.archive.org/web/20070817000546/http://starbel.narod.ru/bova.htm «Аповесьць пра Баву» (арыгінал)] * [https://pawet.net/library/v_literature/01/04/%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C_%D0%B0_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%96_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D1%80%D1%8B%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B5.html Повесьць а вялікім і слаўным рыцару Баве] на [[Pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Беларуская перакладная літаратура]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове]] [[Катэгорыя:Рыцарскія раманы]] 3owrdqqcb1u6exmqoqxcyqz58ka3b5a 0 57173 5174709 5170902 2026-08-03T01:31:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174709 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Аландскіх астравоў |Частка = [[Фінляндыя]] |Дэвіз = Астравы міру |Назва гімна = Ålänningens sång |Форма кіравання = [[Аўтаномія|Аўтаномная]] [[парламенцкая рэспубліка]] |lat_dir =N |lat_deg =60 |lat_min =12 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =29 |lon_sec =9 |region = FI |CoordScale = 500000 |Заснавана = [[7 мая]] [[1920]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Марыехамн]] |Пасады кіраўнікоў = [[Губернатар Аландскіх астравоў|Губернатар]]<ref>Адміністрацыйная пасада, на якую прызначае Урад Фінляндыі. Губернатар не мае ўлады над Урадам саміх астравоў</ref> <br/> [[Лантрад]] |Кіраўнікі = [[Петэр Ліндбек]] <br/> [[Каміла Гунэл]] |Плошча = 1579.79 |Этнахаронім = [[Аландцы]] |Насельніцтва = 28355 |Год ацэнкі = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 18,14 |ВУП (ППЗ) = 1,563 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2007 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 55.829 |ІРЧП = 0,967 |Год разліку ІРЧП = 2007 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = [[Air Åland]] |Тэлефонны код = 358 |Заўвагі = <references/> }} '''Ала́ндскія астравы''' ({{lang-sv|Åland}}, {{lang-fi|Ahvenanmaa}}) — архіпелаг, які складаецца з 6700 астравоў, паўаўтаномная шведскамоўная вобласць [[Фінляндыя|Фінляндыі]], якая знаходзіцца паміж Швецыяй і мацерыковай Фінляндыяй, з насельніцтвам 29 000 чалавек. У складзе Фінляндыі астравы маюць шырокую аўтаномію. Знаходзяцца ў [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] каля [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]]. Асаблівы статус астравоў гарантуецца міжнароднай супольнасцю паводле [[Аландская канвенцыя 1921|Аландскай канвенцыі]] [[1921]] г. Тэрыторыя астравоў з’яўляецца дэмілітарызаванай зонай, тут забаронены нават пралёт [[самалёт]]аў [[Ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сіл]]. Тэрыторыя — 1579,79 км². Насельніцтва ([[2011]] г.) — 28 355 чал. Адзіны [[горад]] і [[сталіца]] — [[Марыянхаміна|Марыехамн]]. == Геаграфія і прырода == [[File:TM of Åland be.svg|thumb|left|Тапаграфічная карта]] Аландскі архіпелаг месціцца на поўдні [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]] паміж [[Фінляндыя]]й і [[Швецыя]]й. Налічвае каля 20 тысяч [[востраў|астравоў]]. Толькі 6700 з іх маюць назву<ref>[http://www.visitaland.com/en/ DISCOVER 6,700 ISLANDS]</ref>. Заселеныя каля 100 астравоў. Астатнія астравы ўяўляюць сабою дробныя камяністыя [[шхеры]]. Найбуйнейшы востраў Аланд займае плошчу 685 км². [[геалогія|Геалагічная]] аснова складаецца з [[Пратэразой|пратэразойскіх]] [[граніт]]аў. Каля 20 тысяч гадоў таму [[ледавік]] зруйнаваў [[гара|горную]] гранітную граду на месцы астравоў і рассеяў [[валун]]ы па тэрыторыі на поўдзень<ref>[http://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=52174 NASA Visible Earth: Åland Islands]</ref>. У ледавіковую эпоху частка паверхні была запоўнена асадкавымі пародамі. Тэрыторыя астравоў прадстаўлена пераважна камяністымі [[раўніна]]мі і скальнымі ўзвышшамі. Пласт [[глебы]] вельмі тонкі. У многіх месцах бачны [[карст]]авыя агаленні. [[Клімат]] субкантынентальны ўмераны<ref>{{Cite web |url=http://www.aland-islands.climatemps.com/ |title=Mariehamn, Åland Islands Climate & Temperature |access-date=17 снежня 2014 |archive-date=28 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428074412/http://www.aland-islands.climatemps.com/ |url-status=dead }}</ref>. Сярэднегадавая тэмпература складае 5,4 °C. Узімку сярэдняя дзённая тэмпература каля −0,3 °C, але ўначы падае да −5,3 °C. Улетку сярэдняя тэмпература +10,7 °C — +19,3 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 558 мм. Для [[прырода|прыроды]] Аландскіх астравоў характэрна спалучэнне [[лес|лясных]] масіваў з шырокімі [[луг]]амі<ref>[http://www.aland.ax/ru/fakta/natur-kultur-utbildning-och-idrott/natur/ Nature] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140705144331/http://www.aland.ax/ru/fakta/natur-kultur-utbildning-och-idrott/natur/ |date=5 ліпеня 2014 }}</ref>. Пераважаюць шырокалісцевыя лясы з такімі дрэвамі, як [[дуб]], [[ясень]], [[бяроза]], [[клён]], [[асіна]]. У лугавых зонах дамінуюць [[кветкавыя]] расліны, у тым ліку некалькі відаў [[Архідныя|архідэй]]. Улетку на астравах шмат [[птушкі|птушак]]. Для аховы дзікай прыроды арганізавана 40 запаведнікаў. <gallery> PluckedGraniteAlandIslands.JPG|Аландскі граніт Alands skargard. Utsikt fran Notvikstornet.jpg|Лес на астравах SoedraLinjen 15.jpg|Лугавая зона Strommen.JPG|Прырода ўзімку </gallery> == Гісторыя == У [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]] праз Аландскія астравы праходзіў важны шлях з [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[Стакгольм]]. [[18 сакавіка]] [[1809]] года, падчас [[Фінская вайна|Фінскай вайны]] расійскія войскі акупавалі астравы і далучылі іх, разам з Фінляндыяй, да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1856]] годзе [[Парыжскі мірны дагавор]] надаў астравам асаблівы статус дэмілітарызаванай зоны, які захоўваецца да нашых дзён. [[Аландская канвенцыя 1921]] гарантавала іх нейтралітэт. == Палітыка == Згодна з ''[[Акт аб самакіраванні Аландскіх астравоў|Актам аб самакіраванні Аландскіх астравоў]]'' ад [[28 снежня]] [[1951]], з’яўляюцца парламенцкай рэспублікай у рамках аўтаноміі ў складзе Фінляндыі. Астравы маюць уласны парламент (''[[Лагтынг]]''), які складаецца з 30 дэпутатаў, абраных праз агульныя тайныя выбары. Яму падпарадкоўваецца ўрад (''[[Ландскапсрэгерынг]]''), які ў сваю чаргу складаецца з міністраў адукацыі, культуры, фінансаў, сацыяльных спраў і навакольнага асяроддзя, адміністрацыі і ўзаемадзеяння з Еўрапейскім Саюзам, прамысловасці і гандлю, і сувязі, які ўзначальваецца [[Лантрад]]ам (прэм’ер-міністрам). == Эканоміка == Насельніцтва займаецца ў асноўным [[Рыбалоўства|рыбнай лоўляй]], [[жывёлагадоўля]]й і [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Аландские острова // {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=19|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} * {{з ВСЭ||Аландские острова}} * ''Травкин Н. И.'' Планета Футбол: Путеводитель по странам и континентам. — М.: Терра-Спорт, Олимпия Пресс, 2002. — 600 с. + 64 с. вкл.: ил. — (История футбола). {{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Åland}} {{Нейтральныя дзяржавы}} {{Еўропа}} {{Nordic Council}} {{Атлантычны акіян}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аландскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Правінцыі Фінляндыі]] jya084karlstuqey3mg9muigwzcu01q 0 66542 5174556 3916646 2026-08-02T14:46:13Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174556 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Молат (значэнні)}} [[Image:Le Creusot - Marteau Pilon 9.jpg|thumb|Механічный молат кампаніі Шнейдэр у горадзе Ле-Крэзо, [[Францыя]], быўшы самым магутным у свеце ў [[1877]]—[[1891]] гадах]] '''Молат''' — прылада працы, якая выкарыстоўваецца для нанясення ўдараў пры коўцы [[метал]]у, разбіванні камянёў, забіванні [[цвік]]оў і інш. Молаты бываюць ручныя і механічныя. Кавальскія, або ручныя молаты звычайна робяцца з коўкага [[жалеза]], канцы наварваюцца [[Сталь|сталлю]]. Вельмі маленькія молаты робяцца цалкам са сталі, вялікія — з [[чыгун]]у. Адзін канец ручнога молата робяць або зусім плоскім або з лёгкай пукатасцю, ён завецца бой або баёк. == У сімволіцы == [[File:Hammer and sickle.svg|left|thumb|Серп і молат]] У [[камунізм|камуністычнай]] сімволіцы скрыжаваныя [[серп]] і молат азначалі саюз [[Сялянства|сялян]] і рабочых. Выява скрыжаваных сярпа і молата была прадстаўлена на [[герб]]ах і [[сцяг]]ах [[СССР]] і саюзных рэспублік. == Гл. таксама == * [[Малаток]] * [[Кувалда]] {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прылады]] [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты]] 4pcdbbfitwgexjx6v5g2eptviv86316 0 66705 5174536 5172724 2026-08-02T14:29:50Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5174536 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ostrogubetz.jpg|150px|thumb|Абцугі]] [[Файл:Kulshiptsi.jpg|l150px|thumb|Кулінарныя шчыпцы]] '''Шчыпцы''' ў шырокім сэнсе, '''абцугі''' (слясарная справа, тэхніка), радзей '''клешчы''' (кавальскія) — агульная назва сталярных, слясарна-мантажных, цырульных прылад у выглядзе дзвюх рассоўных на шарніры плоскіх або паўкруглых канцавін (губы, шчокі) з дзяржальнамі, якія выкарыстоўваюцца для сціскання, схоплівання, вышморгвання (да прыкладу, вышморгванне або выцягванне цвікоў, дроту; гарачая завіўка валасоў; вышчыпванне валасоў на бровах). == Гісторыя == [[Файл:Kneifzange HH-Harburg.jpg|thumb|left|Сярэднявечныя абцугі, знойдзеныя ў Гамбургу-Харбургу (XV—XVI стст.]] Кавальскія абцугі вядомыя з [[Жалезны век|жалезнага веку]]: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Навагрудак|Навагрудку]], позняга — у [[Друя|Друі]], [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр]]ы і іншых гарадах<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Абцугі|Гурын, М. Ф.|15}}</ref>. == Варыянты шчыпцоў == * Вастрагубцы — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу. * Татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл. * Кулінарныя шчыпцы — для захопу, сервіроўкі і падачы кулінарных вырабаў. * Кухонныя — для выкарыстання пры падрыхтоўцы розных страў (да прыкладу, для колкі арэхаў). * Касметычныя шчыпцы — для розных мэтаў, да прыкладу, завіўкі веек. * Абцужкі — цырульны інструмент, які выкарыстоўваецца для ўкладкі і завіўкі валасоў. == Гл. таксама == * [[Акушэрскія шчыпцы]] * [[Абцужкі для пазногцяў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі|Абцугі||24}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] 13c5kizb5kg83gqg9be81m2ft0k8isp 5174550 5174536 2026-08-02T14:40:41Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5174550 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ostrogubetz.jpg|150px|thumb|Абцугі]] [[Файл:Kulshiptsi.jpg|l150px|thumb|Кулінарныя шчыпцы]] '''Шчыпцы''' ў шырокім сэнсе, '''абцугі''' (слясарная справа, тэхніка), радзей '''клешчы''' (кавальскія) — агульная назва сталярных, слясарна-мантажных, цырульных прылад у выглядзе дзвюх рассоўных на шарніры плоскіх або паўкруглых канцавін (губы, шчокі) з дзяржальнамі, якія выкарыстоўваюцца для сціскання, схоплівання, вышморгвання (да прыкладу, вышморгванне або выцягванне цвікоў, дроту; гарачая завіўка валасоў; вышчыпванне валасоў на бровах). == Гісторыя == [[Файл:Kneifzange HH-Harburg.jpg|thumb|left|Сярэднявечныя абцугі, знойдзеныя ў Гамбургу-Харбургу (XV—XVI стст.]] Кавальскія абцугі вядомыя з [[Жалезны век|жалезнага веку]]: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Навагрудак|Навагрудку]], позняга — у [[Друя|Друі]], [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр]]ы і іншых гарадах<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Абцугі|Гурын, М. Ф.|15}}</ref>. == Варыянты шчыпцоў == * Вастрагубцы — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу. * Татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл. * Кулінарныя шчыпцы — для захопу, сервіроўкі і падачы кулінарных вырабаў. * Кухонныя — для выкарыстання пры падрыхтоўцы розных страў (да прыкладу, для колкі арэхаў). * Касметычныя шчыпцы — для розных мэтаў, да прыкладу, завіўкі веек. * Абцужкі — цырульны інструмент, які выкарыстоўваецца для ўкладкі і завіўкі валасоў. == Гл. таксама == * [[Акушэрскія шчыпцы]] * [[Абцужкі для пазногцяў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі|Абцугі||24}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] tonuq3w4aoj0yfqeqhk4yrdwrudmkiw 5174595 5174550 2026-08-02T16:26:54Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5174595 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ostrogubetz.jpg|150px|thumb|Абцугі]] [[Файл:Kulshiptsi.jpg|l150px|thumb|Кулінарныя шчыпцы]] '''Шчыпцы''' ў шырокім сэнсе, '''абцугі''' (слясарная справа, тэхніка), радзей '''клешчы''' (кавальскія) — агульная назва сталярных, слясарна-мантажных, цырульных прылад у выглядзе дзвюх рассоўных на шарніры плоскіх або паўкруглых канцавін (губы, шчокі) з дзяржальнамі, якія выкарыстоўваюцца для сціскання, схоплівання, вышморгвання (да прыкладу, вышморгванне або выцягванне цвікоў, дроту; гарачая завіўка валасоў; вышчыпванне валасоў на бровах). == Гісторыя == [[Файл:Kneifzange HH-Harburg.jpg|thumb|left|Сярэднявечныя абцугі, знойдзеныя ў Гамбургу-Харбургу (XV—XVI стст.]] Кавальскія абцугі вядомыя з [[Жалезны век|жалезнага веку]]: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Навагрудак|Навагрудку]], позняга — у [[Друя|Друі]], [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр]]ы і іншых гарадах<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Абцугі|Гурын, М. Ф.|15}}</ref>. == Варыянты шчыпцоў == * Вастрагубцы — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу. * Татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл. * Кулінарныя шчыпцы — для захопу, сервіроўкі і падачы кулінарных вырабаў. * Кухонныя — для выкарыстання пры падрыхтоўцы розных страў (да прыкладу, для колкі арэхаў). * Касметычныя шчыпцы — для розных мэтаў, да прыкладу, завіўкі веек. * Абцужкі — цырульны інструмент, які выкарыстоўваецца для ўкладкі і завіўкі валасоў. == Гл. таксама == * [[Акушэрскія шчыпцы]] * [[Абцужкі для пазногцяў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі|Абцугі||24}} {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] fmy1gd463dnrc8s748nwdlrk17nke7j 0 69039 5174730 5003364 2026-08-03T05:23:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174730 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Белы}} {{Вучоны}} '''Алесь Бе́лы''', поўнае імя '''Аляксандр Валерыянавіч Бе́лы''' ({{ВД-Прэамбула}}; псеўданімы: ''Кухмістр Верашчака'', ''Gorliwy Litwin'') — беларускі [[гісторык]], [[публіцыст]], [[культуролаг]], [[блогер]]. Доктар гуманітарных навук ([[PhD]]) у гісторыі (2008). З 2022 года жыве ў [[Ізраіль|Ізраілі]]<ref name=":0">https://belisrael.info/?p=31384</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 лютага 1968 года ў [[Мінск]]у. Бацька — Валерыян Якаўлевіч Белы (1938—2021), шматгадовы галоўны механік Мінсквадаканала. Маці — Валянціна Іванаўна, выкладчыца нямецкай мовы ў Беларускім політэхнічным інстытуце, пазней у розных прыватных ВНУ. Брат Леанід — бізнэсовец. Мае яўрэйскія карані, бабуля па бацьку — Фрума Шаеўна Шэйніна, нарадзілася ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]] (1913) у сям’і дробнага гандляра. У 1925 годзе сям’я пазбаўлена cавецкай уладай грамадзянскіх праў («лішэнцы»). Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] шаснаццаць сваякоў з роду Шэйніных забіты ў [[Бешанковіцкае гета|Бешанковіцкім]] і [[Віцебскае гета|Віцебскім]] [[гета]] падчас [[Халакост]]у, сама меней трое Шэйніных загінулі на фронце, як і дзед па лініі маці. Усе славянскія продкі таксама паходзяць з былога [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (сучасныя [[Лепельскі раён|Лепельскі]], [[Бешанковіцкі раён]]ы [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]), да 1839 года — [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-католікі]], гвалтоўна пераведзеныя ў [[праваслаўе]] расійскім [[Імператар Усерасійскі|Імператарам]] [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]]. У 1989 годзе скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Прыкладная оптыка», у 1996 годзе — [[Кінгстанская школа бізнесу|Кінгстанскую школу бізнесу]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. [[Доктар гуманітарных навук]] ([[PhD]]), навуковая ступень нададзена ў 2008 годзе [[Інстытут гісторыі Акадэміі навук Літвы|Інстытутам гісторыі Акадэміі навук Літвы]]. У 1988—1992 гадах працаваў у Інстытуце ядзерных праблем пры БДУ інжынерам-канструктарам. У 1994—1996 гадах — у розных камерцыйных фірмах у [[Мінск]]у і [[Ташкент|Ташкенце]], у 1997—2009 гадах — менеджар па рэгіянальным развіцці японскай карпарацыі «Panasonic» (СНД), адказваў за развіццё яе дылерскай сеткі ў Беларусі. У сакавіку 2022 года быў асуджаны па сфальсіфікаваным абвінавачванні ў «непадпарадкаванні міліцыі», фактычна за спробу зняць відэаролік салідарнасці з Украінай (каля [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|помніка Тарасу Шаўчэнку]] на [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|бульвары яго імя]] ў Мінску) на 15 сутак зняволення, якое адбываў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ІЧУ]] на [[Акрэсціна]] (Мінск) і ў Магілёве. Пасля вызвалення ў красавіку 2022 года эміграваў у [[Ізраіль]]. Апроч беларускай і рускай, ведае англійскую і польскую мовы, вывучае літоўскую і іўрыт. Жанаты, мае чацвярых дзяцей. == Дзейнасць == === Бізнес === У 2005 годзе набыў былы шляхецкі дом Янкоўскіх у вёсцы [[Малая Люцінка]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], рэканструяваў яго, і з 2009 года прапаноўваў агратурыстычныя паслугі. Як індывідуальны прадпрымальнік, кансультаваў па пытаннях беларускай і літвінскай гастранамічнай спадчыны розныя прадпрыемствы грамадскага харчавання і вытворцаў прадуктаў. Найбольш вядома яго супрацоўніцтва з рэстаранам нацыянальнай кухні «Кухмістр» у цэнтры [[Мінск]]а.<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=124579 Рэстаран беларускай і літвінскай кухні «Кухмістр» ВІДЭА] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 12 сакавіка 2014</ref> Гэтыя праекты згорнутыя ў 2022 годзе ў сувязі з ад’ездам з Беларусі. === Навуковая дзейнасць === Не мае акадэмічнай афіліяцыі і сваю дзейнасць ажыццяўляе як [[Незалежны навуковец|незалежны даследчык]], уласным коштам, за выключэннем праектаў, якія фінансаваліся вытворцамі прадуктаў харчавання і іншым прыватным бізнесам. Кірункі [[Навука|навуковай дзейнасці]]: гісторыя картаграфіі і замежных сувязяў ВКЛ, заходнееўрапейскі культурны, тэхналагічны і эканамічны ўплыў на фарміраванне матэрыяльнай і духоўнай культуры Беларусі, гістарычная іканаграфія Беларусі Сярэднявечча і новага часу, гісторыя кулінарыі і гастранаміі, культурны сімвалізм расліннага і жывёльнага свету Беларусі і Літвы, гісторыя палявання. Таксама даследуе беларуска-яўрэйскія культурныя сувязі і гісторыю фармавання літоўскай (і літвінскай) ідэнтычнасці ў 1830-х — 1860-х гг. Аўтар манаграфіі «Хроніка Белай Русі: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы» (Мінск, 2000) — дэталёвай рэканструкцыі эвалюцыі зместу назвы «[[Белая Русь]]» у сістэмах геаграфічных ведаў розных народаў і эпох на падставе заходнееўрапейскіх тэкставых і картаграфічных крыніц VI—XVIII ст. Аўтар каля 200 артыкулаў па гісторыі Беларусі і Літвы ў часопісах «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]», «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]», «[[Наша гісторыя]]», у газеце і на сайце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», у Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, энцыклапедыі «Вялікае Княства Літоўскае», у англійскіх і літоўскіх часопісах. Аўтар сцэнарыяў дакументальных фільмаў па гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі «Маем Рэчы» (БТ), «Гісторыя беларускай страўні» (Белвідэацэнтр). Каардынатар праекту «Наша Страва» — рэканструкцыі гісторыі і сімволікі традыцыйнай кухні Беларусі, на аснове якога ў тым ліку створана больш за 200 артыкулаў у абедзвюх версіях [[Беларуская Вікіпедыя|беларускай Вікіпедыі]]. Некаторы час друкаваўся ў газетах «[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]»<ref>https://belisrael.info/?p=24634</ref> і «[[Звязда (газета)|Звязда]]»<ref>https://zviazda.by/be/tags/ales-bely</ref>. === Грамадская дзейнасць === У 2009—2021 гадах — актыўны ўдзельнік, ініцыятар, менеджар каля 10 праектаў рэгіянальнага развіцця ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]], арганізатар кааператыўнага руху. У выніку яго дзейнасці была створана сетка роварных і рачных маршрутаў «Валожынскія гасцінцы» паміж аграсядзібамі Валожынскага раёна, а затым і аднайменны кааператыў, які ў 2019 годзе стаў пераможцам нацыянальнага конкурсу «Пазнай Беларусь» як найлепшая агратурыстычная дэстынацыя ў краіне. [[Звычайны зімародак|Зімародак]] выбраны і зацверджаны мясцовымі ўладамі як птушка — сімвал раёна, у [[Валожын]]е ўсталяваны помнік зімародку, у Валожыне і [[Івянец|Івянцы]] створаныя мастацкія муралы з гэтай птушкай. Аўтар многіх артыкулаў, ініцыятар выставак, семінараў, фэстаў і іншых мерапрыемстваў, якія папулярызоўвалі гістарычную спадчыну Валожынскага раёна і [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Ініцыятар усталявання помніка кампазітару [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] (і Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу) у Мінску, актыўна выступае за фармаванне яго «грамадзянскага культу» ў Мінску як неабходнай часткі гарадской ідэнтычнасці. Аналагічную пазіцыю займае ў дачыненні да асобы [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], каардынуе грамадскую інфармацыйную кампанію 200-гадовага юбілею Сыракомлі (2023), а таксама [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Мойшэ Кульбака]]. Прыхільнік фармавання ў Беларусі шматкультурнага грамадства, прыярытэтнага адраджэння беларускай мовы і яе мадэрнізацыі, рэгіяналізацыі культурнай і эканамічнай палітыкі. == Погляды == З сярэдзіны 2000-х гадоў Алеся Белага часта крытыкавалі за рэзка скептычнае стаўленне да [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага адраджэння]] і асабліва да гэтак званага «нацыянальнага наратыва». На думку некаторых актывістаў, у сваіх публічных выказваннях Алесь Белы выступаў апалагетам [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], абвінавачваў некаторых гістарычных дзеячаў беларускага адраджэння і сучасных беларускіх культурных актывістаў у [[нацызм]]е, антыхрысціянстве і іншым. Алесь Белы вядомы як складальнік спісу «нацыстаў-беларутэнаў», у які ўключыў у тым ліку пісьменніка [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]].<ref>[[Пётр Рудкоўскі]]. [https://nn.by/?c=ar&i=22613 Дасканалы дуэт: КГБ і Алесь Белы] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 28.12.2008</ref><ref>[https://nn.by/?c=ar&i=22608 «Дзве грані нацыяналістычнае свядомасці — нацызм і паганства»] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 28.12.2008</ref><ref>[http://eurasia.expert/ales-belyy-belorusskuyu-identichnost-sozdala-sovetskaya-vlast/ Алесь Белый: «Белорусскую идентичность создала советская власть»] // «Евразия Эксперт», 6 верасьня 2016 г.</ref><ref>[https://regnum.ru/news/1563089.html Алесь Белый: Существует ли в Беларуси литвинский проект?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922125843/https://regnum.ru/news/1563089.html |date=22 верасня 2019 }} // [[Regnum]], 21 жніўня 2012 г.</ref> З 2006 года вызнае сябе літвінам («неа-літвінам»), у публіцыстычнай дзейнасці актыўна адстойвае ідэю пра нятоеснасць беларусаў і літвінаў. Першых лічыць гістарычнай часткай рускага імперскага супер-этнасу, якую сфармавалі рускія царква, войска, спецслужбы, адукацыя і навука, пачынаючы ад рэпрэсіўных захадаў [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая І]] 1830-х гадоў (ліквідацыя Уніі, скасаванне дзеяння [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуту ВКЛ 1588 года]], закрыццё [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]) і працягваючы савецкай [[беларусізацыя|беларусізацыяй]] у духу сацыяльнага інжынірынгу. У тыя самыя 1830-я гады, на ягоную думку, пачаўся апошні перыяд адноснага росквіту літвінскай культуры на польскай мове ([[А. Міцкевіч]], [[У. Сыракомля]], [[С. Манюшка]], [[І. Ходзька]] і інш.) як рэакцыя на палітыку [[русіфікацыя|русіфікацыі]]. Уздым быў спынены ў выніку падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], пасля чаго назіраліся толькі спарадычныя праявы літвінскай культуры і ідэнтычнасці. Лічыць рускую цывілізацыю азіяцкай, таталітарнай, бесчалавечнай паводле яе ўнутранай прыроды, тлумачыць жорсткасць дыктатуры ў Беларусі і неразвітасць грамадзянскіх інстытутаў заканамерным вынікам рускасці большасці насельніцтва Рэспублікі Беларусь, якое прымае рэпрэсіўныя дзяржаўныя практыкі як у цэлым нарматыўныя і абгрунтаваныя, і добраахвотна бярэ ў іх удзел праз глыбока засвоеныя культурныя стэрэатыпы. Супрацьпастаўляе ёй шматкультурную цывілізацыю Рэчы Паспалітай, да якой адносіць палякаў, літоўцаў і, гіпатэтычна, украінцаў, а таксама літвінаў Беларусі. Лічыць шляхецкую («панскую») дэмакратыю адпраўным пунктам для адбудовы сучаснай дэмакратыі на землях былога ВКЛ, пры ўмове распаўсюду былых саслоўных прывілеяў на ўсіх грамадзян, уліку рознай этнічнасці розных рэгіёнаў былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Рэзка крытыкуе тэорыю [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Міколы Ермаловіча]] пра паходжанне беларусаў, лічыць яе антынавуковай і закамуфлявана прарасійскай. Пазітыўна ацэньвае гісторыю літоўскага нацыянальнага руху (за выключэннем масавай [[Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыі]] з [[Нацысцкая Германія|нацыстамі]] ў перыяд Другой сусветнай вайны), а таксама [[Віленскія кансерватары|руху «краёўцаў» («Віленскіх зубраў»)]]. Выступае за стварэнне «агульналітоўскага» гістарычнага наратыву з пункту гледжання гістарычнай Літвы, у якой суіснавалі розныя мовы — літоўская, беларуская, польская, ідыш. == Выбраная бібліяграфія == * [http://pdf.kamunikat.org/3662-1.pdf Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926144546/http://pdf.kamunikat.org/3662-1.pdf |date=26 верасня 2015 }} / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * Belarusian Cookbook. New York, Hippocrene Books, 2008. * Хроніка Белай Русі: Імагалогія Беларусі XII—XVIII ст. / А. Белы. — Смаленск: Інбелкульт, 2013. * [http://kniharnia.by/catalog/dlya_doma_i_adpachynku/litvinskaya_kukhnya/ Літвінская кухня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191015190053/http://kniharnia.by/catalog/dlya_doma_i_adpachynku/litvinskaya_kukhnya/ |date=15 кастрычніка 2019 }} (электронная кніга). * Сакатала бочачка. Праўдзівая гісторыя нашых напояў. — Мінск : Янушкевіч, 2017. https://januskevic.by/catalog/nonfiction/3631/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191015190100/https://januskevic.by/catalog/nonfiction/3631/ |date=15 кастрычніка 2019 }} * Таямніцы Налібоцкай. Пушчы: міні-энцыклапедыя. Мінск, 2018. * Спадчына: традыцыі беларускай кухні. Б. м., 2018 * Белорусская кухня. Гастрономический путеводитель. — Мінск : Ренессанс Паблишинг, 2018. (2-е выданне — 2019) * Senojo Vilniaus skoniai. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2023. (Смакі старой Вільні. На літоўскай мове. Супольна з Rimvydas Laužikas, Antanas Astrauskas, Tomas Rimydis) ; Удзел у калектыўных працах * Наша страва: сапраўдная беларуская кухня / [Алесь Белы і інш.]. — Мінск, 2010. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6, кн. 2. — Мінск, 2003. * Энциклопедия белорусской кухни / [редколлегия: Т. В. Белова и др.]. — Минск, 2008. {{зноскі}} == Спасылкі == ; Блогі * [https://www.patreon.com/verbum1968 Verbum N.] — акаўнт на платформе patreon * [https://www.facebook.com/wereszczaka Акаўнт у facebook — Аляксандр Белы (Gorliwy Litwin)] ; Іншыя * [http://gorliwy-litwin.livejournal.com/ Блог А. Белага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315123701/http://gorliwy-litwin.livejournal.com/ |date=15 сакавіка 2012 }} ў [[ЖЖ]] * [https://news.arche.by/by/page/reviews/gramadstva-ahliady/36 Дасканалы дуэт: КГБ і Алесь Белы. Пётра Рудкоўскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230407054926/https://news.arche.by/by/page/reviews/gramadstva-ahliady/36 |date=7 красавіка 2023 }} * [https://nashaniva.com/?c=ar&i=64080 «Наш бізнэс спецыфічны» (пра аграсядзібу, у 2011 годзе)] * [https://novychas.online/hramadstva/ales-bely-navat-za-kratami-hapala-tyh-hto-padtry Алесь Белы: Нават за кратамі хапала тых, хто падтрымліваў Лукашэнку, Пуціна, вайну ва Украіне] {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белы Алесь}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] o80a1lx7sxrekfrafsp1yvk01poltdj 0 74490 5174792 5168536 2026-08-03T07:32:24Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5174792 wikitext text/x-wiki {{пералік}} Вядомыя ўраджэнцы [[Мінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ == А == * [[Надзея Яўгеньеўна Аблова]] (нар. 1956) — беларускі гісторык. * [[Алена Яўгенаўна Агафонава-Шох]] (нар. 1964) — беларуская мастачка. * [[Мікалай Іванавіч Агафонаў]] (нар. 1955) — беларускі мастацтвазнавец, мастак. * [[Анжаліка Анатольеўна Агурбаш]] (нар. 1970) — беларуская [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]] і [[Вядучы|тэлевядучая]]. * [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч]] (1909—1998) — беларускі літаратуразнавец, гісторык, публіцыст, празаік, доктар філалогіі. Сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]]. * [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] (нар. 1939) — святар Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, філолаг, выкладчык і краязнавец. * [[Галіна Яўгенаўна Акуловіч]] (нар. 1957) — беларускі гісторык, архівіст. * Юлія Андрусышына (1932—2017) — дзяячка беларускай эміграцыі<ref>[https://nashaniva.com/197542 У Нью-Ёрку памерла Юлія Андрусішына, маці спевака Данчыка]</ref> * [[Міхал Анемпадыстаў|Міхаіл Анемпадыстаў]] (1964—2018) — беларускі [[мастак]], [[дызайнер]], [[паэт]], [[культуролаг]], [[мастацтвазнавец]]. * [[Ігар Васілевіч Арлоў]] (нар. 1956) — беларускі мастак. * [[Алесь Асташонак]] (1954—2004) — беларускі [[празаік]], [[кінасцэнарыст]], [[перакладчык]]. * [[Вера Дзмітрыеўна Астрэйка]] (нар. 1968) — беларуская мовазнаўца. * [[Яўген Станіслававіч Атрошчанка]] (нар. 1948) — [[кардыёлаг]]. == Б == * [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка]] (нар. 1963) — беларускі [[Банк|банкір]], [[філантроп]], [[палітык]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. * [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка]] (нар. 1990) — беларускі менеджар, [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. * [[Наталля Аляксандраўна Бабіч]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Максім Багдановіч]] (1891—1917) — [[Беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]], [[літаратуразнавец]]; класік [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[Літаратурная мова|літаратурнай]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * [[Раман Ігаравіч Бандарэнка]] (1989—2020) — беларускі мастак, загінулы ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі 2020—2021 гадоў]]. * [[Алена Анатолеўна Бараноўская]] (нар. 1967) — беларуская мастачка. * [[Фёдар Міхайлавіч Бараноўскі]] (1924—2000) — беларускі мастак-жывапісец. * [[Аляксандр Аркадзевіч Барковіч]] (нар. 1968) — беларускі мовазнавец. * [[Аляксандр Расціслававіч Барташэвіч]] (нар. 1966) — беларускі мастак. * [[Мацвей Ізраілевіч Басаў]] (нар. 1950) — беларускі мастак. * [[Марына Генадзеўна Бацюкова]] (нар. 1961) — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, фатографка. * [[Таццяна Паўлаўна Белавусава-Пятроўская]] (нар. 1950) — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Іосіф Іосіфавіч Белановіч]] (1929—1998) — беларускі мастак. * [[Міхаіл Аркадзевіч Бергер]] (1909—1981) — беларускі піяніст і педагог. * [[Усевалад Віктаравіч Більдзюкевіч]] (1879 — пасля 1940) — беларускі праваслаўны свецкі і грамадскі дзеяч, публіцыст, журналіст, рэдактар. * [[Святлана Яўгенаўна Богуш]] (нар. 1987) — беларуская мовазнаўца, паэтка, перакладчыца. * [[Уладзімір Андрэевіч Бойка]] (1932—1996) — беларускі журналіст, мастацтвазнавец, літаратурны крытык, паэт, мастак. * [[Ларыса Барысаўна Бортнік]] (нар. 1953) — беларуская мастацтвазнавец. * [[Ісак Сямёнавіч Брук]] (1902—1974) — савецкі вучоны ў галіне энергетыкі і вылічальнай тэхнікі. * [[Андрэй Васілевіч Бурсаў]] (нар. 1976) — беларускі паэт, мастак, фатограф і перакладчык. * [[Андрэй Яўгенавіч Бур’як]] (нар. 1965) — беларускі мастак. * [[Юрый Сямёнавіч Бушлякоў|Юрась Бушлякоў]] (1973—2013) — беларускі мовазнавец, журналіст і перакладчык. == В == * [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] (1847—1928) — палітычны дзеяч і меценат, фундатар [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвонага касцёла]]. * [[Абрам Ільіч Вайнштэйн]] (1916—1990) — беларускі жывапісец. * [[Віктар Мацвеевіч Варламаў]] (1936—1996) — беларускі жывапісец. * [[Наталля Васкабовіч]] (нар. 1993) — беларуская футбалістка. * [[Сяргей Міхайлавіч Вержбаловіч]] (1902—1987) — беларускі псіхолаг і псіхатэхнік. * {{нп5|Ніна Волмарк||fr|Nina Wolmark}}. * [[Лявон Вольскі]] (нар. 1965) — беларускі [[Музыкант|музыка]]. * [[Ганна Альбертаўна Выганная]] (нар. 1966) — беларуская мастачка. * [[Вячаслаў Віктаравіч Вярсоцкі]] (нар. 1955) — беларускі жывапісец. * [[Ірына Паладзеўна Ползік|Арына Вячорка]] (1961—2012) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], навуковец, [[Педагогіка|педагог]]. == Г == * [[Леанард Эдуардавіч Гадлеўскі]] (1935—1982) — беларускі мастак. * [[Алесь Гарун]] (1887—1920) — беларускі паэт, празаік, публіцыст. * [[Міхаіл Якаўлевіч Гафт]] (1913—1987) — беларускі мастак тэатра. * [[Зіна Гімпелевіч]] (нар. 1949) — беларускі і канадскі філолаг, культуролаг, беларусістка. * [[Алег Аркадзевіч Глекаў]] (нар. 1967) — мастак, кніжны графік, рэдактар. * {{нп5|Саламон Грайзель||fr|Salomon Grayzel}}. * [[Генадзь Уладзіміравіч Грушавы]] (1950—2014) — заснавальнік дабрачыннага фонду «Дзецям Чарнобыля», адзін з арганізатараў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]], уладальнік [[Нарвегія|нарвежскай]] праваабарончай узнагароды памяці прафесара Торалфа Рафто. * [[Ірына Леанідаўна Грыбко]] (нар. 1964) — беларускі гісторык, педагог. * [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч]] (1929—2015) — беларускі [[гісторык]]. * [[Пётр Адамавіч Гуд]] (нар. 1945) — беларускі этнограф, фалькларыст, рэжысёр, сцэнарыст. * [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі]] (нар. 1960) — беларускі гісторык, музеолаг. * [[Аркадзь Яфімавіч Гураў]] (1956—2002) — беларускі кампазітар. * [[Кліменцій Ісаакавіч Гурвіч]] (1903 — ?) — беларускі бібліятэкар, ваенны ўрач. * [[Ніна Мікалаеўна Гурло]] (нар. 1946) — беларускі мастак. * [[Соф'я Якаўлеўна Гурыч]] (1919—1999) — беларуская актрыса, рэжысёр. == Д == * [[Наталля Мікалаеўна Даўгулевіч]] (нар. 1975) — беларуская мовазнаўца. * {{нп5|Вячаслаў Дзінерштэйн||fr|Viacheslav Dinerchtein}}. * [[Іосіф Львовіч Дорскі]] (1911—1964) — беларускі тэатральны дзеяч, драматург. * [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц]] (нар. 1950) — беларускі археолаг, гісторык. == Е == * [[Андрэй Рыгоравіч Ермаловіч]] (нар. 1971) — беларускі дыпламат. == Ё == * [[Віталь Альгімантавіч Йоцюс|Віталь Альгімантавіч Ёцюс]] (нар. 1983) — беларускі гісторык. == Ж == * [[Эдуард Эдуардавіч Жакевіч]] (нар. 1940) — беларускі мастак-графік. * [[Валерый Фёдаравіч Жыгалка]] (нар. 1940) — беларускі рэжысёр. == З == * [[Мар’ян Міхайлавіч Зайцаў]] (1949—1999) — беларускі празаік, публіцыст, гісторык. * [[Таццяна Алегаўна Зарэцкая]] (нар. 1994) — беларуская прадпрымальніца, былая прадстаўніца па фінансах і эканоміцы Аб’яднаннага пераходнага кабінета Беларусі. * [[Віктар Адамавіч Зелязей]] (1881—1952) — удзельнік беларускага нацыянальнага руху пачатку ХХ ст. * [[Алена Зуй-Вайцяхоўская]] (нар. 1986) — беларуская актрыса тэатра і кіно, спявачка. * [[Ігар Яўгенавіч Зуйкоў]] (нар. 1952) — беларускі фізік. == І == * [[Людміла Сяргееўна Іванова]] (нар. 1947) — беларускі гісторык, архівіст, палеограф. * [[Віктар Антонавіч Івашкевіч]] (1959—2013) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. * [[Барыс Уладзіміравіч Івонцьеў]] (1926—1985) — беларускі скульптар. * [[Алена Георгіеўна Ільіна]] (нар. 1948) — беларускі вучоны ў галіне медыцынскай генетыкі. * {{нп5|Ізя Ісгур||fr|Isia Isgour}}. == К == * [[Жанна Анатолеўна Капуснікава]] (нар. 1965) — беларуская мастачка, спецыяліст па мастацкім мадэляванні адзення. * [[Юрый Аляксандравіч Карачун]] (1931—1997) — беларускі мастак-[[Графіка (мастацтва)|графік]], [[мастацтвазнавец]]. * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1949—1999) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч. * [[Ілона Георгіеўна Касабука]] (нар. 1966) — беларуская мастачка. * [[Ларыса Піліпаўна Касцюкавец]] (1939—2014) — беларускі музыказнавец, фалькларыст, медыявіст. * [[Вольга Іванаўна Касцюкова]] (нар. 1954) — беларускі матэматык. * [[Уладзімір Леанідавіч Каткоўскі]] (1976—2007) — заснавальнік [[Беларуская Вікіпедыя|беларускай Вікіпедыі]]. * [[Яніна Каханоўская]] (1905—2005) — беларуская грамадская дзяячка. * [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч]] (1929—2013) — беларускі мастак-графік. * [[Вітаўт Кіпель]] (1927—2022) — беларускі грамадскі дзеяч, гісторык. * [[Зора Кіпель]] (1927—2003) — беларуская грамадская дзяячка, [[літаратуразнавец]], публіцыстка. * [[Яўген Сяргеевіч Кулік]] (1937—2002) — беларускі мастак, аўтар эталона герба «[[Пагоня]]» як [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]] у 1991—1995 гадах. * [[Ігар Мікалаевіч Кулікоў]] (нар. 1988) — беларускі паэт і перакладчык. * [[Віктар Давыдавіч Купрэйчык]] (1949—2017) — [[Беларусь|беларускі]] [[шахматы]]ст, [[Гросмайстар, шахматы|гросмайстар]]. * [[Максім Кутузаў]] (нар. 1995) — беларускі пісьменнік, драматург і навуковец. * [[Аляксандр Ігаравіч Кухта]] (нар. 1993) — беларускі праваслаўны святар, відэаблогер. == Л == * {{нп5|Барыс Левін (мантажор)|Барыс Левін|fr|Borys Lewin}}. * [[Павел Латушка]] (нар. 1973) — беларускі палітык. * [[Юрый Мікалаевіч Лаўрык]] (нар.1966) — беларускі гісторык культуры, кнігазнаўца, бібліятэкар, пісьменнік. * [[Сяргей Сяргеевіч Лосеў]] (нар. 1971) — беларускі юрыст. * [[Янка Лучына]] (1851—1897) — беларускі [[паэт]]-[[Дэмакратыя|дэмакрат]], мысляр. * [[Андрэй Уладзіміравіч Любы]] (нар. 1980) — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Лянкевіч]] (нар. 1987) — беларускі паэт і перакладчык, спявак, музыкант. == М == * [[Аляксей Міхайлавіч Мажэйка]] (1902—1986, [[Харкаў]]) — глебазнавец. Доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-68303</ref> * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў]] (1909, мяст. [[Козырава]], цяпер у межах Мінска — 1937) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], ахвяра савецкіх рэпрэсій. * [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў]] (1958—2016) — беларускі [[журналіст]], [[пісьменнік]], [[гісторык]], [[энцыклапедыст]], член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]], правадзейны член міжнароднага ПЭН-клуба. Даследчык рэпрэсій савецкіх уладаў на Беларусі. * [[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка]] (1959—2016) — беларускі журналіст, музычны крытык, пісьменнік, паэт і аўтар тэкстаў * [[Пётр Паўлавіч Марцаў]] (1962—2014) — беларускі журналіст, выдавец. * [[Каміла Марцінкевіч]] (каля 1837—1900) — музыка, кампазітарка, пэдагог, удзельніца рэвалюцыйнага ру­ху на Беларусі ў 1860-я гады. Дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]]. * [[Настасся Ігараўна Масквіна]] (нар. 1972) — беларуская оперная спявачка. * [[Надзея Паўлаўна Маслоўская]] (нар. 1955) — беларускі філолаг, мовазнавец. * [[Антон Уладзіміравіч Матусевіч]] (нар. 1954) — беларускі юрыст. * [[Ян Матусевіч]] (1948—1998) — беларускі рэлігійны і [[грамадскі дзеяч]], святар. * [[Ігар Аляксандравіч Міклашэвіч]] (1963—2013) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела. * [[Юрый Мікалаевіч Мікульскі]] (нар. 1988) — беларускі гісторык. * [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі]] (1819—1889) — беларускі кампазітар, піяніст, педагог. * [[Валерый Міхайлавіч Мірановіч]] (1945—2012) — спецыяліст у галіне аэрадзінамікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-64606</ref> * [[Аляксандр Іванавіч Мірончык]] (нар. 1954) — беларускі скульптар. * [[Ігар Мікалаевіч Молчан]] (нар. 1962) — беларускі балетнік. * [[Ларыса Фёдараўна Мурашка]] (нар. 1951) — беларускі кампазітар. * [[Аляксандр Міхайлавіч Мядзведзеў]] (нар. 1960) — беларускі археолаг. == Н == * [[Ізідар Герасімавіч Нісневіч]] (1914—1977) — беларускі музыказнавец, музычны крытык. == П == * [[Таццяна Ігараўна Палікоўская]] (нар. 1978) — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Іванавіч Пашкевіч]] (нар. 1963) — беларускі гісторык. * [[Міхаіл Іванавіч Пржыбытка]] (1906—1973) — беларускі дзеяч тэатра. * [[Ягор Уладзіміравіч Прыстаўка]] (нар. 1981) — беларускі філолаг. * [[Сяргей Яўгенавіч Пукст]] (нар. 1972) — беларускі кампазітар, аранжыроўшчык, піяніст, гітарыст, музычны журналіст. * [[Іван Пуліхаў]] (1879—1906) — эсэр-рэвалюцыянер. * [[Канстанцін Васілевіч Пуроўскі]] (1894—1965) — беларускі фалькларыст, спявак і лібрэтыст. * [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм]] (1908—1996) — беларуская [[паэтэса]]. * [[Таццяна Антонаўна Пятроўская]] (1946—2000) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. == Р == * [[Валерый Мікалаевіч Раеўскі]] (1939—2011) — беларускі тэатральны рэжысёр, народны артыст Беларусі. * [[Алена Якаўлеўна Ракава]] (нар. 1926) — беларускі музыказнавец. * [[Таццяна Анатолеўна Ратабыльская]] (нар. 1959) — беларускі тэатразнавец. * [[Алесь Розна]] (1913—1942) — беларускі паэт, перакладчык. * [[Ларыса Ільінічна Рулёва]] (нар. 1952) — беларускі тэатральны мастак. * [[Сяргей Аляксандравіч Рыбчонак]] (нар. 1966) — беларускі архівіст, гісторык. == С == * [[Яфім Ільіч Садоўскі]] (1908—1993) — беларускі пісьменнік і журналіст. * [[Мікалай Сцяпанавіч Саламенка]] (1921—1995) — вучоны ў галіне будаўнічай механікі карабля. * {{нп5|Мішэль Салкінд||fr|Michael Salkind}}. * [[Зміцер Саўка]] (1965—2016) — беларускі мовазнавец. * [[Барыс Аляксандравіч Семілетаў]] (нар. 1956) — беларускі мастак. * [[Валянціна Мікалаеўна Сідарэнка]] (нар. 1954) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. Доктар медыцынскіх навук (2008), прафесар (2010). * [[Зміцер Сідаровіч]] (1965—2014) — беларускі музыкант, бард. * [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі]] (1972—2011) — беларускі палітолаг і аналітык. * [[Ганна Скаржанка]] (1917—–1992) — польская актрыса тэатра, кіно і тэлебачання, спявачка, родам з [[Мінск]]а. * [[Аляксей Скобля]] («Тур»; 1990—2022) — баец-добраахвотнік [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага|батальёна імя Кастуся Каліноўскага]], які загінуў пры абароне Кіева. Герой Украіны. * {{нп5|Жак Стані||fr|Jacques Stany}}. * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Станкевіч]] (1923—2008) — беларускі рэжысёр. * [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта]] (1905—2000) — беларуская актрыса. * [[Дзіяна Уладзіміраўна Стэльмах]] (нар. 1939) — беларускі тэатразнавец. * [[Валянцін Стэфановіч]] (нар. 1972) — беларускі праваабаронец. * [[Святлана Георгіеўна Суджаева]] (нар. 1951) — выбітны беларускі вучоны ў галіне кардыялогіі, рэабіліталогіі, патафізіялогіі кровазвароту, псіхафізіялогіі. * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава]] (нар. 1949) — мастак дэкартатыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Аляксандр Мікалаевіч Сямашка]] (1952—2013) — вучоны ў галіне вылічальнай тэхнікі і сістэм кіравання. * [[Георгій Мінавіч Сямёнаў]] (1908—1942) — адзін з арганізатараў Мінскага патрыятычнага падполля ў Вялікую Айчынную вайну. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Сямёнаў]] (1926—1982) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Таццяна Уладзіміраўна Сянько]] (нар. 1953) — псіхолаг. == Т == * [[Віктар Мікалаевіч Тамашэвіч]] (1954—2008) — вучоны ў галіне эканомікі і статыстыкі. * [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі]] (1986—2020) — беларускі прадпрымальнік, загінулы ўдзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. * [[Валянцін Яфімавіч Тарас]] (1930—2009) — беларускі [[паэт]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Віталь Валянцінавіч Тарас]] (1956—2011) — беларускі [[журналіст]], [[публіцыст]]. * [[Кастусь Тарасаў]] (1940—2010) — беларускі пісьменнік, гісторык, дзеяч нацыянальна-дэмакратычнага руху Беларусі. * [[Уладзімір Іванавіч Тарашкевіч]] (нар. 1948) — музыкант-[[валтарніст]], музычны педагог * [[Уладзімір Міхайлавіч Ткач]] (нар. 1956) — баяніст, кампазітар, аранжыроўшчык. * [[Марына Дзмітрыеўна Троіцкая]] (1911—1990) — рэжысёр радыё. == У == * [[Ганна Аляксандраўна Урбан]] (нар. 1962) — беларускі архітэктар. * [[Ізраіль Аўсеевіч Урман]] (1903 — пасля 1956) — савецкі ваенны ўрач, палкоўнік медыцынскай службы. * [[Сяргей Міронавіч Ушарэнка]] (нар. 1949) — беларускі вучоны ў галіне матэрыялазнаўства. == Ф == * [[Андрэй Андрэевіч Фёдараў]] (нар. 1949) — беларускі палітолаг. * [[Іна Мікалаеўна Фралова]] (нар. 1972) — беларуская пісьменніца, перакладчык, аўтар лірычных вершаў і кніг для дзяцей. * [[Аляксандр Фрыдман]] (нар. 1979) — беларускі і нямецкі гісторык. == Х == * [[Юрый Хадыка]] (1938—2016) — беларускі [[навуковец]], грамадскі і культурны дзеяч. * [[Аляксей Пятровіч Харак]] (1978—2019) — беларускі мастацтвазнавец, экспазіцыянер. * [[Дзяніс Хвастоўскі]] (1976—2001) — паэт, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху 1990-х — пач. ХХІ ст<ref>Імены Свабоды стар 478 96247f72-a7e0-4382-ad1c-ec68459cf6b7.pdf (rferl.org)</ref>. * [[Ілья Хрэнаў]] («Літвін»; 1994—2022) — баец-добраахвотнік, які загінуў [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|пры абароне Украіны]]<ref>«Працаваў праграмістам, нармальна зарабляў». Хто такі беларус Ільля «Літвін», які загінуў за Ўкраіну (svaboda.org)</ref>. == Ц == * [[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў]] (нар. 1965) — беларускі гісторык, спецыяліст у галіне гісторыі міжнародных адносін і дыпламатыі. == Ч == * [[Наталля Уладзіміраўна Чайка]] (нар. 1967) — беларускі філолаг. * [[Вераніка Анатолеўна Чаркасава]] (1959—2004) — беларуская журналістка. * [[Руслан Іосіфавіч Чарнецкі]] (нар. 1981) — беларускі акцёр тэатра і кіно, дэпутат. * [[Генадзь Рыгоравіч Чысты]] (нар. 1947) — беларускі мастак-афарміцель. == Ш == * [[Валянцін Браніслававіч Шалькевіч]] (1945—2001) — беларускі вучоны ў галіне неўралогіі і нейрахірургіі. * [[Леанід Валянцінавіч Шалькевіч]] (нар. 1972) — беларускі навуковец, даследчык, урач. * [[Міхаіл Шарамет]] (1982—2013) — заснавальнік вайскова-патрыятычнай арганізацыі «Ваяр»<ref>Памёр Міхал Шарамет — адзін зь легендарных Міронаў https://www.svaboda.org/a/24966275.html</ref>. * [[Надзея Ігараўна Шышкіна]] (нар. 1975) — беларуская даследчыца ў галіне кнігазнаўства і выдавецкай справы. * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] (1934—2022) — беларускі фізік, дзяржаўны дзеяч, першы кіраўнік незалежнай Рэспублікі Беларусь == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Язэп Юхо]] (1921—2004) — заснавальнік першай навуковай школы дзяржавы і права Беларусі, сябар Вялікай Рады міжнароднага грамадскага аб’яднання [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|ЗБС «Бацькаўшчына»]]. == Я == * [[Анры Барысавіч Янпольскі]] (нар. 1935) — беларускі скрыпач, музычны педагог. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Мінска| ]] [[Катэгорыя:Спісы:Мінск]] 57ug0zzqj5jf51b2lb79n2wj730m6dg 0 75292 5174676 5155277 2026-08-02T22:17:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174676 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацыйны дзяленне Польшчы''' трохузроўневае: краіна падзяляецца на ваяводствы, ваяводствы — на [[павет]]ы, паветы — на [[гміна|гміны]]. У [[1999]] годзе ўведзены новы адміністрацыйны падзел. Цяпер у Польшчы 16 ваяводстваў, 379 [[павет]]аў (65 гарадскіх + 314 сельскіх), і 2478 [[гміна]]ў (307 гарадскіх + 582 сельска-гарадскіх + 1589 сельскіх). Папярэдняя адміністрацыйная рэформа была праведзеная [[1 чэрвеня]] [[1975]] года, тады краіна падзялялася на ваяводствы (49) і гміны. У [[1946]] годзе адбыўся першы пасляваенны адміністрыцыйны падзел, узнікла 14 ваяводстваў і 2 вялікія гарады (як самастойныя адзінкі): [[Варшава]] — сталіца дзяржавы, і [[Лодзь]]. ваяводствы падзяляліся на 299 паветаў, у тым ліку 29 гарадскіх. [[Павет]]ы падзяляліся на [[гміна|гміны]], які было болей за 3000. Найбуйнейшым стала Пазнаньскае ваяводства — 39,2 тыс. км², а самым малым — Гданьскае — 10,7 тыс. км². Болей за ўсё жыхароў налічвала Сілезскае (Шлёнскае) ваяводства — 2,823 млн чал., а менш за ўсё — Ольштынскае — 352 тыс. чал. У [[1950]] годзе ўзнікла 3 новыя ваяводствы з цэнтрамі ў [[Кашалін]]е, [[Зялёна Гура|Зялёнай Гуры]] і [[Аполе]]. Гэты адміністрацыйны падзел захаваўся парктычна без змяненняў да [[31 мая]] [[1975]] года. З [[1 чэрвеня]] [[1975]] года ліквідаваліся [[павет]]ы і адміністрацыйная структура змянялася з трохступеньчатай на двухступеньчатую. Было створана 49 ваяводстваў, у тым ліку 3 у агламерацыях: у Варшаве, Лодзі і Кракаве. Мінімальнымі адміністрацыйнымі адзінкамі сталі 2345 гмінаў і 814 гарадоў, і нават асобныя раёны некаторых буйных гарадоў. З 1 студзеня [[1999]] году ўступіў у сілу новы трохступеньчаты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, які абапіраецца на ваяводствы, паветы і гміны. На канец снежня [[1999]] году ў Польшчы пражывала каля 38 млн 654 тыс. чалавек. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва складала 124 чалавекі на 1 км². <center> <gallery widths=300 heights=300> Выява:Wojewodztwa be.svg|<small>Адміністрацыйная карта Польшчы. Ваяводствы.</small> Выява:POLSKA woj pow gminy.png|<small>Адміністрацыйная карта Польшчы. Паветы і гімны.</small> Выява:Plcarplates379v06.png|<small>Рэгіянальная кадыфікацыя Польшчы.</small> </gallery> </center> == Ваяводствы Польшчы == {| style="clear:both;" width=100 % |- style="background-color:#bbbbbb;" ! align="center" | Сцяг ! align="center" | Герб ! colspan=2 align="center" | Ваяводства ! align="center" | Паветы ! align="center" | Плошча,<br />км² ! align="center" | Насельніцтва,<br />чел. ! align="center" | Шчыльнасць,<br />чел./км² ! align="center" | Сталіца ! align="center" | <small>Афіцыйны<br />сайт</small> |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo mazowieckie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo mazowieckie COA.svg|50px]] | PL-MZ | align="center"| [[Мазавецкае ваяводства|Мазавецкае]]<br />Mazowieckie | align="center"| 42 | align="center" | 35 558,18 <small>(1)<small> | align="center" | 5 188 488 <small>(1)<small> | align="center" | 145,9 <small>(3)<small> | align="center" | [[Варшава]]<br />Warszawa | align="center" | [http://www.mazowsze.uw.gov.pl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110427174407/http://www.mazowsze.uw.gov.pl/ |date=27 красавіка 2011 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL województwo dolnośląskie flag 1.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo dolnośląskie COA.svg|50px]] | PL-DS | align="center"| [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжнесілезскае]]<br />Dolnośląskie | align="center"| 29 | align="center" | 19 946,77 <small>(7)<small> | align="center" | 2 878 410 <small>(5)<small> | align="center" | 144,3 <small>(4)<small> | align="center" | [[Уроцлаў]]<br />Wrocław | align="center" | [http://www.uwoj.wroc.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|50px]] | PL-KP | align="center"| [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскае]]<br />Kujawsko-Pomorskie | align="center"| 23 | align="center" | 17 971,68 <small>(10)<small> | align="center" | 2 066 136 <small>(10)<small> | align="center" | 115,0 <small>(8)<small> | align="center" | [[Быдгашч]], [[Торунь]]<br />Bydgoszcz, Toruń | align="center" | [http://www.uwoj.bydgoszcz.pl/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081003102314/http://www.uwoj.bydgoszcz.pl/ |date=3 кастрычніка 2008 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL województwo lubelskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo lubelskie COA.svg|50px]] | PL-LU | align="center"| [[Люблінскае ваяводства|Люблінскае]]<br />Lubelskie | align="center"| 24 | align="center" | 25 122,49 <small>(3)<small> | align="center" | 2 166 213 <small>(8)<small> | align="center" | 86,2 <small>(12)<small> | align="center" | [[Люблін]]<br />Lublin | align="center" | [http://www.uw.lublin.pl/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722083847/http://www.uw.lublin.pl/ |date=22 ліпеня 2011 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo lubuskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo lubuskie COA.svg|50px]] | PL-LB | align="center"| [[Любушскае ваяводства|Любушскае]]<br />Lubuskie | align="center"| 14 | align="center" | 13 987,88 <small>(13)<small> | align="center" | 1 008 481 <small>(16)<small> | align="center" | 72,1 <small>(14)<small> | align="center" | [[Гожаў Велькапольскі]],<br />[[Зялёна Гура]]<br />Gorzów Wielkopolski,<br />Zielona Góra | align="center" | [http://www.wojewodalubuski.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL województwo łódzkie 1 flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo łódzkie COA.svg|50px]] | PL-LD | align="center"| [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскае]]<br />Łódzkie | align="center"| 24 | align="center" | 18 218,96 <small>(9)<small> | align="center" | 2 555 898 <small>(6)<small> | align="center" | 140,3 <small>(5)<small> | align="center" | [[Лодзь]]<br />Łódź | align="center" | [http://www.uw.lodz.pl/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041120062456/http://uw.lodz.pl/ |date=20 лістапада 2004 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo małopolskie 1 flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo małopolskie COA.svg|50px]] | PL-MA | align="center"| [[Малапольскае ваяводства|Малапольскае]]<br />Małopolskie | align="center"| 22 | align="center" | 15 182,87 <small>(12)<small> | align="center" | 3 279 036 <small>(4)<small> | align="center" | 216,0 <small>(2)<small> | align="center" | [[Кракаў]]<br />Kraków | align="center" | [http://www.uwoj.krakow.pl/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080917180836/http://www.uwoj.krakow.pl/ |date=17 верасня 2008 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL województwo opolskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo opolskie COA.svg|50px]] | PL-OP | align="center"| [[Апольскае ваяводства|Апольскае]]<br />Opolskie | align="center"| 12 | align="center" | 9 411,67 <small>(16)<small> | align="center" | 1 037 088 <small>(15)<small> | align="center" | 110,2 <small>(10)<small> | align="center" | [[Аполе]]<br />Opole | align="center" | [http://www.opole.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo podkarpackie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo podkarpackie COA.svg|60px]] | PL-PK | align="center"| [[Падкарпацкае ваяводства|Падкарпацкае]]<br />Podkarpackie | align="center"| 25 | align="center" | 17 845,66 <small>(11)<small> | align="center" | 2 097 338 <small>(9)<small> | align="center" | 117,5 <small>(7)<small> | align="center" | [[Жэшаў]]<br />Rzeszów | align="center" | [http://www.rzeszow.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL województwo podlaskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo podlaskie COA.svg|60px]] | PL-PD | align="center"| [[Падляскае ваяводства|Падляскае]]<br />Podlaskie | align="center"| 17 | align="center" | 20 187,01 <small>(6)<small> | align="center" | 1 192 660 <small>(14)<small> | align="center" | 59,1 <small>(15)<small> | align="center" | [[Беласток]]<br />Białystok | align="center" | [http://www.bialystok.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo pomorskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo pomorskie COA.svg|60px]] | PL-PM | align="center"| [[Паморскае ваяводства|Паморскае]]<br />Pomorskie | align="center"| 20 | align="center" | 18 310,36 <small>(8)<small> | align="center" | 2 210 920 <small>(7)<small> | align="center" | 120,7 <small>(6)<small> | align="center" | [[Гданьск]]<br />Gdańsk | align="center" | [http://www.uw.gda.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL_województwo_świętokrzyskie_flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL wojewodztwo świętokrzyskie COA.svg|60px]] | PL-SK | align="center"| [[Свентакшыскае ваяводства|Свентакшыскае]]<br />Swiętokrzyskie | align="center"| 14 | align="center" | 11 710,20 <small>(15)<small> | align="center" | 1 275 550 <small>(12)<small> | align="center" | 108,9 <small>(11)<small> | align="center" | [[Кельцы]]<br />Kielce | align="center" | [http://www.szczecin.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo śląskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo śląskie COA.svg|60px]] | PL-SL | align="center"| [[Сілезскае ваяводства|Сілезскае]]<br />Śląskie | align="center"| 36 | align="center" | 12 333,51 <small>(14)<small> | align="center" | 4 650 300 <small>(2)<small> | align="center" | 377,4 <small>(1)<small> | align="center" | [[Катавіцы]]<br />Katowice | align="center" | [http://www.katowice.uw.gov.pl/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190818174802/http://www.katowice.uw.gov.pl/ |date=18 жніўня 2019 }} |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL województwo wielkopolskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo wielkopolskie COA.svg|60px]] | PL-WP | align="center"| [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскае]]<br />Wielkopolskie | align="center"| 35 | align="center" | 29 826,51 <small>(2)<small> | align="center" | 3 386 882 <small>(3)<small> | align="center" | 113,6 <small>(9)<small> | align="center" | [[Познань]]<br />Poznań | align="center" | [http://www.poznan.uw.gov.pl/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006035911/http://www.poznan.uw.gov.pl/ |date=6 кастрычніка 2008 }} |- style="background-color:#eeeeee;" | align="center" | [[image:POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|60px]] | PL-WN | align="center"| [[Вармінска-Мазурскае ваяводства|Вармінска-Мазурскае]]<br />Warmińsko-Mazurskie | align="center"| 21 | align="center" | 24 173,17 <small>(4)<small> | align="center" | 1 426 155 <small>(12)<small> | align="center" | 59,0 <small>(16)<small> | align="center" | [[Ольштын]]<br />Olsztyn | align="center" | [http://www.uw.olsztyn.pl/] |- style="background-color:#dddddd;" | align="center" | [[image:POL województwo zachodniopomorskie flag.svg|80px]] | align="center" | [[image:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|60px]] | PL-ZP | align="center"| [[Заходнепаморскае ваяводства|Заходнепаморскае]]<br />Zachodniopomorskie | align="center"| 21 | align="center" | 22 892,48 <small>(5)<small> | align="center" | 1 692 271 <small>(11)<small> | align="center" | 73,9 <small>(13)<small> | align="center" | [[Шчэцін]]<br />Szczecin | align="center" | [http://www.szczecin.uw.gov.pl/] |- style="background-color:#cccccc;" | align="center" | {{Сцяг Польшчы|80px}} | align="center" | [[image:Herb Polski.svg|60px]] | '''PL''' | '''[[Польшча|Рэспубліка Польшча]]''' <br />'''Rzeczpospolita Polska''' | align="center"| '''379 ''' | align="center" | '''312 685''' <small>(68)<small> | align="center" | '''38 636 157''' <small>(32)<small> | align="center" | '''123''' | align="center" | [[Варшава]]<br />'''Warszawa''' | align="center" | [http://www.polska.pl/] |} == Гістарычны падзел == [[image:Polska 1907 adm.png|thumb|200px|Адміністрацыйны падзел Польшчы. 1907]] [[image:Poland administrative division 1922 literki.png|thumb|200px|Адміністрацыйны падзел Польшчы. 1922—1939]] * да 1569: [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] * 1569—1795: [[Рэч Паспалітая]] * 1795—1807: [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] * 1807—1815: [[Варшаўскае герцагства]] * 1815—1914: [[Царства Польскае]] * 1914—1918: [[Першая сусветная вайна]] * 1918—1939: [[Польская Народная Рэспубліка]] * 1939—1945: [[Другая сусветная вайна]] * 1918—1989: [[Польская Народная Рэспубліка]] * пасля 1989: [[Рэспубліка Польшча]] {{Польшча ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Польшчы| ]] kfapeny1oypelhkxxd8niy0dz58eww8 0 76449 5174610 5005981 2026-08-02T17:14:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174610 wikitext text/x-wiki {{Тралейбус |Мадыфікацыя = АКСМ-221 |Выява = AKCM-221 in Minsk.jpg |Вырабнік = [[Белкамунмаш]] |Выпуск, гг = 2003—2010 |Праект, г = 2002—2003 |Вырабнік ЭА = Дынама |Колькасць дзвярэй = 3 |Формула дзвярэй = 2-2-2 |Макс. хуткасць, км/г = 60 }} '''АКСМ-221''' — двухвосевы нізкападлогавы [[тралейбус]]. З’яўляецца сумеснай распрацоўкай [[Белкамунмаш|ВА «Белкамунмаш»]] і прадпрыемства [[Мінскі аўтамабільны завод#Аўтобусы|АМАЗ]]. МАЗ пастаўляў цалкам сабраны кузаў з шасі, а на «Белкамунмашы» ўсталёўвалі электраабсталяванне, уніфікаванае з мадэллю [[АКСМ-201]]. Першы АКСМ-221 выпушчаны ў сакавіку [[2003]] года. Тралейбус створаны на базе аўтобуса [[МАЗ-103]], таму большасць вузлоў у тралейбуса і аўтобуса ўзаемазаменныя<ref name="specs">[http://bkm.by/?id_page=8&path=8_1&id_product=6 БелКоммунМаш :: Продукция :: Троллейбус модели 221] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130801123310/http://bkm.by/?id_page=8&path=8_1&id_product=6 |date=1 жніўня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. Электраабсталяванне АКСМ-221 уніфікавана з [[АКСМ-201]]. Мадэль мае тырыстарна-імпульсную сістэму кіравання цягавым электрарухавіком. Маецца інфармацыйнае табло і моўны аўтаінфарматар<ref name="specs"/>. У [[2003]]—[[2004]] гадах былі выраблены 43 тралейбусы. У [[2010]] годзе вытворчасць мадэлі была адноўленая. Усе тралейбусы выкарыстоўваюцца ў [[Мінскі тралейбус|Мінску]]<ref name="bytrans_info">[http://bytrans.net/troll/ps/221.html Троллейбус АКСМ-221] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090511075642/http://www.bytrans.net/troll/ps/221.html |date=11 мая 2009 }} ''bytrans.net'' {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:AKSM-221|выгляд=міні}} * [http://transphoto.ru/photo/511551/ АКСМ-221 у Мінску (вул. Пляханава)] * [https://web.archive.org/web/20160305020220/http://transphoto.ru/photo/699574/ АКСМ-221 у Мінску (вул. Машынабудаўнікоў)] {{Белкамунмаш}} [[Катэгорыя:Белкамунмаш]] [[Катэгорыя:Тралейбусы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тралейбусы Беларусі]] joat5zoimqpxkso03fks6ccsgfoaaop 0 81606 5174651 4799140 2026-08-02T19:42:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174651 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Дата = [[20 чэрвеня]] [[2011]] }} '''Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011''' — катастрофа [[20 чэрвеня]] [[2011]] самалёта [[Ту-134А]] авіякампаніі РусЭйр, бартавы нумар RA-65691, які выконваў рэйс па маршруце [[Масква]] — [[Петразаводск]]. [[Самалёт]] разваліўся на часткі і загарэўся ад удара аб зямлю пры заходзе на пасадку ў складаных метэаўмовах непадалёк ад петразаводскага аэрапорта каля сяла [[Бесавец]], прыкладна ў 600 м ад тарца ўзлётна-пасадачнай паласы. Адразу загінулі 45 з 52 людзей, што знаходзіліся на борце самалёта. У катастрофе загінулі грамадзянін Беларусі Міхаіл Карпук<ref name="http://www.belta.by/ru/all_news/society/Sredi-pogibshix-chlenov-ekipazha-pri-katastrofe-Tu-134-pod-Petrozavodskom-byl-grazhdanin-Belarusi_i_560198.html">[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Sredi-pogibshix-chlenov-ekipazha-pri-katastrofe-Tu-134-pod-Petrozavodskom-byl-grazhdanin-Belarusi_i_560198.html Среди погибших членов экипажа при катастрофе Ту-134 под Петрозаводском был гражданин Беларуси]</ref>, грамадзяне [[Расія|Расіі]], ЗША, Украіны, Нідэрландаў і [[Швецыя|Швецыі]]. Сярод ахвяр — шэраг кіраўнікоў атамнай галіны Расіі: * Сяргей Рыжоў — дырэктар-генеральны канструктар АКБ «Гідрапрэс»; * Генадзь Банюк — намеснік дырэктара, галоўны канструктар АКБ «Гідрапрэс»; * Мікалай Труноў — галоўны канструктар і начальнік аддзела парагенератараў і цепламеханічнага абсталявання АКБ «Гідрапрэс»; * Андрэй Трафімаў — галоўны тэхнолаг АКБМ імя Афрыкантава; * Валерый Лялін — начальнік упраўлення «Атамэнергамаша». {{зноскі}} == Спасылкі == * http://mak.ru/russian/investigations/2011/tu-134_ra-65691.html{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927191145/http://www.mak.ru/russian/investigations/2011/tu-134_ra-65691.html |date=27 верасня 2011 }} сайт [[Міждзяржаўны авіяцыйны камітэт|МАК]] * [http://avherald.com/h?article=43e7c1b7&opt=0 avherald.com — Crash: Rusair T134 at Petrozavodsk on Jun 20th 2011] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў Расіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 20 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2011 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2011 года]] [[Катэгорыя:Петразаводск]] it8ts83k3el94beugponi576prxeqx5 0 88387 5174664 4713333 2026-08-02T20:58:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174664 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэкандоль}} {{Вучоны | Імя = Агюстэн Пірам Дэкандоль | Арыгінал імя = {{lang-fr|Augustin Pyramus de Candolle}} | Фота = Candolle Augustin Pyrame de 1778-1841.jpg | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Месца працы = | Навуковая сфера = | Вядомы як = стваральнік «Дэкандолевай» сістэмы класіфікацыі раслін | Знакамітыя вучні = }} {{Сістэматык | Шырыня = | Батанік = DC. | IPNI = 16855 | List IPNI = + | Заўв_батанік = | Заолаг = | Мікрабіёлаг = | wikispecies = Augustin Pyrame de Candolle | commons = Category:Augustin Pyramus de Candolle }} '''Агюстэн Пірам (Пюрам, Пірамю) Дэкандоль''' (дэ Кандоль), вядомы ў навуцы пад імем ''Дэкандоль-старэйшы'' ({{lang-fr|Augustín Pyrámus (Pyráme) de Candólle}}; [[4 лютага]] [[1778]], [[Жэнева]] - [[9 верасня]] [[1841]], Жэнева) — [[Швейцарыя|швейцарскі]] і французскі батанік, адзін з найбуйнейшых батанікаў усіх часоў, аўтар адной з першых сістэм раслін. Член-карэспандэнт Французскай Акадэміі навук (1810), замежны член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1822), замежны член-карэспандэнт (1826) і ганаровы член (1835) Пецярбургскай Акадэміі навук. Бацька [[Альфонс Дэкандоль|Альфонса Дэкандоля]]. Імя Дэкандоля згадваецца ў якасці аўтара або суаўтара назвы для 16605 раслін<ref>[http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&find_genus=&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=DC.&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch International Plant Names Index]</ref>. == Літаратура == * ''Bishop of Norwich''. Augustin-Pyramus DeCandolle. Proceedings of the Linnean Society of London, v. I:142-145. 1842.{{ref-en}} * ''John Briquet''. Biographies des Botanistes a Genève. Berichte der Schweizerischen Botanischen Gesellschaft, v. 50a:114-130. 1940.{{ref-fr}} * ''George B. Emerson''. A Notice of Prof. Augustin Pyramus DeCandolle. The American Journal of Science and Arts, v. 42:217-227. 1842.{{ref-en}} * ''Asa Gray''. Augustin-Pyramus De Candolle. The Journal of Botany, v. I:107-120. 1863.{{ref-en}} * ''P. E. Pilet''. Augustin-Pyramus De Candolle. Dictionary of Scientific Biography, v. III: 43-45. 1971.{{ref-en}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Augustin Pyramus de Candolle}} * [http://www.illustratedgarden.org/mobot/rarebooks/author.asp?creator=Candolle,%20Augustin%20Pyramus%20de&creatorID=24 Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070310220944/http://www.illustratedgarden.org/mobot/rarebooks/author.asp?creator=Candolle,%20Augustin%20Pyramus%20de&creatorID=24 |date=10 сакавіка 2007 }} на сайце ''Missouri Botanical Garden''{{ref-en}} {{V|21|3|2009}} * [http://www.botanicus.org/creator/13 Кароткая біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170626203822/http://www.botanicus.org/creator/13 |date=26 чэрвеня 2017 }} на ''Botanicus.org''{{ref-en}} {{V|21|3|2009}} * {{Супрацоўнік РАН|50311|Агюстэна-Пірама Дэкандоля}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэкандоль}} [[Катэгорыя:Батанікі Францыі]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] 78pcf25565a8azc98p7cbuf93hjfi9i 0 93737 5174773 4702610 2026-08-03T06:54:32Z DzBar 156353 /* Фільмаграфія */ дапаўненне 5174773 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фрымэн}} {{Кінематаграфіст | Імя = Морган Фрымэн | Гады актыўнасці = [[1964]] — цяпер. час | Кірунак = [[Драма (жанр)|драма]], [[кінакамедыя|камедыя]], [[Баявік (кінажанр)|баявік]] }} '''Морган Фрымэн''' ({{lang-en|Morgan Freeman}}; нар. {{ДН|1|6|1937}}) — [[ЗША|амерыканскі]] {{акцёр|ЗША|XX стагоддзя}}, {{кінарэжысёр|ЗША|XX стагоддзя}} і наратар, лаўрэат прэміі «[[Оскар]]». Адзін з самых папулярных і шаноўных акцёраў у [[Галівуд]]зе. == Фільмаграфія (частковая) == * [[1994 год у гісторыі кіно|1994]] — «[[Уцёкі з Шаўшэнка]]» / ''The Shawshank Redemption — Эліс Бойд «Рэд» Рэдынг'' * [[1995 год у гісторыі кіно|1995]] — «[[Сем (фільм, 1995)|Сем]]» / ''Se7en — дэтэктыў Уільям Сомерсет'' * [[2009 год у гісторыі кіно|2009]] — «[[Амаль што ўдалы план]]» / ''The Maiden Heist'' ''— Чарльз Пітэрсан'' * [[2010 год у гісторыі кіно|2010]] — «[[РЭД]]» / ''RED — Джо Мэцісан'' * [[2013 год у гісторыі кіно|2013]] — «[[Забыццё (фільм)|Забыццё]]» / ''Oblivion — Малкальм Біч'' * [[2013 год у гісторыі кіно|2013]] — «[[Апошні Вегас]]» / ''Last Vegas'' — ''Арчыбальд «Арчы» Клэйтан'' {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Morgan Freeman|Морган Фрымен}} * {{imdb name|0000151|Морган Фрымен}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{DEFAULTSORT:Фрымэн Морган}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] 93jf2hpl9eba8qaz4l6pzrglmeujeze 0 94015 5174647 4254881 2026-08-02T19:29:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174647 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Ава Гарднер | Арыгінал імя = Ava Gardner | Фота = Eiganotomo-avagardner-dec1953.jpg | Подпіс = <small>Студыйная фатаграфія 1953 года</small> | Шырыня = 250px | Імя пры нараджэнні = Ава Лавінія Гарднер | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1941—1986 | imdb_id = 0001257 }} '''Ава Гарднер''' ({{lang-en|Ava Gardner}}, [[24 снежня]] [[1922]] — [[25 студзеня]] [[1990]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША||}}, адна з самых яскравых зорак [[Галівуд]]а 1940-х і 1950-х гадоў. Намінантка прэміі «[[Оскар]]». Увайшла ў спіс найвялікшых кіназорак ў гісторыі Галівуда. Уладальніца «твару анёла і цела багіні», яе часта называюць адной з самых прыгожых актрыс XX стагоддзя. Тройчы была замужам, у тым ліку за [[Мікі Руні]] і [[Фрэнк Сінатра|Фрэнкам Сінатрай]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Ava Gardner|Ава Гарднер}} * {{imdb name|id=0001257|name=Ава Гарднер}} * [http://www.movietreasures.com/Ava_Gardner/ava_gardner.html Ава Гарднер на MovieTreasures.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201032956/http://www.movietreasures.com/Ava_Gardner/ava_gardner.html |date=1 лютага 2011 }} * [http://www.avagardner.org/ Музей Авы Гарднер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200303041203/http://www.avagardner.org/ |date=3 сакавіка 2020 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарднер}} g26bxj1ficjmt7yj89eydcekjhj379r 0 95687 5174563 5155121 2026-08-02T15:07:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174563 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Ірландцы <br /> (''Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil'') |image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Columbanus at Bobbio.jpg|45x70px]]</small></td> <td><small>[[File:The Duke of Wellington (1839) by George Hayter.jpg|52x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Oscar Wilde by Sarony 1882 01.jpg|48x70px]]</small></td> <td><small>[[File:DouglasHydepresident.jpg|52x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Калумбан|Св. Калумбан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Артур Уэлслі Уэлінгтан|Герцаг Уэлінгтан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Оскар Уайльд|О. Уайльд]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Дуглас Хайд|Д. Хайд]]</small></td> <tr> <td><small>[[File:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|52x70px]]</small></td> <td><small>[[File:William Butler Yeats by John Butler Yeats 1900.jpg|56x70px]]</small></td> <td><small>[[File:PierceBrosnan(CannesPhotoCall).jpg|46x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Bono as The Fly Cleveland 1992.jpg|48x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Джэймс Джойс|Дж. Джойс]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Уільям Батлер Ейтс|У. Б. Ейтс]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Пірс Броснан|П. Броснан]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Бона (спявак)|Бона]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = каля 8180 тыс. (2014) | popplace = {{Сцягафікацыя|Ірландыя}} — 3 865 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — 530 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 3 164 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} — 525 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} — 62 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Іспанія}} — 4,5 тыс.<br /> | langs = [[Ірландская мова|гэльская]] | rels = [[каталіцызм]] | related = [[шатландцы]], [[мэнцы]] }} '''Ірла́ндцы''' ({{lang-ga|Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil}}) — народ, карэнныя насельнікі [[Ірландыя (востраў)|вострава Ірландыя]]. У наш час большасць ірландцаў жыве за межамі [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Ольстэр]]а. Буйныя ірландскія абшчыны існуюць у [[Англія|Англіі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і г. д. Агульная колькасць (2014) — каля {{Num|8180000}} чалавек.<ref>[http://joshuaproject.net/people_groups/12256 Irish]</ref> == Паходжанне == [[Файл:Кельцкія народы Брытанскіх астравоў.png|thumb|left|Кельцкія народы Брытанскіх астравоў у дарымскі перыяд]] [[Востраў Ірландыя]] быў населены ў прамежку часу паміж 8 і 7 тысячагоддзямі да н. э.<ref>[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ancient.htm Ancient Ireland ]</ref> Каля 4 тысячагоддзя да н. э. старажытныя насельнікі асвоілі [[земляробства]]<ref>[http://www.archaeology.ie/media/archeologyie/PDFS/NMS%20Farmers%20Journal1.pdf The first farmers in Ireland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140704162637/http://www.archaeology.ie/media/archeologyie/PDFS/NMS%20Farmers%20Journal1.pdf |date=4 ліпеня 2014 }}</ref>. У гэты перыяд таксама ўзводзіліся [[мегаліты]]чныя збудаванні<ref>[http://www.ancient-wisdom.co.uk/ireland.htm Prehistoric Ireland: (The 'Emerald Isles')]</ref>. [[Археалогія|Археолагі]] лічаць, што старажытнейшае насельніцтва вострава мела [[Іберы|іберскае]] паходжанне. Гэта падцвярджаюць і [[генетыка|генетычныя]] даследаванні. Выяўлена, што большасць сучасных ірландцаў генетычна найбольш блізкія да жыхароў Заходняй [[Шатландыя|Шатландыі]] і поўначы [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.theapricity.com/forum/showthread.php?86281-British-Isles-ancestry-is-Iberic Blood of the Irish: DNA Proves Ancestry of the People of Ireland]</ref>, хаця многія знешнія рысы (рудыя [[валасы]], [[вяснушкі]], рэдкая для іншых [[Еўропа|еўрапейцаў]] наяўнасць [[эпікантус]]а), што лічацца характэрнымі для ірландцаў<ref>Гл. The physical anthropology of Ireland. / Earnest A. Hooton and C. Wesley Dupertuis. — Cambridge, Millwood, N.Y., 1955</ref>, маглі сфарміравацца ўжо на самім востраве ў выніку доўгатэрміновай ізаляцыі. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. Ірландыя была занята [[кельты|кельтамі]], з распаўсюджаннем якіх звязаны надыход [[жалезны век|жалезнага века]]. Вучоныя мяркуюць, што перасяленне кельтаў адбывалася на працягу некалькіх стагоддзяў і прыводзіла не толькі да заваявання, але і [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] папярэднікаў<ref>[http://www.wesleyjohnston.com/users/ireland/past/pre_norman_history/iron_age.html The Arrival of the Celts]</ref><ref>[http://www.ancestraljourneys.org/celtictribes.shtml Celtic tribes of the British Isles] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141012070439/http://www.ancestraljourneys.org/celtictribes.shtml |date=12 кастрычніка 2014 }}</ref>, што прывяло да фарміравання істотных адрозненняў мясцовай кельцкай [[археалагічная культура|культуры]] ад [[Еўразія|кантынентальнай]]. Кельты не былі адзіным народам. [[Клаўдзій Пталемей]] узгадваў некалькі народаў, што насялялі Ірландыю ў яго час<ref>[http://irishtribes.com/articles/2012-06-descendants-of-celtic-tribes-of-ireland.html Descendants of the Celtic Tribes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140224053739/http://www.irishtribes.com/articles/2012-06-descendants-of-celtic-tribes-of-ireland.html |date=24 лютага 2014 }}</ref>. У першыя стагоддзі нашай эры склалася 5 ірландскіх [[манархія|манархічных]] [[дзяржава|дзяржаў]]<ref>[http://elore.com/Ireland/History/Overview/early.htm Irish History — Earthlore Explorations]</ref>. Фарміраванне адзінай старажытнай ірландскай культуры адбылося толькі пасля прыняцця [[хрысціянства]]. == Гісторыя == [[Файл:16th-century-Irish-man-and-woman.jpg|thumb|Ірландцы XVI ст.]] Хаця [[востраў Ірландыя|Ірландыя]] не была заваявана [[Старажытны Рым|рымлянамі]], у першай палове 1 тысячагоддзя да н. э. яе насельніцтва знаходзілася пад моцным уплывам рымскай культуры. Галоўным вынікам гэтага ўплыву стала прыняцце продкамі ірландцаў [[хрысціянства]]. Яго першым распаўсюджвальнікам лічыцца [[Святы Патрык]] (каля [[432]] г. н. э.)<ref>[http://www.catholic.by/2/liturgy/saints/100563.html Святы Патрык, біскуп]</ref>. На ўсёй тэрыторыі Ірландыі ўзніклі [[кляштары]], дзе пачала фарміравацца [[пісьмо]]вая культура. Ірландскія [[манах]]і стварылі літургічную [[літаратура|літаратуру]] на старажытнай [[ірландская мова|ірландскай мове]], пры гэтым карысталіся [[лацінскі алфавіт|лацінскім алфавітам]]. У [[6 стагоддзе|VI]] — [[7 стагоддзе|VII]] стст. таксама былі запісаны старажытныя [[міф]]ы і [[Сага|сагі]]. [[Кельцкая царква]] некалькі адрознівалася ад [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцкай]], аднак выхадцы з Ірландыі садзейнічалі хрысціянізацыі іншых еўрапейскіх народаў, вялі місіянерскую дзейнасць далёка за межамі Ірландыі. У другой палове [[7 стагоддзе|VII]] ст. у Ірландыі адбылося некалькі страшэнных [[эпідэмія|эпідэмій]]. Яны выклікалі значныя страты насельніцтва. Яшчэ больш цяжкія наступствы мелі напады [[вікінгі|вікінгаў]], якія пачаліся з [[795]] г. і працягваліся да [[1014]] г.<ref>{{Cite web |url=http://www.thetreemaker.com/last-name-meaning/history-of-ireland.html |title=History of Ireland and its Irish Heritage |access-date=23 кастрычніка 2014 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108155034/http://www.thetreemaker.com/last-name-meaning/history-of-ireland.html |url-status=dead }}</ref> Вікінгі імкнуліся ў першую чаргу разрабаваць кляштары, дзе запасіліся значныя багацці, але якія таксама былі культурнымі цэнтрамі. У [[1155]] г. [[Адрыян IV|Папа Адрыян IV]] выдаў [[була|булу]]<ref>[http://avalon.law.yale.edu/medieval/bullad.asp The Bull of Pope Adrian IV Empowering Henry II to Conquer Ireland. A.D. 1155]</ref>, што дазваляла [[Англія|англійскаму]] каралю [[Генрых II Плантагенет|Генрыху II]] заваяванне Ірландыі. [[Англічане]] здолелі заваяваць толькі ўсходнюю частку вострава. Пасля эпідэміі [[1348]] г. улада англійскіх каралёў набыла намінальны характар і пачала ўзнаўляцца толькі пасля [[1536]] г. Канчатковае заваяванне Ірландыі адбылося толькі ў [[1690]] г. У [[1800]] г. быў прыняты акт аб уніі, які далучаў Ірландыю да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Далучэнне Ірландыі суправаджалася доўгачасовымі войнамі і вялікімі ахвярамі з абодвух бакоў. Англійскія ўлады прадпрымалі захады для пашырэння свайго ўплыву праз перасяленне ў Ірландыю выхадцаў з самой Англіі і [[Шатландыя|Шатландыі]], абмежавання правоў карэннага насельніцтва і, як наступства, выцісканне яго з занятых тэрыторый і абеззямельванне. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. ірландскія паўстанцы прадаваліся ў [[рабства]]<ref>[http://www.scoilgaeilge.org/academics/slaves.htm Irish Slavery in America]</ref>. Сітуацыя ўскладнялася [[рэлігія|рэлігійнымі]] рознагалоссямі. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у Англіі пачаў распаўсюджвацца [[пратэстантызм]]<ref>[http://www.anglican.org/church/ChurchHistory.html Church history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110725010717/http://anglican.org/church/ChurchHistory.html |date=25 ліпеня 2011 }}</ref>. Большасць ірландцаў захавала адданасць [[каталіцызм]]у. Каталіцкая царква падтрымлівала антыкаланіяльную барацьбу ірландскага народа. У [[1688]] г. ірландцы адкрыта падтрымалі караля-каталіка [[Якаў II Сцюарт|Якава II]]<ref>[http://www.libraryireland.com/HullHistory/JamesII1.php JAMES II IN IRELAND]</ref>, аднак іх паўстанне скончылася паражэннем і выклікала ў адказ жорсткія палітычныя і рэлігійныя рэпрэсіі. Нягледзячы на гэта, каталіцызм ператварыўся ў важную частку ірландскай нацыянальнай ідэнтычнасці. У часы заваявання Ірландыі адбылося канчатковае разбурэнне старой дзяржаўнай [[феадалізм|феадальнай]] сістэмы. Частка ірландскай традыцыйнай [[Арыстакратыя|арыстакратыі]] згубіла свой уплыў або была вынішчана. Прадстаўнікі некаторых высакародных сем’яў супрацоўнічалі з англійскімі ўладамі, рабілі кар’еру ў брытанскай [[армія|арміі]] і [[флот|флоце]], нават прымалі пратэстантызм. Сярод такіх асоб ірландскага паходжання былі [[Джонатан Свіфт]], [[:en:Wolfe Tone|Уолф Тон]], [[Артур Уэлслі Уэлінгтан]] і інш. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. ірландцы-пратэстанты таксама прымалі ўдзел у нацыянальна-вызваленчай барацьбе. Акрамя таго, існавала ірландская [[эміграцыя]]. У XVI—XVIII стст. большасць ірландскіх перасяленцаў у іншыя краіны мелі высакароднае паходжанне. У XVII ст. значная ірландская абшчына склалася ў [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.irlandeses.org/wp-content/uploads/2012/10/6.-Irish-emigration-to-Spain-and-the-archives-of-the-Castilian-conciliar-system-from-Vol8No3-6.pdf Ciaran O’Scea, Irish emigration to Spain and the archives of the Castilian conciliar system]</ref>. З заняпадам традыцыйнай арыстакратыі ў Ірландыі пачала паступова фарміравацца новая нацыянальная культурная [[эліта]]. Ірландская мова і культура вывучаліся з [[13 стагоддзе|XIII]] ст. У XVIII — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. ідэі [[Асветніцтва]] і [[рамантызм]]у садзейнічалі адраджэнню цікавасці да кельцкага мінулага. У першай трэці XIX ст. склаліся асноўныя ідэі ірландскага [[нацыяналізм]]у<ref>[https://www.academia.edu/1383713/Irish_Romanticism_1800-1830 Claire Connolly, Irish Romanticism, 1800—1830] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712004824/http://www.academia.edu/1383713/Irish_Romanticism_1800-1830 |date=12 ліпеня 2015 }}</ref>, якія ў пазнейшы час перараслі ў патрабаванне мець сваю дзяржаўнасць. [[Файл:Irishman looks at poster of voyages to New York, 19th C Wellcome L0036002.jpg|thumb|Ірландскі эмігрант у ЗША]] У [[1845]]—[[1847]] гг. у Ірландыі адбыўся Вялікі голад, выкліканы з аднаго боку неўраджаем [[бульба|бульбы]], з другога — крызісам традыцыйнай структуры [[сям'я|сям’і]]. З-за шматлікіх абмежаванняў у адрозненні ад іншых месцаў Вялікабрытаніі прамысловасць амаль не развівалась у Ірландыі. Большасць ірландцаў заставаліся [[земляробства|земляробамі]], вырошчвалі на продаж [[лён]], [[авёс]], [[пшаніца|пшаніцу]], але для забеспячэння ўласнага харчавання выкарыстоўвалі пераважна [[бульба|бульбу]], вядомую ў Ірландыі з 1589 г.<ref>[http://www.potato.ie/history/ potato.ie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150202211214/http://www.potato.ie/history/ |date=2 лютага 2015 }}</ref> Ірландскія [[сяляне]] арандавалі зямлю. Яны мелі вялікія сем’і, што было абумоўлена рэлігійнымі традыцыямі і імкненнем бацькоў быць забяспечанымі ў старасці дзякуючы падтрымцы дзяцей. У выніку насельніцтва хутка расло, асабліва ў перыяд [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войн]], што суправаджаліся эканамічным уздымам. Лішкі рабочай сілы пераязджалі на заробкі ў Англію, а таксама ў калоніі. У 1845 г. падчас вільготнага лета ўраджай бульбы быў пашкоджаны завезеным з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] [[фітафтароз]]ам. Неўраджаі працягваліся тры гады запар, што выклікала масавы голад. Брытанскі ўрад для аказання дапамогі ўвёз [[кукуруза|кукурузу]], але ў адсутнасці спецыяльных млыноў гэта не прынесла значнай палёгкі. Акрамя таго, увоз кукурузы знізіў кошты на іншыя харчовыя прадукты, і англійскія гандляры скарысталі яго для вывазу з Ірландыі [[Збожжавыя культуры|збожжа]]. Лічыцца, што падчас Вялікага голада памерла каля 1 млн чалавек. Яшчэ 1 млн чалавек эмігрыраваў у Паўночную Амерыку, [[Аўстралія|Аўстралію]], Англію і Шатландыю<ref>{{Cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/ireland_great_famine_of_1845.htm |title=The Great Famine of 1845 |access-date=24 кастрычніка 2014 |archive-date=8 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608005325/http://www.historylearningsite.co.uk/ireland_great_famine_of_1845.htm |url-status=dead }}</ref>. З гэтага часу эміграцыя набыла сталы характар, тым больш, што землеўласнікі імкнуліся пазбегнуць паўтарэння неўраджаеў і пачалі развіваць [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]], якая не патрабавала вялікай колькасці працоўных. У [[1848]] г. адбылося паўстанне. З ростам ірландскага нацыяналізму Вялікі голад ператварыўся ў сімвал пакут ірландскага народа. Паўстанні [[1848]] г. і [[1867]] г. стымулявалі барацьбу ірландцаў за свае правы і незалежнасць. У другой палове XIX ст. узнік шэраг арганізацый, якія ставілі на мэту культурнае і аграрнае адраджэнне. Найбольш уплывовай з’яўлялася Гэльская Ліга, арганізаваная ў [[1893]] г. У працы арганізацый прымалі ўдзел як каталікі, так і пратэстанты. Спроба нацыяналістаў спыніць распаўсюджанне [[англійская мова|англійскай мовы]] не мела поспеху, але ў ірландскай літаратуры прыжыўся своеасаблівы [[дыялект]], адрозны ад англійскай мовы ў Англіі і Шатландыі. У 1880-ыя гг. пачаўся легальны рух за самакіраванне. Яго прадстаўнікі ўдзельнічалі ў [[парламент|парламенцкіх]] выбарах. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. узмацніўся рабочы рух. Разам з гэтым узмацніліся антыірландскія настроі з боку нашчадкаў англійскіх і шатландскіх перасяленцаў, а таксама часткі мясцовых пратэстантаў. У [[Ольстэр]]ы антыірландскія арганізацыі падтрымліваліся з боку прафсаюзаў. [[17 верасня]] [[1914]] г. брытанскі парламент прызнаў самакіраванне Ірландыі, але не распаўсюдзіў яго на Ольстэр<ref>[http://www.historyhome.co.uk/peel/ireland/homerule.htm The Home Rule Crisis 1910—1914]</ref>. У [[1916]] г. радыкальныя нацыяналісты арганізавалі ў [[Дублін]]е Велікоднае паўстанне<ref>[http://www.historylearningsite.co.uk/easter_uprising.htm The Easter Uprising]</ref>. [[21 студзеня]] [[1919]] г. адбылося самаабвяшчэнне незалежнасці [[Ірландыя|Ірландыі]], але згодна дамовам [[1921]] г. Вялікабрытанія прызнавала за Ірландыяй толькі статус [[дамініён]]а. З 1921 г. Ольстэр быў канчаткова адлучаны ад Ірландыі і стаў часткай Вялікабрытаніі. У выніку грамадзянскай вайны [[1922]]—[[1923]] гг. радыкальныя нацыянальныя групоўкі ірландцаў страцілі свой уплыў. Хаця ірландская мова была абвешчана дзяржаўнай, у Ірландыі працягвалася пашырэнне ўплыву англійскай мовы праз [[сродкі масавай інфармацыі]] і адукацыю. У Ольстэры [[Ірландская рэспубліканская армія]] дзейнічала яшчэ доўгі час, але паступова вырадзілася ў [[тэрарызм|тэрарыстычную]] арганізацыю. Падзел Ірландыі на незалежную Ірландыю і Ольстэр працягваецца да нашых дзён. == Культура == === Сельская гаспадарка === [[Файл:Baling the silage.jpg|thumb|Сучасныя палеткі, агароджаныя мурам з сухой кладкай]] Да другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[сельская гаспадарка]] з’яўлялася асноўнай вытворчай сферай. Са старажытных часоў пераважала [[земляробства]]. У раннее [[сярэднявечча]] замацавалася сістэма так званых адкрытых палеткаў (''rundale system'')<ref>[http://bobseery.blogspot.com/2013/02/rundale-clachans-in-pre-famine-ireland_3.html Rundale Clachans in Pre-Famine Ireland]</ref>, калі зямля бралася сялянамі ў сумесную арэнду і падзялялася на кавалкі ў залежнасці ад гаспадарчага выкарыстання, часцяком адасобленыя каменным [[мур]]ам. Сістэма набыла асаблівае распаўсюджванне з ростам насельніцтва ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Сяляне вырошчвалі [[авёс]], [[ячмень]], [[лён]], [[гародніна|гародніну]], з [[16 стагоддзе|XVI]] ст. — [[бульба|бульбу]]. Асноўным [[збожжа]]вым рэгіёнам лічыцца паўднёва-усходняя частка [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]]. У [[1870]]—[[1920]] гг. памешчыцкая зямельная ўласнасць фактычна была разбурана. Асноўнай галіной сельскай гаспадаркі стала [[малако|малочная]] [[жывёлагадоўля]]. Сучасныя ірландскія фермеры выкарыстоўваюць толькі чвэрць усёй прыдатнай зямлі для земляробства. Сістэма адкрытых палеткаў дазваляла сялянам аб’ядноўваць свае сілы для апрацоўкі палёў, разам выконваць найбольш працаёмкія працэсы, мець супольныя інструменты і г. д. Зямлю апрацоўвалі лёгкім драўляным [[плуг]]ам, хаця на ўсходзе і ў цэнтры Ірландыі таксама быў вядомы цяжкі [[Нармандыя|нармандскі]] плуг, які цягнула адразу некалькі [[конь свойскі|канёў]]. На камяністых і балоцістых тэрыторыях ужывалі спецыяльную рыдлёўку ''loy'' з вузкім доўгім лёзам<ref>[http://beyondthewildgarden.wordpress.com/2014/06/01/the-loy-an-early-irish-spade/ The Loy — An Early Irish Spade]</ref>. Да XVIII ст. [[Каса (інструмент)|каса]] амаль не была вядома. [[трава|Траву]] зразалі [[серп|сярпом]]. Хаця Ірландыя — [[мора|марская]] краіна, [[рыбалоўства]] ў традыцыйным жыцці не вылучылася ў асобную галіну і фактычна з’яўлялася дадаткам да сельскай гаспадаркі. === Рамёствы === [[Файл:Handkerchief (Wedding) LACMA M.68.20.jpg|thumb|Ірландскія карункі]] [[Рамяство|Рамёствы]] ў Ірландыі развіваліся пераважна ў сельскай мясцовасці для забеспячэння хатняй гаспадаркі або прызаробкаў. Паказальна, што нават у [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі ў Ірландыі з’явіліся танныя [[прамысловасць|прамысловыя]] [[Тканіна|тканіны]] з суседняй [[востраў Вялікабрытанія|Брытаніі]], тканіны вырабляліся пераважна адзіночкамі або невялікімі групамі майстроў, часцяком чальцамі адной [[сям'я|сям’і]]. Асноўнымі матэрыяламі з’яўляліся [[Авечка свойская|авечая]] [[воўна]] і [[лён]]. У розных кутах краіны [[Ткацтва|ткачы]] спецыялізаваліся на вытворчасці ваўняных паясоў, нарукаўнікаў, [[Карункі|карунак]], [[дыван]]оў з кавалкаў тканін і г. д.<ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/textiles/ askaboutireland.ie]</ref> На заходнім узбярэжжы было папулярна прадзенне. [[Металургія|Металаапрацоўка]] ў Ірландыі мае вельмі старажытныя карані. [[медзь|Медныя]] вырабы вядомы з [[2400 да н.э.|2400]] г. да н. э. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] і пазней выраблялася [[бляха|бляшаная]] [[зброя]], але ў пазнейшы час ірландскія кавалі займаліся забеспячэннем пераважна сялян, рабілі [[сякера|сякеры]], [[нож|нажы]], [[посуд]], [[Плот|платы]], падковы і інш. Кавалі карысталіся вялікай павагай, асабліва ў перыяд шырокай эксплуатацыі [[Конь свойскі|конскай]] цягі. Згодна традыцыі, кавалі, што падкоўвалі канёў, звычайна не спецыялізаваліся на іншых вырабах<ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/metal/ Metal]</ref><ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/metal/blacksmithing/ Blacksmithing].</ref>. У 1970-ыя гг. рамесная металаапрацоўка зноў набыла папулярнасць. Яшчэ адным старажытным ірландскім рамяством з’яўляецца апрацоўка [[Прыродны камень|каменю]]. [[Прыродны камень]] з часоў [[неаліт]]у выкарыстоўваўся для агарожы палеткаў, пазней — для будаўніцтва, у тым ліку ваенных умацаванняў. Ірландскія каменячосы асвоілі апрацоўку [[граніт]]а, [[пясчанік]]а, [[вапняк]]оў, [[Сланец|сланцаў]], [[друз]]у. [[Мур]]ы часцяком узводзіліся метадам сухой кладкі без раствораў<ref>[http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/art/design-craftwork/traditional-crafts-of-ireland/stone/dry-stone-walling/ askaboutireland.ie]</ref>. Іншыя традыцыйныя рамёствы — выраб [[кераміка|керамікі]], [[дрэва|драўляных]] [[судна]]ў, [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]], [[бочка|бочак]], [[калаўрот]]аў, [[скура]]ных і [[салома|саламяных]] рэчаў і г. д. Прамысловая вытворчасць у Ірландыі ўзнікла позна і не была асабліва развіта. Аднак замяжой, асабліва ў [[ЗША]], склаліся буйныя групы ірландскіх рабочых з характэрнай [[Пралетарыят|пралетарскай]] культурай. === Кухня === {{catmain|Ірландская кухня}} Для ірландскай нацыянальнай [[Кулінарыя|кухні]] характэрна амаль поўная адсутнасць [[спецыі|спецый]] і [[соус|падліў]]. Асноўнымі інгрыдыентамі з’яўляюцца [[бульба]], зёлкавыя (асабліва [[авёс|аўсянка]]), [[мяса]], радзей [[рыба]]. Папулярны [[рагу]], густыя наварыстыя [[суп]]ы, [[малочныя прадукты]]. У Ірландыі вырабляюць каля 50 розных сартоў [[тварог]]авых [[сыр]]оў. Традыцыйны [[хлеб]] пячэцца з немолатага зерня на [[сода|содзе]]. Распаўсюджаныя напоі — [[кава]], [[піва]], [[віскі]]<ref>[http://www.foodbycountry.com/Germany-to-Japan/Ireland.html Food in Every Country: Ireland]</ref><ref>[http://www.dochara.com/the-irish/food-recipes/traditional-foods-of-ireland/ Traditional Foods of Ireland]</ref>. <gallery> Файл:Ben W Bell Soda Bread Farl 05 June 2007.jpg|Содавы хлеб Файл:Gubbeen mature.JPG|Ірландскі сыр Файл:Coddle.jpg|[[Ірландскае рагу]] Файл:Full irish breakfast.jpg|Традыцыйны сняданак Файл:A pint of Guinness.jpg|Піва "[[Гінэс]]" Файл:The Largy Bar - geograph.org.uk - 498247.jpg|Будынак піўнога бара ў Ольстэры </gallery> === Вопратка === [[Археалогія|Археалагічныя]] знаходкі сведчаць пра тое, што ў [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]] здаўна былі распаўсюджаны [[воўна|ваўняныя]] [[тканіна|тканіны]]. [[Сярэднявечча|Сярэднявечны]] [[гісторыя|гісторык]] [[Гіральд з Камбрыі]] паведамляў, што вопратка ірландцаў мае пераважна чорны колер, бо авечкі ў гэтай краіне ў асноўным чорныя<ref>[http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf Giraldus Cambrensis The Topography of Ireland]</ref>. Лічыцца, што з Ірландыі паходзіць [[кілт]], менавіта адсюль ён трапіў у [[Шатландыя|Шатландыю]]. Аднак не ўсе сучасныя даследчыкі прытрымліваюцца гэтай думкі. Кілты пачалі распаўсюджвацца пераважна ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі ў працэсе ўніфікацыі народнай вопраткі [[рамантызм|рамантычна]] настроеныя [[нацыяналізм|нацыяналісты]] прапанавалі выкарыстоўваць кілт у якасці агульнагэльскага нацыянальнага адзення<ref>[http://www.tartansauthority.com/highland-dress/irish-dress/ Irish Dress] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141029213840/http://www.tartansauthority.com/highland-dress/irish-dress |date=29 кастрычніка 2014 }}</ref>. У гэты ж час з’явіліся зялёныя [[сукенка|сукенкі]] з пышнымі [[спадніца]]мі, белыя [[фартух]]і, чорныя [[берэт]]ы і іншае адзенне, якое ў нашы дні выдаецца за нацыянальнае. Сапраўдная народная вопратка была даволі сціплай. Жанчыны апраналі доўгую спадніцу, кофту са зборкамі вакол шыі, [[карсаж]], аднакаляровы фартук, на галаву і плечы накідвалі шаль, у дрэннае надвор’е — [[плашч]] з [[капялюш]]ам. Спецыяльнай дзіцячай вопраткі не існавала, але падчас [[свята|свят]] малых дзяўчат і хлопчыкаў апраналі ў жаночую адзежу. Дарослыя мужчыны насілі плоскія тканныя шапкі ''ке́пі'', кофты і тунікападобныя доўгія кашулі. === Жытло === [[Файл:Cruit Island - Thatched roof maintenance - geograph.org.uk - 1168263.jpg|thumb|Сучасны дом з саламяным дахам]] Даволі доўгі час асноўным тыпам паселішча ў [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]] была [[вёска]]. Толькі пасля [[сельская гаспадарка|аграрных]] рэформ, што пачаліся пасля Вялікага голада [[1845]]—[[1847]] гг. імкліва распаўсюджваліся адасобленыя фермы. У наш час большасць сельскіх жыхароў жыве на фермах-[[хутар]]ах, аднак вёскі таксама працягваюць сваё існаванне. Звычайна яны не маюць канкрэтнага плана, хаты пабудаваны ў залежнасці ад рэльефа мясцовасці. [[Горад|Гарады]] ўзніклі ў перыяд [[сярэднявечча]]. У час заваявання яны з’яўляліся з аднаго боку цэнтрамі [[калонія|каланізацыі]], з другога — [[культура|культурных]] кантактаў з вонкавым светам. Ужо ў глыбокай старажытнасці ў Ірландыі ўзводзіліся [[Прыродны камень|каменныя]] пабудовы. Але сярэднявечныя крыніцы паведамляюць, што большасць хацін ладзілася са звычайнага галля, потым абмазвалася [[гліна]]й. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. з пашырэннем сельскагаспадарчых тэрыторый плошча [[лес|лясоў]] значна скараціася, таму каменныя дамы сталі будавацца часцей. Глінабітныя хаціны захоўваліся пераважна ў [[балота|багністай]] мясцовасці. [[Цэгла|Цэглу]] пачалі выкарыстоўваць адносна позна. Цагляныя пабудовы найчасцей сустракаюцца ў гарадах і вакол гарадоў, а таксама на поўначы Ірландыі. Дахі [[каркас]]ныя. Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. крыліся [[салома]]й. [[Падлога]] рабілася з гліны. Для ірландскіх традыцыйных дамоў характэрна наяўнасць дзвюх [[дзверы|дзвярэй]], прычым з дадатковымі малымі дзвярыма знізу. У сярэднявеччы агмень ладзіўся ў цэнтры хаты. Паасобных пакояў у ёй не было. У нашы дні пераважаюць дамы, падзеленыя на пакоі з прыфрантавымі камі́намі. Дом ацяплялі [[торф]]ам і сухім [[дзёран|дзёрнам]]. Дзёран таксама выкарыстоўваўся для ўзвядзення невялікіх гаспадарчых пабудоў. [[Ложак|Ложкі]] часцяком месціліся ў [[сцяна|сценавых]] нішах. Да XIX ст. сталамі карысталіся ў багатых сем’ях, а ў бедных — невялікімі плеценымі падносамі. === Сацыяльная структура === У мінулым асновай традыцыйнага ірландскага грамадства былі кланы<ref>{{Cite web |url=http://www.macmaolain.com/irishclansystem.htm |title=Understanding The Ancient Irish Clan System |access-date=26 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326002222/http://www.macmaolain.com/irishclansystem.htm |archivedate=26 сакавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. Само слова ''клан'' паходзіць менавіта з [[ірландская мова|гэльскай мовы]] і значыць «род». Пра сваяцкае паходжанне кланаў сведчыць тое, што яны мелі агульнае імя першапродка, таму пачыналіся з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкі]] ''O''' (літаральна «унук») або ''Mac'' (літаральна «сын»). У старажытных крыніцах засведчана, што ўлада ў клане перадавалася па спадчыне ад бацькі да сына або ад дзеда да сына. Такім чынам, унутры кланаў не існавала поўнай роўнасці, хаця ў старажытнасці простыя чальцы клана мелі магчымасць выбару агульнага правадыра з прадстаўнікоў вышэйшых колаў. У перыяд [[сярэднявечча]] кланы ўжо не з’яўляліся звычайнымі родамі, і фактычна ўяўлялі сабою пашыраныя карпарацыі, паміж якімі існавалі даволі складаныя адносіны. Вылучаліся высакародныя кланы, што стаялі на чале кланавых дзяржаў ''tauth'', былі саюзныя і проста набліжаныя да іх, а таксама дробныя падпарадкаваныя. Кіраўнікі кланаў мелі розныя тытулы. Яны вызначаліся станам клана. Вышэйшы тытул, які ўзгадваецца ў крыніцах, — ''Ard-Ri'' (літаральна «валадар [[кароль|каралёў]]»). Моцныя кланы маглі паглынаць або нават вынішчаць больш слабыя, заключаць саюзы і аб’ядноўвацца. Кланавая сістэма была разбурана ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст., калі найбольш прадстаўнічая кланавая [[арыстакратыя]] пакінула [[Ірландыя|Ірландыю]] або была вынішчана ва ўзаемных сутычках і ў барацьбе з [[англічане|англічанамі]]. Аднак памяць пра прыналежнасць да пэўнага клана захавалася. У сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. быў складзены спіс, у якім узгадвалася 240 буйных кланаў. У нашы дні аб’яднанне некаторых ірландцаў у кланы мае сімвалічны характар і сведчыць пра цікавасць да [[гісторыя|гістарычных]] каранёў, а не пра сапраўднае адраджэнне кланавай сістэмы. Пасля разбурэння кланаў, размеркавання зямлі паміж буйнымі прыватнымі ўладальнікамі і ўсталявання сістэмы адкрытых палеткаў асновай сельскага грамадства сталі пашыраныя патрыярхальныя [[сям'я|сем’і]] або аб’яднанні з некалькіх сем’яў — карыстальнікаў зямлі. Але і гэта форма сацыяльнага суіснавання працягвалася толькі да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[Эміграцыя]] і аграрныя рэформы садзейнічалі ўсталяванню прыярытэта малой нуклеарнай сям’і, якая ў нашы дні з’яўляецца асноўнай<ref>[http://www.everyculture.com/Ge-It/Ireland.html Countries and Their Cultures: Ireland]</ref>. Да [[1989]] г. заканадаўства Ірландыі абмяжоўвала магчымасці разводаў. Паколькі дарослыя мужчыны часцяком эмігравалі, ў Ірландыі ў пасляваенны час нават склалася традыцыя існавання няпоўных сем’яў, калі муж ад’язджаў замяжу і фактычна разбураў адносіны з жонкай, але тая не мела магчымасці развесціся і заключыць [[шлюб]] з іншым мужчынам. У выніку [[права]]вой рэформы 1989 г. і новага сямейнага закана [[1996]] г. гэтае абмежаванне было ліквідавана, але знешні ўплыў [[дзяржава|дзяржавы]] і [[суд]]оў на ўнутрысямейныя адносіны захаваўся<ref>[http://www.diydivorceireland.ie/index.php/moreinformation/irishfamilylaw Irish Family Law Justice System] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141117044536/http://diydivorceireland.ie/index.php/moreinformation/irishfamilylaw |date=17 лістапада 2014 }}</ref>. У [[2004]] г. была дазволена рэгістрацыя шлюбаў паміж асобамі аднаго [[пол]]а<ref>[http://www.irishpost.co.uk/news/gay-marriage-in-ireland Gay Marriage in Ireland?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150602164817/http://www.irishpost.co.uk/news/gay-marriage-in-ireland |date=2 чэрвеня 2015 }}</ref>. === Музыка і песні === Ірландскія [[музыка|музычныя]] і [[песня|спеўныя]] народныя традыцыі вывучаліся з [[18 стагоддзе|XVIII]] ст.<ref>[http://www.discoverdublin.ie/musical-pub-crawl/story-of-irish-music/ Songs & Music] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140423054057/http://www.discoverdublin.ie/musical-pub-crawl/story-of-irish-music/ |date=23 красавіка 2014 }}</ref> Да нашага часу дайшлі [[сярэднявечча|сярэднявечныя]] [[сага|сагі]] з [[міф]]алагічнымі і гераічнымі сюжэтамі, якія выконвалі спевакі філінды і барды, а таксама песні на [[ірландская мова|гэльскай мове]], прысвечаныя разнастайным бакам жыцця. З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. распаўсюдзіліся [[англійская мова|англамоўныя]] [[балада|балады]], што ў падрабязнай форме апавядалі пра гістарычныя і паўседзённыя падзеі. У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. у вулічных баладах адлюстоўваліся факты нацыянальнай барацьбы<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/1663 |title=Белявский А. Образ «непобедимых» в ирландских уличных балладах / Беларуская думка. – № 6 – 2008.– с. 78–83. |access-date=26 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305110800/http://elib.bsu.by/handle/123456789/1663 |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Масавая [[эміграцыя]] суправаджалася пераносам мясцовых традыцый на іншаэтнічную глебу, знаёмствам ірландцаў з музычнай спадчынай іншых народаў, абагачэннем іх рэпертуару. Папулярныя [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]]: [[арфа]], [[дуда]], [[бубен]], [[скрыпка]], [[акардэон]], [[губны гармонік]] і інш. === Танцы === [[Файл:Girls performing Irish step dancing in a St. Patrick's Day Parade in Fort Collins, Colorado.jpg|thumb|''Кейлі'']] Ірландскія [[танец|танцы]] — амаль самая вядомая частка ірландскай [[культура|культуры]] за межамі самой [[Ірландыя|Ірландыі]]. Першыя пісьмовыя ўзгадкі пра ірландскія танцы адносяцца да позняга [[сярэднявечча]], аднак іх дакладнага апісання не захавалася. Відавочна, большасць танцавальных традыцый прыходзіла ў Ірландыю з іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. з’явіліся вандроўныя майстры танцаў, якія прафесійна навучалі танцавальнаму [[мастацтва|мастацтву]]<ref>[http://www.irelandseye.com/dance.html The history of Irish Dance]</ref>. К канцу [[19 стагоддзе|XIX]] ст. майстры танцаў захаваліся пераважна на паўднёвым захадзе Ірландыі, адзінкі з іх вялі навучанне ў [[Лондан]]е і гарадах [[ЗША]]. З [[1898]] г. прадстаўнікі Гэльскай Лігі ў мэтах папулярызацыі традыцыйнай культуры арганізавалі першае танцавальнае спаборніцтва. З [[1900]] г. па ініцыятыве лонданскай суполкі Гэльскай Лігі пачалося вывучэнне танцаў непасрэдна ў Ірландыі, публікаваліся [[этнаграфія|этнаграфічныя]] працы, прысвечаныя танцам. У [[1930]] г. была створана Ірландская танцавальная камісія ({{lang-ga|Coimisiún le Rincí Gaelacha}}), якая займалася ўніфікацыяй танцавальнага мастацтва<ref>[http://www.marie-duffy-foundation.com/HistoryOfIrishDance.htm Irish Dance History ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141123052937/http://www.marie-duffy-foundation.com/HistoryOfIrishDance.htm |date=23 лістапада 2014 }}</ref>. З 1960-ых гг. яе дзейнасць набыла міжнародны характар. Танцавальныя спаборніцвы арганізоўваліся не толькі ў Ірландыі і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], але таксама ў ЗША, [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]] і іншых краінах. У [[1970]] г. быў заснаваны сусветны чэмпіянат па ірландскіх танцах. Найбольш папулярныя танцы ''кейлі'' (''céilí''). Яны могуць выконвацца парна або групамі больш за 1 чалавека, танцорам дазваляецца станавіцца ў лінію або ў кола. ''Кейлі'' суправаджаюцца адбіваннем рытмічнай чачоткі. Таксама вядомыя парныя танцы, у тым ліку мадэрнізаваная версія [[кадрыль|кадрылі]], фігурныя танцы ''рыл'' (''reel''), ''джыга'' (''Jig'', «партовы танец»), ''хорнпайп'' (''hornpipe'', «танец пад ражок») і інш. === Казкі === Ірландскія народныя [[казка|казкі]] маюць вельмі старажытную [[эпас|эпічную]] аснову і ўмоўна падзяляюцца на: * Казкі пра звышнатуральныя істоты * Гераічныя казкі * Рамантычныя казкі * Трагічныя казкі Іх героямі выступаюць старажытныя [[бог|багі]], хрысціянскія [[святы]]я, [[кароль|каралі]] і [[салдат|воіны]], адсутнічаюць героі-жывёлы, якія паводзяць сябе як людзі<ref>[http://marie-mckeown.hubpages.com/hub/Guide-to-Irish-Fairy-Tales Themes in Irish Folk Tales]</ref>. Казка абавязкова пачынаецца з прадмовы казачніка, звычайна іранічнай, а скончваецца высновамі на жыццёвыя тэмы. === Спорт === Традыцыйныя віды [[спорт|спартыўных]] гульняў<ref>[http://www.irishpast.com/Sport_in_Ireland.html Sport in Ireland]</ref>: * [[Конь свойскі|Конскія]] скачкі * Гэльскі [[футбол]] * Гэльскі [[гандбол]] * [[Кёрлінг]] * [[Гольф]] == Рэлігія == Да прыняцця [[хрысціянства]] ў [[5 стагоддзе|V]] ст. н. э. у [[Востраў Ірландыя|Ірландыі]] была распаўсюджана [[політэізм|політэістычная]] кельцкая [[рэлігія]] з багатай [[кельцкая міфалогія|міфалогіяй]]<ref>[http://www.discoveringireland.com/irish-mythology/ IRISH MYTHOLOGY]</ref>. Многія [[міф]]ы захаваліся ў вуснай народнай традыцыі, а таксама былі занатаваны ў ранняй ірландскай [[літаратура|літаратуры]]. Каля [[440]] г. н. э. Святы Патрык арганізаваў першую хрысціянскую [[Епархія|епархію]]. Да другой паловы [[7 стагоддзе|VII]] ст. у Ірландыі была заснавана сетка [[Манастыр|кляштараў]], якія вялі актыўную культурную і місіянерскую дзейнасць. Хрысціянская [[кельцкая царква]] арганізацыйна не адасаблялася ад [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцкай царквы]], але вызначалася адсутнасцю моцнай [[іерархія|іерархіі]]. Войны з [[датчане|датчанамі]] прывялі да часовага заняпаду кляштараў. У [[1118]] г. збор біскупаў на чале [[Аблегат|папскага легата]] вырашыў распачаць рэформы з мэтай аднаўлення царкоўнага ўплыву<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/08098b.htm Ireland]</ref>. У адрозненні ад [[англічане|англічан]] і [[шатландцы|шатландцаў]] большасць ірландцаў не прыняла [[пратэстантызм]], таму ў гады заваявання Ірландыі каталіцызм з’яўляўся адным з сімвалаў барацьбы за незалежнасць. У нашы дні большасць вернікаў працягваюць заставацца каталікамі. Ірландыя — адна з краін сучаснай [[Еўропа|Еўропы]], дзе моцны ўплыў царквы адчуваецца на розных баках свецкага жыцця. == Мова == [[Ірландская мова|Ірландская, або гэльская мова]] адносіцца да [[Кельцкія мовы|кельцкай галіны]] [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]]. Ранняя [[літаратурная мова]] склалася ў перыяд ранняга [[сярэднявечча]]. Аднак з [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у [[Ірландыя|Ірландыі]] адбываўся працэс распаўсюджвання [[англійская мова|англійскай мовы]], у тым ліку праз [[горад|гарадскую]] культуру, адукацыю і службу ў [[Вялікабрытанія|брытанскай]] арміі. Да [[1871]] г. ужыванне ірландскай мовы ў афіцыйных дакументах забаранялася<ref>[http://dingo.sbs.arizona.edu/~carnie/publications/PDF/Endangered.pdf Andrew Carnie, Modern Irish: A Case Study in Language Revival Failure] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810095902/http://dingo.sbs.arizona.edu/~carnie/publications/PDF/Endangered.pdf |date=10 жніўня 2014 }}</ref>. У выніку ірландская мова засталася асноўнай у найбольш бедных раёнах захаду Ірландыі. У [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. сфарміраваўся ірландскі [[дыялект]] англійскай мовы, адлюстраваны ў шматлікіх помніках [[літаратура|літаратуры]]. Працэс адраджэння сучаснай літаратуры на ірландскай мове адбыўся толькі ў пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. Восьмы артыкул [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] незалежнай Ірландыі абвяшчае ірландскую мову першай [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай мовай]], а англійскую мову — толькі другой дзяржаўнай мовай<ref>[http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Historical_Information/The_Constitution/December_2013_-_Bhunreacht_na_hEireann_Constitution_Text.pdf BUNREACHT NA hÉIREANN CONSTITUTION OF IRELAND]</ref>. Аднак магчымасці для атрымання паўнавартай адукацыі на ірландскай мове значна меншыя, чым на англійскай. У выніку [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] [[2011]] г. зафіксаваў той факт, што на ірландскай мове ў Ірландыі стала размаўляе толькі 82 600 чалавек (1,5 % ад усяго насельніцтва) — значна меней, чым на англійскай мове і нават меней, чым на [[польская мова|польскай мове]]<ref>[http://www.rte.ie/news/2012/0329/315449-divorce-rate-up-150-since-2002-census/ Irish is third most used language in the country — 2011 Census]</ref>. У [[Ольстэр]]ы ірландская мова лічыцца афіцыйна прызнанай мовай нацыянальнай меньшасці. У 2011 г. з 1 735 711 жыхроў Паўночнай Ірландыі, старэйшых за 3 гады, толькі 104 943 жыхара маглі размаўляць на ірландскай мове і 161 662 жыхара маглі разумець ірландскую мову<ref>[http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/pivotgrid.aspx?dataSetVars=ds-2778-lh-37-yn-2011-sk-136-sn-Census%202011-yearfilter-- Irish Language Skills: QS212NI (administrative geographies)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 * [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/14.pdf Беларусь — Ірландыя: Матэрыялы навук. семінара «Беларуска-ірландскія гістарычна-культурныя сувязі» (Мінск, 1999): Беларусы — пра Ірландыю, ірландцы — пра Беларусь. Бібліяграфія ўзаемасувязяей / Грамад. аб’яднанне «Міжнар. асац. беларусістаў», Нац. навук.-асвет. цэнтр імя Ф.Скарыны пры М-ве адукацыі Рэсп. Беларусь, Т-ва «Беларусь — Ірландыя»; Рэдкал.: А.Мальдзіс (гал. рэд.) і інш.; Уклад. М.Міцкевіч. — Мінск: Бел. кнігазбор, 2000.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191607/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/14.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} == Спасылкі == * [https://media.catholic.by/nv/n21/art14.htm Валеры БУЙВАЛ, КРАІНА СВЯТОГА ПАТРЫКА] * [https://www.irishcultureandcustoms.com/ Ірландская культура і звычаі] * [http://www.eirefirst.com/songlyrics.html Архіў ірландскіх песень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141028040824/http://www.eirefirst.com/songlyrics.html |date=28 кастрычніка 2014 }} * [https://www.irish-music.net Традыцыйная ірландская музыка] * [https://www.ireland.com Даведнік для вандроўнікаў] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кельты]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Ірландыі]] [[Катэгорыя:Народы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Ірландцы| ]] mfp05dlpwbwy56fzpg3rvl8a1feh21o 0 103050 5174530 1706435 2026-08-02T14:02:37Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174530 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vorschlaghammer.jpg|thumb|222px|Кувалда]] '''Кувалда''' — ручны ўдарны інструмент (двухручны [[молат]]), прызначаны для нанясення выключна моцных удараў пры апрацоўцы [[метал]]у, на дэмантажы і мантажы канструкцый. Ад малатка кувалда адрозніваецца значна большай масай байка, даўжынёй дзяржальні. Кувалда — адзін з найбольш старажытных інструментаў вядомых чалавецтву. == Гл. таксама == * [[Молат]] * [[Малаток]] * [[Кіянка]] * [[Каваль]] * [[Ваграншчык]] {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Молаты]] 6f09aljtk26u65mwpj55olzwun53qwu 5174537 5174530 2026-08-02T14:29:59Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5174537 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vorschlaghammer.jpg|thumb|222px|Кувалда]] '''Кувалда''' — ручны ўдарны інструмент (двухручны [[молат]]), прызначаны для нанясення выключна моцных удараў пры апрацоўцы [[метал]]у, на дэмантажы і мантажы канструкцый. Ад малатка кувалда адрозніваецца значна большай масай байка, даўжынёй дзяржальні. Кувалда — адзін з найбольш старажытных інструментаў вядомых чалавецтву. == Гл. таксама == * [[Молат]] * [[Малаток]] * [[Кіянка]] * [[Каваль]] * [[Ваграншчык]] {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] npy8ibpu6t6bduw94r36z1he6zuzyo5 5174552 5174537 2026-08-02T14:43:05Z Ciepiersia 162280 /* Гл. таксама */ афармленне 5174552 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vorschlaghammer.jpg|thumb|222px|Кувалда]] '''Кувалда''' — ручны ўдарны інструмент (двухручны [[молат]]), прызначаны для нанясення выключна моцных удараў пры апрацоўцы [[метал]]у, на дэмантажы і мантажы канструкцый. Ад малатка кувалда адрозніваецца значна большай масай байка, даўжынёй дзяржальні. Кувалда — адзін з найбольш старажытных інструментаў вядомых чалавецтву. == Гл. таксама == * [[Молат]] * [[Малаток]] * [[Кіянка]] * [[Каваль]] * [[Ваграншчык]] {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] aj5ffyjwik4fsezmik8srlbfw41hujv 0 103051 5174538 4596157 2026-08-02T14:30:16Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5174538 wikitext text/x-wiki [[Файл:StoneHammerDoverMN.JPG|thumb|Першабытны каменные малаток]] [[Файл:Hammer2.jpg|thumb|Малаток-цвікадзёр]] '''Малаток''' - невялікі [[молат]], ужываемы для забівання і выпроствання [[цвік]]оў, разбівання рэчаў і іншых работ. У асноўным вырабляецца са сталі. З'яўляецца адным са старажытнейшых [[інструмент]]аў, выкарыстоўваямых разумным чалавекам. Асноўнай часткай малатка з'яўляецца кампактная маса з суцэльнага матэрыяла, звычайна [[метал]]а, якая можа выкарыстоўвацца для ўдара па чамусці і пры гэтым не дэфармавацца. Для зручнасці нанясення ўдараў і для большага размаху ўдарную частку малатка насажваюць на ручку, якая можа рабіцца таксама з метала, альбо з дрэва або пласмасы. == Віды малаткоў == Слясарны малаток мае два байка - роўны і звужаючыся. Сталярны мае раздвоены выступ-зубец, што зручна пры выдзіранні цвікоў. Пры працы з [[долата]]м выкарыстоўваюць падобную на малаток кіянку з драўніны == Гл. таксама == * [[Кіянка]] * [[Молат]] * [[Кувалда]] * [[Цвік]] == Літаратура == * Металлические молотки // ''Сахаров М. Д.'' Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 185—190. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6.{{ref-ru}} * Малато́к // {{крыніцы/ТСБМ|3|94}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] qmkqhutm8z8mekce3fzf8e8rtbtohfz 5174553 5174538 2026-08-02T14:43:14Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5174553 wikitext text/x-wiki [[Файл:StoneHammerDoverMN.JPG|thumb|Першабытны каменные малаток]] [[Файл:Hammer2.jpg|thumb|Малаток-цвікадзёр]] '''Малаток''' - невялікі [[молат]], ужываемы для забівання і выпроствання [[цвік]]оў, разбівання рэчаў і іншых работ. У асноўным вырабляецца са сталі. З'яўляецца адным са старажытнейшых [[інструмент]]аў, выкарыстоўваямых разумным чалавекам. Асноўнай часткай малатка з'яўляецца кампактная маса з суцэльнага матэрыяла, звычайна [[метал]]а, якая можа выкарыстоўвацца для ўдара па чамусці і пры гэтым не дэфармавацца. Для зручнасці нанясення ўдараў і для большага размаху ўдарную частку малатка насажваюць на ручку, якая можа рабіцца таксама з метала, альбо з дрэва або пласмасы. == Віды малаткоў == Слясарны малаток мае два байка - роўны і звужаючыся. Сталярны мае раздвоены выступ-зубец, што зручна пры выдзіранні цвікоў. Пры працы з [[долата]]м выкарыстоўваюць падобную на малаток кіянку з драўніны == Гл. таксама == * [[Кіянка]] * [[Молат]] * [[Кувалда]] * [[Цвік]] == Літаратура == * Металлические молотки // ''Сахаров М. Д.'' Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 185—190. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6.{{ref-ru}} * Малато́к // {{крыніцы/ТСБМ|3|94}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] m2yxjm4zn0fu0zn4vrs0q8bmec3jfjs 0 103508 5174866 4414652 2026-08-03T10:44:25Z Ueschar 151377 Дадаў заўвагу пра адназначнасць слова "смоўж" 5174866 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = Слімак {{bt-bellat||Cepaea hortensis}} | image title = Cepaea hortensis | parent = Mollusca | rang = Клас | latin = Gastropoda | author = [[Жорж Леапольд Кюўе|Cuvier]], [[1797]]<ref name=blainville>de Blainville M. ''[http://books.google.com/books?id=Zh4AAAAAQAAJ&hl=ru&pg=PA179#v=onepage&q=gastropoda&f=false Gastropoda]'' in ''Dictionnaire des sciences naturelles'', Tome XVIII, 1820, 179–178.</ref> | syn = | children name = | children = | wikispecies = Gastropoda | commons = Category:Gastropoda | itis = 69459 | ncbi = 6448 | eol = 15516635 | grin = }} '''Бруханогія малюскі''', або '''гастраподы,''' часам '''смаўжы'''{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|«Беларускай энцыклапедыі»]] ''смаўжы'' пададзены як іншая назва ўсяго класа бруханогіх малюскаў (Gastropoda). У навейшых тлумачальных слоўніках і падручніках ''смоўж'' часцей выступае як сінонім слову ''слімак''. У беларускіх гаворках слова таксама можа абазначаць як бруханогага з добра развітай вонкавай ракавінай, так і малюска без яе або з рэдукаванай ракавінай.}} (''Gastropoda'' ад {{lang-grc|γαστήρ}} —"бруха" і {{lang-grc|Πούς}} — «нага») — самы шматлікі [[Клас (біялогія)|клас]] [[Малюскі|малюскаў]]. Асноўнай прыкметай бруханогіх малюскаў з’яўляецца торс, гэта значыць паварот вантробнага мяшка на 180°. Акрамя таго, для большасці гастрапод характэрнай прыкметай з’яўляецца наяўнасць турбаспіральнай ракавіны. Адрозніваюцца задняшчэлепныя, пярэдняшчэлепныя і лёгачныя бруханогія. == Апісанне == Цела асіметрычнае, укрыта ракавінай розных памераў (вышыня 0,5 мм — 70 см) і формаў (высокаканічныя, плоскаспіральныя, сподачкападобныя), складаецца з галавы, вантробнага мяшка са скурнай складкай-мантыяй, нагі. Галаву ўцягваюць у ракавіну. Нага з поўзальнай падэшвай; плаўнае слізганне па субстраце аблягчаецца сліззю. Органы дыхання — шчэлепы або лёгачныя мяшкі. Стрававальны тракт — рот з цёркай (радула), стрававод, страўнік са страўнікавай залозай, кішка з анальнай адтулінай. Сэрца мае жалудачак і 1—2 перадсэрдзі. Крывяносная сістэма незамкнёная, нервовая складаецца з 5 пар нервовых гангліяў (вузлоў). Ёсць органы зроку, раўнавагі, дотыку (шчупальцы), хімічнай адчувальнасці. == Пашырэнне == Клас уключае каля 60 000-75 000 відаў; на Беларусі — 51 від, найбольш пашыраны {{bt-bellat|балацянікі|Lymnaeidae}}, {{bt-bellat|бітыніі|Bithynia}}, {{bt-bellat|жывародкі|Viviparidae}}, {{bt-bellat|вальваты|}}, {{bt-bellat|вінаградны слімак|Helix pomatia}}, {{bt-bellat|катушкі|Planorbidae}}, [[Смоўж|смаўжы]], {{bt-bellat|хмызняковы смоўж|Fruticicola fruticum}}. == Асаблівасці біялогіі == Раздзельнаполыя або гермафрадыты; ганада адна, апладненне ўнутранае. Расліннаедныя, дэтрытаедныя, драпежнікі і паразіты. == Значэнне ў прыродзе == Водныя бруханогія — корм для рыб; удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вадаёмаў, прамежкавыя гаспадары паразітычных чарвей. Некаторыя — аб’ект промыслу, наземныя бруханогія — шкоднікі сельскагаспадарчых культур. == Галерэя == <gallery> Слімак.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. Цэнтр [[Мінск]]а, чэрвень 2017 Слімак-2.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. На прыступках дома, ліпень 2017 </gallery> == Гл. таксама == * [[Букцынум]] * [[Марскі анёл]] * [[Марскія сподачкі]] * [[Рапаны]] * [[Ахаціна звычайная]] * [[Jorunna]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бруханогія малюскі||271}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Класы жывёл]] [[Катэгорыя:Бруханогія| ]] 4x3atv41mnbuoueclimzs2h5gdjmqdh 5174867 5174866 2026-08-03T10:45:57Z Ueschar 151377 афармленне 5174867 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = Слімак {{bt-bellat||Cepaea hortensis}} | image title = Cepaea hortensis | parent = Mollusca | rang = Клас | latin = Gastropoda | author = [[Жорж Леапольд Кюўе|Cuvier]], [[1797]]<ref name=blainville>de Blainville M. ''[http://books.google.com/books?id=Zh4AAAAAQAAJ&hl=ru&pg=PA179#v=onepage&q=gastropoda&f=false Gastropoda]'' in ''Dictionnaire des sciences naturelles'', Tome XVIII, 1820, 179–178.</ref> | syn = | children name = | children = | wikispecies = Gastropoda | commons = Category:Gastropoda | itis = 69459 | ncbi = 6448 | eol = 15516635 | grin = }} '''Бруханогія малюскі''', або '''гастраподы,''' часам '''смаўжы'''{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|«Беларускай энцыклапедыі»]] ''смаўжы'' пададзены як іншая назва ўсяго класа бруханогіх малюскаў (Gastropoda). У навейшых тлумачальных слоўніках і падручніках ''смоўж'' часцей выступае як сінонім слову ''слімак''. У беларускіх гаворках слова таксама можа абазначаць як бруханогага з добра развітай вонкавай ракавінай, так і малюска без яе або з рэдукаванай ракавінай.}} (''Gastropoda'' ад {{lang-grc|γαστήρ}} —"бруха" і {{lang-grc|Πούς}} — «нага») — самы шматлікі [[Клас (біялогія)|клас]] [[Малюскі|малюскаў]]. Асноўнай прыкметай бруханогіх малюскаў з’яўляецца торс, гэта значыць паварот вантробнага мяшка на 180°. Акрамя таго, для большасці гастрапод характэрнай прыкметай з’яўляецца наяўнасць турбаспіральнай ракавіны. Адрозніваюцца задняшчэлепныя, пярэдняшчэлепныя і лёгачныя бруханогія. == Апісанне == Цела асіметрычнае, укрыта ракавінай розных памераў (вышыня 0,5 мм — 70 см) і формаў (высокаканічныя, плоскаспіральныя, сподачкападобныя), складаецца з галавы, вантробнага мяшка са скурнай складкай-мантыяй, нагі. Галаву ўцягваюць у ракавіну. Нага з поўзальнай падэшвай; плаўнае слізганне па субстраце аблягчаецца сліззю. Органы дыхання — шчэлепы або лёгачныя мяшкі. Стрававальны тракт — рот з цёркай (радула), стрававод, страўнік са страўнікавай залозай, кішка з анальнай адтулінай. Сэрца мае жалудачак і 1—2 перадсэрдзі. Крывяносная сістэма незамкнёная, нервовая складаецца з 5 пар нервовых гангліяў (вузлоў). Ёсць органы зроку, раўнавагі, дотыку (шчупальцы), хімічнай адчувальнасці. == Пашырэнне == Клас уключае каля 60 000-75 000 відаў; на Беларусі — 51 від, найбольш пашыраны {{bt-bellat|балацянікі|Lymnaeidae}}, {{bt-bellat|бітыніі|Bithynia}}, {{bt-bellat|жывародкі|Viviparidae}}, {{bt-bellat|вальваты|}}, {{bt-bellat|вінаградны слімак|Helix pomatia}}, {{bt-bellat|катушкі|Planorbidae}}, [[Смоўж|смаўжы]], {{bt-bellat|хмызняковы смоўж|Fruticicola fruticum}}. == Асаблівасці біялогіі == Раздзельнаполыя або гермафрадыты; ганада адна, апладненне ўнутранае. Расліннаедныя, дэтрытаедныя, драпежнікі і паразіты. == Значэнне ў прыродзе == Водныя бруханогія — корм для рыб; удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вадаёмаў, прамежкавыя гаспадары паразітычных чарвей. Некаторыя — аб’ект промыслу, наземныя бруханогія — шкоднікі сельскагаспадарчых культур. == Галерэя == <gallery> Слімак.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. Цэнтр [[Мінск]]а, чэрвень 2017 Слімак-2.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. На прыступках дома, ліпень 2017 </gallery> == Гл. таксама == * [[Букцынум]] * [[Марскі анёл]] * [[Марскія сподачкі]] * [[Рапаны]] * [[Ахаціна звычайная]] * [[Jorunna]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бруханогія малюскі||271}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Класы жывёл]] [[Катэгорыя:Бруханогія| ]] h57exq9uu9x84jd02a8zfezbu0ul7x3 5174868 5174867 2026-08-03T10:50:00Z Ueschar 151377 афармленне 5174868 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = Слімак {{bt-bellat||Cepaea hortensis}} | image title = Cepaea hortensis | parent = Mollusca | rang = Клас | latin = Gastropoda | author = [[Жорж Леапольд Кюўе|Cuvier]], [[1797]]<ref name=blainville>de Blainville M. ''[http://books.google.com/books?id=Zh4AAAAAQAAJ&hl=ru&pg=PA179#v=onepage&q=gastropoda&f=false Gastropoda]'' in ''Dictionnaire des sciences naturelles'', Tome XVIII, 1820, 179–178.</ref> | syn = | children name = | children = | wikispecies = Gastropoda | commons = Category:Gastropoda | itis = 69459 | ncbi = 6448 | eol = 15516635 | grin = }} '''Бруханогія малюскі''', або '''гастраподы,''' часам '''смаўжы'''{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|«Беларускай энцыклапедыі»]] ''смаўжы'' пададзены як іншая назва ўсяго класа бруханогіх малюскаў (Gastropoda). У навейшых тлумачальных слоўніках і падручніках ''смоўж'' часцей выступае як сінонім слову ''слімак''. У беларускіх гаворках слова таксама можа абазначаць як бруханогага з добра развітай вонкавай ракавінай, так і малюска без яе або з рэдукаванай ракавінай.}} (''Gastropoda'' ад {{lang-grc|γαστήρ}} —"бруха" і {{lang-grc|Πούς}} — «нага») — самы шматлікі [[Клас (біялогія)|клас]] [[Малюскі|малюскаў]]. Асноўнай прыкметай бруханогіх малюскаў з’яўляецца торс, гэта значыць паварот вантробнага мяшка на 180°. Акрамя таго, для большасці гастраподаў характэрнай прыкметай з’яўляецца наяўнасць турбаспіральнай ракавіны. Адрозніваюцца задняшчэлепныя, пярэдняшчэлепныя і лёгачныя бруханогія. == Апісанне == Цела асіметрычнае, укрыта ракавінай розных памераў (вышыня 0,5 мм — 70 см) і формаў (высокаканічныя, плоскаспіральныя, сподачкападобныя), складаецца з галавы, вантробнага мяшка са скурнай складкай-мантыяй, нагі. Галаву ўцягваюць у ракавіну. Нага з поўзальнай падэшвай; плаўнае слізганне па субстраце аблягчаецца сліззю. Органы дыхання — шчэлепы або лёгачныя мяшкі. Стрававальны тракт — рот з цёркай (радула), стрававод, страўнік са страўнікавай залозай, кішка з анальнай адтулінай. Сэрца мае жалудачак і 1—2 перадсэрдзі. Крывяносная сістэма незамкнёная, нервовая складаецца з 5 пар нервовых гангліяў (вузлоў). Ёсць органы зроку, раўнавагі, дотыку (шчупальцы), хімічнай адчувальнасці. == Пашырэнне == Клас уключае каля 60 000-75 000 відаў; на Беларусі — 51 від, найбольш пашыраны {{bt-bellat|балацянікі|Lymnaeidae}}, {{bt-bellat|бітыніі|Bithynia}}, {{bt-bellat|жывародкі|Viviparidae}}, {{bt-bellat|вальваты|}}, {{bt-bellat|вінаградны слімак|Helix pomatia}}, {{bt-bellat|катушкі|Planorbidae}}, {{bt-bellat|хмызняковы смоўж|Fruticicola fruticum}}. == Асаблівасці біялогіі == Раздзельнаполыя або гермафрадыты; ганада адна, апладненне ўнутранае. Расліннаедныя, дэтрытаедныя, драпежнікі і паразіты. == Значэнне ў прыродзе == Водныя бруханогія — корм для рыб; удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вадаёмаў, прамежкавыя гаспадары паразітычных чарвей. Некаторыя — аб’ект промыслу, наземныя бруханогія — шкоднікі сельскагаспадарчых культур. == Галерэя == <gallery> Слімак.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. Цэнтр [[Мінск]]а, чэрвень 2017 Слімак-2.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. На прыступках дома, ліпень 2017 </gallery> == Гл. таксама == * [[Букцынум]] * [[Марскі анёл]] * [[Марскія сподачкі]] * [[Рапаны]] * [[Ахаціна звычайная]] * [[Jorunna]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бруханогія малюскі||271}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Класы жывёл]] [[Катэгорыя:Бруханогія| ]] fxzty247u6ja4d8e361ght9u44sou1v 5174869 5174868 2026-08-03T11:06:33Z Ueschar 151377 удакладненне 5174869 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = Слімак {{bt-bellat||Cepaea hortensis}} | image title = Cepaea hortensis | parent = Mollusca | rang = Клас | latin = Gastropoda | author = [[Жорж Леапольд Кюўе|Cuvier]], [[1797]]<ref name=blainville>de Blainville M. ''[http://books.google.com/books?id=Zh4AAAAAQAAJ&hl=ru&pg=PA179#v=onepage&q=gastropoda&f=false Gastropoda]'' in ''Dictionnaire des sciences naturelles'', Tome XVIII, 1820, 179–178.</ref> | syn = | children name = | children = | wikispecies = Gastropoda | commons = Category:Gastropoda | itis = 69459 | ncbi = 6448 | eol = 15516635 | grin = }} '''Бруханогія малюскі''', або '''гастраподы,''' часам '''смаўжы'''{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|«Беларускай энцыклапедыі»]] ''смаўжы'' пададзены як іншая назва ўсяго класа бруханогіх малюскаў (Gastropoda). У навейшых тлумачальных слоўніках і падручніках смоўж часцей выступае як сінонім тэрміна [[слімак]]. У беларускіх гаворках слова таксама можа абазначаць як бруханогага з добра развітай вонкавай ракавінай, так і малюска без яе або з рэдукаванай ракавінай.}} (''Gastropoda'' ад {{lang-grc|γαστήρ}} —"бруха" і {{lang-grc|Πούς}} — «нага») — самы шматлікі [[Клас (біялогія)|клас]] [[Малюскі|малюскаў]]. Асноўнай прыкметай бруханогіх малюскаў з’яўляецца торс, гэта значыць паварот вантробнага мяшка на 180°. Акрамя таго, для большасці гастраподаў характэрнай прыкметай з’яўляецца наяўнасць турбаспіральнай ракавіны. Адрозніваюцца задняшчэлепныя, пярэдняшчэлепныя і лёгачныя бруханогія. == Апісанне == Цела асіметрычнае, укрыта ракавінай розных памераў (вышыня 0,5 мм — 70 см) і формаў (высокаканічныя, плоскаспіральныя, сподачкападобныя), складаецца з галавы, вантробнага мяшка са скурнай складкай-мантыяй, нагі. Галаву ўцягваюць у ракавіну. Нага з поўзальнай падэшвай; плаўнае слізганне па субстраце аблягчаецца сліззю. Органы дыхання — шчэлепы або лёгачныя мяшкі. Стрававальны тракт — рот з цёркай (радула), стрававод, страўнік са страўнікавай залозай, кішка з анальнай адтулінай. Сэрца мае жалудачак і 1—2 перадсэрдзі. Крывяносная сістэма незамкнёная, нервовая складаецца з 5 пар нервовых гангліяў (вузлоў). Ёсць органы зроку, раўнавагі, дотыку (шчупальцы), хімічнай адчувальнасці. == Пашырэнне == Клас уключае каля 60 000-75 000 відаў; на Беларусі — 51 від, найбольш пашыраны {{bt-bellat|балацянікі|Lymnaeidae}}, {{bt-bellat|бітыніі|Bithynia}}, {{bt-bellat|жывародкі|Viviparidae}}, {{bt-bellat|вальваты|}}, {{bt-bellat|вінаградны слімак|Helix pomatia}}, {{bt-bellat|катушкі|Planorbidae}}, {{bt-bellat|хмызняковы смоўж|Fruticicola fruticum}}. == Асаблівасці біялогіі == Раздзельнаполыя або гермафрадыты; ганада адна, апладненне ўнутранае. Расліннаедныя, дэтрытаедныя, драпежнікі і паразіты. == Значэнне ў прыродзе == Водныя бруханогія — корм для рыб; удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вадаёмаў, прамежкавыя гаспадары паразітычных чарвей. Некаторыя — аб’ект промыслу, наземныя бруханогія — шкоднікі сельскагаспадарчых культур. == Галерэя == <gallery> Слімак.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. Цэнтр [[Мінск]]а, чэрвень 2017 Слімак-2.jpg |Слімак у гарадскім ландшафце. На прыступках дома, ліпень 2017 </gallery> == Гл. таксама == * [[Букцынум]] * [[Марскі анёл]] * [[Марскія сподачкі]] * [[Рапаны]] * [[Ахаціна звычайная]] * [[Jorunna]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бруханогія малюскі||271}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Класы жывёл]] [[Катэгорыя:Бруханогія| ]] ng1qomb5kpmjc2r1ime6evfffws5chj 0 103530 5174548 5146524 2026-08-02T14:38:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174548 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Іосіф Самуілавіч Абраміс | Подпіс = | Лога = | Фота = | Апісанне фота = | Поўнае імя = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = | Узнагароды = }} {{цёзкі2|Абраміс}} '''Іо́сіф Самуі́лавіч Абра́міс''' ({{ДН|29|10|1918}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|29|09|1984}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі савецкі {{дырыжор|СССР|Беларусі|}}, {{музычны педагог|СССР|Беларусі|}}. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1964). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Cкончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую кансерваторыю]] па класах валторны (1941) і сімфанічнага дырыжыравання (1950)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Абрамис Иосиф Самуилович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1936-41 і 1945-48 артыст аркестра, з 1948 хормайстар, у 1951-79 дырыжор [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР]]. Кіраваў пастаноўкай опер і балетаў «Баль-маскарад» і «Атэла» [[Джузэпэ Вердзі]] (1961 і 1963), «Князь Ігар» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандра Барадзіна]] (1967), «[[Марынка (опера)|Марынка]]» [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгора Пукста]] (1955), «[[Калі ападае лісце]]» [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семянякі]] (1968), «Спячая прыгажуня» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]] (1954), «Спартак» [[Арам Ільіч Хачатуран|А. Хачатурана]] (1964). У 1979—1982 галоўны дырыжор [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Дзяржаўнага тэатра музычнай камедыі БССР]], дзе кіраваў пастаноўкай «Несцеркі» [[Рыгор Фёдаравіч Сурус|Р. Суруса]] (1979)<ref name="БС"/>. З 1982 года выкладаў у Беларускай кансерваторыі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = Абрамис Иосиф Самуилович |загаловак = Биографический справочник |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |тыраж = }}{{ref-ru}} * Абраміс Іосіф Самуілавіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1. — Мн.: БелЭН., 2002. — С. 15. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Абраміс Іосіф Самуілавіч|старонкі=8}} == Спасылкі == * [http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1829&mode=print Наш незабыўны маэстра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603013503/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1829&mode=print |date=3 чэрвеня 2016 }} * [http://bsmt-archives.narod.ru/1980-16.html Иосиф Абрамис, заслуженный деятель искусств БССР (1980 г., Тэатральны Мінск) (с выявай)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.ballet-enc.ru/html/a/abramis.html Абрамис Иосиф Самуилович. Балет. Энциклопедия, СЭ, 1981]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513040047/http://www.ballet-enc.ru/html/a/abramis.html |date=13 мая 2013 }} * {{bis.nlb.by|129152|Абраміс Іосіф Самуілавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абраміс Іосіф Самуілавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] pphupmiyfoxi0ocdi3s3cgja8xbde68 0 107950 5174671 4834153 2026-08-02T21:50:20Z Bk1949 50943 5174671 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аксельрод}} {{Мастак |фон = |імя пры нараджэнні = |партрэт = Mejer Akseĺrod.jpg |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |жанр = |вучоба = |стыль = |працы = Партрэты дзяцей і старых з серыі «Стары Менск», партрэт дачкі Алены, серыі «У стэпе», «Гета» |заступнікі = |уплыў = [[Уладзімір Андрэевіч Фаворскі]] |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Ме́ер Майсе́евіч Аксельро́д''' ({{ДН|18|7|1902|5|}}, [[Маладзечна]] — {{ДС|10|1|1970}}, [[Масква]]) — беларускі мастак [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, [[жывапіс]]ец, [[Графіка (мастацтва)|графік]], [[Сцэнаграфія|сцэнограф]] і педагог. Брат паэта [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Зэліка Аксельрода]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў 1902 годзе. Вучыўся ў яўрэйскай пачатковай школе [[хедар]]ы. Паводле некаторых звестак, вучыўся ў [[Віцебская школа-майстэрня Юдаля Пэна|школе-майстэрні]] [[Юдаль Пэн|Юдаля Пэна]] ў Віцебску да Першай сусветнай вайны, магчыма і пасля<ref>{{кніга|аўтар=Казовский Г.|загаловак=Художники Витебска|месца=М .|выдавецтва=Имидж|год=1996|серыя=Шедевры еврейского искусства|isbn=5-86044-035-9}}</ref>, але дачка мастака гэтыя звесткі не падтрымлівае<ref>''Elena Akselrod, tr. Amanda Calvert''. Meer Akselrod. Jerusalem, Mesilot, 1993, стр. 9</ref>. У пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], пасля выгнання яўрэяў уладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з прыфрантавой паласы, у якой апынулася [[Маладзечна]], сям’я Аксельродаў трапіла ў [[Тамбоў]]. З 1918 года жыў у [[Мінск|Менск]]у, зарабляў рэкламнымі плакатамі для кінатэатраў. У 1919—1920 гадах служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], быў чарцёжнікам ва Упраўленні сувязі Заходняга фронта. === Савецкі перыяд === [[Файл:Miensk, Nizki Rynak-Zamkavaja. Менск, Нізкі Рынак-Замкавая (M. Akselrod, 1934).jpg|міні|Менск, 1934]] У 1921 годзе браў удзел у 1-й Менскай мастацкай выстаўцы, дзе паказаў 25 сваіх работ, якія былі станоўча ацэненыя. Атрымаў ад [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамасветы БССР]] накіраванне на вучобу ў [[Масква|Маскве]]. Вучыўся на графічным факультэце [[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙС]] у [[Уладзімір Андрэевіч Фаворскі|Уладзіміра Фаворскага]], {{нп5|Канстанціна Істоміна||ru|Истомин, Константин Николаевич}}, {{нп5|Сяргея Герасімава||ru|Герасимов, Сергей Васильевич}}, {{нп5|Аляксандра Родчэнка|Аляксандра Радчанкі|ru|Родченко, Александр Михайлович}}. Затым выкладаў у маскоўскім [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут|Вышэйшым мастацка-тэхнічным інстытуце]] і Тэкстыльным інстытуце (1928—1932). Быў членам таварыства «[[4 мастацтвы]]», уступіў у [[Маскоўскі Саюз мастакоў]] у 1932 годзе. Афармляў спектаклі яўрэйскіх тэатраў [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Менска]], Масквы, Кіева. Часта наведваў Менск, у часе чаго рабіў замалёўкі горада. Таксама ў Менску вёў знаёмствы з тагачаснай беларускай інтэлігенцыяй, з якой часта перасякаўся ў часе паэтычных выступаў брата [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Зэліка]]. У часе выступаў брата пазнаёміўся з будучай жонкай, яўрэйскай пісьменніцай [[Рыва Рубіна|Рыўкай Рубінай]]<ref name="kuĺtura">{{cite web|url = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15456|title = Шчаслівы характар Меера Аксельрода|author = Іна Наркевіч|date = 18-8-2018|publisher = kimpress.by|access-date = 11 лістапада 2022|archive-date = 11 лістапада 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20221111234058/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15456|url-status = dead}}</ref>. У 1930—1931 гадах двойчы наведаў сельска-гаспадарчую камуну ў [[Крым]]е [[Ліставае|«Воё Нова»]] (названа на [[эсперанта]]), заснаваную яўрэямі, якія вярнуліся з [[Палесціна|Палесціны]], — назіранні і замалёўкі ў камуне моцна паўплывалі на далейшую творчасць мастака. З 1931 года, разам са шматлікімі вядомымі мастакамі, трапіў пад кампанію барацьбы з [[Фармалізм, мастацтва|фармалізмам]]. Ганіўся ў савецкай прэсе за песімізм, эскізнасць, дэфармацыі, няскончанасць, [[экспрэсіянізм]] і нават блізкасць да [[Амедэо Мадыльяні|Мадзільяні]]. Вымушаны быў перайсці да ілюстрацыі кніг і працы ў тэатры. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === У 1941 годзе сям’я Аксельрода эвакуіравана ў [[Тамбоў]], дзе ўжо была і ў час Першай сусветнай вайны. Сам Меер Аксельрод застаўся ў Маскве, спрабуючы даведацца пра лёс арыштаванага брата, паэта [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Зэліка Аксельрода]], і чакаючы прызыву ў армію. Неўзабаве пасля мабілізацыі быў адазваны [[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|Сяргеем Эйзенштэйнам]] для працы ў здымачнай групе фільма «[[Іван Грозны (фільм, 1944)|Іван Грозны]]» у [[Алматы|Алма-Аце]], па дарозе туды забраў сям’ю з Тамбова. Быў у эвакуацыі ў [[Алма-Ата|Алма-Аце]] ў 1941—1943 годзе, дзе падтрымліваў яўрэйскіх бежанцаў з Польшчы. У 1944 годзе ў Алма-Аце адбылася персанальная выстаўка Аксельрода. Пасля вайны ўдзельнічаў у групавой выстаўцы ў Маскве на Кавалёвым мосце ў 1966 годзе, там было экспанавана каля 250 карцін. Пасля выстаўкі адразу апынуўся ў бальніцы праз хваробу сэрца. У 1968 годзе адбылася персанальная выстаўка ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]]. Аксельрод памёр ад нераспазнанага інфаркту ў 1970 годзе, так і не пабачыўшы, як выйшаў з друку каталог персанальнай выстаўкі. Пахаваны на яўрэйскай частцы [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілак]] у Маскве. == Творчасць == Шматлікія карціны Меера Аксельрода прысвечаны сюжэтам з жыцця яўрэяў, серыя «Гета» (1968—1969), серыя «У стэпе» — паводле ўражанняў ад паездкі ў сельскагаспадарчую яўрэйскую камуну ў [[Крым]]е ў 1930—1931 гадах. Аўтар серыі карцін «Успаміны пра стары Менск». [[Аксельрод, Алена Мееровна|Алена Аксельрод]], дачка мастака, выдала ў Іерусаліме альбом-манаграфію мастака (1993) і ў Маскве кнігу ўспамінаў і лістоў «Двор на Барыкаднай» (2008). Творы Меера Аксельрода захоўваюцца ў [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Трэццякоўскай галерэі]], [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]], [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна|музеі выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна]]. Ілюстраваў кнігі [[Ізі Харык]]а, брата [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Зэліка Аксельрода]], [[Самуіл Залманавіч Галкін|Самуіла Галкіна]]. Выканаў ілюстрацыі да казкі «Сярэбраная табакерка» [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], «[[На ростанях]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Выканаў вокладку і ілюстрацыі да кнігі «Арлянятам» [[Янка Купала|Янкі Купалы]], але вокладка была змененая, а імя мастака не пазначана ў выданні<ref name="kuĺtura"/>. == Выстаўкі == Персанальныя выстаўкі: 1972 (Масква, пасмяротна), 1973 (Ленінград, пасмяротна), 1982 (Масква, пасмяротна). Пасмяротныя выстаўкі ў 1990-я і 2000-я гады ў Маскве, Нью-Ёрку, Лондане, Германіі, Ізраілі. * Выстаўка «Меер Аксельрод. Кніжная графіка» ў Мінску (7—25.08.2018)<ref>[http://kupala-museum.by/navini/meer-akselrod-knizhnaya-grafika.html Выстаўка да 115-годдзя мастака ў Дзяржаўным літаратурным музеі Янкі Купалы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180814231132/http://kupala-museum.by/navini/meer-akselrod-knizhnaya-grafika.html|date=14 жніўня 2018}}</ref>. * Выстаўка «Меер Аксельрод. Успаміны пра Менск», прымеркаваная да 120-годдзя з дня нараджэння мастака ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]] (8.11–3.12.2022)<ref>{{Cite web |url=http://kupala-museum.by/wp-content/uploads/2022/11/uspaminy-pra-mensk_afisha-768x1086.jpg |title=Афіша выстаўкі «Меер Аксельрод. Успаміны пра Менск» |access-date=24 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195450/http://kupala-museum.by/wp-content/uploads/2022/11/uspaminy-pra-mensk_afisha-768x1086.jpg |archive-date=24 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == [[Выява:AxelrodYchilevich.JPG|thumb|right|[[Алена Меераўна Аксельрод|Алена Аксельрод]] з сынам [[Міхаіл Фрыціяфавіч Яхілевіч|Міхаілам Яхілевічам]] перад карцінай Меера Аксельрода «Партрэт дачкі з маленькім Мішам»]] Брат — паэт [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Зэлік Аксельрод]], рэпрэсаваны і расстраляны ў 1941 годзе ва ўзросце 37 гадоў, Зэлік пазнаёміў Меера з прыхільніцай сваёй творчасці яўрэйскай пісьменніцай [[Рыва Рувімаўна Рубіна|Рыўкай Рубінай]], якая стала жонкай Меера. Іх дачка — паэтка [[Алена Меераўна Аксельрод|Алена Аксельрод]], унук — мастак [[Міхаіл Фрыціяфавіч Яхілевіч|Міхаіл Яхілевіч]]. Мастак часта выяўляў сваіх блізкіх на карцінах: жонку, дачку, брата, унука. [[Выява:MierAxelrodWifeWhiteHat.jpg|thumb|left|Меер Аксельрод. Партрэт жонкі ў белым капелюшы.]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Elena Akselrod, tr. Amanda Calvert. |загаловак = Meer Akselrod |месца = Иерус.-Москва |выдавецтва = Mesilot |год = 1993 |старонак = 248 |isbn = 965-222-514-2 }} * {{кніга |аўтар = Федоров, Г.А. |загаловак = Меер Аксельрод |месца = М |выдавецтва = Советский художник |год = 1982 |старонак = 135 |тыраж = 20000 }} * {{кніга |загаловак = Общая тетрадь : три поколения семьи Аксельрод : [живопись. графика, стихи : каталог: Москва, ГМИИ им. А. С. Пушкина, 1 - 26 февраля 2006]. Комплект из 2 книг ( Кн. 1: ''Меер Аксельрод''. Графика, ''Зелик Аксельрод''. Стихи. - 125 с. : ил., цв. ил., портр.; Кн. 2: ''Михаил Яхилевич''. Живопись. ''Елена Аксельрод''. Стихи. - 121 с. : ил., цв. ил., портр.) |адказны = сост. Оксана Печерская, Анна Гершович |месца = Иерусалим ; Москва |выдавецтва = 2W-publishing |год = 2006 |isbn = 965-90275-2-4 |тыраж = 1000 }} * {{кніга |аўтар = Елена Аксельрод. |загаловак = Двор на Баррикадной |месца = М. |выдавецтва = Новое литературное обозрение |год = 2008 |старонкі |старонак = 608 |isbn = 978-5-86793-596-2 |тыраж = 1500 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аксельрод Меер}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] o0s30mhpiueruhaqj9w1265qpidsgf8 0 108768 5174768 5041817 2026-08-03T06:45:46Z Amherst99 6180 /* */ 5174768 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vermeer-view-of-delft.jpg|thumb|[[Ян Вермеер|Вермеер]]. «[[Краявід Дэльфта]]»]] '''Пейза́ж''' ({{lang-fr|paysage}}, ад pays — краіна, мясцовасць) — жанр [[Выяўленчыя мастацтвы|выяўленчага мастацтва]] (ці асобныя творы гэтага жанру), у якім асноўным прадметам выявы з’яўляецца дзікая ці ў той ці іншай ступені змененая чалавекам прырода<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/2451|title=Пейзаж|author=Под ред. проф. Горкина А.П.|date=2007|work=Искусство. Современная иллюстрированная энциклопедия|publisher=Росмэн|accessdate=2011-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305063755/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/2451|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. [[Франчэска Філіпіні]] (1853—1895) лічыцца адным з найбольш выбітных прадстаўнікоў ''[[пейзажны жывапіс|пейзажнага жывапісу]]'' у [[еўрапейская гісторыя мастацтва|еўрапейскай гісторыі мастацтва]], які працаваў у другой палове [[XIX стагоддзя]]. Яго мастацкая творчасць паўплывала як на школы, так і на індывідуальных мастакоў аж да пачатку [[XX стагоддзя]].<ref>V. Terraroli (рэд.), ''Francesco Filippini. Catalogo generale dell’opera'', Skira, Milano, 1999.</ref><ref>G. Nicodemi, ''Pittori dell’Ottocento bresciano'', Tipografia Moderna, Brescia, 1933, s. 47.</ref> Падчас знаходжання ў [[Парыж]]ы Франчэска Філіпіні ўступіў у кантакт з [[Клод Манэ|Клодам Манэ]] і вёў прамы дыялог з коламі [[французскі імпрэсіянізм|французскага імпрэсіянізму]]. Нягледзячы на павагу да Манэ, Філіпіні адхіляўся ад эстэтычнага і пачуццёвага падыходу імпрэсіяністаў. Ён распрацаваў уласную мастацкую мову — аўтаномную, структураваную і заснаваную на этычных прынцыпах.<ref>Rossana Bossaglia, ''La Scapigliatura'', Mondadori Electa, Milano, 1985.</ref> З гэтага падыходу нарадзіўся самабытны стыль, які пазней мастацтвазнаўцы назвалі філіпінізмам або [[італьянскі імпрэсіянізм|італьянскім імпрэсіянізмам]].<ref>M. De Micheli, ''Le avanguardie artistiche del Novecento'', Feltrinelli, Milano, 1966.</ref><ref>A. Scotti Tosini, ''Francesco Filippini e il naturalismo lombardo'', in ''Arte lombarda'', № 126, Milano, 1999.</ref> Філіпінізм не быў афіцыйна сфарміраваным [[мастацкі рух|мастацкім рухам]], а хутчэй культурнай і візуальнай плынню. Ён грунтаваўся на этычным разуменні мастацтва, сімвалічным тлумачэнні [[пейзаж]]у і радыкальнай крытыцы [[камерцыялізацыя мастацтва|камерцыялізацыі мастацтва]]. Філіпіні надаваў вялікае значэнне паказу [[сельская праца|сельскагаспадарчай працы]], [[жаночы вобраз|жаночага вобразу]] і [[духоўнасць|духоўнага]] складніка прыроды.<ref>G. Causa, ''Il paesaggio simbolico: da Filippini a Boccioni'', in ''Arte lombarda'', № 159, Milano, 2009.</ref> Уплыў [[Франчэска Філіпіні]] бачны ў многіх творах [[Умберта Бацьёні]], асабліва ў карціне ''[[La Sera (Boccioni)|La Sera]]''. Бацьёні развіў кампазіцыйныя і светлавыя элементы, характэрныя для жывапісу Філіпіні. [[Футурызм|Футурыстычная]] гісторыя мастацтва прызнае сімвалічны і канцэптуальны ўнёсак Філіпіні як адну з асноўных крыніц натхнення для развіцця [[футурыстычны жывапіс|футурыстычнага жывапісу]].<ref>Giorgio Verzotti, ''Boccioni. Catalogo completo delle opere'', Edizioni Cantini, Firenze, 1989.</ref><ref>Maurizio Calvesi, Alberto Dambruoso, ''Umberto Boccioni. Catalogo generale delle opere'', Umberto Allemandi, Torino, 2016.</ref><ref>Ester Coen, ''Umberto Boccioni'', Electa, Milano, 1983.</ref> Філіпінізм сёння разглядаецца мастацтвазнаўцамі як адна з самых паслядоўных і сталых формаў еўрапейскага пейзажнага жывапісу на мяжы [[XIX стагоддзе|XIX]] і [[XX стагоддзе|XX стагоддзяў]], а таксама як папярэднік некалькіх [[мастацкі кірунак|мастацкіх напрамкаў]] у межах [[мадэрнізм|мадэрнісцкага]] жывапісу XX стагоддзя.<ref>L. Caramel — C. Pirovano, ''L’Ottocento lombardo. Dai neoclassici ai scapigliati'', Mondadori, Milano, 1975.</ref><ref>E. Pontiggia, ''Naturalismo e verismo nella pittura italiana'', in ''Storia dell’arte italiana'', т. XI, Einaudi, Torino, 1983.</ref> У залежнасці ад намаляванага матыву можна вылучыць ''сельскі'', ''гарадскі'' (у тым ліку ''архітэктурны'' — ''[[ведута]]'' і ''індустрыяльны'') пейзаж. Асобую вобласць складае адлюстраванне марской стыхіі — ''марскі'' пейзаж ці ''[[Марына (жанр)|марына]]''. Акрамя таго, пейзаж можа насіць эпічны, гістарычны, лірычны, рамантычны, фантастычны і нават абстрактны характар. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Пейза́ж|575}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Landscape paintings}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жанры жывапісу]] [[Катэгорыя:Жанры фатаграфіі]] [[Катэгорыя:Пейзаж| ]] 0n8mikts6xsc91hicjag4k2edyl341m 0 113071 5174777 5173851 2026-08-03T07:13:31Z Autumndancer 168015 5174777 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Фронт}} {{НП}} '''Фронт''' ({{lang-it|Front}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Турын|Турын]]. Насельніцтва — 1626 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 163 чал./км². Плошча — 10 км². Паштовы індэкс — 10070. Тэлефонны код — 011. Заступнік — святая [[Марыя Магдаліна]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Турын}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Турын]] l28nze7zm57kzehxlp749ye081l9f2p 5174778 5174777 2026-08-03T07:14:42Z Autumndancer 168015 5174778 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Фронт}} {{НП}} '''Фронт''' ({{lang-it|Front}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[П’емонт]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Турын|Турын]]. Насельніцтва — 1626 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва — 163 чал./км². Плошча — 10 км². Паштовы індэкс — 10070. Тэлефонны код — 011. Заступнік — святая [[Марыя Магдаліна]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{правінцыя Турын}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Турын]] j8s8x08hbmofbhl76qif3datifdidj8 0 114494 5174813 4255815 2026-08-03T08:08:27Z DzBar 156353 5174813 wikitext text/x-wiki [[Выява:Gartenzwerg.jpg|thumb|[[Садовы гном|Садовых гномаў]] часцяком разглядаюць як кіч.]] '''Кіч''', '''кітч''' ({{lang-de|Kitsch}} — таннасць, безгустоўнасць) — стэрэатыпнае псеўдамастацтва, у якім асноўная ўвага надаецца экстравагантнасці вонкавага аблічча, крыклівасці яго элементаў. Як элемент [[Масавая культура|масавай культуры]] — кропка максімальнага адыходу ад элементарных эстэтычных каштоўнасцяў і адначасова — адна з найбольш агрэсіўных праяў тэндэнцый прымітывізацыі і бульварызацыі ў папулярным [[мастацтва|мастацтве]]. Паняцце ўзнікла ў XIX стагоддзі ў Германіі. Для кіча ўласцівая імітацыя форм, звязаных у масавай свядомасці з прэстыжнымі формамі культуры, фабрыкацыя прымітыўнай, разлічанай на вонкавы эфект пачуццёва-прыемнай прыгажосці. Існуе ў бальшыні галін культуры, але найбольшае пашырэнне атрымаў у [[Жывапіс|жывапісе]] (напрыклад, «салонны» жывапіс), літаратуры (бульварная літаратура), эстраднай музыцы і розных формах бытавога аздаблення {{Sfn|БелЭн|1999|с=313}}. З 1960-х гадоў элементы кіча выкарыстоўваюць [[поп-арт]] і некаторыя кірункі [[Постмадэрнізм|постмадэрнізму]]{{Sfn|БелЭн|1999|с=313}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кіч||313}} == Дадатковая літаратура == * Бунеева, Д. Ю. Кіч у мастацкай культуры сучаснай Беларусі / Д. Ю. Бунеева. — Мінск : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2021. — 242 с. : іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Масавая культура]] omlntr54w6yuhg2jx3bvr3g0hogywdl 0 115087 5174544 4721865 2026-08-02T14:37:01Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5174544 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Amboss.jpg|thumb]] [[Файл:Samples of art forging 9.jpg|thumb|Узоры мастацкай коўкі]] '''Коўка''' — гэта высокатэмпературная апрацоўка розных металаў ([[жалеза]], [[медзь]] і яе сплавы, [[Тытан (хімічны элемент)|тытан]], [[алюміній]] і яго сплавы), нагрэтых да ковачнай тэмпературы. Для кожнага металу існуе свая ковачная тэмпература, якая залежыць ад фізічных (тэмпература плаўлення, крышталізацыя) і хімічных (наяўнасці легіруючых элементаў) уласцівасцяў. Для жалеза тэмпературны інтэрвал 1250—800 ° С, для медзі 1000—650 ° З, для тытана 1600—900 ° С, для алюмініевых сплаваў 480—400 ° С. Адрозніваюць: * коўка на молатах (пнеўматычных, паравых і гідраўлічных) * ручная коўка * штампоўка. Вырабы і паўфабрыкаты атрымоўваныя каваннем называюць — пакоўка. Пры каванні ў штампах метал абмежаваны з усіх бакоў сценкамі штампа. Пры дэфармацыі ён набывае форму гэтай поласці (штампаванне, ратацыйная коўка). Пры свабодным каванні (ручным і машынным) метал не абмежаваны зусім ці ж абмежаваны з аднаго боку. Пры ручной коўцы непасрэдна на метал або на інструмент ўздзейнічаюць кувалдай ці молатам. Свабодную коўка ўжываюць таксама для паляпшэння якасці і структуры металу. Пры пракоўцы метал ўмацоўваецца, заварваюцца так званыя несуцэльныя і здрабнелыя буйныя крышталі, у выніку чаго структура робіцца дробназярністай, набывае кудзелістую будову. Машынную коўку выконваюць на спецыяльным абсталяванні — молатам з масай ад 40 да 5000 кг або гідраўлічных прэсах, якія развіваюць сілу 2-200 МН (200-20000 тс), а таксама на ковачных машынах. Вырабляюць пакоўкі масай 100 т і больш. Для маніпулявання цяжкімі нарыхтоўкамі пры каванні выкарыстоўваюць пад’ёмныя краны грузападымальнасцю да 350 т, кантавацелі і спецыяльныя маніпулятары. Коўка з’яўляецца адным з эканамічных спосабаў атрымання нарыхтовак дэталяў. У масавай і буйнасерыйнай вытворчасцях пераважнае ўжыванне мае коўка ў штампах, а ў дробнасерыйнай і адзінкавай — свабодная коўка. Пры каванні выкарыстоўваюць набор кавальскага інструмента, з дапамогай якога нарыхтоўкам надаюць патрабаваную форму і памеры. == Гл. таксама == * [[Коўкасць]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||436}} * Ковка // Энциклопедический словарь по металлургии: Справочное издание. В 2-х т. Т. 1: А — О / [[Лякишев, Николай Павлович|Н. П. Лякишев]] и др. — М.: «Интермет Инжиниринг», 2000. — С. 212. — 412 с. — 500 экз. — ISBN 5-89594-037-4.{{ref-ru}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворчыя працэсы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Коўка| ]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] [[Катэгорыя:Кавальства]] jw9uvbdzxv2uouz7qutqmit38md7p2m 10 115779 5174766 5170360 2026-08-03T06:45:31Z Autumndancer 168015 5174766 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Карысныя выкапні Беларусі |navbar = plain |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Карысныя выкапні Беларусі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Гаручыя |спіс1 = {{Navbox subgroup |groupstyle= |group1=[[Нафта]] і спадарожны газ |list1= * [[Усходне-Драздоўскае радовішча нафты|Усходне-Драздоўскае]] * [[Барысаўскае радовішча нафты|Барысаўскае]] * [[Судовіцкае радовішча нафты|Судовіцкае]] * [[Азямлінскае радовішча нафты|Азямлінскае]] * [[Паўднёва-Азямлінскае радовішча нафты|Паўднёва-Азямлінскае]] * [[Вішанскае радовішча нафты|Вішанскае]] * [[Палескае радовішча нафты|Палескае]] * [[Бярэзінскае радовішча нафты|Бярэзінскае]] * [[Усходне-Бярэзінскае радовішча нафты|Усходне-Бярэзінскае]] * [[Атрубоўскае радовішча нафты|Атрубоўскае]] * [[Паўднёва-Вішанскае радовішча нафты|Паўднёва-Вішанскае]] * [[Мармавіцкае радовішча нафты|Мармавіцкае]] * [[Новадавыдаўскае радовішча нафты|Новадавыдаўскае]] * [[Давыдаўскае радовішча нафты|Давыдаўскае]] * [[Акцябрскае радовішча нафты|Акцябрскае]] * [[Камаровіцкае радовішча нафты|Камаровіцкае]] * [[Паўночна-Даманаўскае радовішча нафты|Паўночна-Даманаўскае]] * [[Славанскае радовішча нафты|Славанскае]] * [[Сасноўскае радовішча нафты|Сасноўскае]] * [[Паўднёва-Сасноўскае радовішча нафты|Паўднёва-Сасноўскае]] * [[Асташкавіцкае радовішча нафты|Асташкавіцкае]] * [[Першамайскае радовішча нафты|Першамайскае]] * [[Азершчынскае радовішча нафты|Азершчынскае]] * [[Дуброўскае радовішча нафты|Дуброўскае]] * [[Казанскае радовішча нафты|Казанскае]] * [[Паўночна-Прытоцкае радовішча нафты|Паўночна-Прытоцкае]] * [[Паўднёва-Асташкавіцкае радовішча нафты|Паўднёва-Асташкавіцкае]] * [[Цішкаўскае радовішча нафты|Цішкаўскае]] * [[Заходне-Аляксандраўскае радовішча нафты|Заходне-Аляксандраўскае]] * [[Паўднёва-Цішкаўскае радовішча нафты|Паўднёва-Цішкаўскае]] * [[Дунайскае радовішча нафты|Дунайскае]] * [[Аляксандраўскае радовішча нафты|Аляксандраўскае]] * [[Залатухінскае радовішча нафты|Залатухінскае]] * [[Рэчыцкае радовішча нафты|Рэчыцкае]] * [[Паўднёва-Аляксандраўскае радовішча нафты|Паўднёва-Аляксандраўскае]] * [[Баршчоўскае радовішча нафты|Баршчоўскае]] * [[Ведрыцкае радовішча нафты|Ведрыцкае]] * [[Краснасельскае радовішча нафты|Краснасельскае]] * [[Ветхінскае радовішча нафты|Ветхінскае]] * [[Пажыхарскае радовішча нафты]] * [[Заходне-Маладушынскае радовішча нафты|Заходне-Маладушынскае]] * [[Старамаладушынскае радовішча нафты|Старамаладушынскае]] * [[Маладушынскае радовішча нафты|Маладушынскае]] * [[Барсукоўскае радовішча нафты|Барсукоўскае]] * [[Надзвінскае радовішча нафты|Надзвінскае]] * [[Паўночна-Надзвінскае радовішча нафты|Паўночна-Надзвінскае]] |group2=[[Буры вугаль]] |list2= * [[Жыткавіцкае радовішча бурага вугалю|Жыткавіцкае]] * [[Брынёўскае радовішча бурага вугалю|Брынёўскае]] * [[Тонежскае радовішча бурага вугалю|Тонежскае]] |group3=[[Гаручыя сланцы]] |list3= * [[Тураўскае радовішча гаручых сланцаў|Тураўскае]] * [[Любанскае радовішча гаручых сланцаў|Любанскае]] |group4=[[Торф]] |list4= * [[Асвейскае радовішча торфу|Асвейскае]] * [[Бяльмонцкае радовішча торфу|Бяльмонцкае]] * [[радовішча торфу «Стрэчна»|Стрэчна]] * [[Асінторфскае радовішча торфу|Асінторфскае]] * [[Бярэзінскае радовішча торфу|Бярэзінскае]] * [[ радовішча торфу «Туршоўка Чортава»|Туршоўка Чортава]] * [[Дзітвянскае радовішча торфу|Дзітвянскае]] * [[ радовішча торфу «Гадылёва»|Гадылёва]] * [[ радовішча торфу «Зарэчча»|Зарэчча]] * [[ радовішча торфу «Арэхаўскі Мох»|Арэхаўскі Мох]] * [[Ганчанскае радовішча торфу|Ганчанскае]] * [[ радовішча торфу «Воўчае Балота»|Воўчае Балота]] * [[ радовішча торфу «Вяха Вялікая»|Вяха Вялікая]] * [[ радовішча торфу «Пціч»|Пціч]] * [[Ямна-Крыўскае радовішча торфу|Ямна-Крыўскае]] * [[Дзікае радовішча торфу|Дзікае]] * [[ радовішча торфу «Стубла-Заслаўе»|Стубла-Заслаўе]] * [[Выганашчанскае радовішча торфу|Выганашчанскае]] * [[Грычына-Старобінскае радовішча торфу|Грычына-Старобінскае]] * [[ радовішча торфу «Булеў Мох»|Булеў Мох]] * [[Ладава, радовішча пяску|Ладава]] * [[Морачна, радовішча пяску|Морачна]] * [[Паганянскае радовішча пяску|Паганянскае]] }} |загаловак2 = Металічныя |спіс2 = {{Navbox subgroup |groupstyle= |group1=[[Жалезныя руды]] |list1= * [[Аколаўскае радовішча жалезных руд|Аколаўскае]] * [[Навасёлкаўскае радовішча жалезных руд|Навасёлкаўскае]] |group2=[[Рэдкія металы]] і<br/> [[рэдказямельныя элементы]] |list2=[[Дыябазавае радовішча рэдказямельных металаў|Дыябазавае]] |group3=[[Баксіт-даўсанітавыя руды]] |list3= * [[Заазёрнае радовішча даўсаніт-баксітавых руд|Заазёрнае]] * [[Асташкавіцкае радовішча даўсаніт-баксітавых руд|Асташкавіцкае]] }} |загаловак3 = Неметалічныя |спіс3 = {{Navbox subgroup |groupstyle= |group1=[[Калійныя солі]] |list1= * [[Старобінскае радовішча|Старобінскае]] * [[Петрыкаўскае радовішча калійных і каменнай солей|Петрыкаўскае]] |group2=[[Галіт|Каменная соль]] |list2= * [[Старобінскае радовішча|Старобінскае]] * [[Мазырскае радовішча каменнай солі|Мазырскае]] * [[Давыдаўскае радовішча каменнай солі|Давыдаўскае]] |group3=[[Гіпс]] і [[ангідрыд]] |list3=[[Брынёўскае радовішча гіпсу|Брынёўскае]] |group4=[[Фасфарыты]] |list4= * [[Мсціслаўскае радовішча фасфарытаў|Мсціслаўскае]] * [[Лабковіцкае радовішча фасфарытаў|Лабковіцкае]] |group5=[[Даламіты]] |list5= * [[Рубаўскае радовішча даламіту|Рубаўскае]] * [[Сар'янскае радовішча даламіту|Сар'янскае]] * [[ радовішча даламіту «Белькі»|Белькі]] * [[ радовішча даламіту «Аэрадром»|Аэрадром]] * [[ радовішча даламіту «Асінторф»|Асінторф]] * [[ радовішча даламіту «Рэчкі»|Рэчкі]] * [[Багушэўскае радовішча даламіту|Багушэўскае]] |group6=[[Трэпелы]] і [[апокі]] |list6=[[Стальное радовішча трэпелу|Стальное]] |group7=[[Каалін]] |list7= * [[Сітніцкае радовішча кааліну|Сітніцкае]] * [[Дзедаўскае радовішча кааліну|Дзедаўскае]] |group8=Будаўнічы і <br/>абліцовачны камень |list8= * [[Мікашэвіцкае радовішча будаўнічага каменю|Мікашэвіцкае]] * [[Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Глушкавіцкае]] * [[Сітніцкае радовішча будаўнічага каменю|Сітніцкае]] * [[Жыткавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Жыткавіцкае]] |group9=[[Крэйда|Мел]] |list9= * [[Клімавіцкае радовішча мелу|Клімавіцкае]] * [[Старовіна, радовішча мелу|Старовіна]] * [[Ласаўскае радовішча мелу|Ласаўскае]] * [[Курпяшоўскае радовішча мелу|Курпяшоўскае]] * [[Туроўскае радовішча мелу|Туроўскае]] * [[Вензавецкае радовішча мелу|Вензавецкае]] * [[Калядзіцкае 1-е радовішча мелу|Калядзіцкае 1-е]] * [[Пагараны (радовішча)у|Пагаранскае]] * [[Калядзіцкае 2-е радовішча мелу|Калядзіцкае 2-е]] * [[Хацінава-Навагурбішчанскае радовішча мелу|Хацінава-Навагурбішчанскае]] * [[Кабакоўска-Малецкае радовішча мелу|Кабакоўска-Малецкае]] * [[Віхранскае радовішча мелу|Віхранскае]] * [[радовішча мелу «Равок»|Равок]] * [[Каменкаўскае радовішча мелу|Каменкаўскае]] * [[Вусцеўскае радовішча мелу|Вусцеўскае]] * [[Сожскае радовішча мелу|Сожскае]] * [[Рэуцкае радовішча мелу|Рэуцкае]] * [[радовішча мелу «Пясчаная Гара»|Пясчаная Гара]] * [[радовішча мелу «Белая Гара»|Белая Гара]] * [[радовішча мелу «Чамярышына»|Чамярышына]] * [[Шырокае радовішча мелу|Шырокае]] * [[Хаціслаўскае радовішча мелу|Хаціслаўскае]] * [[радовішча мелу «Кашары»|Кашары]] |group10=[[Мергель]] |list10= * [[Тарчанка, радовішча мергелю|Тарчанка]] * [[Камунарскае радовішча мергелю|Камунарскае]] *|group11=Бетаніраваныя гліны |list11=[[Астрожанскае радовішча глін|Астрожанскае]] |group12=Тугаплаўкія і <br/>вогнетрывалыя гліны |list12= * [[Галубіца, радовішча глін|Галубіца]] * [[Зубрыны Лес, радовішча глін|Лес]] * [[Ляхава Гара, радовішча глін|Гара]] * [[Гарадоцкае радовішча глін|Гарадоцкае]] * [[Дзераўная, радовішча глін|Дзераўная]] * [[Глінкаўскае радовішча глін|Глінкаўскае]] * [[Столінскія Хутары (радовішча)|Столінскія Хутары]] * [[Жураўлёўскае радовішча глін|Жураўлёўскае]] * [[Будкоўскае радовішча глін|Будкоўскае]] * [[Бярозаўскае радовішча глін|Бярозаўскае]] * [[Дуброўскае радовішча глін|Дуброўскае]] * [[Мікалаеўскае радовішча глін|Мікалаеўскае]] * [[Трасцянецкае радовішча глін|Трасцянецкае]] |group13=Цагельныя гліны |list13= * <!--ГЛІНЫ ЦАГЕЛЬНЫЯ-->[[Ельнікі, радовішча глін|Ельнікі]] * [[Заранскае радовішча глін|Заранскае]] * [[Гарыднянскае радовішча глін|Гарыднянскае]] * <!--ГЛІНЫ ЦАГЕЛЬНЫЯ, ГАНЧАРНЫЯ, АГЛАПАРЫТАВЫЯ І КЕРАМЗІТАВЫЯ-->[[Галькаўшчынскае радовішча глін|Галькаўшчынскае]] * [[Азёрцы, радовішча глін|Азёрцы]] * [[Шальцінскае радовішча глін|Шальцінскае]] * [[Новае Жыццё, радовішча глін|Жыццё]] * [[Мартынаўскае 2-е радовішча глін|Мартынаўскае 2-е]] * [[Бязносенскае радовішча глін|Бязносенскае]] * [[Балойкаўскае радовішча глін|Балойкаўскае]] * [[Сакалоўскае радовішча глін|Сакалоўскае]] * [[Сякераўшчына (радовішча глін)|Сякераўшчынскае]] * [[Малышкі, радовішча глін|Малышкі]] * [[Заполле, радовішча глін|Заполле]] * [[Новае Жыццё, радовішча глін|Жыццё]] * [[Вайцяхі, радовішча глін|Вайцяхі]] * [[Кулакова, радовішча глін|Кулакова]] * [[Галбіца, радовішча глін|Галбіца]] * [[Пашукоўскае радовішча глін|Пашукоўскае]] * [[Грудзінаўскае радовішча глін|Грудзінаўскае]] * [[Шчыты, радовішча глін|Шчыты]] * [[Радуцкае радовішча глін|Радуцкае]] * [[Цаліноўскае радовішча глін|Цаліноўскае]] * [[Рудкаўскае 2-е радовішча глін|Рудкаўскае 2-е]] * [[Альцы, радовішча глін|Альцы]] * [[Варганаўскае радовішча глін|Варганаўскае]] * [[Слабадское, радовішча глін|Слабадское]] * [[Звонь, радовішча глін|Звонь]] * [[Бачэйкаўскае радовішча глін|Бачэйкаўскае]] * [[Ляжнеўскае радовішча глін|Ляжнеўскае]] * [[Журжаўскае 2-е радовішча глін|Журжаўскае 2-е]] * [[Асяткі, радовішча глін|Асяткі]] * [[Варонскае радовішча глін|Варонскае]] * [[Вераб'ёўскае радовішча глін|ёўскае]] * [[Раўнянка, радовішча глін|Раўнянка]] * [[Лукомскае 1-е радовішча глін|Лукомскае 1-е]] * [[Ракіта, радовішча глін|Ракіта]] * [[Бялькі, радовішча глін|Бялькі]] * [[Абрамаўшчына 1-е радовішча глін|Абрамаўшчына 1-е]] * [[Абрамаўшчына, радовішча глін|Абрамаўшчына]] * [[Каменкаўскае радовішча глін|Каменкаўскае]] * [[Асінторфскае радовішча глін|Асінторфскае]] * [[Селішчанскае радовішча глін|Селішчанскае]] * [[Макараўскае радовішча глін|Макараўскае]] * [[Мароськаўскае радовішча глін|Мароськаўскае]] * [[Абадоўскае радовішча глін|Абадоўскае]] * [[Завідзенскае радовішча глін|Завідзенскае]] * [[Янавіцкае радовішча глін|Янавіцкае]] * [[Мархлёўскае радовішча глін|Мархлёўскае]] * [[Старынкаўскае радовішча глін|Старынкаўскае]] * [[Ваўчкі, радовішча глін|Ваўчкі]] * [[Гайдукоўскае радовішча глін|Гайдукоўскае]] * [[Купёлаўскае радовішча глін|Купёлаўскае]] * [[Патапаўскае радовішча глін|Патапаўскае]] * [[Быстрыцкае радовішча глін|Быстрыцкае]] * [[Сапрыновічы, радовішча глін|Сапрыновічы]] * [[Польніца-Плябанішкі, радовішча глін|Польніца-Плябанішкі]] * [[Прыдыбайлаўскае радовішча глін|Прыдыбайлаўскае]] * [[Каменная Горка, радовішча глін|Горка]] * [[Табала, радовішча глін|Табала]] * [[Фаніпальскае радовішча глін|Фаніпальскае]] * [[Глухатоцкае 2-е радовішча глін|Глухатоцкае 2-е]] * [[Глухатоцкае 1-е радовішча глін|Глухатоцкае 1-е]] * [[Гіраўцы, радовішча глін|Гіраўцы]] * [[Загорскае радовішча глін|Загорскае]] * [[Няцецкае радовішча глін|Няцецкае]] * [[Лаўненскае радовішча глін|Лаўненскае]] * [[Далінаўскае радовішча глін|Далінаўскае]] * [[Курпяшоўскае радовішча глін|Курпяшоўскае]] * [[Валеўскае радовішча глін|Валеўскае]] * [[Барок, радовішча глін|Барок]] * [[Мандзін, радовішча глін|Мандзін]] * [[Клепачоўскае радовішча глін|Клепачоўскае]] * [[Дамашынскае радовішча глін|Дамашынскае]] * [[Пабокавіцкае радовішча глін|Пабокавіцкае]] * [[Чарняўскае радовішча глін|Чарняўскае]] * [[Дружбаўскае радовішча глін|Дружбаўскае]] * [[Стары Мосін, радовішча глін|Мосін]] * [[Васільеўка, радовішча глін|Васільеўка]] * [[Грушчанскае радовішча глін|Грушчанскае]] * [[Мілейкі, радовішча глін|Мілейкі]] * [[Дарасіна-Замошша, радовішча глін|Дарасіна-Замошша]] * [[Баршчоўскае радовішча глін|Баршчоўскае]] * [[Беліцкае радовішча глін|Беліцкае]] * [[Жалуддзеўскае радовішча глін|Жалуддзеўскае]] * [[Роўбіцкае радовішча глін|Роўбіцкае]] * [[Прасекі, радовішча глін|Прасекі]] * [[Елянецкае радовішча глін|Елянецкае]] * [[Дубавіца, радовішча глін|Дубавіца]] * [[Ягаднаўскае радовішча глін|Ягаднаўскае]] * [[Перасецкае радовішча глін|Перасецкае]] * [[Канаплішча, радовішча глін|Канаплішча]] * [[Гусевіца, радовішча глін|Гусевіца]] * [[Аздзелін, радовішча глін|Аздзелін]] * [[Павукоўскае радовішча глін|Павукоўскае]] * [[Малыя Узводы, радовішча глін|Узводы]] * [[Тэўлінскае радовішча глін|Тэўлінскае]] * [[Імянінскае радовішча глін|Імянінскае]] * [[Падзяменскае радовішча глін|Падзяменскае]] * [[Залужскае радовішча глін|Залужскае]] * [[Вялесніца, радовішча глін|Вялесніца]] * [[Плантаўскае радовішча глін|Плантаўскае]] * [[Майскае радовішча глін|Майскае]] * [[Адамаўка, радовішча глін|Адамаўка]] * [[Васільеўка 3-я, радовішча глін|3-я]] * [[Зарэчнае радовішча глін|Зарэчнае]] * [[Вычулкаўскае радовішча глін|Вычулкаўскае]] * [[Шэбрынскае радовішча глін|Шэбрынскае]] * [[Пяскі, радовішча глін|Пяскі]] * [[Сычаўскае радовішча глін|Сычаўскае]] * [[Падлескае радовішча глін|Падлескае]] * [[Фурманы, радовішча глін|Фурманы]] * [[Кротава, радовішча глін|Кротава]] * [[Першамайскае радовішча глін|Першамайскае]] * [[Кусціха, радовішча глін|Кусціха]] * [[Браварышча, радовішча глін|Браварышча]] * [[Будзішчанскае радовішча глін|Будзішчанскае]] * [[Глыбоцкае радовішча глін|Глыбоцкае]] * [[Ляскаўскае радовішча глін|Ляскаўскае]] * [[Ручноўскае радовішча|Ручноўскае]] * [[Стадоліцкае 1-е радовішча глін|Стадоліцкае 1-е]] * [[Стадоліцкае 2-е радовішча глін|Стадоліцкае 2-е]] * [[Галоўчыцкае радовішча глін|Галоўчыцкае]] |group14=Цэментавыя гліны |list14= * [[Пушчанскае радовішча глін|Пушчанскае]] * [[Лукомскае 1-е радовішча глін|Лукомскае 1-е]] * [[Зуёўскае радовішча глін|Зуёўскае]] * [[Ласаўскае радовішча глін|Ласаўскае]] * [[Зачэпіцкае радовішча глін|Зачэпіцкае]] * [[Данілаўскае радовішча глін|Данілаўскае]] * [[Дуляўшчынскае радовішча глін|Дуляўшчынскае]] * [[Масты, радовішча глін|Масты]] * [[Крыніца, радовішча глін|Крыніца]] * [[Падзяменскае радовішча глін|Падзяменскае]] |group15=Пяскі шкловыя<br/> і фармовачныя |list15= * [[Ленінскае радовішча пяску|Ленінскае]] * [[Леніндарскае радовішча пяску|Леніндарскае]] * [[Гроднанскае радовішча пяску|Гроднанскае]] * [[Чэцверня, радовішча пяску|Чэцверня]] |group16=Будаўнічы пясок |list16= * [[Матужынскае радовішча пяску|Матужынскае]] * [[Пятроўшчынскае 2-е радовішча пяску|Пятроўшчынскае 2-е]] * [[Барунскае радовішча пяску|Барунскае]] * [[Казулінскае радовішча пяску|Казулінскае]] * [[Аксютаўскае радовішча пяску|Аксютаўскае]] * [[Шаўлянскае радовішча пяску|Шаўлянскае]] * [[Новабарздзілаўскае радовішча пяску|Новабарздзілаўскае]] * [[Канашоўскае радовішча пяску|Канашоўскае]] * [[Максютаўскае радовішча пяску|Максютаўскае]] * [[Быстроўскае радовішча пяску|Быстроўскае]] * [[Шарыпінскае радовішча пяску|Шарыпінскае]] * [[Улазавіцкае радовішча пяску|Улазавіцкае]] * [[Пушчанскае радовішча пяску|Пушчанскае]] * [[Камянскае радовішча пяску|Камянскае]] * [[Таццяніна, радовішча пяску|Таццяніна]] * [[Лужкоўскае радовішча пяску|Лужкоўскае]] * [[Губоўскае радовішча пяску|Губоўскае]] * [[Ніўкі Новыя, радовішча пяску|Новыя]] * [[Пік Ламака, радовішча пяску|Ламака]] * [[Волабскае радовішча пяску|Волабскае]] * [[Лусцішкаўскае радовішча пяску|Лусцішкаўскае]] * [[Смаргонскае радовішча пяску|Смаргонскае]] * [[Белькава, радовішча пяску|Белькава]] * [[Пліскае радовішча пяску|Пліскае]] * [[Ламіншчынскае радовішча пяску|Ламіншчынскае]] * [[Гірымшчынскае радовішча пяску|Гірымшчынскае]] * [[Слагавішчанскае радовішча пяску|Слагавішчанскае]] * [[Копысь, радовішча пяску|Копысь]] * [[Лёўкі 3-я, радовішча пяску|3-я]] * [[Дайнаўка, радовішча пяску|Дайнаўка]] * [[Пастух, радовішча пяску|Пастух]] * [[Высокае радовішча пяску|Высокае]] * [[Заберазоўскае радовішча пяску|Заберазоўскае]] * [[Манькавіцкае радовішча пяску|Манькавіцкае]] * [[Каратышкі, радовішча пяску|Каратышкі]] * [[Верасы, радовішча пяску|Верасы]] * [[Ніжнепалавінналогаўскае радовішча пяску|Ніжнепалавінналогаўскае]] * [[Гожаўскае радовішча пяску|Гожаўскае]] * [[Райстаўскае радовішча пяску|Райстаўскае]] * [[Альшанскае радовішча пяску|Альшанскае]] * [[Ленінскае радовішча пяску|Ленінскае]] * [[Вішанка, радовішча пяску|Вішанка]] * [[Грабянёва, радовішча пяску|Грабянёва]] * [[Грышанаўскае радовішча пяску|Грышанаўскае]] * [[Пуцькі, радовішча пяску|Пуцькі]] * [[Глушнева, радовішча пяску|Глушнева]] * [[Куль 1-ы, радовішча пяску|1-ы]] * [[Клыпаўшчынскае радовішча пяску|Клыпаўшчынскае]] * [[Быхаўскае радовішча пяску|Быхаўскае]] * [[Чырвоны Асавец, радовішча пяску|Асавец]] * [[Канахоўка, радовішча пяску|Канахоўка]] * [[Парцовічы, радовішча пяску|Парцовічы]] * [[Рыбцоўскае радовішча пяску|Рыбцоўскае]] * [[Кадуноўскае радовішча пяску|Кадуноўскае]] * [[Пясчаная Гара, радовішча пяску|Гара]] * [[Мурын Бор, радовішча пяску|Бор]] * [[Крынкінскае радовішча пяску|Крынкінскае]] * [[Паліцкае радовішча пяску|Паліцкае]] * [[Калераўскае радовішча пяску|Калераўскае]] * [[Пясочанскае радовішча пяску|Пясочанскае]] * [[Ганнаўка, радовішча пяску|Ганнаўка]] * [[Маўчадскае радовішча пяску|Маўчадскае]] * [[Люшнеўскае радовішча пяску|Люшнеўскае]] * [[Лотвічы, радовішча пяску|Лотвічы]] * [[Саскаліпскае радовішча пяску|Саскаліпскае]] * [[Панкратавіцкае радовішча пяску|Панкратавіцкае]] * [[Глушаўскае радовішча пяску|Глушаўскае]] * [[Бярэзінскае радовішча пяску|Бярэзінскае]] * [[Рагачоўскае радовішча пяску|Рагачоўскае]] * [[Стасеўскае радовішча пяску|Стасеўскае]] * [[Зялёнае, радовішча пяску|Зялёнае]] * [[Вірскае радовішча пяску|Вірскае]] * [[Тартакоўскае радовішча пяску|Тартакоўскае]] * [[Новапольненскае радовішча пяску|Новапольненскае]] * [[Быценскае радовішча пяску|Быценскае]] * [[Перадзел, радовішча пяску|Перадзел]] * [[Парычы Усходнія, радовішча пяску|Усходнія]] * [[Бярэзінскае радовішча пяску|Бярэзінскае]] * [[Плескавіцкае радовішча пяску|Плескавіцкае]] * [[Акалоцкае радовішча пяску|Акалоцкае]] * [[Гарадоцкае радовішча пяску|Гарадоцкае]] * [[Сожскае радовішча пяску|Сожскае]] * [[Ляхоўскае радовішча пяску|Ляхоўскае]] * [[Юзэфін, радовішча пяску|Юзэфін]] * [[Садкі, радовішча пяску|Садкі]] * [[Асаўцоўскае радовішча пяску|Асаўцоўскае]] * [[Мухавецкае радовішча пяску|Мухавецкае]] * [[Огава, радовішча пяску|Огава]] * [[Бярозавічы, радовішча пяску|Бярозавічы]] * [[Бобрык, радовішча пяску|Бобрык]] * [[Адасі, радовішча пяску|Адасі]] * [[Маладушынскае радовішча пяску|Маладушынскае]] * [[Уласавецкае радовішча пяску|Уласавецкае]] * [[Барыскавіцкае радовішча пяску|Барыскавіцкае]] * [[Манькаўскае радовішча пяску|Манькаўскае]] * [[Казіміраўка, радовішча пяску|Казіміраўка]] * [[Тварычэскае радовішча пяску|Тварычэскае]] * [[Трасцяніца, радовішча пяску|Трасцяніца]] * [[Аўраамаўскае радовішча пяску|Аўраамаўскае]] * [[Хаціслаўскае радовішча пяску|Хаціслаўскае]] * [[Клецкае радовішча пяскоў|Клецкае]] * [[Клешаўскае радовішча пяскоў|Клешаўскае]] |group17=Пясчана-жвіровы матэрыял |list17= * [[Нізінкаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Нізінкаўскае]] * [[Лапінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Лапінскае]] * [[Загузскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Загузскае]] * [[Прывадзіна, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Прывадзіна]] * [[Ткачоўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ткачоўскае]] * [[Пліскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Пліскае]] * [[Баравое, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Баравое]] * [[Наташына, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Наташына]] * [[Вінцантаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Вінцантаўскае]] * [[Жданоўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Жданоўскае]] * [[Крулеўшчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Крулеўшчынскае]] * [[Звонскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Звонскае]] * [[Стрэльскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Стрэльскае]] * [[Улазавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Улазавіцкае]] * [[Веляшковіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Веляшковіцкае]] * [[Рубяжніцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Рубяжніцкае]] * [[Камуністычнае, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Камуністычнае]] * [[Бароўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Бароўскае]] * [[Ражнова, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ражнова]] * [[Запольскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Запольскае]] * [[Даліцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Даліцкае]] * [[Ляхавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ляхавіцкае]] * [[Аўсішча, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Аўсішча]] * [[Занівацкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Занівацкае]] * [[Кашчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кашчынскае]] * [[Баравіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Баравіцкае]] * [[Кульшынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кульшынскае]] * [[Борскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Борскае]] * [[Даліна, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Даліна]] * [[Сакаліная Гара (радовішча)|Сакаліная Гара]] * [[Слабодскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Слабодскае]] * [[Каханаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Каханаўскае]] * [[Барунскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Барунскае]] * [[Швабаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Швабаўскае]] * [[Брашчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Брашчынскае]] * [[Малыя Аніковічы, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Аніковічы]] * [[Бярэзінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Бярэзінскае]] * [[Івонцавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Івонцавіцкае]] * [[Баярскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Баярскае]] * [[Вяснянскае 2-е радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Вяснянскае 2-е]] * [[Панізаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Панізаўскае]] * [[Дуброўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Дуброўскае]] * [[Бамбалы, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Бамбалы]] * [[Радашковіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Радашковіцкае]] * [[Векшыцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Векшыцкае]] * [[Мінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Мінскае]] * [[Вяснянскае 1-е радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Вяснянскае 1-е]] * [[Чэхаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Чэхаўскае]] * [[Манькаўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Манькаўскае]] * [[Чаркаскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Чаркаскае]] * [[Абухавічы 2-е радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Абухавічы 2-е]] * [[Спушанка, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Спушанка]] * [[Дзяўгі, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Дзяўгі]] * [[Ванькоўшчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ванькоўшчынскае]] * [[Матароўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Матароўскае]] * [[Прымень, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Прымень]] * [[Індурскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Індурскае]] * [[Івескае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Івескае]] * [[Валяр'янскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|янскае]] * [[Дубраўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Дубраўскае]] * [[Казловічы (радовішча)|Казловічы]] * [[Падстарынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Падстарынскае]] * [[Высокая Гара, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Высокая Гара]] * [[Пацаваслабодскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Пацаваслабодскае]] * [[Ахоцічы, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Ахоцічы]] * [[Янавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Янавіцкае]] * [[Рупейскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Рупейскае]] * [[Лявонавіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Лявонавіцкае]] * [[Скабінскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Скабінскае]] * [[Забалоцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Забалоцкае]] * [[Камора, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Камора]] * [[Гарнастаевіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Гарнастаевіцкае]] * [[Кавалеўшчынскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кавалеўшчынскае]] * [[Лясная, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Лясная]] * [[Кутоўскае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Кутоўскае]] * [[Расна, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Расна]] * [[Гара Таварная, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Гара Таварная]] * [[Аколіцкае радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Аколіцкае]] * [[Амелінка, радовішча пясчана-жвіровага матэрыялу|Амелінка]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Беларусі]] </noinclude> 6a094bccmbsbbvc01666k79kvt0e1e1 0 120485 5174667 4674764 2026-08-02T21:19:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174667 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Крупскі}} {{Вучоны |Імя = Адам Крупскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = прафесар |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Адам Крупскі''' ({{lang-pl|Adam Krupski}}; [[7 ліпеня]] [[1706]], [[Вільнюс|Вільня]] — [[8 сакавіка]] [[1748]], [[Навагрудак]]) — [[прафесар]] [[Філасофія|філасофіі]], [[святар]]<ref name="Litwy"/> [[Каталіцызм|Каталіцкай Царквы]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] правінцыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], эксперт [[Юрыспрудэнцыя|права]] ў заканадаўстве Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Litwy"/>, аўтар школьнага дыялогу<ref name="Litwy">{{ref-pl}} «Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995», Oprac. Ludwik Grzebień i inni.&nbsp;— Kraków 2004.&nbsp;— S. 335.</ref>. Захаваліся яго рукапісныя лекцыі па філасофіі<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=3|старонкі=285|артыкул=Крупскі Адам|аўтар=}}</ref>. У сваёй выкладчыцкай дзейнасці прытрымліваўся ідэй [[Асветніцтва]]<ref>{{ref-ru}} ''Самохвалов Дмитрий'', «[https://books.google.com.ua/books?id=nOm9DwAAQBAJ&pg=PT78&lpg=PT78&dq=Adam+Krupski+1706&source=bl&ots=wPvDSj3wdj&sig=ACfU3U2Q3JFBEKr3AEkFA1BFT_4tKe5H3w&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjyjuC1qof2AhUSy4sKHUxCA_AQ6AF6BAgUEAM#v=onepage&q=Adam%20Krupski%201706&f=false Краткая история Беларуси]», Litres, 2019 г. — 119 с. {{ISBN|978-5-04-201652-3}}</ref>. == Біяграфія == * [[14 ліпеня]] 1723 г. — уступіў у [[Езуіты|Ордэн езуітаў]] у г. [[Вільнюс|Вільні]]<ref name="Litwy"/>. * У 1736—1737 гг. — [[прафесар]] [[Рыторыка|рыторыкі]] ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкім езуіцкім калегіуме]]. * У 1737—1738 гг. — [[прэфект]] школы ў г. [[Ілукшта|Ілукшце]] ([[Латвія]]). * У 1739—1740 гг. — прафесар філасофіі ў [[Мінскі езуіцкі калегіум|Мінскім езуіцкім калегіуме]]. * У 1740—1742 гг. — прафесар [[філасофія|філасофіі]] [[Крожскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] ў г. [[Кражэй|Крожы]] ([[Літва]]). * У 1742—1746 гг. — [[пракуратар]] [[Правінцыя|правінцыі]] [[Езуіты|Ордэна езуітаў]] ([[Таварыства Ісуса]]). * У 1746—1748 гг. — прафесар філасофіі ў [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудскім езуіцкім калегіуме]]. {{зноскі}} == Літаратура == {{refbegin|1}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|том=3|артыкул=Крупскі Адам|аўтар=|старонкі=285}} * ''Plečkaitis Romanas'', «Lietuvos filosofijos istorija: Viduramžiai&nbsp;— Renesansas&nbsp;— Naujieji amžiai», 1 tomas, Kultūros, Filosofijos ir Meno Institutas, Vilnius, [[2004]]. — s. 441—442 {{ISBN|9986-638-50-X}} ({{ISBN|978-9986-638-50-6}}) {{ref-lt}} * {{ref-pl}} «Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995», Oprac. Ludwik Grzebień i inni. — Kraków 2004. — S. 335. * Poszakowski — s. 451 * Lit 65 f. 45 (nekr.) * BUWiL 1229 (wyklady z filoz.) {{refend}} == Спасылкі == * {{ref-pl}} [http://jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&q=KRUPSKI&f=1 Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564—1995, Opracował Ludwik Grzebień SJ przy współpracy zespołu jezuitów, Wydz. Filozoficzny TJ, Kraków, 1996] [https://pressto.amu.edu.pl/index.php/bhw/article/view/16845 s. XVI + 90] (у [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Studia_Theologica_Varsaviensia/Studia_Theologica_Varsaviensia-r1998-t36-n1/Studia_Theologica_Varsaviensia-r1998-t36-n1-s254-255/Studia_Theologica_Varsaviensia-r1998-t36-n1-s254-255.pdf PDF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220217171948/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Studia_Theologica_Varsaviensia/Studia_Theologica_Varsaviensia-r1998-t36-n1/Studia_Theologica_Varsaviensia-r1998-t36-n1-s254-255/Studia_Theologica_Varsaviensia-r1998-t36-n1-s254-255.pdf |date=17 лютага 2022 }}, на сайце [https://www.ignatianum.edu.pl/artykul/encyklopedia-wiedzy-o-jezuitach-na-ziemiach-polski-i-litwy-1564-1995 Ігнаціянума]) [https://wydawnictwowam.pl/prod.encyklopedia-wiedzy-o-jezuitach-na-ziemiach-polski-i-litwy-1564-1995.932.htm?sku=13716 2004 r. — 880 s.] — {{ISBN|83-7097-293-4}} {{ВП-парталы|Біяграфіі|Беларусь}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Крупскі Адам}} [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары]] [[Катэгорыя:Філосафы Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Навагрудскага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Крожскага езуіцкага калегіума]] suja3iiolv4u8tmrqyw2jrp1bep8omo 0 120816 5174701 4890247 2026-08-03T00:11:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174701 wikitext text/x-wiki {{Пілот Формулы-1 | Імя = Айртан Сена да Сілва | Выява = | Грамадзянства = [[Бразілія]] | flag = {{Сцяг|Бразілія}} | Дата нараджэння = 21.03.1960 | Дата смерці = 1.05.1994 | Каманды = [[Тоўлман, каманда Формулы-1|Тоўлман]], [[Лотус, каманда Формулы-1|Лотус]], <br /> [[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|Макларэн]], [[Уільямс (каманда Формулы-1)|Уільямс]] | Сезоны = {{F1|1984}}—{{F1|1994}} | Дэбют = {{Ф1 ГПК|БРА|1984}} | Апошняя гонка = {{Ф1 ГПК|САН|1994}} † | Гран-пры = 162 | Гонкі = 161 | Перамогі = 41 | Подыумы = 80 | Поўлы = 65 | Хуткія кругі = 19 | Ачкі = 610 (614){{efn-la|name="droppedpoints"|Да 1990 года ўключна не ўсе ачкі ішлі ў залік пілота, а толькі лепшыя вынікі пэўнай колькасці гран-пры.}} | stars = {{star}} {{star}} {{star}} | Тытулы = 3 ({{F1|1988}}, {{F1|1990}}, {{F1|1991}}) | Першая перамога = {{Ф1 ГПК|ПАР|1985}} }} '''А́йртан Се́на да Сі́лва''' ({{lang-pt|Ayrton Senna da Silva}}, {{ДН|21|4|1960}}, [[Сан-Паўлу]], [[Бразілія]] — {{ДС|1|5|1994}}, [[Балоння]], [[Італія]]) — [[Бразілія|бразільскі]] аўтагоншчык, трохразовы чэмпіён свету па [[Аўтаспорт|аўтагонках]] у класе [[Формула-1]] ([[1988]], [[1990]] і [[1991]]). Паводле вынікаў апытання, праведзенага [[Вялікабрытанія|брытанскім]] тыднёвікам ''«''{{нп3|Autosport}}''»'' сярод былых і дзеючых удзельнікаў чэмпіянату Формулы-1, Сена быў прызнаны найлепшым гоншчыкам у гісторыі Формулы-1. Усяго за 10 гадоў выступаў ён выйграў больш за 40 гонак і ўстанавіў рэкорд па ліку {{нп3|Поул-пазіцыя|поул-пазіцый|en|Pole position}}. Ён атрымаў ад прэсы мянушку «Чараўнік». Найбольш яркая старонка біяграфіі Сены — яго саперніцтва з [[Ален Прост|Аленам Простам]] у канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў. Загінуў у [[1994]] годзе ў аварыі на {{нп3|Гран-пры Сан-Марына|Гран-пры Сан-Марына|en|San Marino Grand Prix}} ў {{нп3|Імола|Імоле|en|Autodromo Enzo e Dino Ferrari}}. == Маладосць == [[Файл:Ayrton Senna Karting.jpg|200px|міні|злева|Айртан Сена за рулём карта.]] Айртан Сена — старэйшы сын багатага землеўладальніка. Яго бацька спрыяў развіццю гоначных талентаў сына, пасадзіўшы таго за руль {{нп3|Карт|карта|en|Go-kart}} ўжо ў чатыры гады. Акрамя таго, у будучага чэмпіёна з'явіўся і асабісты гоначны менеджар — Арманда Батэллю. У дзесяць гадоў Айртан атрымаў у падарунак больш магутны карт, але яму не дазволілі выступаць у гарадскіх спаборніцтвах — там удзельнічалі гоншчыкі ад 13 гадоў.<ref name="жыццё_да_формулы">http://www.f1news.ru/Champions/Senna/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140114165519/http://www.f1news.ru/Champions/Senna/ |date=14 студзеня 2014 }} Айртон Сенна. Жизнь до "Формулы-1" {{ref-ru}}</ref> Таму ў трынаццаць гадоў Айртан упершыню ўдзельнічаў у спаборніцтвах па {{нп3|Картынг|картынгу|en|Kart racing}}. Ён апісаў гэты эпізод у дакументальным нарысе, апублікаваным на пачатку 1980-х гадоў. Айртан успамінаў, што гонка праходзіла на вуліцах горада, а стартавыя пазіцыі былі напісаны на аркушах, якія затым удзельнікі выцягвалі з шлема. Айртану дастаўся першы нумар, і ён стартаваў з поула. Амаль усе ўдзельнікі былі больш дасведчаныя за яго, аднак не маглі дагнаць яго на прамых, паколькі ён быў лягчэйшы і яго аўтамабіль ехаў хутчэй. Павароты Айртан праходзіў павольней, і ў адным з паваротаў у яго машыну хтосьці ўрэзаўся ззаду, што прывяло да аварыі і Айртан вылецеў з трасы. У [[1977]] годзе ён выйграў чэмпіянат [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] па [[картынг]]у<ref name="жыццё_да_формулы"/>. Затым ён удзельнічаў у чэмпіянаце свету і займаў другія месцы ў сямі гонках, але ні разу не змог перамагчы. У [[1978]] годзе бразілец адправіўся ў [[Еўропа|Еўропу]], дзе адразу выйграў [[Вялікабрытанія|брытанскі]] чэмпіянат у класе {{нп3|Формула Форд 1600|Формула Форд 1600|en|Formula Ford 1600}}. З [[1982]] года Айртан пачаў выступаць пад дзявоцкім прозвішчам сваёй маці — Сена, паколькі прозвішча да Сілва было занадта распаўсюджаным у Бразіліі<ref name="senna">{{артыкул |загаловак = Тридцать лет одиночества |выданне = АвтоМотоСпорт |тып = часопіс |год = 1994 |нумар = 4 }} {{ref-ru}} </ref>. У [[1982]] годзе Сена выйграў еўрапейскі і брытанскі чэмпіянаты Формулы — {{нп3|Формула Форд|Форд 2000|en|Formula Ford}}. У [[1983]] годзе з 13 перамогамі ў 20 гонках ён стаў чэмпіёнам брытанскай {{нп3|Формула-3|Формулы-3|en|Formula Three}}, перамогшы пры гэтым у найпрэстыжнейшым [[Гран-пры Манака]], на працягу года ён тэсціраваў машыны розных каманд [[Формула-1|Формулы-1]]: «[[Уільямс (каманда Формулы-1)|Williams]]», «[[Мак-Ларэн (аўтагоначная каманда)|McLaren]]», «{{нп3|Motor Racing Developments Limited|Brabham|en|Brabham}}» і «{{нп3|Toleman Motorsport|Toleman|en|Toleman}}» і зарэзерваваў сабе месца баявога пілота ў апошняй у сезоне [[1984]] года гонцы<ref name="senna" />. == Пачатак кар'еры ў Формуле-1 == [[Файл:1984 United States Grand Prix Dallas Piquet Senna.jpg|200px|міні|справа|Айртан Сена абыходзіць Нельсана Піке.]] Каманда «Тоулман» была невялікай у параўнанні з іншымі вядомымі камандамі таго часу, як то «Вільямс», «Макларэн» або «Брэбем». Нягледзячы на гэта, ёй удалося стварыць някепскую машыну, на якой Сена і паказаў упершыню свой талент гоншчыка ў Формуле-1. Сена дэбютаваў на Гран-пры Бразіліі [[25 сакавіка]] [[1984]] года, але з-за няспраўнасці турбакампрэсара быў вымушаны сыйсці на восьмым крузе<ref>{{cite web |url = https://www.autocentrum.pl/publikacje/historia-motoryzacji/25-03-1984-debiut-ayrtona-senny/ |title = 25.03.1984 {{!}} Debiut Ayrtona Senny |publisher = autocentrum.pl |date = 2020-03-25 |accessdate = 2020-03-25|language = pl }}</ref>. Першае ачко ў чэмпіянаце свету Формулы-1 ён зарабіў [[7 красавіка]] [[1984]] г. на трасе ў {{нп3|К'яламі|К'яламі|en|Kyalami Grand Prix Circuit}}, дзе праходзіў {{нп3|Гран-пры Паўднёвай Афрыкі|Гран-пры Паўднёвай Афрыкі|en|South African Grand Prix}}. У трох наступных гонках ён набраў яшчэ два ачкі, а затым на [[Гран-пры Манака]], правёўшы цяжкую гонку ва ўмовах моцнага дажджу і абагнаўшы некалькі гоншчыкаў, якія мелі тэхнічна лепшыя машыны (у тым ліку двухразовага чэмпіёна свету [[Нікі Лауда|Нікі Лауду]]), заняў другое месца, выйграць яму перашкодзіла толькі спыненне гонкі. Затым падчас сезона Сена яшчэ два разы падымаўся на подыум, заняўшы трэцяе месца ў {{нп3|Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі|en|British Grand Prix}} і {{нп3|Гран-пры Партугаліі|Партугаліі|en|Portuguese Grand Prix}}, і ў выніку заняў у чэмпіянаце дзявятае месца. == Кар’ера ў Lotus == У наступным, {{F1|1985}} годзе, Сена перайшоў у больш моцную каманду — «{{нп3|Team Lotus|Лотус|en|Team Lotus}}» (гэты пераход суправаджаўся непаразуменнямі з камандай «Тоулман», з якой у Сены быў кантракт яшчэ на год і якая не хацела адпускаць яго). Каманда «Лотус» сабрала тады адну з найлепшых сваіх машын таго перыяду — {{нп3|Lotus 97Т|97T|en|Lotus 97T}}, партнёрам Сены па камандзе быў {{нп3|Эліа дэ Анджэліс|Эліа дэ Анджэліс|en|Elio de Angelis}}. На першай трасе сезона — {{нп3|Гран-пры Бразіліі|Гран-пры Бразіліі|en|Brazilian Grand Prix}} — Сена вымушаны быў сысці праз праблемы з электронікай. Падчас другой гонкі сезона — Гран-пры Партугаліі, якая праходзіла [[21 красавіка]] [[1985]] года на трасе ў {{нп3|Аўтадром Эштарыл|Эштарыле|en|Autódromo do Estoril}} пад моцнай залевай, Сена, які ўпершыню стартаваў з поула, змог выйграць сваю першую гонку ў Формуле-1, заваяваўшы «Вялікі шлем». Аднак астатнія гонкі сезона былі азмрочаныя шматлікімі тэхнічнымі праблемамі, і, нягледзячы на тое, што Сена нярэдка заваёўваў першыя пазіцыі ў кваліфікацыях, завяршыць гонкі яму не ўдавалася. Ён змог атрымаць яшчэ толькі адну перамогу — на трасе [[Спа]], дзе праходзіла {{нп3|Гран-пры Бельгіі|Гран-пры Бельгіі|en|Belgian Grand Prix}}. Да канца сезона Айртан набраў 38 ачкоў і заняў у чэмпіянаце чацвёртае месца. У той перыяд адным з галоўных супернікаў Сены быў Эліа дэ Анджэліс. Эліа быў яго напарнікам па Лотусе ў [[1985]] годзе і набраў усяго на пяць ачкоў менш за бразільца. Да таго ж, у [[Італія|італьянца]] была адна перамога, што сведчыла аб невыпадковасці добрага выступу. Дэ Анджэліс не падабаўся Сену, і ён адкрыта заявіў, што не будзе працаваць з ім у адной камандзе. Італьянца папрасілі сысці. Пазней бразілец аргументаваў гэта тым, што ў Лотусе не змаглі б аднолькава ставіцца да абодвух пілотаў. Так ці інакш, але ў [[1986]] годзе другое месца ў камандзе заняў {{нп3|Джоні Дамфрыз|Джоні Дамфрыз|en|John Crichton-Stuart, 7th Marquess of Bute}}. Вынікі [[арыстакрат]]а з Вялікабрытаніі абмежаваліся трыма ачкамі, той сезон апынуўся для яго першым і апошнім. А Эліа перайшоў у Брэбем і загінуў у наступным годзе на тэстах у {{нп3|Траса Поль-Рыкар|Поль-Рыкар|en|Circuit Paul Ricard}}. [[Файл:Senna Brands 1986.jpg|200px|left|thumbnail|Айртан Сена на трасе {{нп3|Брэндс Хэтч|Брэндс Хэтч|en|Brands Hatch}}, [[1986]] г.]] Другі сезон у «Лотусе», {{F1|1986}} года, склаўся ў Сены лепей дзякуючы таму, што інжынеры каманды добра папрацавалі над машынай і яна стала больш надзейнай. На старце сезона ў Гран-пры Бразіліі Сена заняў другое месца ўслед за сваім суайчыннікам [[Нельсан Піке|Нельсанам Піке (старэйшым)]], а затым захапіў лідарства ў чэмпіянаце свету пасля перамогі на {{нп3|Траса Херэс|трасе Херэс|en|Circuito de Jerez}} у [[Іспанія|Іспаніі]], дзе ён да апошняй секунды стрымліваў [[Найджэл Мэнсел|Найджэла Мэнсела]], які ішоў другім і на фінішы адстаў ад Сены ўсяго на 0,014 секунды. Але гэтае лідарства не пратрымалася доўга — чэмпіянат стаў арэнай барацьбы галоўным чынам «Макларэна» і «Вільямса», а «Лотус» зноў стаў пакутаваць ад механічных праблем. Нягледзячы на гэта, Сена атрымаў яшчэ адну перамогу і яшчэ ў трох гонках змог заняць другое месца і скончыў чэмпіянат з 55 ачкамі, заваяваўшы пры гэтым восем поулаў. Аднак пілоты «Макларэна» і «Уільямса» — [[Ален Прост|Прост]], Піке і Мэнсел — выступілі так добра, што гэтых ачкоў Сену зноў хапіла толькі для чацвёртага месца ў чэмпіянаце. Сезон {{F1|1987}} таксама быў перспектыўным. Кампанія «[[Рэно (аўтагоначная каманда)|Рэно]]» абвясціла аб сыходзе з аўтаспорту, і каманда «Лотус» стала выкарыстоўваць матор «[[Хонда]]», які быў больш магутным і надзейным. Пачатак сезона ў Сены не склаўся, але па ходу ён выйграў дзве гонкі запар — прэстыжны [[Гран-пры Манака]] і {{нп3|Гран-пры Дэтройта|Гран-пры ЗША ў Дэтройце|en|Detroit Grand Prix}} — і зноў апынуўся лідарам чэмпіянату. Але Мэнсел і Піке на «Вільямсе» і ў гэтым сезоне паказвалі надзвычай добрыя вынікі, Сену было цяжка за імі ўгнацца, і пасля {{нп3|Гран-пры Мексікі|Гран-пры Мексікі|en|Mexican Grand Prix}}, дзе Сена вылецеў з трасы з-за няспраўнага счаплення, ён страціў шанцы на чэмпіёнскі тытул, за які працягвалі змагацца паміж сабой Піке і Мэнсел. За дзве гонкі да канца сезона Мэнсел патрапіў у аварыю на свабодных заездах перад {{нп3|Гран-пры Японіі|Гран-пры Японіі|en|Japanese Grand Prix}} і не змог прыняць удзел у гэтай гонцы, а таксама ў наступным [[Гран-пры Аўстраліі]]. Гэта давала Сену шанцы і ён заняў другія месцы ў абедзвюх гонках, набраўшы дастаткова ачкоў для выніковага другога месца. Аднак пасля Гран-пры Аўстраліі {{нп3|Сцюард, аўтаспорт|сцюарды|en|Motorsport marshal}} выявілі, што адтуліны для ахалоджвання тармазоў на машыне Сены былі шырэйшыя за прадугледжаныя рэгламентам, і Сена быў дыскваліфікаваны. Праз гэта паводле вынікаў сезона ён з 57 ачкамі заняў трэцяе месца. У ходзе сезона [[1987]] г. у Сены ўсталяваліся добрыя адносіны з кампаніяй «Хонда», і, калі ў канцы сезона тэрмін кантракта Сены з камандай «Лотус» скончыўся, ён быў запрошаны ў каманду «Макларэн», якая таксама выкарыстоўвала маторы «Хонда». == Кар'ера ў McLaren == [[Файл:Senna Prost and Boutsen Montreal 1988.jpg|200px|міні|справа|Разам з Аленам Простам і {{нп3|Т’еры Бутсен|Т’еры Бутсенам|en|Thierry Boutsen}}.]] У {{F1|1988}} г. Сена апынуўся ў «Макларэне», дзе яго напарнікам стаў [[Ален Прост]], на той момант двухразовы чэмпіён свету. Так быў пакладзены пачатак жорсткай канкурэнцыі паміж імі, кульмінацыяй якой сталі некалькі гоначных інцыдэнтаў з удзелам двух пілотаў. У сезоне [[1988]] г. на долю гэтай пары прыйшліся 15 перамог з 16 (толькі {{нп3|Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі|en|Italian Grand Prix}} выйграла каманда «[[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ферары]]»), з якіх 8 належалі Сену і 7 — Просту. У чэмпіянаце Прост набраў больш ачкоў у агульнай колькасці, але ў той час у залік чэмпіянату ішлі вынікі толькі 11 лепшых гонак, таму чэмпіёнам у выніку стаў Сена. У наступным сезоне {{F1|1989}} г. канкурэнцыя яшчэ больш абвастрылася. Яна пачала вылівацца ў пастаянную барацьбу на трасе і псіхалагічную вайну па-за яе межамі. Тыповым эпізодам гэтай барацьбы стаў, напрыклад, {{нп3|Гран-пры Германіі|Гран-пры Германіі|en|German Grand Prix}}, дзе Прост і Сена змагаліся за першае месца на працягу ўсёй гонкі; выйграў яе Сена. Чэмпіёнам стаў Прост пасля інцыдэнту ў перадапошняй гонцы на {{нп3|Траса Судзука|трасе ў Судзуцы|en|Suzuka Circuit}}, калі Сена паспрабаваў ажыццявіць цяжкі абгон, і дзве машыны сутыкнуліся, зачапіўшыся адна за адну. Гэты манеўр з боку Сены быў вельмі рызыкоўным, і многія затым крытыкавалі яго за гэтую спробу. У той жа час прызнавалася, што гэтае месца на трасе было практычна адзіным, дзе быў магчымы абгон, і калі б Сена не спрабаваў гэта зрабіць, то чэмпіёнскі тытул відавочна дастаўся б Просту. Некаторыя лічаць таксама, што ў сутыкненні быў вінаваты Прост, які не пажадаў прапусціць Сену, калі той ужо фактычна абагнаў яго па ўнутранай траекторыі. Сена змог вярнуцца ў боксы, змяніць пярэдні спойлер і працягнуць гонку, выйграўшы яе, аднак пасля гонкі ён быў дыскваліфікаваны. Сена публічна заявіў, што ў гэтым эпізодзе ён «быў груба абрабаваны», што выклікала санкцыі з боку [[FIA]] — Сену аштрафавалі на сто тысяч [[Долар ЗША|долараў]] і часова пазбавілі ліцэнзіі на ўдзел у гонках Формулы-1. Да пачатку наступнага сезона Сена, заплаціўшы штраф і папрасіўшы прабачэння перад FIA, вярнуў сабе ліцэнзію. Перад сезонам {{F1|1990}} г. Прост сышоў у каманду «Ферары», патлумачыўшы гэта тым, што ў «Макларэне» аддавалі перавагу Сену. Але лёс чэмпіянату зноў вырашаўся ў перадапошняй гонцы на той жа трасе ў Судзуцы, і зноў барацьба ішла паміж Простам і Сенам. Іх машыны зноў сутыкнуліся, на гэты раз у першым павароце пасля старту, і абодва выбылі з гонкі. Да гэтага моманту больш ачкоў было ў Сены, і ён стаў чэмпіёнам. Паводле дадзеных тэлеметрыі, Сена нават не паспрабаваў затармазіць перад сутыкненнем. Многія лічылі, што гэта была помста Просту за сутыкненне гадавой даўніны, і крытыкавалі Сену за неспартыўныя паводзіны. Сена спачатку не прызнаваў відавочную справядлівасць гэтай версіі, але і не вельмі імкнуўся абвергнуць яе; праз год у інтэрв'ю перад пачаткам {{нп3|Гран-пры Японіі|Гран-пры Японіі|en|Japanese Grand Prix}} {{F1|1991}} года ён прызнаў, што справакаваў сутыкненне наўмысна, і зноў абвінаваціў FIA ў тым, што чэмпіёнскі тытул {{F1|1989}} у яго адабралі<ref>[http://www.f1news.ru/Champions/Senna/bio2.shtml Айртон Сенна : Биографии чемпионов : Частный сайт о больших гонках : Формула-1]</ref>. [[Файл:Ayrton Senna 1991 United States GP.jpg|200px|left|thumbnail|Айртан Сена на {{нп3|Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША|en|United States Grand Prix}}, [[1991]] г.]] [[Файл:Ayrton Senna 1991 USA 2.jpg|200px|right|thumbnail|Айртан Сена на Гран-пры ЗША, [[1991]] г.]] У сезоне {{F1|1991}} г. асноўная барацьба ішла паміж Сенам і Найджэлам Мэнселам, які выступаў за «Вільямс». Сена выйграў чатыры гонкі на пачатку сезона, у наступных гонках удача была на баку Мэнсела. Да канца сезона ішло роўнае змаганне, але на Гран-пры Японіі Мэнсел вылецеў з трасы і страціў шанцы ў барацьбе за чэмпіёнскі тытул. Сена завяршыў сезон перамогай у датэрмінова спыненай гонцы ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і стаў чэмпіёнам у трэці раз. У [[1992]] годзе, дзякуючы інтэнсіўнай працы, праведзенай у міжсезонні інжынерамі «Вільямса», Мэнсел меў вялікую перавагу і выйграў 9 гонак з 16, датэрмінова стаўшы чэмпіёнам. Сена змог выйграць толькі тры гонкі — [[Гран-пры Манака]], {{нп3|Гран-пры Венгрыі|Венгрыі|en|Hungarian Grand Prix}} і [[Гран-пры Італіі|Італіі]], прычым перамог у Манака Сена толькі таму, што за дзесяць кругоў да фінішу на машыне Мэнсела, які ішоў першым, лопнула кола. У канцы сезона Сена сказаў, што яму перашкаджала не толькі тэхнічная перавага «Вільямса», але і адсутнасць Проста — без яго Сена страціў арыенцір, ніяк не мог успрыняць Мэнсела як сур'ёзнага суперніка, таму ў яго былі праблемы з матывацыяй. На сезон {{F1|1993}} года ў Сены не было кантракта ні з адной з каманд. Найджэл Мэнсел сышоў з Формулы-1 у {{нп3|IndyCar, значэнні|серыю Індыкар|en|IndyCar Series}}, і ў каманду «Вільямс», тэхнічна лепшую на той момант, прыйшоў [[Ален Прост]]. Сена спрабаваў таксама атрымаць месца ў «Вільямс», аднак Прост запатрабаваў, каб каманда адмовілася ад такога кроку. «Макларэн» у гэты час меў праблемы: кампанія «Хонда» сышла з Формулы-1, а «Рэно», якая пастаўляла маторы «Вільямсу», адмовілася пастаўляць іх таксама і «Макларэну». Урэшце, кіраўніку каманды {{нп3|Рон Дэніс|Рону Дэнісу|en|Ron Dennis}} ўдалося заключыць кантракт з кампаніяй «[[Ford Motor Company|Форд]]», аднак ён прадугледжваў, што «Макларэну» будуць пастаўляцца менш моцныя маторы, чым камандзе «{{нп3|Benetton Formula Limited|Бенетон|en|Benetton Formula}}» — асноўнаму партнёру «Форда». У «Макларэне» спадзяваліся, што ім удасца нівеляваць гэта адставанне з дапамогай лепшага шасі і больш дасканалай электронікі.<ref>{{cite web|url=http://www.mclaren.com/historyofmclaren/timeline_90s.php|title=McLaren Formula 1 - Heritage|accessdate=2013-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702233312/http://www.mclaren.com/historyofmclaren/timeline_90s.php|archivedate=2 ліпеня 2007|url-status=dead}}</ref> Сена тэставаў «Макларэн» у міжсезонні і адзначыў, што [[шасі]] выйшла сапраўды вельмі добрым, але ўсё ж недахоп магутнасці [[матор]]а адчуваўся. Сена адмовіўся падпісаць кантракт з «Макларэнам» на ўвесь сезон, але пагадзіўся ездзіць, заключаючы пагадненне на кожную гонку паасобку. Пачатак сезона атрымаўся ўражваючым: на адкрыцці сезона ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвай Афрыцы]] Сена заняў другое месца, а затым перамог на дзвюх гонках запар — [[Гран-пры Бразіліі]] і затым [[Гран-пры Еўропы]] (гэтая гонка, якая праходзіла ў [[дождж]], лічыцца адной з найлепшых гонак Сены). Нечаканы поспех быў працягнуты перамогай у [[Гран-пры Манака]]. Пасля гэтага Сена падпісаў кантракт з «Макларэнам» на рэшту сезона і стаў агітаваць кампанію «Форд» пастаўляць лепшыя маторы «Макларэну». Аднак у наступных гонках Ален Прост змог лепш прыстасавацца да машыны «Вільямс», стаўшы паказваць усё лепшыя вынікі і, урэшце, выйграў чэмпіянат. Сена завяршыў сезон перамогамі ў Гран-пры Японіі і Гран-пры Аўстраліі і заваяваў віцэ-чэмпіёнскі тытул, што стала завяршэннем яго кар'еры ў камандзе «Макларэн». == Гібель Сены == У [[1994]] годзе Сена перайшоў з «Макларэна» ў «{{нп3|Williams Grand Prix Engineering|Вільямс-Рэно|en|Williams Grand Prix Engineering}}» — наймацнейшую на той момант каманду. Нягледзячы на заваяваны поул-пазішн у першых дзвюх гонках сезона — Гран-пры Бразіліі і {{нп3|Гран-пры Ціхага акіяна|Ціхага акіяна|en|Pacific Grand Prix}} — фінішаваць у іх яму не ўдалося. Пры гэтым абедзве гонкі выйграў Міхаэль Шумахер на «[[Benetton Formula Limited|Бенетон-Форд]]», які нечакана стаў галоўным прэтэндэнтам на тытул. [[1 мая]] [[1994]] года Айртан удзельнічаў у трэцяй за сваю новую каманду гонцы — Гран-пры Сан-Марына. Ён зноў выйграў поул, але гонка скончылася для яго трагічна. На працягу ўсяго ўікэнда, у які праходзіла гэтая гонка, пастаянна здараліся розныя непрыемнасці, з якіх найбольш сур'ёзнымі сталі дзве. Спачатку падчас пятнічных свабодных заездаў у сур'ёзную аварыю трапіў [[Рубенс Барыкела]]. Ён зламаў [[нос]] і [[рабро]], апынуўся ў бальніцы і не змог удзельнічаць у гонцы. Барыкела нядаўна прыйшоў у Формулу-1 і лічыўся пратэжэ Сены. Сена наведаў Барыкела ў лякарні (лекары забаранілі яму гэта рабіць, таму Айртану давялося пералезці праз сцяну) і пасля размовы з ім прыйшоў да высновы, што трэба пераглядаць стандарты бяспекі ў Формуле-1. На наступны дзень падчас суботняй кваліфікацыі загінуў 33-гадовы [[Аўстрыя|аўстрыйскі]] гоншчык {{нп3|Роланд Ратцэнбергер|Роланд Ратцэнбергер|en|Roland Ratzenberger}}, які праводзіў усяго трэці Гран-пры ў кар'еры: яго машына вылецела з трасы ў хуткасным віражы «Вільнёў» на хуткасці каля 314 кіламетраў у гадзіну і сутукнулася левым бокам аб жалезны абмежавальнік. Гэтая смерць шакавала ўсіх, паколькі на працягу папярэдніх 12 гадоў ніхто з гоншчыкаў не гінуў на трасе (у [[1982]] годзе ў [[Манрэаль|Манрэалі]] падчас Гран-пры загінуў [[Італія|італьянец]] {{нп3|Рыкарда Палеці|Рыкарда Палеці|en|Riccardo Paletti}}, а ў [[1986]] годзе ад атручэння чадным газам пасля аварыі на тэстах памёр іншы італьянец [[Эліа дэ Анджэліс]]) і многія ўпершыню перажывалі такі момант. Сена яшчэ больш пераканаўся ў тым, што неабходна тэрмінова прымаць меры па павышэнні бяспекі гонак. Раніцай у нядзелю па ініцыятыве Сены адбыўся сход гоншчыкаў, на якім яны дамовіліся стварыць рабочую групу па бяспецы, якая занялася б распрацоўкай плана мерапрыемстваў. На старце гонкі балід [[Фінляндыя|фіна]] {{нп3|Юркі Ярвілехта|Юркі Ярвілехта|en|JJ Lehto}} заглух — і ў яго, набіраючы хуткасць, урэзаўся {{нп3|Педру Ламі|Педру Ламі|en|Pedro Lamy}} (пры гэтым абломкамі, якія разляцеліся, былі параненыя трое гледачоў, адзін з іх цяжка), затым на трасу выпусцілі [[машына бяспекі|машыну бяспекі]], каб хуткасць руху балідаў знізілася і можна было прыбраць абломкі. Гоншчыкі ехалі за машынай бяспекі да 6-га круга. На 7-м крузе, другім пасля сыходу машыны бяспекі і рэстарту гонкі, машына Сены сарвалася з трасы ў павароце «Тамбурэла» і на велізарнай хуткасці ўрэзалася ў бетонную сцяну. Паводле паказанняў [[тэлеметрыя|тэлеметрыі]], у момант зрыву хуткасць машыны была каля 310 кіламетраў за гадзіну, пасля гэтага Сена паспеў затармазіць і запаволіць машыну, але ўсё ж хуткасць у момант удару аб сцяну складала прыкладна 218 кіламетраў за гадзіну. Калі стала зразумела, што Сена застаецца нерухомым у машыне, гонка была спыненая, да месца аварыі прыбылі [[медык]]і. Калі Сену дасталі з абломкаў машыны, ён практычна не падаваў прыкмет жыцця, яму зрабілі [[Трахеастамія|трахеастамію]] і на [[Верталёт|верталёце]] даставілі ў шпіталь, падключыўшы да апарата штучнага дыхання. Пасля праведзенага абследавання стала ясна, што [[мозг]] Сены мёртвы і шанцаў на яго выхад з [[Кома|комы]] не засталося. Таму медыкі прынялі рашэнне спыніць штучную падтрымку жыцця яго цела. Як высветлілася пазней, пры сутыкненні правае пярэдняе кола адарвалася разам з кавалкам падвескі і ўдарыла Сену па галаве, пры гэтым металічны кавалак падвескі прабіў яго шлем і нанёс смяротную траўму. Паводле некаторых дадзеных<ref>{{cite web|url=http://www.f1news.ru/memuar/43409.shtml|title=Памяти Айртона Сенны: Последняя гонка...|author=Валерий Карташев.|date=2008-05-01|work=F1News.Ru|accessdate=2012-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140321082051/http://www.f1news.ru/memuar/43409.shtml|archivedate=21 сакавіка 2014|url-status=}}</ref>, смерць была выкліканая [[пералом косткі|пераломам]] асновы [[чэрап]]а ў выніку велізарнай перагрузкі ў момант удару. Аднак у дакументальным фільме «Сена» гаворыцца, што на яго целе не было ніводнай зламанай косткі і нават ніводнага сіняка, то бок, калі б фатальны кавалак падвескі прайшоў на пару [[цаля]]ў вышэй, Сена бы проста вылез з машыны і пайшоў у боксы. Адназначна тое, што калі б у той час выкарыстоўвалі сучасныя сродкі пасіўнай бяспекі, якія абмяжоўваюць перамяшчэнне галавы адносна плячэй, то зыход аварыі быў бы іншым. Пасля таго, як Сену павезлі ў бальніцу, гонка была адноўлена; у ёй перамог Міхаэль Шумахер. Некаторыя медыкі і гоншчыкі лічаць, што Сена памёр адразу ж пасля аварыі і яго транспарціроўка ў бальніцу была бессэнсоўнай: арганізатары гонкі нібыта пайшлі на гэта таму, што, абвясціўшы аб смерці гоншчыка неадкладна, было б неэтычна аднаўляць гонку і яе арганізатары, уключаючы [[FIA]], панеслі б сур'ёзныя страты<ref>{{Cite web |url=http://www.ayrton-senna.com/s-files/newsfle2.html |title=Ayrton Senna : The Senna Files: Ayrton Senna trial news etc : NewSfile #2 |access-date=22 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070821060731/http://www.ayrton-senna.com/s-files/newsfle2.html |archivedate=21 жніўня 2007 |url-status=dead }}</ref>. Гэты пункт гледжання абвяргаецца афіцыйнымі прадстаўнікамі FIA і арганізатарамі гонкі. Насамрэч па італьянскіх законах у выпадку гібелі гоншчыка неабходна неадкладна спыніць спаборніцтвы і закрыць аўтадром. Магчыма, у гэтым і крыецца сапраўдная прычына ўтойвання часу смерці. Сярод экспертаў да гэтага часу няма адзінства наконт прычын аварыі. Выказваліся самыя розныя версіі: ад недастатковага прагрэву шын з прычыны праезду некалькіх кругоў за машынай бяспекі да імгненнай страты прытомнасці пілотам праз высокія перагрузкі. Найбольш распаўсюджанай версіяй, якая была прызнана верагоднай італьянскім судом, які праводзіў разбіральніцтва, з'яўляецца няспраўнасць рулявога кіравання. Рулявая калонка ў балідзе Сены была штучна падоўжаная з дапамогай трубчастай устаўкі (рулявы вал у калонцы быў разрэзаны, і ў месца разрэзу была ўстаўленая сталёвая трубка, якую абварылі па краі). Пасля аварыі гэтая ўстаўка апынулася зламанай па месцы зваркі, але ці адбылося гэта непасрэдна перад аварыяй (што прывяло да вылету баліда з трасы) або яна зламалася ад удару — эксперты гэтак і не здолелі вызначыць. Існуе яшчэ адна версія. Паводле слоў некаторых відавочцаў, за некалькі секунд да вылету з-пад дна баліда выляталі іскры, што можа сведчыць аб яго кантакце з палатном. Калі дно баліда кранаецца палатна, то частку вагі машыны яно бярэ на сябе, пры гэтым сіла счаплення пакрышак рэзка зніжаецца. Так як да гэтага пакрышкі паспелі астыць за час язды за машынай бяспекі, то счэпныя якасці пакрышак у той момант былі занадта нізкімі. У рукаве [[камбінезон]]а Сены быў знойдзены запэцканы крывёю [[Сцяг Аўстрыі|аўстрыйскі сцяг]]. Найхутчэй, Сена збіраўся прысвяціць сваю перамогу Ратцэнбергеру, які загінуў за дзень да гэтага, хоць нікому не сказаў пра гэта<ref>[http://www.faqs.org/faqs/sports/formula-one-faq/part2/ Formula One Motor Racing FAQ (modified 3/14/97), Part 2/2]</ref>. Рэшткі машыны пасля судовага разбіральніцтва былі вернутыя камандзе «Вільямс» і, згодна з яе заявай, знішчаны. Смерць Сены стала трагедыяй для многіх балельшчыкаў ва ўсім свеце — асабліва ў Бразіліі. Бразільскі ўрад абвясціў трохдзённую нацыянальную жалобу. У дзень пахавання Сены ў [[Сан-Паўлу]] жалобную працэсію суправаджалі некалькі мільёнаў чалавек. Адным з тых, хто нёс яго труну, быў даўні супернік Сены [[Ален Прост]]. Сену пахавалі на {{нп3|Могілкі Марумбі|могілках Марумбі|en|Cemitério do Morumbi}} бліз Сан-Паўлу. == Вынікі выступаў у Формуле-1 == {{Вынікі пілотаў Ф-1 у гонках}} '''Тлустым шрыфтам''' абазначаныя этапы, на якіх гоншчык стартаваў з поула.<br />''Курсівам'' абазначаныя этапы, на якіх гоншчык меў хуткі круг. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" ! Год ! Каманда ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! Месца<br />ў чэмпіянаце ! Ачкі<br />ў чэмпіянаце{{efn-la|name="droppedpoints"}} |- | {{F1|1984}} ! Тоулман |bgcolor="lightgrey"| BRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="#DEB887"| SAF<br /><small>6</small> |bgcolor="#DEB887"| BEL<br /><small>6</small> |bgcolor="white"| SMR<br /><small>НКВ</small> |bgcolor="lightgrey"| FRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| ''MON''<br /><small>2</small> |bgcolor="D1EEEE"| CAN<br /><small>7</small> |bgcolor="lightgrey"| USE<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| USA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| GBR<br /><small>3</small> |bgcolor="lightgrey"| GER<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| AUT<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| DUT<br /><small>Сход</small> |bgcolor="white"| ITA<br /><small></small> |bgcolor="lightgrey"| EUR<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| POR<br /><small>3</small> |bgcolor="#DEB887"| 9 |bgcolor="#DEB887"| 13 |- | {{F1|1985}} ! Лотус |bgcolor="lightgrey"| BRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="GOLD"| '''''POR'''''<br /><small>1</small> |bgcolor="D1EEEE"| '''SMR'''<br /><small>7</small> |bgcolor="lightgrey"| '''MON'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="D1EEEE"| ''CAN''<br /><small>16</small> |bgcolor="lightgrey"| '''''USA'''''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| FRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="D1EEEE"| GBR<br /><small>10</small> |bgcolor="lightgrey"| GER<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| AUT<br /><small>2</small> |bgcolor="FFDF9F"| DUT<br /><small>3</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''ITA'''<br /><small>3</small> |bgcolor="GOLD"| BEL<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''EUR'''<br /><small>2</small> |bgcolor="lightgrey"| SAF<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| '''AUS'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="#DEB887"| 4 |bgcolor="#DEB887"| 38 |- | {{F1|1986}} ! Лотус |bgcolor="FFDF9F"| '''BRA'''<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| '''ESP'''<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| '''SMR'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| MON<br /><small>3</small> |bgcolor="FFDF9F"| BEL<br /><small>2</small> |bgcolor="#DEB887"| CAN'''<br /><small>5</small> |bgcolor="GOLD"| '''USA'''<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| '''FRA'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| GBR<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| GER<br /><small>2</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''HUN'''<br /><small>2</small> |bgcolor="lightgrey"| AUT<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| ITA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="#DEB887"| '''POR'''<br /><small>4</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''MEX'''<br /><small>3</small> |bgcolor="lightgrey"| AUS<br /><small>Сход</small> |bgcolor="#DEB887"| 4 |bgcolor="#DEB887"| 55 |- | {{F1|1987}} ! Лотус |bgcolor="lightgrey"| BRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''SMR'''<br /><small>2</small> |bgcolor="lightgrey"| BEL<br /><small>Сход</small> |bgcolor="GOLD"| ''MON''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| ''USA''<br /><small>1</small> |bgcolor="#DEB887"| FRA<br /><small>4</small> |bgcolor="FFDF9F"| GBR<br /><small>3</small> |bgcolor="FFDF9F"| GER<br /><small>3</small> |bgcolor="FFDF9F"| HUN<br /><small>2</small> |bgcolor="#DEB887"| AUT<br /><small>5</small> |bgcolor="FFDF9F"| ''ITA''<br /><small>2</small> |bgcolor="D1EEEE"| POR<br /><small>7</small> |bgcolor="#DEB887"| ESP<br /><small>5</small> |bgcolor="lightgrey"| MEX<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| JPN<br /><small>2</small> |bgcolor="#000000" style="color: white;"| AUS<br /><small>ДСК</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''3''' |bgcolor="FFDF9F"| '''57''' |- | {{F1|1988}} ! Макларэн |bgcolor="black" style="color: white;"| '''BRA'''<br /><small>ДСК</small> |bgcolor="GOLD"| '''SMR'''<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| '''''MON'''''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''MEX'''<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| '''''CAN'''''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''USA'''<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| FRA<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| GBR<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''GER'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''HUN<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''BEL<br /><small>1</small> |bgcolor="D1EEEE"| '''ITA'''<br /><small>10</small> |bgcolor="#DEB887"| POR<br /><small>6</small> |bgcolor="#DEB887"| '''ESP'''<br /><small>4</small> |bgcolor="GOLD"| '''''JPN'''''<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''AUS'''<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| '''1''' |bgcolor="GOLD"| '''90 (94)''' |- | {{F1|1989}} ! Макларэн |bgcolor="D1EEEE"| '''BRA'''<br /><small>11</small> |bgcolor="GOLD"| '''SMR'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''MON'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''MEX'''<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| '''''USA'''''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="D1EEEE"| CAN<br /><small>7</small> |bgcolor="lightgrey"| FRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| '''GBR'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="GOLD"| '''''GER'''''<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| HUN<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| '''BEL'''<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| '''ITA'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| '''POR'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="GOLD"| '''''ESP'''''<br /><small>1</small> |bgcolor="black" style="color: white"| '''JPN'''<br /><small>ДСК</small> |bgcolor="lightgrey"| '''AUS'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''2''' |bgcolor="FFDF9F"| '''60''' |- | {{F1|1990}} ! Макларэн |bgcolor="GOLD"| USA<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''BRA'''<br /><small>3</small> |bgcolor="lightgrey"| '''SMR'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="GOLD"| '''''MON'''''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''CAN'''<br /><small>1</small> |bgcolor="D1EEEE"| MEX<br /><small>20</small> |bgcolor="FFDF9F"| FRA<br /><small>3</small> |bgcolor="FFDF9F"| GBR<br /><small>3</small> |bgcolor="GOLD"| '''GER'''<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| HUN<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| '''BEL'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''''ITA'''''<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| POR<br /><small>2</small> |bgcolor="lightgrey"| '''ESP'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| '''JPN'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| '''AUS'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="GOLD"| '''1''' |bgcolor="GOLD"| '''78''' |- | {{F1|1991}} ! Макларэн |bgcolor="GOLD"| '''USA'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''BRA'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''SMR'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''MON'''<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| CAN<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| MEX<br /><small>3</small> |bgcolor="FFDF9F"| FRA<br /><small>3</small> |bgcolor="#DEB887"| GBR<br /><small>4</small> |bgcolor="D1EEEE"| GER<br /><small>7</small> |bgcolor="GOLD"| '''HUN'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''BEL'''<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''''ITA'''''<br /><small>2</small> |bgcolor="FFDF9F"| POR<br /><small>2</small> |bgcolor="#DEB887"| ESP<br /><small>5</small> |bgcolor="FFDF9F"| ''JPN''<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| '''AUS'''<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''1''' |bgcolor="GOLD"| '''96''' |- | {{F1|1992}} ! Макларэн |bgcolor="FFDF9F"| RSA<br /><small>3</small> |bgcolor="lightgrey"| MEX<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| BRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="D1EEEE"| ESP<br /><small>9</small> |bgcolor="FFDF9F"| SMR<br /><small>3</small> |bgcolor="GOLD"| MON<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| '''CAN'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| FRA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| GBR<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| GER<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| HUN<br /><small>1</small> |bgcolor="#DEB887"| BEL<br /><small>5</small> |bgcolor="GOLD"| ITA<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| ''POR''<br /><small>3</small> |bgcolor="lightgrey"| JPN<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| AUS<br /><small>Сход</small> |bgcolor="#DEB887"| 4 |bgcolor="#DEB887"|50 |- | {{F1|1993}} ! Макларэн |bgcolor="FFDF9F"| RSA<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| BRA<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| ''EUR''<br /><small>1</small> |bgcolor="lightgrey"| SMR<br /><small>Сход</small> |bgcolor="FFDF9F"| ESP<br /><small>2</small> |bgcolor="GOLD"| MON<br /><small>1</small> |bgcolor="D1EEEE"| CAN<br /><small>18</small> |bgcolor="#DEB887"| FRA<br /><small>4</small> |bgcolor="#DEB887"| GBR<br /><small>5</small> |bgcolor="#DEB887"| GER<br /><small>4</small> |bgcolor="lightgrey"| HUN<br /><small>Сход</small> |bgcolor="#DEB887"| BEL<br /><small>4</small> |bgcolor="lightgrey"| ITA<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| POR<br /><small>Сход</small> |bgcolor="GOLD"| JPN<br /><small>1</small> |bgcolor="GOLD"| '''AUS'''<br /><small>1</small> |bgcolor="FFDF9F"| '''2''' |bgcolor="FFDF9F"| '''73''' |- | {{F1|1994}} ! Вільямс |bgcolor="lightgrey"| '''BRA'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| '''PFC'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="lightgrey"| '''SMR'''<br /><small>Сход</small> |bgcolor="white"| MON<br /><small></small> |bgcolor="white"| ESP<br /><small></small> |bgcolor="white"| CAN<br /><small></small> |bgcolor="white"| FRA<br /><small></small> |bgcolor="white"| GBR<br /><small></small> |bgcolor="white"| GER<br /><small></small> |bgcolor="white"| HUN<br /><small></small> |bgcolor="white"| BEL<br /><small></small> |bgcolor="white"| ITA<br /><small></small> |bgcolor="white"| POR<br /><small></small> |bgcolor="white"| EUR<br /><small></small> |bgcolor="white"| JPN<br /><small></small> |bgcolor="white"| AUS<br /><small></small> |bgcolor="lightgrey"| — |bgcolor="lightgrey"| 0 |} == Асабістае жыццё == У [[1981]] г. Айртан ажаніўся са сваёй даўняй сяброўкай — Ліліян ды Вашканселуш Соузай. У іх было шмат агульных інтарэсаў, некаторы час яны нават разам удзельнічалі ў гонках, але ўсё ж іх шлюб працягваўся нядоўга: у [[1983]] годзе яны развяліся. ''«Гэты шлюб быў памылкай»'', — казаў Сена пасля разводу, — ''«але яна вельмі добра гатавала»''. Да гэтага часу невядома, хто быў ініцыятарам разводу, але абодва прызнавалі, што Сена надаваў занадта вялікае значэнне гонкам і не мог спалучаць іх са шлюбам.<ref>Christopher Hilton. ''Ayrton Senna: As Time Goes By'', стр. 39 — 44</ref> Пасля гэтага ў яго было нямала раманаў<ref name="formula-one.ru">[https://web.archive.org/web/20080413071902/http://www.formula-one.ru/archive/0300/14senna_love.htm Сайт журнала Формула]</ref>, але да жаніцьбы справа больш не даходзіла. У [[1988]] г. Айртан апынуўся ў цэнтры гучнага скандалу. Калі журналісты заўважылі, што Сена сябруе з Амерыку Жакоту Жуніёр, які быў асабістым сакратаром Сены і жыў у яго доме, у сусветнай прэсе папаўзлі чуткі пра [[гомасексуальнасць]] знакамітага гоншчыка. Пачалося ўсё з некалькіх выказванняў Нельсана Піке, апублікаваных у бразільскай прэсе. Як самы тытулаваны на той момант «прынц» «каралеўства аўтагонак», Нельсан адчуваў рэўнасць да шалёнай папулярнасці Сены ў Бразіліі (у [[1987]] годзе Піке выйграў трэці чэмпіёнскі тытул, а лепшым спартсменам Бразіліі быў названы 27-гадовы Айртан). Аднойчы, размаўляючы з аглядальнікам «''Jornal do Brazil''», Нельсан параіў запытацца ў Сены, чаму той так холадна ставіцца да жанчын. «Сексуальныя перавагі — гэта яго праблемы, — дадаў Піке ўжо ў гутарцы з рэпарцёрам часопіса «''Mansheti''». — Але тое, што вы бачылі ў Імоле, гэтыя дзяўчынкі, якія цягнуцца да яго, спрабуюць яго схапіць, пацалаваць — усё гэта загадзя падрыхтаваная інсцэніроўка». Затым Піке падзяліўся сваімі падазрэннямі яшчэ з некалькімі выданнямі, ужо за межамі Бразіліі. У рэшце рэшт, справа дайшла да суда, выліўся грандыёзны скандал, і Піке вымушаны быў узяць свае словы назад. Хоць вонкава Сена застаўся спакойны, гэтая гісторыя папсавала гоншчыку нямала крыві, і Айртан адпомсціў крыўдзіцелю ў яго ж манеры. У [[1990]] годзе ў сваім інтэрв'ю для «''[[Playboy]]''» Айртан расквітаецца з Нельсанам: «Гэтую кампанію развязалі, каб пакончыць са мной. Яны не змаглі перасягнуць мяне на трасе і цяпер лезуць у маё асабістае жыццё». Далей па прычынах, вядомым ім абодвум, Сена параіў Піке прытрымаць язык. «Я ведаў Катарыну, — заявіў Сена, кажучы пра жонку Нельсана [[Бельгія|бельгійку]] Катарыну Валянцін. І ведаў яе як жанчыну…» Але каб канчаткова аднавіць сваю рэпутацыю, Сену быў патрэбны гучны раман. {{нп3|Марыя ды Граса Менегэл|Марыя ды Граса Менегэл|en|Xuxa}} (мянушку ''Шуша'', якая стала пазней эстрадным псеўданімам Марыі, яшчэ ў дзяцінстве прыдумаў для яе брат) была на тры гады маладзейшая за Сену. Яна была сёмым дзіцём у сям'і з маленькага гарадка {{нп3|Горад Санта-Роза, Рыу-Грандзі-ду-Сул|Санта Роза|en|Santa Rosa, Rio Grande do Sul}}, што непадалёку ад [[Бразіліа]]. Ужо ў 16 гадоў яна заключыла кантракт з мадэльным агенцтвам «''Ford MA''» ў [[Нью-Ёрк]]у. У снежні [[1982]] года Шуша распранулася для здымак у бразільскім выданні часопіса «''Playboy''», а праз год дэбютавала ў кіно і на тэлебачанні. Да [[1988]] г. Шуша, у якой было ўжо ўласнае шоў на тэлебачанні, стала адной з найбольш вядомых прыгажунь Паўднёвай Амерыкі. Іх раман атрымаў агалоску пасля таго, як у канцы [[1988]] года Сена паслаў па Шушу асабісты самалёт. Пазней пра іх сувязь гаварылі як пра хітры маркетынгавы ход, які прынёс абодвум па некалькі мільёнаў долараў. Шуша была адной з нямногіх жанчын Сены, пра якую Айртан часта казаў у сваіх інтэрв'ю. Пазней, ужо пасля разрыву, Сена прызнаўся, што падумваў нават ажаніцца з чароўнай бландзінкай і завесці дзяцей. Айртан заўсёды старанна пазбягаў гаворкі пра сямейнае шчасце, таму гэта заява была вартая многага. Магчыма, гэта звязана з няўдалым досведам першага шлюбу.<ref>{{артыкул |загаловак = Три любви и одна страсть Айртона Сенны |выданне = Формула 1 |тып = часопіс |год = 2000 |нумар = 3 (№20) }} {{ref-ru}}</ref> == Майстар кваліфікацый == [[Файл:AyrtonSennasFullFaceHelmet.jpg|200px|міні|справа|Шалом Айртана Сены часоў выступленняў за McLaren.]] Айртан Сена быў прызнаным майстрам кваліфікацый свайго часу. За сваю кар’еру ў Формуле-1 ён 65 разоў займаў у іх першыя месцы, што на той момант было рэкордам. Гэты рэкорд трымаўся і пасля смерці Сены на працягу 12 гадоў і быў перасягнуты [[Міхаэль Шумахер|Міхаэлем Шумахерам]] толькі ў [[2006]] годзе на {{нп3|Гран-пры Сан-Марына|Гран-пры Сан-Марына|en|San Marino Grand Prix}}, прычым Шумахеру спатрэбілася для гэтага правесці 236 Гран-пры, тады як Сена за ўсю сваю кар’еру ў Формуле-1 прыняў удзел толькі ў 162{{efn-la|Нягледзячы на тое, што фармальна Сена ўдзельнічаў у 162 Гран-пры (гэтая лічба ўлічваецца статыстыкай), рэальна ён выходзіў на старт толькі ў 161 гонцы. У [[1984]] годзе падчас правядзення 4-га этапу Гран-пры Сан-Марына ў Імоле Сена не прайшоў кваліфікацыю і не змог прыняць удзел у гонцы. Як пісаў у [[1984]] г. аглядальнік часопіса {{нп3|Autocar|AUTOCAR weekly magazine|en|Autocar}} {{нп3|Пітэр Віндзар|Пітэр Віндзар|en|Peter Windsor}}, пілот стаў ахвярай фінансавых непаразуменняў паміж {{нп3|Pirelli|Pirelli|en|Pirelli}} і Toleman, якія прывялі да адмовы каманды ўдзельнічаць у пятнічнай кваліфікацыі. Палітыка Toleman дала пралік: на суботняй кваліфікацыі балід Сены сышоў праз адмову паліўнай помпы; калі б, наракае журналіст, бразільцу ўдалося выехаць на кальцо ў пятніцу, гэтыя праблемы маглі быць выяўленыя.}}. Варта, аднак, заўважыць, што насуперак шырока распаўсюджанай памылцы, і па гэтым паказчыку Айртан не на першым месцы ў Формуле-1. Як мінімум трое пілотаў у гісторыі маюць адносныя вынікі (суадносіны поул і колькасці праведзеных гонак) лепш, чым у Сены. Так, {{нп3|Хуан Мануэль Фанхія|Хуан Мануэль Фанхія|en|Juan Manuel Fangio}} правёў 52 Гран-пры і выйграваў першае месца на старце 29 разоў (55,8 %). [[Джым Кларк]] у 73-х праведзеных Гран-пры 33 разы займаў першую пазіцыю на старце (45,2 %). [[Альберта Аскары]] правёў 33 Гран-пры і пры гэтым 14 разоў стартаваў з поул-пазішн (42,4 %). У Сены гэты паказчык складае толькі 40,1 %. Адной з найбольш паказальных стала кваліфікацыя Гран-пры Манака ў [[1988]] годзе. Сена, ужо заваяваўшы першае месца на старце (усе астатнія гоншчыкі, якія маглі б апярэдзіць яго, ужо праехалі належную колькасць колаў), працягваў ехаць, паляпшаючы і паляпшаючы час на крузе, і, урэшце, больш чым на дзве секунды апярэдзіў усіх, уключаючы Алена Проста, які выступаў на такой жа машыне. Сена распавядаў: {{Цытата|Як быццам бы я апынуўся ў тунэлі — не толькі ў тунэлі пад гатэлем, а ўся траса была для мяне тунэлем. Я быў ужо далёка за вядомымі межамі, але на кожным крузе мог знайсці магчымасць ісці яшчэ хутчэй. Потым мяне нібы нешта ўдарыла, я прачнуўся і зразумеў, што знаходжуся зусім не ў той атмасферы, у якой звычайна знаходзіцца чалавек. Я павольна даехаў да боксаў і больш нікуды не хадзіў у той дзень. Гэта спалохала мяне, таму што было за мяжой разумення».<ref>Christopher Hilton. ''Ayrton Senna: As Time Goes By'', стар. 243</ref>}} Гонка пасля гэтай кваліфікацыі таксама атрымалася не зусім звычайнай. Сена адразу захапіў лідарства і стаў адрывацца, не даўшы астатнім практычна ніякіх шанцаў. Але за 11 кругоў да фінішу, калі Сена апярэджваў Проста, які ішоў другім, больш чым на 50 секунд, яго машына ўрэзалася ў рэйкі бяспекі ў павароце «Парцье». Ніякіх бачных прычын для гэтага не было: машына была ў парадку, а нікога з іншых гоншчыкаў не было паблізу. Сена не атрымаў пашкоджанняў і, пакінуўшы машыну, не стаў нават ісці ў боксы, а пайшоў дадому (ён жыў у Манака, таму яго дом быў непадалёк ад месца аварыі). Пасля заканчэння гонкі на працягу некалькіх гадзін ніхто не мог яго знайсці, падняўся перапалох. Потым Сена тлумачыў рэпарцёрам: {{Цытата|Я паглядзеў рэшту гонкі па тэлевізары, прыняў душ і лёг спаць, паколькі гонка была цяжкай і я вельмі стаміўся. Я не разумею, чаму ўсе так расхваляваліся.}} == Чалавек дажджу == Лічыцца<ref>М. Г. Горбачёв. Как правильно управлять автомобилем. О мастерстве пилотирования и секретах активного стиля вождения. — М.: РИПОЛ классик, 2008. — Стр. 95-101.</ref>, што ў Формуле-1 гонкі ў дажджавых умовах выраўноўваюць шанцы ўдзельнікаў: хуткасці значна памяншаюцца, таму перавага больш магутнага [[рухавік]]а або лепшай [[Аэрадынаміка|аэрадынамікі]] нівелюецца. Аднак Айртан Сена менавіта ў гэтых умовах не раз дэманстраваў вялікую перавагу над іншымі гоншчыкамі. За шматлікія прыклады высокіх дасягненняў у дажджавых гонках спартыўныя журналісты і балельшчыкі далі Сену мянушку «Чалавек дажджу». У сезоне {{F1|1984}} года, калі Сена прыйшоў у Формулу-1, першай дажджавой гонкай быў [[Гран-пры Манака]] — гонка, якая лічыцца цяжкай нават пры добрым надвор'і, паколькі яна праходзіць па вуліцах горада. Сена, меўшы далёка не самую лепшую машыну ({{нп3|Toleman TG184|Toleman TG184|en|Toleman TG184}}), стартаваў з 13-га месца. Калі гонка была спыненая пасля 31 круга (залева стала настолькі моцнай, што працягваць гонку было небяспечна), Сена быў на другім месцы, хутка даганяючы [[Ален Прост|Алена Проста]], які ішоў першым. Гэта было вельмі незвычайным для Манака, дзе абгоны моцна ўскладненыя і нават пры гонцы на сухой трасе нярэдка не адбываецца ніводнага абгону. Сваю першую перамогу на трасе ў Эштарыле ў [[1985]] годзе Сена атрымаў таксама ва ўмовах моцнага дажджу, калі нават Ален Прост, які ішоў другім, не зладзіў з кіраваннем: яго разгарнула і кінула на сцяну. Другая гонка, у якой Сена атрымаў перамогу ў [[1985]] годзе — Гран-пры Бельгіі — таксама праходзіла ў дождж. Пасля Сена правёў нямала цікавых дажджавых гонак, якія запомніліся і экспертам, і балельшчыкам. [[Файл:AyrtonSennaAtHockheimGP1993-2.jpg|200px|міні|злева|Айртан Сена на Гран-пры Германіі [[1993]] года.]] Адной з самых яскравых дажджавых гонак Сены стаў Гран-пры Еўропы [[1993]] года, які праходзіў на {{нп3|Траса Донінгтан-парк|трасе ў Донінгтан-парку|en|Donington Park}}. Сена на «Макларэне» заняў у кваліфікацыі 4 месца, прапусціўшы наперад Алена Проста і [[Дэйман Хіл|Дэймана Хіла]] на «Вільямс» і Міхаэля Шумахера на «Бенетоне». У той момант лічылася, што балід «{{нп3|Williams FW15C|Вільямс FW15С|en|Williams FW15C}}», на якім выступалі Прост і Хіл, моцна пераўзыходзіць «{{нп3|McLaren MP4/8|Макларэн MP4/8|en|McLaren MP4/8}}», на якім выступаў Сена, і шанцаў на перамогу ў гонцы ў «Макларэна» няшмат. Пэўныя эксперты лічаць, што «Вільямс FW15С» быў тэхнічна найбольш дасканалым балідам з тых, што хоць калі выступалі ў Формуле-1<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/cars_guide/4272031.stm BBC SPORT | Motorsport | Formula One | The changing face of F1]</ref>. Але гонка пачалася пры моцным дажджы, што зблытала ўсе прагнозы. Адразу пасля старта Хіл выціснуў Шумахера на вонкавы бок, а той, у сваю чаргу, выціснуў Сену, якому не было куды падзецца. У гэты момант {{нп3|Карл Вендлінгер|Вендлінгер|en|Karl Wendlinger}}, які стартаваў пятым, змог абыйсці па ўнутранай траекторыі і Сену, і Шумахера, пакінуўшы іх пятым і чацвёртым адпаведна. Аднак Сена спачатку перамясціўся на ўнутраны бок траекторыі і змог абыйсці Шумахера, а затым у хуткасным левым павароце нечакана заняў вонкавы бок, дзе больш нікога не было. Гэта рашэнне здавалася цалкам памылковым, але Сена ехаў па вонкавым баку настолькі хутка, што лёгка абагнаў Вендлінгера і паспеў заняць патрэбную пазіцыю перад наступным правым паваротам. Хутчэй за ўсё, счапленне з трасай на вонкавым баку было нашмат лепш, чым на ўнутраным, і Сена апынуўся адзіным гоншчыкам, хто змог прадбачыць гэта. Затым, праходзячы павароты значна хутчэй за «Вільямсы», ён абагнаў спачатку Хіла, а затым Проста, таму да канца першага круга ўжо быў на першым месцы. Многія эксперты пасля гонкі казалі, што гэта быў лепшы першы круг гонкі, які яны калі-небудзь бачылі. У далейшым дождж то спыняўся, то пачынаўся зноў, гоншчыкі пастаянна мянялі гуму, пры гэтым Сена некалькі разоў на працягу гонкі зацягваў змену гумы, працягваючы ехаць па мокрай трасе на [[слік]]ах. У выніку на фінішы гонкі ў адным крузе з Сенам, які перамог, быў толькі Хіл, які адстаў ад Сены на 80 секунд<ref>{{Cite web |url=http://www.farzadsf1gallery.com/features/donin93.html |title=Анализ гонки и видеозапись первого круга |access-date=22 сакавіка 2014 |archive-date=21 студзеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090121012120/http://farzadsf1gallery.com/features/donin93.html |url-status=dead }}</ref>. Лепшы круг у гонцы атрымаўся не зусім звычайным: Сена праехаў праз {{нп3|Піт-стоп|піт-лэйн|en|Pit stop}}, не спыняючыся, і зрабіў такім чынам лепшы круг: з-за асаблівасцей канфігурацыі трасы шлях праз піт-лэйн быў карацейшы, і, нягледзячы на тое, што бразілец быў у гэты момант на дажджавой гуме, круг атрымаўся хутчэйшым за кругі, пройдзеныя перад гэтым на сліках па нармальнай траекторыі. У гэты момант Сена не толькі лідзіраваў, але і абганяў усіх астатніх удзельнікаў на круг, і, праязджаючы праз піт-лэйн, памахаў сваім механікам, што дало каментатарам падставу думаць, што гэта быў піжонскі жэст з боку бразільца. Але пасля гонкі Сена патлумачыў, што гэта выйшла выпадкова: ён збіраўся памяняць дажджавую гуму на слік, але, ужо згарнуўшы на піт-лэйн, заўважыў, што дождж пачаў ісці зноў, і вырашыў працягнуць гонку на дажджавой гуме. Павітаць механікаў, паводле яго слоў, было ў гэтай сітуацыі цалкам натуральным, а аб лепшым крузе ён наогул не думаў<ref>Інтэрв’ю Сены тэлеканалу ITV пасля Гран-пры Еўропы 1993 года.</ref>. Аднак FIA палічыла, што сітуацыя з такім лепшым кругам носіць абсурдны характар, і ўвяла абмежаванні хуткасці на піт-лэйн — 80 км/г, у далейшым яно было павялічана да 100 км/г на большасці трас. == Характар Сены == [[Файл:Ayrton Senna with a Dog.jpg|200px|міні|справа|Айртан Сена са сваім [[сабака]]м.]] На трасе Сена быў звышмэтанакіраваным і заўсёды імкнуўся перамагчы, нярэдка пілатаваў машыну на мяжы магчымага. Многія лічылі яго стыль кіравання занадта небяспечным і казалі, што для яго перамога важней за жыццё. Калі аднойчы Сена прызнаўся, што верыць у [[Бог]]а, [[Ален Прост]] сказаў, што Сена, найхутчэй, думае, што Бог дапамагае яму пілатаваць машыну, і таму паводзіць сябе на мяжы вар'яцтва. {{нп3|Марцін Брандл|Марцін Брандл|en|Martin Brundle}} таксама казаў: {{Цытата|Несумненна, Сена — геній. Але гэта значыць, што жыццёвы баланс у ім моцна зрушаны ў адзін з бакоў. Ён так моцна развіў свае навыкі, што часта знаходзіцца за мяжою. Гэта небяспечны знак<ref name="Официальный сайт Формулы-1">{{Cite web |url=http://www.formula1.com/archive/halloffame/driver/45.html |title=Официальный сайт Формулы-1 |access-date=22 сакавіка 2014 |archive-date=8 чэрвеня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070608184306/http://www.formula1.com/archive/halloffame/driver/45.html |url-status=dead }}</ref>.}} Сам Сена прызнаваў, што імкнецца ў кожнай гонцы дасягнуць межаў уласных магчымасцей, але казаў, што галоўнае для яго не перавага над іншымі, а пазнанне самога сябе. {{Цытата|Гэта вельмі зачаравальнае даследаванне»'', — казаў ён. — ''«Калі я імкнуся да перамогі, я заўсёды знаходжу ў сябе яшчэ крыху больш, зноў і зноў. Але ў гэтым ёсць супярэчнасць: калі ты становішся хуткі як ніколі, то адчуваеш сябе няўяўна далікатным і ўразлівым, таму што за долю секунды ўсё гэта можа знікнуць. І дзве гэтыя крайнасці, дапаўняючы адна адну, дапамагаюць спазнаць сябе, усё глыбей і глыбей.<ref name="Официальный сайт Формулы-1"/>}} З іншага боку, некаторыя лічылі, што дзеля перамогі ў гонцы Сена быў гатовы на многае, у тым ліку нават на непрыстойныя ўчынкі. У сувязі з гэтым асабліва часта згадвалася сутыкненне з Аленам Простам у канцы сезона {{F1|1990}} года. Хадзілі чуткі, што перад гэтай гонкай Сена ў кулуарнай абстаноўцы боксаў сказаў, што калі Ален увойдзе першым у першы паварот, то ён там і застанецца — што і здарылася ў гонцы. Характэрна, што іншы вядомы гоншчык Формулы-1, [[Міхаэль Шумахер]], пасля пастаянных эпізодаў уласных неспартыўных паводзін — на Гран-пры Еўропы ў 1997 годзе ў Херэсе (сутыкненне з галоўным праціўнікам [[Жак Вільнёў|Жакам Вільнёвам]], пасля якога апошні, аднак, застаўся на трасе) — заяўляў у прэсе, што калі гэта рабіў Айртан Сена, то гэта была звычайная практыка, а калі так робіць ён сам, то ўсе лічаць гэта парушэннем прынцыпаў «сумленнай гульні». [[Файл:Ayrton Senna 1992 Monaco.jpg|200px|міні|злева|Сена на Гран-пры Манака [[1992]] года.]] Сена бываў запальчывы і здзяйсняў часам неабдуманыя ўчынкі ў дачыненні да гоншчыкаў, якія, як яму здавалася, некарэктна паводзілі сябе з ім у гонках. Так, напрыклад, у 1993 годзе, пасля таго як {{нп3|Эдзі Ірвайн|Эдзі Ірвайн|en|Eddie Irvine}} абагнаў яго, каб выйсці з ліку адстаючых на круг, і пры гэтым перашкодзіў бразільцу, той задумаў высвятленне адносін з Ірвайнам, якое скончылася рукапрыкладствам<ref>{{Cite web |url=http://www.autoprojekt.ru/Formula/pub/pilots/irvedd.html |title=Формула 1. Все об автомобилях, статьи, фотографии, атлас дорог |access-date=22 сакавіка 2014 |archive-date=13 лютага 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213113849/http://www.autoprojekt.ru/Formula/pub/pilots/irvedd.html |url-status=dead }}</ref>. У той жа час, калі справа не датычылася барацьбы на трасе, Сена не раз дапамагаў іншым гоншчыкам. У 1992 годзе на трасе Спа, дзе праходзіў Гран-пры Бельгіі, падчас суботняй кваліфікацыі {{нп3|Эрык Кама|Эрык Кама|en|Érik Comas}} трапіў у цяжкую аварыю на прамой вяртання, дзе ўсе гоншчыкі ехалі на вельмі высокай хуткасці. Сена, убачыўшы гэта, спыніў сваю машыну, вылез з яе і з рызыкай для жыцця пабег да разбітай машыны Кама, паспеўшы адключыць на ёй электрасілкаванне да таго, як пачаўся [[пажар]]. У [[1993]] годзе на той жа трасе ў Спа, калі падчас свабодных заездаў {{нп3|Алесандра Дзанардзі|Алесандра Дзанардзі|en|Alex Zanardi}} на вялікай хуткасці ўрэзаўся ў сцяну ў цяжкім павароце, Сена пакінуў сваю машыну, каб дапамагчы пацярпеламу пілоту. Асабістыя адносіны з гоншчыкамі ў Сены складваліся па-рознаму. З некаторымі яны былі вельмі напружаныя: у прыватнасці, з Аленам Простам і Нельсанам Піке, справа даходзіла да вельмі вострых узаемных выказванняў у адрас адзін аднаго. Айртан амаль адкрыта сцвярджаў пра сваю блізкую сувязь з жонкай Нельсана<ref name="formula-one.ru"/> (пры гэтым людзі, якія ведалі іх абодвух, сцвярджалі, што гэта была няпраўда)<ref>Christopher Hilton. ''Ayrton Senna: As Time Goes By'', стр. 189</ref>. Дзеля справядлівасці варта адзначыць, што вайну паміж Сенам і Піке пачаў Піке. Айртан быў маладзейшым і яшчэ нават ані разу не быў чэмпіёнам свету, але на радзіме, у Бразіліі, яго любілі больш і ў [[1987]] годзе назвалі найлепшым спартсменам сваёй краіны, і гэта нават нягледзячы на тое, што Піке ў тым жа годзе стаў ужо трохразовым чэмпіёнам свету ў Формуле-1. І Піке, вядомы сваім вострым і бязлітасным языком, стаў распаўсюджваць пра Сену чуткі, якія ганьбавалі яго. У той жа час іншыя гоншчыкі — [[Рубенс Барыкела]], {{нп3|Герхард Бергер|Герхард Бергер|en|Gerhard Berger}} — былі блізкімі сябрамі Сены. Па-за межамі трасы Сена адрозніваўся мяккім характарам, быў [[гуманіст]]ам і [[Рэлігія|рэлігійным]] чалавекам. Ён быў вельмі абаяльны, за што яго любілі і [[журналіст]]ы, і балельшчыкі ва ўсім свеце. Многія з тых, хто мелі зносіны з ім, казалі, што яго ўсмешка і голас аказвалі амаль [[Гіпноз|гіпнатычнае]] дзеянне<ref name="Официальный сайт Формулы-1"/>. Сена ахвяраваў мільёны долараў на барацьбу з беднасцю ў Бразіліі і завяшчаў для той жа мэты ўвесь свой капітал (які на момант яго смерці ацэньваўся прыкладна ў 400 мільёнаў долараў). Пры жыцці Айртан не любіў казаць пра гэта публічна, і пра яго ахвяраванні стала вядома толькі пасля яго смерці. {{нп3|Фрэнк Вільямс|Фрэнк Вільямс|en|Frank Williams (Formula One)}}, у камандзе якога Сена правёў свой апошні сезон, казаў пра яго: {{Цытата|Айртан быў вельмі неардынарнай асобай. Насамрэч ён быў яшчэ больш вялікім чалавекам па-за гонкамі, чым у іх<ref name="Официальный сайт Формулы-1"/>.}} [[Дэйман Хіл]], апошні напарнік Сены па камандзе, сказаў у адным са сваіх інтэрв'ю: {{Цытата|Ён быў высакародным чалавекам, але бязлітасным на трасе, напрыклад, у адносінах да Алена Проста. Але дакладна гэтак жа ён не шкадаваў сябе. Выключны чалавек. Ён уцямляў, наколькі вялікая яго слава, і, думаю, хацеў з яе дапамогай неяк палепшыць гэты свет. На жаль, завяршыць задуманае яму не ўдалося. Але яго ўплыў распаўсюджваўся не толькі на гонкі.<ref>[http://www.f1news.ru/interview/dhill/45020.shtml Дэймон Хилл: «Формула 1 — рискованный бизнес…»]</ref>}} == Пасля смерці == [[Файл:Monum -Senna 05.JPG|200px|міні|справа|Помнік Айртану Сену ў Сан-Паўлу.]] Незадоўга да смерці Айртан Сена стварыў дабрачынны фонд Ayrton Senna Foundation, мэтай якога была дапамога бедным маладым людзям у Бразіліі і ў іншых краінах. Пасля смерці Сены, па яго завяшчанні, у гэты фонд увайшоў увесь яго капітал. Таму і ў нашы дні імя Сены для мільёнаў людзей у свеце звязана з надзеямі на лепшае жыццё. Для тых, хто ведаў Сену, ён застаецца прыкладам высокага прафесіяналізму, які спалучаўся з чалавечнасцю і харызмай. Многія з вядомых у Формуле-1 людзей, якія шмат чаго зрабілі для яе развіцця: {{нп3|Берні Эклстоўн|Берні Эклстоўн|en|Bernie Ecclestone}}<ref>http://www.f-1.ru/obzor/2001/264.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927000535/http://www.f-1.ru/obzor/2001/264.html |date=27 верасня 2007 }}</ref>, Рон Дэніс, {{нп3|Макс Мослі|Макс Мослі|en|Max Mosley}}, {{нп3|Флавія Брыяторэ|Флавія Брыяторэ|en|Flavio Briatore}} і іншыя — казалі ў сваіх інтэрв'ю, што лічаць менавіта Сену найлепшым гоншчыкам усіх часоў, і не толькі праз паказаныя ім вынікі ў гонках, але і праз той уплыў, які ён аказваў і працягвае аказваць. Цікава, што праз некалькі гадоў пасля смерці Сены Берні Эклстоўн сказаў, што пасля яшчэ некалькіх перамог Шумахера пра Сену, як і пра Проста і іншых гоншчыкаў, якія ўжо не выступаюць, хутка забудуцца<ref>[http://www.senna.ru/ispyitanie-na-razryiv-chast-tretya/ Испытание на разрыв (часть третья) | AYRTON SENNA :: Российский сайт об АЙРТОНЕ СЕННЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201002113127/http://www.senna.ru/ispyitanie-na-razryiv-chast-tretya/ |date=2 кастрычніка 2020 }}</ref>, аднак пазней змяніў сваё меркаванне. [[Файл:AyrtonSennaMormbiName.jpg|200px|міні|злева|Магіла Айртана Сены. Напіс абвяшчае: «Нішто не зможа адлучыць мяне ад Божай любові.»]] Заваяваўшы званне [[Чэмпіянат свету па футболу 1994|чэмпіёнаў свету па футболу ў 1994 годзе]], бразільская зборная разгарнула на полі плакат і прысвяціла гэты тытул Айртану Сену<ref>{{cite web|author=|date=|url=http://www.conti-online.com/generator/www/uk/en/contisoccerworld/themes/01_background/50_other/04_stars/20_world_cup_stars/1994-romario-en.html|title=FIFA World Cup™ Star 1994: Romario|publisher=|accessdate=2010-08-08|lang=en|description=Romario and his team-mates suddenly unfurled a second cloth banner alongside their national flag. On it was written, “Senna, we put the foot down together. The fourth title is ours.”}}</ref>. У [[2000]] годзе ў Бразіліі было праведзена [[Сацыялогія|сацыялагічнае]] апытанне, у якім бразільскім грамадзянам прапанавалі назваць найлепшага бразільца за ўсю гісторыю краіны. Вынікі апытання паказалі, што найвялікшым з бразільцаў лічыцца Айртан Сена<ref>Часопіс ''F1 Racing''. 2004, №&nbsp;5</ref>, нягледзячы на тое, што ў той час былі вядомыя нямала выдатных бразільцаў (напрыклад, [[Пеле]]). Часопіс {{нп3|F1 Racing|F1 Racing|en|F1 Racing}} двойчы пасля смерці Сены, у [[1997]] і [[2004]] гадах, праводзіў апытанні экспертаў для вызначэння найлепшых гоншчыкаў за ўсю гісторыю Формулы-1. У апытаннях прынялі ўдзел 77 экспертаў, кожны з якіх павінен быў назваць 10 гоншчыкаў, якіх ён лічыць найлепшымі, затым вынікі складалі, і спіс са ста найлепшых гоншчыкаў публікаваўся ў часопісе. Па выніках абодвух апытанняў Сена займаў першыя месцы, апярэджваючы такіх вядомых гоншчыкаў, як [[Міхаэль Шумахер]], [[Ален Прост]], [[Хуан Мануэль Фанхія]] і [[Джым Кларк]]<ref>Часопіс ''F1 Racing''. 1997, №9 і 2004, №6.</ref>. Пасля публікацыі вынікаў апытання [[2004]] года рэдакцыя часопіса атрымала мноства гнеўных лістоў ад прыхільнікаў Міхаэля Шумахера, які меў у той час шэсць чэмпіёнскіх тытулаў — аўтары лістоў лічылі, што першае месца можа належаць толькі Шумахеру. У адным з наступных нумароў часопіса былі апублікаваныя некалькі такіх лістоў і тлумачэнні, у якім адзначалася, што эксперты ацэньвалі не лік тытулаў, перамог ці ачкоў, а маштаб асобы гоншчыка<ref>Часопіс ''F1 Racing''. 2004, №8.</ref>. У тым жа годзе на дзесяцігоддзе смерці Сены ў Бразіліі выйшла кніга Эрнэста Радрыгеса ''Ayrton, the Hero Revealed'' (у партугальскім варыянце ''Ayrton, o Herói Revelado''), у якой апісваліся жыццё і кар'ера Сены, уключаючы невядомыя раней падрабязнасці. [[21 красавіка]] [[2004]] года перад Гран-пры Сан-Марына на стадыёне ў Імоле быў праведзены [[футбол]]ьны матч, прысвечаны памяці Айртана Сены. У гэтым матчы прынялі ўдзел зборная Бразіліі, складзеная з гульцоў-пераможцаў чэмпіянату свету па футболу 1994 года, і каманда, складзеная з вядомых гоншчыкаў Формулы-1 ([[Міхаэль Шумахер]], [[Фернанда Алонса]], [[Рубенс Барыкела]] і іншыя). На матч было прададзена больш за 7000 квіткоў, усе прыбыткі пайшлі ў фонд ''Ayrton Senna Foundation''<ref>http://www.autosport.net/news/sennaimola</ref>. [[Файл:Ayrton Senna Statue - Donington Park.JPG|200px|міні|справа|Помнік у [[Траса Донінгтан-парк|Донінгтан-парку]].]] Магіла Айртана Сены на могілках Марумбі стала месцам паломніцтва. Паводле звестак Р. Філіпа (2007)<ref>{{cite web|last=Philip|first=Robert|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2323502/Spirit-of-Ayrton-Senna-is-Lewis-Hamilton%27s-spur.html|title=Spirit of Ayrton Senna is Lewis Hamilton's spur|publisher=Telegraph|date=2007-10-17|accessdate=2009-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111125125928/http://www.telegraph.co.uk/sport/2323502/Spirit-of-Ayrton-Senna-is-Lewis-Hamiltons-spur.html|archivedate=25 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref>, яна прыцягвае больш людзей, чым магілы [[Джон Ф. Кенэдзі|Джона Ф. Кенэдзі]], [[Мэрылін Манро]] і [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] разам узятыя. Многія гоншчыкі наведваюць магілу Сены падчас правядзення Гран-пры Бразіліі<ref>[http://www.automotosport.ru/?s=news&newsid=2894 Автомотоспорт. Ру — Ваш персональный гид в мире автоспорта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930023839/http://www.automotosport.ru/?s=news&newsid=2894 |date=30 верасня 2007 }}</ref><ref>Christopher Hilton. ''Ayrton Senna: As Time Goes By'', стар. 290</ref>. [[Файл:Xcvhjewkrjei0109.JPG|200px|міні|злева|Шыкана S на {{нп3|Аўтадром Інтэрлагас|аўтадроме Інтэрлагас|en|Autódromo José Carlos Pace}}.]] Імем Сены названыя мноства вуліц у розных гарадах Бразіліі, шашы ў [[Сан-Паўлу (штат)|правінцыі Сан-Паўлу]], а таксама два бразільскіх аўтадромы (блізу гарадоў [[Каруару]] і [[Ландрына]]), на якіх праходзяць этапы бразільскіх і паўднёваамерыканскіх гоначных чэмпіянатаў. Першая [[шыкана]] на {{нп3|Аўтадром Інтэрлагас|аўтадроме Інтэрлагас|en|Autódromo José Carlos Pace}}, дзе звычайна праходзіць адзін з этапаў чэмпіянату Формулы-1, таксама носіць імя Сены («S» do Senna). Таксама яго імем названа мноства паваротаў і на іншых аўтадромах. Так, у Аўстраліі на {{нп3|Мельбурн-парк, спарткомплекс|аўтадроме Мельбурн-парк|en|Melbourne Park}} імем Сены названы адзін з апошніх паваротаў. А ў [[Канада|Канадзе]] яго імем названая першая шыкана. Праз некаторы час паварот «Тамбурэла» згладзілі і знеслі бетонную сцяну, стварыўшы там глыбокую жвіровую пастку. У 1996 годзе там быў усталяваны помнік Айртану Сену: на высокім подыуме ён сядзіць, звесіўшы ногі, у камбінезоне пілота і глядзіць пагардліва на трасу, якая стала для яго апошняй. У маі 2009 года {{нп3|Working Title Films|Working Title Films|en|Working Title Films}} пачала здымкі дакументальнага фільма пра Айртана Сену<ref>[http://www.f1news.ru/news/f1-49649.html Начинаются съемки фильма об Айртоне Сенне]</ref>. У кастрычніку 2010 года [[фільм]] «{{нп3|Сена, фільм|Сена|en|Senna (film)}}» [[рэжысёр]]а {{нп3|Азіф Кападыя|Азіфа Кападыі|en|Asif Kapadia}} выйшаў на экраны, а 5 ліпеня 2011 года з'явілася выданне на [[DVD]]. == Гл. таксама == * [[Хуан Мануэль Фанхіа]] == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} == Спасылкі == {{вікісховішча|Ayrton Senna}} * [http://www.ayrtonsenna.com.br Ayrton Senna. A vida, a carreira e o legado do ídolo.] {{ref-pt}} * [http://www.institutoayrtonsenna.org.br Ayrton Senna Instituto] {{ref-pt}} * [http://www.senna.ru Расійскі сайт пра Айртана Сену] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070709050822/http://www.senna.ru/ |date=9 ліпеня 2007 }} * [http://www.peoples.ru/sport/races/senna/index.html Айртан Сена] * [http://www.ayrton-senna.com/s-files/ Ayrton Senna da Silva {{ref-en}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070820234703/http://www.ayrton-senna.com/s-files/ |date=20 жніўня 2007 }} * [http://www.ayrton-senna.ru Айртану Сену прысвячаецца…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111119164659/http://ayrton-senna.ru/ |date=19 лістапада 2011 }} {{start box}} {{s-sports}} {{succession box|title= Чэмпіён Брытанскай [[Формула-Форд|Формулы-Форд]] |before=[[Раберта Марэна, аўтагоншчык|Раберта Марэна]]|after=[[Джуліян Бэйлі]]|years=1981}} {{succession box|title=[[Брытанская Формула-3|Чэмпіён Брытанскай Формулы-3]] |before=[[Томі Байрн]]|after=[[Джоні Дамфрыз]]|years=1983}} {{succession box|title=[[Гран-пры Манака|Пераможца Гран-пры Манака]] |before=[[Раберта Марэна, аўтагоншчык|Раберта Марэна]]|after=[[Джон Нільсен]]|years=1983}} {{succession box|title=[[Чэмпіёны Формулы-1|Чэмпіён Формулы-1]] |before=[[Нельсан Піке]]|after= [[Ален Прост]]|years=1988}} {{succession box|title=[[Чэмпіёны Формулы-1|Чэмпіён Формулы-1]] |before=[[Ален Прост]]|after= [[Найджэл Мэнсел]]|years=1990-1991}} {{succession box|title=[[Ахвяры няшчасных выпадкаў Формулы-1]] |before=[[Роланд Ратцэнбергер]]|after= [[Жуль Б'янкі]]|years= [[1 мая]], [[1994]]}} {{s-awards}} {{succession box | before = [[Найджэл Мэнсел]] | title = [[Autosport]]<br />International Racing Driver Award | after = [[Жан Алезі]] | years = 1988}} {{succession box | before = [[Жан Алезі]] | title = [[Autosport]]<br />International Racing Driver Award | after = [[Найджэл Мэнсел]] | years = 1990-1991}} {{end box}} {{Чэмпіёны Формулы-1}} {{Нарматыўны кантроль}} {{Добры артыкул|Спорт|Асоба}} {{DEFAULTSORT:Сена Айртан}} [[Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Бразіліі]] [[Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Бразіліі]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Toleman]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Lotus]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на McLaren]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Williams]] [[Катэгорыя:Гоншчыкі, якія загінулі падчас заездаў]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] 2l979wk1iwqohfu9h20yr3pr86zqw4r 100 121975 5174580 5174221 2026-08-02T15:51:15Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5174580 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Эліяху Добкін|2026-08-02T15:24:11Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Вацлаў Валеры Валодзька|2026-08-02T12:58:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Маргарэта Хааген|2026-08-02T05:20:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Лея Браўн|2026-08-01T19:43:29Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Дора Бэйрак|2026-08-01T17:02:02Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Станіслаў Шадурскі|2026-08-01T14:27:31Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|2026-08-01T12:32:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Цэзары Камінскі|2026-08-01T11:17:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Спіс памерлых у 2011 годзе|2026-08-01T07:49:29Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|2026-07-31T14:40:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Рыгор Міхайлавіч Пажанян|2026-07-31T07:20:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудольф Паерлс|2026-07-31T06:55:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сямён Паўлавіч Пад'ячаў|2026-07-31T06:46:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адысея (фільм, 2026)|2026-07-30T21:27:07Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Іван Якаўлевіч Файніцкі|2026-07-30T14:56:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Васілевіч Харламповіч|2026-07-30T13:33:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> natf1b455sv2ihze5v3um5qwj7ttl16 0 126820 5174555 4404966 2026-08-02T14:45:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174555 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Сістэматык | Шырыня = | Далінееўскі батанік = | Батанік = Ruiz | IPNI = | List IPNI = + | Заўв_батанік = | Заолаг = | Мікрабіёлаг = | wikispecies = | commons = }} '''Іпо́літа Руі́с Ло́пес''' ([[8 жніўня]], [[1754]], [[Беларада]], [[Іспанія]] — [[1816]], [[Мадрыд]]) — [[Іспанія|іспанскі]] [[фармацэўт]], [[батанік]]. Унёс вялікі ўклад у вывучэнне [[флора|флоры]] [[Перу]] і [[Чылі]] ў экспедыцыях з 1777 па 1788 гады. Падчас кіравання [[Карл III (кароль Іспаніі)|Карласа III]] былі арганізаваны 3 значныя экспедыцыі ў [[Новы Свет|Новы свет]]. == Расліны, названыя ў гонар Руіса == * {{btname|[[Ruizia cordata]]|[[Cav.]]}} {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.citologica.org/fteixido/default.asp?Id=59&Fd=2 Biografía] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927003743/http://www.citologica.org/fteixido/default.asp?Id=59&Fd=2 |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.botanicus.org/item/31753003431704 Flora Peruviana et Chilensis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402093629/http://www.botanicus.org/item/31753003431704 |date=2 красавіка 2015 }} * [http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=107 Systema vegetabilium florae peruvianae et chilensis, 1798] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110709213458/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=107 |date=9 ліпеня 2011 }} * [http://bibdigital.rjb.csic.es/spa/Libro.php?Libro=106 Prodromus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110709213513/http://bibdigital.rjb.csic.es/spa/Libro.php?Libro=106 |date=9 ліпеня 2011 }} == Спасылкі == * [http://www.malvaceae.info/Genera/Ruizia/Ruizia.php Ruizia] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Батанікі Іспаніі]] e8g647crfqjrofq03qnvx3thanmpakb 0 139136 5174713 5010550 2026-08-03T02:24:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174713 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Навуковая сфера = [[археалогія]] |Месца працы = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]], гістарычны факультэт, кафедра гісторыі славян і спецыяльных гістарычных дысцыплін |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|гістарычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||дацэнт}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Пётр Фёдаравіч Лысенка]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = вядучы археолаг [[Гомельская вобласць|Гомельскага]] [[Сож|Пасожжа]] |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = [http://history.gsu.by/?page_id=301 Кафедра] |Вікікрыніцы = }} '''Алег Анатольевіч Макушнікаў''' ({{ДН|15|7|1960}}, [[Гомель]] — {{ДС|3|11|2021}}<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=280080 nashaniva.com]</ref>) — беларускі археолаг і [[гісторык]]. [[Доктар навук|Доктар гістарычных навук]], (2012). Даследчык [[Беларуская археалогія|археалогіі]] і [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]] перыяду [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] паўднёвага ўсходу [[Беларусь|Беларусі]] і сумежных рэгіёнаў. == Біяграфія == Скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці гісторыя (1982), [[Аспірантура|аспірантуру]] [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] (1985). У 1987 годзе абараніў [[Кандыдат гістарычных навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Ніжняе Пасожжа ў другой палове I тысячагоддзя н.э.» (навуковы кіраўнік — кандыдат гістарычных навук, дацэнт [[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Пётр Лысенка]]). Малодшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара археалогіі і аддзела Гомельскага абласнога краязнаўчага музея (1982, 1986—1990). Дырэктар Гомельскага абласнога археалагічнага цэнтра (1990—1993), вядучы спецыяліст у Дзяржаўнай гісторыка-культурнай экспедыцыі (1993). З 1993 года працаваў на кафедры гісторыі славян і спецыяльных гістарычных дысцыплін гістарычнага факультэта ГДУ імя Ф. Скарыны. У 2011 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Сацыяльна-эканамічнае і этнакультурнае развіццё [[Гомельская вобласць|Гомельскага]] [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]] ў V—XIII стст.». Пастаянны член секцыі археалогіі Гомельскага абласнога аддзялення арганізацыі «Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры», член Гомельскага гарадскога краязнаўчага таварыства. == Навуковыя працы == Аўтар больш за 300 навуковых і навукова-папулярных прац па сярэднявечнай гісторыі і археалогіі Паўднёва-Усходняй Беларусі, праблем узнікнення і пачатковай гісторыі Гомеля, у тым ліку шэрагу манаграфій. ''Манаграфіі'' * Археологические памятники Гомельщины (по материалам раскопок близ д. Нисимковичи). — Мн,1988 (в суаўтрстве з Уладзімірам Багамольнікавым).{{ref-ru}} * В поисках древнего Гомия. — Гомель,1994{{ref-ru}} * Гомель с древнейших времен до конца XVIII в. Историко- краеведческий очерк- Гомель. 2002 (перавыдадзена ў 2010){{ref-ru}} * Гомельское Поднепровье в V — середине XIII вв.: социально-экономическое и этнокультурное развитие: монография — Гомель,2009{{ref-ru}}. ''Навуковы рэдактар'' * Богомольников В. В. Радимичи: (по материалам курганов X—XII вв.). — Гомель, 2004. * Славянский мир Полесья в древности и средневековье: материалы междунар. науч. конф., 19-20 окт. 2004 г., — Гомель,2004. * «Открыть миру душу белоруса…»: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 150-годдзю з дня нараджэння Е. Р. Раманава, 25-26 кастр. 2005 г. — Гомель.2005. * Гісторыя Лоеўскай зямлі. Факты. Каментарыі: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф., прысвеч. 500-годдзю ўтварэння г.п. Лоеў, Лоеў, 20 кастр. 2005 г. — Гомель,2006. '' Навуковыя артыкулы'' * Древнерусский княжеский перстень с территории белорусско-российского пограничья: [Брян. обл.] // МАБ. — № 7. — 2003. — С. 161—165. * Палеалітычная прылада з Гомеля // МАБ. — № 3. — 2001. — С. 242—245 (в суаўтрстве з Аленай Калечыц). * Ламеллярный доспех восточнославянского ратника начала XIII в.: (по материалам раскопок в Гомеле) // Гісторыка-археалагічны зборнік. — Т. 13. * Памятники эпиграфики и сфрагистики из летописного Гомия // Гісторыка-археалагічны зборнік. — № 15. — 2000. — С. 73-75. * Восточнославянский горизонт селища Нисимковичи II в Посожье // Гісторыка-археалагічны зборнік. — № 17. — 2002. — С. 165—174. * Замак, горад і яго жыхары ў XVI—XVIII стст. : з гісторыі Гомеля / Алег Макушнікаў // Палац. — [[2014]]. — № 1 (за [[2013]]). — С. 5—16. {{зноскі}} == Літаратура == * Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн.: БелЭН, 1993. — С. 391-392; * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т.5 — Мн.,1999. — С. 49; * Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Чачэрскага раёна. — Мн.,2000. — С. 46. * Археология и история Верхнего Поднепровья и Полесья (памяти О. А. Макушникова и В. И. Сычёва) : сборник научных статей / редкол. : С. Ф. Веремеев (гл. ред.) [и др.] ; Гомельский гос. ун-т им. Ф. Скорины. — Гомель : ГГУ им. Ф. Скорины, 2025. — С. 8-17. == Спасылкі == * [http://belsat.eu/be/obiektyw/wiadomosci/a,5183,poshuk-karaniou.html Ярскі, М. Пошук каранёў // Белсат. «Аб’ектыў» 26 ліпеня 2012.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.youtube.com/watch?v=QgI0TJIQoqc&noredirect=1 Курганны могільнік у в. Мохаў. Інтэрв’ю вучонага на Ютубе] {{ref-ru}} * [http://naviny.by/rubrics/society/2012/07/24/ic_media_video_116_6998/ Под Гомелем волонтеры-археологи исследуют уникальный памятник эпохи Древней Руси]{{ref-ru}} * [http://www.kp.ru/daily/25915.4/2868614/?geo=1 Мицкевич П. Археологи узнали, что белорусы стали курить раньше россиян — еще в XVI веке. // Комсомольская правда в Белоруссии. — 12 июля 2012.]{{ref-ru}} * [http://news.tut.by/society/91853.html Мицкевич П. Археологи отодвинули рождение Гомеля на три века назад // Комсомольская правда в Белоруссии. — 28 июля 2007.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020815/http://news.tut.by/society/91853.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://news.tut.by/society/299566.html В районе ўсыпальницы князей Паскевичей в Гомеле ведутся раскопки. // Телерадыёкампанія «Гомель». 14 июля 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120831125327/http://news.tut.by/society/299566.html |date=31 жніўня 2012 }}{{ref-ru}} * [http://news.tut.by/society/89330.html В гомельском парке Румянцевых-Паскевичей начинаются археологические раскопки. // Белапан. 12 июняя 2007.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022112/http://news.tut.by/society/89330.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://kamunikat.org/download.php?item=2202-16.pdf&pubref=2202 Рэцэнзія Генадзя Семенчука на кнігу «Гомель c древнейших времен до конца XVIII в.»//Białoruskie Zeszyty Historyczne. — 2005. -№ 24. — s.260-264] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407161158/http://kamunikat.org/download.php?item=2202-16.pdf&pubref=2202 |date=7 красавіка 2009 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Макушнікаў Алег Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] jivver3kbuiigxffs025u0jyi7s6kny 0 140677 5174821 4053418 2026-08-03T08:16:46Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5174821 wikitext text/x-wiki {{картка тэатра |назва = Саратаўскі акадэмічны тэатр оперы і балета |месцазнаходжанне = {{Сцяг Расіі}} [[Саратаў]], плошча Тэатральная, дом 1 |каардынаты = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec =57 |lon_dir = |lon_deg = 46|lon_min = 1|lon_sec = 55 |region = |CoordScale = |Ранейшыя назвы = |заснаваны = 1875 |дырэктар = Ілля Кіяненка |мастацкі кіраўнік = [[Юрый Леанідавіч Кочнеў]] |галоўны рэжысёр = |галоўны дырыжор = |галоўны хормайстар = |сайт = [http://www.operabalet.ru/ Афіцыйны сайт] |фота = Театр оперы и балета.jpg |памер = 300px |подпіс = |Commons = Saratov opera and ballet theatre }} '''Саратаўскі акадэмічны тэатр оперы і балета''' — [[тэатр]] оперы і [[балет]]а горада [[Саратаў|Саратава]], заснаваны ў [[1875]] годзе. == Гісторыя == У 1860 годзе ў Саратаве пабудавалі летні тэатр, які стаў гастрольнай пляцоўкай для заезджых труп і знакамітых выканаўцаў. Тут у 1875 годзе прайшлі выступы першай рускай опернай трупы пад кіраўніцтвам вядомага тэатральнага дзеяча Расіі, акцёра і антрэпрэнёра Пятра Мядзведзева. Аснову рэпертуару складалі творы рускіх кампазітараў: «Жыццё за цара» і «Руслан і Людміла» [[Міхаіл Іванавіч Глінка|М. І. Глінкі]], «Русалка» А. С. Даргамыжскага, [[Рагнеда (опера)|«Рагнеда»]] А. Н. Сярова, «Аскольдава магіла» А. Н. Вярстоўскага. У 1887 годзе трупу ўзначаліў дырыжор Расіі Іван Паліцын. За дырыжорскім пультам у розны час стаялі бліскучыя дырыжоры Расіі [[Арый Майсеевіч Пазоўскі|А. Пазоўскі]], А Паўлаў-Арбенін, В. Сук. Першая прафесійная балетная трупа была створана ў 1928 годзе. З тэатрам звязана творчасць беларускай актрысы [[Соф'я Друкер|Соф’і Друкер]]. {{Тэатры оперы і балета}} {{Тэатры Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Тэатры Саратава]] [[Катэгорыя:Оперныя тэатры Расіі]] [[Катэгорыя:Тэатры балета Расіі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры оперы і балета]] lfhslxlq7v8fmov4hhwh9lokevqb0er 10 141280 5174584 4855505 2026-08-02T15:57:19Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174584 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускае народнае мастацтва |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Беларускае народнае мастацтва |выява = [[Выява:1993. Stamp of Belarus 0030.jpg|100px|Выраб з саломкі. Беларуска]] |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Гліна |спіс1 = * [[Беларускае ганчарства|Ганчарства]] ** [[Беларускія свістулькі|Свістулькі]] * [[Беларуская кераміка|Кераміка]] ** [[Беларуская кафля|Кафля]] |загаловак2 = Дрэва |спіс2 = * [[Беларускія куфры|Куфры]] * [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба]] |загаловак3 = Камень |спіс3 = * [[Каменныя абразкі|Абразкі каменныя]] * [[Беларускія народныя крыжы]] |загаловак4 = Касцюм |спіс4 = * {{гэта ВА}} [[Беларускі нацыянальны касцюм]] ** [[Строй|Строі]] |загаловак5 = Метал |спіс5 = * [[Беларускае кавальства|Кавальства]] ** [[Беларускія каваныя крыжы]] |загаловак6 = Салома і лаза |спіс6 = * [[Аплікацыя саломкай]] * [[Рухаўскія дываны]] * [[Лазапляценне]] * Саломапляценне ** [[Саламяныя павукі]] ** [[Саламяны капялюш]] |загаловак7 = Тэкстыль |спіс7 = * [[Беларуская вышыўка|Вышыўка]] * [[Беларускае народнае ткацтва|Ткацтва]] * [[Беларускія карункі|Карункі]] ** [[Вузялкова-плеценыя карункі|Вузялкова-плеценыя]] ** [[Вязаныя кручком карункі|Вязаныя кручком]] ** [[Любоніцкія карункі|Любоніцкія]] ** [[Пляценне на клёцках|На клёцках]] ** [[Палескія карункавыя чапцы|Чапцы]] * [[Набіванка]] |загаловак8 = Размалёўка |спіс8 = * [[Агоўская размалёўка]] * [[Маляваныя дываны]] ** [[Нарачанска-дзісенскія дываны]] * [[Пісанка]] * [[Беларускі народны роспіс на шкле|Роспіс на шкле]] * [[Цікетка]] |загаловак9 = [[Народнае дойлідства Беларусі|Дойлідства]] |спіс9 = * [[Драўлянае дойлідства Беларусі|Драўлянае]] |загаловак10 = Музыка і тэатр |спіс10 = * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады]] * [[Батлейка]] * [[Беларуская народная песня|Спевы]] * [[Беларускія народныя танцы|Танцы]] |загаловак11 = Рознае |спіс11 = * [[Выцінанка]] * [[Беларуская народная цацка]] * [[Беларускі арнамент]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]] </noinclude> egyn2ebzrvgw57hocayifnqtaffap8n 0 143505 5174731 5155471 2026-08-03T05:30:32Z 5174731 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бяляцкі}} {{Асоба | імя = Алесь Віктаравіч Бяляцкі | партрэт = Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 01.jpg | бацька = Віктар Усцінавіч Бяляцкі (1928—2011) | маці = Ніна Аляксандраўна (1935–1994) | жонка = Наталля Пінчук | дзеці = Адам Аляксандравіч Бяляцкі | сайт = freeales.org }} '''Але́сь Бяля́цкі''', поўнае імя '''Алякса́ндр Ві́ктаравіч Бяля́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Грамадства|грамадскі]] дзеяч, праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]] і [[вязень сумлення]]<ref>[http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html Amnesty International признала Беляцкого узником совести] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170827172813/http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html |date=27 жніўня 2017 }}</ref>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (2022)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2022/10/07/belarusian-campaigner-and-two-human-rights-groups-win-2022-nobel-prize.html|title=Belarusian campaigner Ales Bialiatski and two human rights groups win 2022 Nobel Peace Prize|author=Jenni Reid|website=CNBC|access-date=2022-10-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў беларускай сям’і, бацька родам з [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага]], маці з [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]] [[Раёны Беларусі|раёнаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1965 годзе сям’я вярнулася ў Беларусь, на сталае жыццё ў [[Светлагорск]] Гомельскай вобласці. Выпускнік сярэдняй школы № 5 Светлагорска. У 1984 годзе скончыў [[Гісторыка-філалагічны факультэт ГДУ|гісторыка-філалагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «беларуская і руская мовы і літаратура» (кваліфікацыя — [[філолаг]], выкладчык беларускай і рускай моў і літаратуры). Падчас вучобы сябраваў з будучымі вядомымі беларускімі пісьменнікамі, тады — студэнтамі [[Анатоль Ціханавіч Сыс|Анатолем Сысом]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуардам Акуліным]], [[Сяржук Сыс|Сяржуком Сысом]], [[Анатоль Казлоў|Анатолем Казловым]]. Падчас вучобы выступіў з першымі літаратуразнаўчымі артыкуламі, дэбютаваў у 1984 годзе ў газеце «Літаратура і мастацтва». Працаваў настаўнікам у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] Гомельскай вобласці. У 1985-1986 гадах праходзіў як механік-вадзіцель браніраванага цягача артылерыйскай знішчальнай супрацьтанкавай батарэі пад Свярдлоўскам (цяпер [[Екацярынбург]], [[Расія]]). З 1981 года браў удзел у моладзевым нацыянальна-дэмакратычным руху<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. C.16]</ref>. Быў сябрам падпольнай групы моладзі: Беларускай канспірацыйнай партыі «Незалежнасць», якая ставіла мэтай спрыянне выхаду Беларусі з СССР і стварэнню незалежнай, дэмакратычнай дзяржавы<ref>Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014. — 540 с. — С. 177.</ref>. Група мела статут і праграму, працавала праз легальныя нефармальныя моладзевыя аб’яднанні [[Талака (таварыства)|«Талака»]], [[Таварыства Тутэйшыя|«Тутэйшыя»]], выдавала нелегальны часопіс «[[Бурачок (часопіс)|Бурачок]]»<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.180]</ref>, была ініцыятарам правядзення першых у Беларускі [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў]] на [[Дзяды]] ў 1987 і 1988 гадах<ref>[https://www.svaboda.org/a/24758557.html Дзяды 1987 відэа]</ref>, акцый пратэсту — воднага ралі супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГРЭС (1987)<ref>[http://westki.info/artykuly/14639/algerd-baharevich-na-gerbe-pamezhnaga-belaruskaga-myastechka-drui-pakachvaecca 29.4.1987 у Друі стартавала воднае ралі пратэсту супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГЭС]{{Недаступная спасылка}}</ref>, мітынгу супраць разбурэння Верхняга горада ў Мінску (1988)<ref>[http://vytoki.net/?photo=00003567 Абарона Верхняга гораду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616021902/https://vytoki.net/?photo=00003567 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>, дэманстрацыі і мітынгу ў Курапатах (1988)<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/6/1/70128/ Статью про Курапаты в 88-м году пропустил цензор]</ref>. Алесь Бяляцкі друкаваўся ў тагачасных падпольных выданнях, часопісах «Бурачок»<ref>[http://www.slounik.org/153769.html «Бурачок»]</ref> і «Вера»<ref>[http://vytoki.net/?docs=00005162 Вера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616015651/https://vytoki.net/?docs=00005162 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>. Быў удзельнікам [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў на Дзяды ў 1987 і 1988 гадах]]. Быў адным з арганізатараў [[I вальны сойм беларускіх суполак|Першага вальнага сойму беларускіх суполак]]. Падчас навучання ў аспірантуры ў г. Мінску ў 1986—1989 гг. быў адным са стваральнікаў Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя» (1986), потым — старшынём гэтай грамадскай арганізацыі<ref name=svaboda/>. Быў пад пагрозай выключэння з аспірантуры, але грамадскую дзейнасць не спыніў<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.22]</ref>. Браў удзел у пасяджэннях Камітэта-58<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.169]</ref>, у 1988 г. выступіў адным з заснавальнікаў таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]», а таксама быў сябрам арганізацыйнага камітэту грамадскай арганізацыі [[БНФ Адраджэньне|Беларускі народны фронт]]. У 1990 годзе выступіў адным з арганізатараў грамадскай арганізацыі [[Беларуская каталіцкая грамада]]<ref>[https://belarus2020.churchby.info/adradzhau-i-belarusizavau-kasczyol-ryhtavau-polskih-svyatarou-da-praczy-u-belarusi-ales-byalyaczki-i-yago-kataliczki-aktyvizm-u-90-h/ Адраджаў і беларусізаваў Касцёл, рыхтаваў польскіх святароў да працы ў Беларусі. Алесь Бяляцкі і яго каталіцкі актывізм у 90-х]</ref>. У 1989 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук БССР]]<ref name=svaboda>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/1987336.html|title=Анкета Свабоды: Алесь Бяляцкі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. У 1989 годзе працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам Музея гісторыі беларускай літаратуры, затым у 1989 годзе па конкурсе абраны калектывам музея на пасаду дырэктара [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурнага музея Максіма Багдановіча]]. Працаваў дырэктарам музея з кастрычніка 1989 да жніўня 1998 года. Падчас працы Алеся Бяляцкага ў музеі былі адкрыты экспазіцыі ў цэнтральным будынку музея ў Мінску на Траецкім прадмесці (1991), у філіялах музея — «[[Беларуская хатка (музей)|Беларускай хатцы]]» ў Мінску на вуліцы [[Рабкораўская вуліца (Мінск)|Рабкораўскай]], 14 (1991), «[[Фальварак Ракуцёўшчына]]» ў вёсцы Ракуцёўшчына Маладзечанскага раёна (1991), у Яраслаўлі (1993). У будынках музея напачатку 1990-х гадоў праходзілі шматлікія культурныя і грамадскія мерапрыемствы, сходы дэмакратычных сілаў<ref>[http://vytoki.net/?photo=00020277 Супольнае паседжанне Сойма БНФ, Рабочага Саюзу Беларусі і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі Беларусі 19 жніўня 1991 па ГКЧП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023080700/https://vytoki.net/?photo=00020277 |date=23 кастрычніка 2021 }}</ref>, пасяджэнні Управы і Сойму Беларускага народнага фронту, малітоўныя службы грэка-католікаў. У будынку музея ў 1990 годзе мела юрыдычны адрас і пачынала працу рэдакцыя адной з першых дэмакратычных газет у Беларусі [[Свабода (1990)|«Свабода»]]. Таксама Алесь Бяляцкі даў адрас музея як юрыдычны для рэгістрацыі дзясяткаў няўрадавых арганізацый, што ў тыя гады было цяжка знайсці, у тым ліку [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончаму цэнтру «Вясна»]] і цэнтру «Супольнасць»<ref name="ReferenceA">[Тамковіч, А. Найноўшая гісторыя ў асобах. — Смаленск : Смоленская городская типография, 2013. — С.166. — ББК 84, УДК 823.]</ref>. Запрасіў у літаратурны музей М. Багдановіча на працу маладых беларускіх пісьменнікаў [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліну Качаткову]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуарда Акуліна]], [[Сяргей Вітушка|Сяргея Вітушку]], [[Алесь Астраўцоў|Алеся Астраўцова]]. [[Дэпутат]] [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] у 1991—1996 гадах. 20 жніўня 1991 года разам з іншымі 29 дэпутатамі Мінгарсавета, на наступны дзень пасля [[путч ГКЧП|путчу ГКЧП]], выступіў з адкрытым зваротам да жыхароў Мінска ''«захоўваць вернасць законна абраным органам улады і дамагацца ўсімі канстытуцыйнымі метадамі спынення дзейнасці Дзяржаўнага камітэту па надзвычайным становішчы»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/24304500.html Дземянцей: «Павесіце на вяроўцы бяз мыла?»]</ref>. 5 верасня 1991 года пасля прыняцця Мінгарсаветам рашэння пра выкарыстанне [[Беларуская нацыянальная сімволіка|нацыянальнай сімволікі]] Бяляцкі прынёс [[бела-чырвона-белы сцяг]] у залу пасяджэнняў дэпутатаў, гэты сцяг першым у краіне быў афіцыйна вывешаны над [[Будынак Мінгарвыканкама|будынкам Мінгарсавета]]<ref name="ReferenceA"/>. Сакратар Управы БНФ (1996—1999), намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] (1999—2001)<ref name="ReferenceB">[Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. (С.35) УДК 32 ББК 92.2 Х 97.]</ref>. У 1996 годзе заснаваў гарадскую мінскую арганізацыю [[Вясна-96|Праваабарончы цэнтр «Вясна-96»]], які 15 чэрвеня 1999 года пераўтварыўся ў рэспубліканскае Грамадскае аб’яднанне Праваабарончы цэнтр «Вясна». Рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь]] 28 кастрычніка 2003 года за ўдзел у назіранні падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] Грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» было пазбаўлена дзяржаўнай рэгістрацыі. З тых часоў вядучая беларуская праваабарончая арганізацыя працуе без рэгістрацыі<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»">[http://spring96.org/be/about Праваабарончы цэнтр «Вясна»]</ref>. Старшыня рабочай групы Асамблеі няўрадавых дэмакратычных арганізацый (2000—2004)<ref name="ReferenceB"/>. Віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (The International Federation for Human Rights, FIDH; 2007—2016)<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»"/>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1995)<ref>[http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html Асабiстыя старонкi сяброу СБП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423150642/http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html |date=23 красавіка 2018 }}</ref> і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2009)<ref>[https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html Пісьменнікі ў зняволенні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005151102/https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 4 жніўня 2011 годзе затрыманы [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|ДФР КДК]], затым арыштаваны і змешчаны ў СІЗА ў Мінску<ref>[https://www.svaboda.org/a/24287517.html Арышт Алеся Бяляцкага. Рэакцыі]</ref>. 24 лістапада 2011 года асуджаны па ч. 2. арт. 243 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] (утойванне даходаў у асабліва буйным памеры) на 4,5 гады пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/politic/197433/ Алесь Бяляцкі асуджаны да 4,5 гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Суд прызнаў яго вінаватым у нясплаце падаткаў. Падставай для крымінальнага пераследу стала інфармацыя пра банкаўскія рахункі, якую перадалі беларускім праваахоўным органам [[Літва]] і [[Польшча]]. А. Бяляцкі сваёй віны не прызнаў і заявіў, што грошы, якія былі атрыманы на яго рахункі ў банку, выкарыстоўваліся на праваабарончую дзейнасць. Раней у тым жа годзе беларускія ўлады скіравалі Літве запыт у справе фінансавання беларускай апазіцыі, Алеся Бяляцкага ўдалося прызнаць вінаватым у тым ліку ў выніку таго, што адказ на гэты запыт не быў добра прадуманы літоўскім бокам. Літоўскі дыпламат [[Рэнатас Юшка]] пазней пракаментаваў гэта так: «Для Літвы гэта вялікае паражэнне на міжнароднай арэне, і я ўсё яшчэ адчуваю пэўнае пачуццё віны з-за Алеся. Калі я яшчэ быў адказным за каардынацыю такіх спраў, то нам удавалася прадухіляць падобныя здарэнні». Беларускія праваабаронцы, а таксама кіраўніцтва [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], урады краін ЕС, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі лічылі А. Бяляцкага палітычным вязнем, а прысуд яму — палітычна матываваным. Яны патрабавалі ад уладаў Беларусі вызваліць праваабаронцу<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/84130|title=Бяляцкі атрымаў прэмію Кэлі, перадаў 10 тысяч еўра праваабаронцам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. 15 верасня 2011 г. адмысловую рэзалюцыю па справе А. Бяляцкага прыняў [[Еўрапейскі парламент]]<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P7-TA-2011-0392&language=EN European Parliament resolution of 15 September 2011 on Belarus: the arrest of human rights defender Ales Bialatski]</ref>. З патрабаваннем вызвалення Алеся Бяляцкага да ўладаў Беларусі звярталіся Старшыня Еўрапарламенту [[Ежы Бузек]]<ref>[https://euroradio.fm/report/starshynya-ewraparlamentu-zaklikae-vyzvalits-byalyatskaga-i-wsikh-palitvyaznyaw-76180?page=143 Старшыня Еўрапарламенту заклікае вызваліць Бяляцкага і ўсіх палітвязняў]</ref>, прадстаўнік ЕС па замежных справах і палітыцы бяспекі [[Кэтрын Маргарэт Эштан|Кэтрын Эштан]]<ref>[http://old.belhelcom.org/node/14462 Алесь Бяляцкі асуджаны на 4 гады і 6 месяцаў з канфіскацыяй (увесь працэс)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170417181035/http://old.belhelcom.org/node/14462 |date=17 красавіка 2017 }}</ref>, старшыня АБСЕ Эйман Гілмар<ref>[https://charter97.org/be/news/2012/1/26/47246/ Старшыня АБСЕ заклікае вызваліць Алеся Бяляцкага]</ref>, спецыяльны дакладчык па сітуацыі ў Беларусі Рады ААН па правах чалавека [[Міклаш Харасці]]<ref>[http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ Миклош Харашти призывает освободить и реабилитировать Беляцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130806184947/http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ |date=6 жніўня 2013 }}</ref>. Тэрмін зняволення адбываў у папраўчай калоніі № 2 у г. Бабруйску. Працаваў упакоўшчыкам у швейным цэху<ref>[http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html АЛЕСЬ БЯЛЯЦКІ ПАТЭЛЕФАНАВАЎ ЖОНЦЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808002639/http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html |date=8 жніўня 2020 }}</ref>. Неаднаразова пакараны адміністрацыяй калоніі за «парушэнні правілаў паводзін асуджаных»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/81730|title=За сем месяцаў у калоніі Бяляцкі атрымаў сем спагнанняў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>, прызнаны «злосным парушальнікам рэжыму», таму пазбаўлены амністыі ў 2012 годзе<ref>[http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html Бяляцкі атрымаў трэцяе спагнанне ў калоніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601032100/http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html |date=1 чэрвеня 2016 }}</ref>, пазбаўляўся спатканняў з роднымі і перадач<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/78253|title=Бяляцкага пазбавілі перадачы і спаткання|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У калоніі напісаў шмат тэкстаў на літаратуразнаўчыя тэмы, эсэ, успаміны, якія перадаваліся на волю ў лістах<ref>[http://reporter.by/Belarus/ales-byalyatsk--turme-psha-kngu-pra-represavanaga-psmennka/ Алесь Бяляцкі ў турме піша кнігу пра рэпрэсаванага пісьменніка]</ref>. Падчас зняволення ў абарону Алеся Бяляцкага разгорнутая кампанія міжнароднай салідарнасці<ref>[http://belsat.eu/news/12844/ 100 тысяч салідарных з Алесем Бяляцкім (+ мапа салідарнасці)]</ref>. Алесь Бяляцкі вызвалены 21 чэрвеня 2014 года. Падчас [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у Беларусі Алесь Бяляцкі затрыманы 14 ліпеня 2021 года<ref name="держат">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра "Весна" держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/|url-status=dead|access-date=2021-07-28|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru|archive-date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728093734/https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/}}</ref>. 15 ліпеня сумеснай заявай дзевяці арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref name="держат" /><ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі|url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-28|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. 7 кастрычніка 2022 года Алесь Бяляцкі абвешчаны лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]. За свайго зняволенага мужа залаты медаль і дыплом лаўрэата 10 снежня атрымала Наталля Пінчук. Нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. У 2023 годзе разам з ім у Мінску судзілі прадстаўнікоў «Вясны» [[Валянцін Стэфановіч|Валянціна Стэфановіча]] і [[Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч|Уладзіміра Лабковіча]]. 3 сакавіка абвешчаны прысуд па справе. Алесь Бяляцкі прызнаны вінаватым і прысуджаны да 10 гадоў пазбаўлення волі з адбываннем пакарання ў калоніі ўзмоцненага рэжыму з грашовым штрафам у даход дзяржавы<ref>[https://tass.ru/obschestvo/17189157 tass.ru]</ref>. Адбываў пакаранне ў калоніі № 9  г. Горкі. 13 снежня 2025 года вызвалены і вывезены з Беларусі ў Літву<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383476|title=Алесь Бяляцкі прыбыў у Вільню|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Узнагароды і ганаровыя званні == * У сакавіку 2006 года [[Вацлаў Гавел]] уручыў Алесю Бяляцкаму прэмію Homo Homini за праваабарончую дзейнасць<ref>http://afn.by/news/i/74799</ref>. * Прэмія імя Пера Ангера. «Per Anger Prize» (Швецыя, 2006)<ref>[http://www.sweden4rus.nu/news/news?id=7729 Белорусская неделя в Стокгольме.]</ref>. * Прэмія свабоды імя Андрэя Сахарава Нарвежскага Хельсінкскага камітэта. «Andrei Sakharov Freedom Award» (Нарвегія, 2006)<ref>[https://news.tut.by/society/68869.html Белорусский правозащитник А.Беляцкий выдвинут на Нобелевскую премию мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128032916/https://news.tut.by/society/68869.html |date=28 студзеня 2021 }}</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Генуя|Генуі]] з 2010 года. * Нацыянальная прэмія ў абарону правоў чалавека. «Праваабаронца 2011 года» (Беларусь, 2011)<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2011/12/13/ic_news_112_382629 В Минске вручены премии за защиту прав человека]</ref>. * Дыплом за свабоду слова. Нарвежскі саюз пісьменнікаў. «Ytringsfrihetsprisen 2011» (Нарвегія, 2012)<ref>[http://www.forfatterforeningen.no/artikkel/ytringsfrihetsprisen-2011-ales-bjaljatski#.WZKvcjNJaUl Ytringsfrihetsprisen 2011: Ales Bjaljatski]</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Парыж]]а з 2012 года<ref>[http://www.tvp.info/8648514/polska/ales-bialacki-laureatem-nagrody-lecha-walesy/ Aleś Bialacki laureatem Nagrody Lecha Wałęsy]</ref>. * Прэмія Леха Валенсы. «Nagroda Lecha Walesy 2012» (Польшча, 2012)<ref>{{Cite web |url=https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |title=Nagroda Lecha Wałęsy dla Alesia Bialackiego |access-date=10 студзеня 2026 |archive-date=5 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105200904/https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |url-status=dead }}</ref>. * Прэмія імя Вацлава Гавела за правы чалавека. Першы лаўрэат ад заснавання прэміі. «Vaclav Havel Human Rights Prize 2013». Парламенцкая Асамблея Рады Еўропы сумесна з Бібліятэкай Вацлава Гавела і фондам Charta 77 (Страсбург, 2013)<ref>[https://charter97.org/be/news/2013/9/30/76628 Прэмія Вацлава Гавела прысуджаная Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Літаратурная прэмія імя Алеся Адамовіча]]. Беларускі ПЭН-цэнтр (Беларусь, 2014)<ref>[https://spring96.org/be/news/71005 Алесь Бяляцкі атрымаў літаратурную Прэмію імя Алеся Адамовіча]</ref>. * Абаронца грамадзянскіх правоў года — 2014. «Civil rights defender of the year 2014» (Швецыя, 2014)<ref>[http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ Шведская правозащитная организация Civil Rights Defenders назвала Алеся Беляцкого Защитником гражданских прав года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825185355/http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html Медаль адраджэння Сенату Рэчы Паспалітай Польскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220518195737/https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html |date=18 мая 2022 }} (Польшча, 10 снежня 2014) * Прэмія імя Паўла Уладковіца<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/75/921/artykul/1315924,ales-bialacki-odebral-nagrode-dla-obroncow-praw-i-wolnosci-im-pawla-wlodkowica|title=Aleś Bialacki odebrał nagrodę dla obrońców praw i wolności im. Pawła Włodkowica - Raport Białoruś|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-01}}</ref> (Pawla Wlodkowica; Польшча, 10 снежня 2014) * Ганаровы грамадзянін [[Сіракуза|Сіракузы]] з 2014<ref>[http://spring96.org/be/news/75842 Алесь Бяляцкі стаў ганаровым грамадзянінам Сіракузы]</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Льва Сапегі|прэміі імя Льва Сапегі]] (2016)<ref name="nc2015">{{cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/aliesj_bjaliacki_atrymau_premi|title=Алесь Бяляцкі атрымаў прэмію імя Льва Сапегі ў Варшаве|date=15 ліпеня 2015|publisher=Новы Час|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. * Намінаваны на Нобелеўскую прэмію міру пяць разоў. У 2006 і 2007 гадах<ref>{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |title=Алесь Бяляцкі |access-date=24 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825190751/https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |archive-date=25 жніўня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У 2012 годзе зноў намінаваны, але прэмія прысуджана Еўрасаюзу<ref>{{Cite web |url=http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |title=Ці атрымае Алесь Бяляцкі Нобелеўскую прэмію |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116085217/http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |url-status=dead }}</ref>. 2 лютага 2013 года намінаваны нарвежскім парламентарыем Янам Санэрам. У 2014 годзе дэпутаты польскага парламента намінавалі Алеся Бяляцкага на Нобелеўскую прэмію міру, пад намінацыяй падпісаліся 160 дэпутатаў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/120938|title=Алесь Бяляцкі зноў стане кандыдатам на Нобелеўскую прэмію міру|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. * [[Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Прэмія {{нп3|Прэмія «За правільны спосаб жыцця»|«За правільны спосаб жыцця»|uk|Премія «За правильний спосіб життя»}} (прысуджана «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясне]]» ды Алесю Бяляцкаму)<ref>{{cite web |url=https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |title=2020 Announcement – Press Release |work=rightlivelihoodaward.org |publisher=The Right Livelihood Foundation |date=2020-10-01 |access-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112125754/https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |archive-date=12 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[Нобелеўская прэмія міру]] (2022) * Крыж [[Ордэн Пагоні|Ордэна Пагоні]] (2024) за выбітныя заслугі маральна-грамадскага лідарства нацыянальнага маштабу на абароне грамадзянскіх і нацыянальна-культурных правоў і законнасці Беларусі ў варунках асабістае небяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. * [[Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш)]] (Вільня, 17 снежня 2025) * Ордэн Крыж Свабоды (сакавік 2026)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/byalyacki-kalesnikava-kurs-apk-uznagarodziu-medalyami-14-vybitnykh-asob|title=Бяляцкі, Калеснікава, Курс — АПК узнагародзіў медалямі 14 беларусаў і ўкраінцаў {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-03-24|access-date=2026-04-01}}</ref> == Вобраз у культуры і мастацтве == * 4 жніўня — Міжнародны дзень салідарнасці з грамадзянскай супольнасцю Беларусі, заснаваны ў 2012 годзе як адказ на арышт Алеся Бяляцкага<ref>[http://by.soli-day.org/ 4 августа — Международный день солидарности с гражданским обществом Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210812232424/http://by.soli-day.org/ |date=12 жніўня 2021 }}</ref>. * [[Дзмітрый Плакс|Дзмітры Плакс]] 14.02.2013 года зрабіў пастаноўку на Радыё Швецыі пра Алеся Бяляцкага<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ Радыё Швецыі рыхтуе пастаноўку пра Алеся Бяляцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184351/http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * Кніга Віктара Сазонава «Паэзія прозы» (2013) прысвечана Алесю Бяляцкаму, а ў адным апавяданняў кнігі — «Паштоўка палітвязня», сюжэт пра яго<ref>[http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 Паэзія прозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184825/http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў|Уладзімір Сіўчыкаў]] — эсэ «Гэтае салодкае слова — свабода!» у падборцы «Начныя нататкі». Дадатак Літаратурная Беларусь № 4 (92) у газеце Новы Час. 25 красавіка 2014 / № 16 (385)<ref>[http://lit-bel.org/assets/files/litbiel_2014_4.pdf Гэта салодкае слова — свабода!]</ref>. * [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]]. Верш Рымцелі. На 50-годдзе праваабаронцы Алеся Бяляцкага<ref>[https://www.svaboda.org/a/24718802.html РЫМЦЕЛІ. Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Сяржук Сыс]] — верш «Алесю Бяляцкаму»<ref>[http://sys-s.org/2014/82 Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Міхась Скобла]] — эсэ «Ліст да Алеся Бяляцкага»<ref>[https://www.svaboda.org/a/24381350.html Ліст да Алеся Бяляцкага]</ref>. * Мастацкі фільм «Выше неба» (рэжысёр: Дзмітры Марынін, [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], 2012 г.): у эпізодзе паказаны сюжэт з навін тэлеканала «Беларусь-1» аб затрыманні Алеся Бяляцкага (56 хвіліна)<ref>[http://kinokrad.co/280194-vyshe-neba.html «Выше неба»]</ref>. * Дакументальны фільм «Свечка праўды Алеся Бяляцкага» (сцэнарыст [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Сцепаненка]], 2011, Беларусь)<ref>[http://n-europe.eu/article/2013/0/31/ales_byalyatski_pravaabarontsa_litaraturaznautsa_chalavek Алесь Бяляцкі: праваабаронца, літаратуразнаўца, чалавек]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Дакументальны фільм «Вясна» (рэжысёр — Вольга Швед, 2012 г., Беларусь)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JL2BOk9F3o8 «Вясна», дак. фільм пра Алеся Бяляцкага.]</ref>. * Дакументальны фільм «Нястомнае сэрца» (A Heart That Never Dies) Алеся Бяляцкага (рэжысёр Эрлінг Борген, 2015, Нарвегія)<ref>[https://www.facebook.com/ales.bialiatski/videos/vb.757410604338043/944687615610340/?type=2&theater A Heart That Never Dies]</ref>. * Дакументальны фільм «1050 дзён самоты» (рэжысёр Алег Дашкевіч, 2014, Беларусь)<ref>[http://belsat.eu/films/1050-dzyon-samoty/ 1050 дзён самоты]</ref>. * Мастак Ай Вейвей. Выява Алеся Бяляцкага зробленая з дэталяў канструктара «Лега» вядомым сучасным кітайскім мастаком-дысідэнтам Ай Вейвенем. Твор прадстаўлены на выставе «След» у музеі Хішхорн у Вашынгтоне<ref>[https://moc.media/ru/1824 На экспозиции в Вашингтоне представлены изображения, сделанные из кусочков конструктора «Лего».]</ref>. [[Файл:Mural u Vilni.jpg|міні|Мурал у Вільні.]] * Партрэт Алеся Бяляцкага. Мастак — Уладзімір Вішнеўскі. У кнізе «Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=36554 |title=Халоднае крыло Радзімы. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=25 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825191026/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=36554 |url-status=dead }}</ref> * Ва Украіне выпушчаны паштовы канверт з выявай Алеся Бяляцкага, а таксама паштовая марка з выявай адной з першых паштовых марак незалежнай Беларусі, на якой намаляваны нацыянальны герб Беларусі – «Пагоня»<ref>Ініцыятар выпуску ва Украіне канверта з выявай Алеся Бяляцкага і маркі з «Пагоняй» распавёў гісторыю і нагоды стварэння гэтых філатэлістычных аб’ектаў https://radiounet.fm/iniczyyatar-vypusku-va-ukraine-kanverta-z-vyyavaj-alesya-byalyaczkaga-i-marki-z-pagonyaj-raspavyou-gistoryyu-i-nagody-stvarennya-getyh-filatelistychnyh-abektau/</ref>. * Мурал у Вільні — за рэалізацыю фрэскі на просьбу літоўскага МЗС узяліся мастакі з лабараторыі Kiaurai sieńs і каманды з Коўна Gyva Grafika. Дызайнерка фрэскі, а таксама кіраўніца ўсёй працы -- Ліна Шліпавічутэ<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/110193|title="Сімвал барацьбы за свабоду". Партрэт Алеся Бяляцкага — цяпер насупраць амбасады Беларусі ў Літве|website=spring96.org|access-date=2026-04-01}}</ref>. == Бібліяграфія ==<!-- Вельмі неашчаднае для чытача і прасторы афармленне. Вярстальніка за такое звальняў бы з воўчым білетам. Прапаную зрабіць проста спіс, а ніжэй галерэю вокладак. --> {| class="wikitable" |«Літаратура і нацыя»<ref name=":0">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=9131 |title=Літаратура і нацыя. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113122/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=9131 |url-status=dead }}</ref>. — Мн., 1991. |[[Файл:Litaratura_i_nacya.jpg|frameless]] |- |[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11215 «Прабежкі па беразе Жэнеўскага возера»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205633/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11215 |date=4 сакавіка 2016 }}. — Мн., 2006. |[[Файл:Prabezhki_pa_beraze.jpg|frameless]] |- |«Асьвечаныя беларушчынай»<ref name=":1">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=27521 |title=Асьвечаныя беларушчынай. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113122/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=27521 |url-status=dead }}</ref>. — Мн., 2013<ref name=":2">{{cite web| date =2013-02-07| url =http://www.charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| title =Вышла книга Беляцкого «Асьвечаныя беларушчынай»| publisher =Хартия'97| access-date =2013-02-07| archive-url =https://web.archive.org/web/20130531015059/http://charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| archive-date =31 мая 2013| url-status =dead}}</ref>. — кніга занесена ў спіс рэчаў, забароненых да ўвозу ў Беларусь<ref name=":3">{{cite web|author=Сяргей Макарэвіч|url=http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|title=Кнігу Бяляцкага забаранілі да ўвозу ў Беларусь|lang=be|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|access-date=23 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106182854/http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|archive-date=6 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. |[[Файл:Asvechanya_belaruschynay.jpg|frameless]] |- |«Іртутнае срэбра жыцьця»<ref name=":4">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=30479 |title=Іртутнае срэбра жыцьця. |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113123/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=30479 |url-status=dead }}</ref>. — Мн., 2014. — кніга прысвечана падзеям 2010—2011 гадоў у Беларусі і адлюстроўвае два гады жыцця аўтара. Напісана падчас зняволення, складаецца з лістоў з успамінамі і развагамі<ref name=":5">{{cite web |url=http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |title=Вышла книга Алеся Беляцкого "Іртутнае срэбра жыцьця" |date=2014-05-14 |publisher=[[БелаПАН]] |access-date=2014-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153032/http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |archive-date=17 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. |[[Файл:Irtutnae_srebra_zhicca.jpg|frameless]] |- |«Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы" />. — Вільня, 2014. |[[Файл:Halodnae_krylo.jpg|frameless]] |- |«Бой з сабой» — Мн., 2016<ref name=":6">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/7736.html?pubid=39389 |title=Бой з сабой |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326113146/http://kamunikat.org/7736.html?pubid=39389 |url-status=dead }}</ref>. |[[Файл:Boy_z_saboy.jpg|frameless]] |- |«20-я Вясна» : (зборнік эсэ і ўспамінаў сяброў Праваабарончага цэнтра «Вясна»). — Мінск, 2016. — 204 с. (тэксты Алеся Бяляцкага на С. 7—20; 189—203)<ref name=":7">[http://spring96.org/files/book/be/2016-20viasna-esse-be.pdf 20-я Вясна.]</ref> |[[Файл:20_Viasna.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/turemnyya-sshytki-byalyatski-ales «Турэмныя сшыткі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251209215600/https://kamunikat.org/turemnyya-sshytki-byalyatski-ales |date=9 снежня 2025 }}  — Мн, 2018. |[[Файл:Turemnya_sshytki.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/listy-salidarnastsi-byalyatski-ales «Лісты салідарнасьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251110100508/https://kamunikat.org/listy-salidarnastsi-byalyatski-ales |date=10 лістапада 2025 }}  — Мн, 2018. |[[Файл:Listy_salidarnasci.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/ales-byalyatski-ales «Алесь Бяляцкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260125095613/https://kamunikat.org/ales-byalyatski-ales |date=25 студзеня 2026 }} — Мн-Варшава, 2022. |[[Файл:Ales_Bialiatski.jpg|frameless]] |- |[https://spring96.org/be/news/117119 «Алесь»] — Беласток, 2024.<ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/be/news/117119|title=Новая кніга пра Алеся Бяляцкага "За беларускае жыццё…" дасяжная для чытачоў|website=spring96.org|date=2025-01-10}}</ref> |[[Файл:Ales_2024.jpg|frameless]] |} === Укладанні === * ''[[Анатоль Ціханавіч Сыс|Сыс, А.]]'' Alaiza / укл. А.Бяляцкі. — Вільня: Gudas, 2009. — 212с. * ''Сыс, А.'' Берагі майго юнацтва / укл., прадм. А. Бяляцкі. — Мінск: Галіяфы, 2016. — 250с. УДК821.161.3-1 ББК 84 (4Беи)-5 С95 — ISBN 978-985-7021-97-0 * ''Юхнавец, Я.'' Сны на чужыне. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — 220 с. ББК 84(4Бел)6 — ISBN 5-340-01255-7 '''<big>Кнігі пра Алеся Бяляцкага:</big>''' * [https://docs.rferl.org/be-by/2013/01/18/6416447a-0fda-455d-a521-0011c20ad28a.pdf Справа Бяляцкага] — Аўтар: Валер Каліноўскі, 2012. * [https://kamunikat.org/albom-salidarnastsi Альбом салідарнасьці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250828172109/https://kamunikat.org/albom-salidarnastsi |date=28 жніўня 2025 }} — Мн, 2017. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Адзін дзень палітвязьня 2009—2011. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2011, — 328 с. — ISBN 978-0-929849-42-3 — С. 240—249. * Голас волі з-за кратаў. Анталогія твораў беларускіх палітзняволеных / Складальнік, рэдактар А. І. Фядута. — Вільня: ЕГУ, 2013. — 992 с. — ISBN 978-9955-773-69-6 — C. 105—132. * Каліноўскі, В. Справа Бяляцкага. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2012. — 364 с. — ISBN 978-0-929849-49-2 * Наша вясна. Праваабарончы цэнтр «Вясна». Гісторыя ў асобах. — Вільнюс: Gudas, 2012. — 216с. — С. 9-26. * Тамковіч, А. Лёсы. — СПб: Невский простор, 2010. — 472 с. ББК 84 УДК 823. — ISBN 978-594-7161-69-4. — С. 199—209. * Смяротнае пакаранне ў Беларусі. — Вільня: 2015. — 300 с. (прадмова А. Бяляцкага на С. 3-6). * Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. УДК 32 ББК 92.2 Х 97. — С.134-135. * Хрышчэнне нацыі. Масавыя акцыі 1988—2009. / пад. рэд. В. Булгакава, А. Дынько. — Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства; Вільня: Інстытут беларусістыкі; Мінск: палітычная сфера, 2011. — 576 с. — ISBN 83-60456-33-Х — С. 59-60, 97. == Спасылкі == * [http://freeales.fidh.net/ru FreeAles (стварэнне і кіраванне сайтам — FIDH)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130427081912/http://freeales.fidh.net/ru/ |date=27 красавіка 2013 }} {{Нобелеўская прэмія міру 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляцкі Алесь}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] 0q1se45jpfwisne2v3cawldle4rleio 0 144170 5174616 4789356 2026-08-02T17:46:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174616 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Абарыгены Тасманіі <br /> (''Palawah'') | image = [[Выява:Last of the Tasmanians Woodcut 2 and 3 - Tasmanians.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Малюнак 1870 г.<small> | poptime = каля 19 тыс. | popplace = [[Аўстралія]] | langs = палава | rels = [[хрысціянства]], [[анімізм]], [[магія]] | related = }} '''Абарыгены Тасманіі''' (сучасная саманазва ''Palawah'') — карэннае насельніцтва [[Тасманія|Тасманіі]]. Да пачатку [[Вялікабрытанія|брытанскай]] каланізацыі [[Аўстралія|Аўстраліі]] яны складалі некалькі [[мова|моўных]] і [[этнас|этнічных]] супольнасцей. У выніку [[генацыд]]у, які адбыўся ў [[XIX стагоддзе|XIX]] ст., чыстакроўных тасманійцаў не захавалася. Практычна зніклі іх мовы. Аднак у Тасманіі засталіся тыя, хто мае змешанае паходжанне і працягваюць лічыць сябе карэннымі тасманійцамі. У [[2001]] г. налічвалася 15 773 такія асобы<ref>[http://books.google.by/books/about/Encyclopedia_of_the_Peoples_of_Asia_and.html?id=pCiNqFj3MQsC&redir_esc=y West B. A. Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. - New York, 2009] P.18</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2002/oct/14/australia.features11 Richard Flanagan, The lost tribe]</ref>. Згодна [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] [[2021]] г., у Тасманіі пражывала 31 140 абарыгенаў<ref>[https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release Estimates of Aboriginal and Torres Strait Islander Australians]</ref>, хаця трэба мець на ўвазе, што гэтая лічба ўключае таксама [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгенаў Аўстраліі]], а не толькі асабіста Тасманіі. ==Паходжанне== Па меркаванню [[навука|вучоных]], [[Тасманія]] была населена каля 35 тысяч гадоў таму. Да гэтага часу належыць найстаражытнейшая з пакуль знойдзеных [[археалогія|археолагамі]] на востраве стаянак <ref>[http://www.aboriginalartonline.com/regions/tasmania.php Tasmanian Aboriginal People and History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110409171454/http://www.aboriginalartonline.com/regions/tasmania.php |date=9 красавіка 2011 }}</ref>. Некаторыя даследчыкі адсоўваюць гэтую дату да 40 тысячагоддзя да н.э. Характар знойдзеных ранніх прадметаў, а таксама супастаўленне [[мова|моў]] абарыгенаў Цэнтральнай і Усходняй Тасманіі з мовай [[Абарыгены Аўстраліі|аўстралійскіх абарыгенаў]] [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]] сведчаць пра тое, што перасяленне адбылося з [[Мацярык Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>переселеніе [http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/A/Aboriginal%20languages.htm John A Taylor, PALAWA (ABORIGINAL) LANGUAGES]</ref><ref>[http://www.janesoceania.com/australia_aborigines_firstsettlers/index1.htm The Peopling Of Australia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130331020553/http://www.janesoceania.com/australia_aborigines_firstsettlers/index1.htm |date=31 сакавіка 2013 }}</ref>. Хаця міграцыя людзей сучаснага тыпу з [[Азія|Азіі]] ў Аўстралію патрабавала наяўнасці навыкаў мараплаўства, большасць вучоных схіляецца да думкі, што перасяленне з Аўстраліі ў Тасманію адбывалася па сушы, паколькі няма доказаў, што тасманійцы да прыходу еўрапейцаў умелі вырабляць судны, годныя для плавання на вялікія адлегласці. У перыяд апошняга [[ледавіковы перыяд|ледавіковага перыяду]] ўзровень [[акіян]]у быў значна ніжэйшы, і на месцы сучаснага [[Басаў праліў|Басава праліва]] існаваў сухапутны мост. Відавочна, ён быў пакрыты вадой не пазней за 8 тысячагоддзе да н.э. Прыкладна ў гэты час у Аўстралію трапілі сабакі [[дынга]], але ў Тасманію яны перабрацца не здолелі<ref>[http://www.andaman.org/BOOK/chapter52/8-Tasmania-ancient/archaeology.htm Archaeology and the Oldest Tasmanians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116024655/http://www.andaman.org/BOOK/chapter52/8-Tasmania-ancient/archaeology.htm |date=16 лістапада 2012 }}</ref>. Такім чынам, асаблівая [[культура]] карэнных насельнікаў Тасманіі развівалася ў сувязі з яе ізаляцыяй. Лад жыцця [[паляванне|паляўнічых]] і [[збіральніцтва|збіральнікаў]] рабіў абарыгенаў вельмі залежнымі ад зменаў [[клімат]]у і пераўтварэнняў у навакольнай [[прырода|прыродзе]]. ==Культура== [[File:Last of the Tasmanians Woodcut 6 - Wooreddy.jpg|thumb|left|Тасманіец (мал. 1870 г.)]] [[File:Thomas Baines c.1855 Aboriginal Canoes.jpg|thumb|left|Судна абарыгенаў, мал. 1855 г.]] Абарыгены Тасманіі вялі лад жыцця, заснаваны на прысвойванні [[прырода|прыродных]] рэсурсаў. Галоўнымі заняткамі да прыходу еўрапейцаў былі [[паляванне]] і [[збіральніцтва]]. Яны не ведалі [[метал]]аў, амаль не апрацоўвалі [[Ракавіна малюскаў|ракавіны]] і [[Косць|косткі]] жывёлін (хаця карысталіся імі), а метады апрацоўкі [[Прыродны камень|каменю]] заставаліся надзвычай прымітыўнымі. Большасць каменных прылад ''тэра-вата'' атрымоўвалі з дапамогай звычайнага адбівання сколаў. Такая тэхніка нагадвае апрацоўку каменю, вядомую ў іншых частках свету ў перыяд [[мезаліт]]у і нават [[палеаліт]]у. ''Тэра-вата'' мелі ўніверсальны характар. Імі разбіралі дзічыну, завастралі дзіды, рэзалі трыснёг і г. д. Палявалі на [[кенгуру]] і [[вамбат]]аў, розных [[птушкі|птушак]]. Ужывалі шмат рознай [[расліны|расліннай]] ежы, [[грыбы|грыбоў]]. Перажаваныя [[ягада|ягады]] ферментавалі і пазней пілі як [[Алкагольныя напоі|алкагольны напой]]. Жыхары ўзбярэжжаў забівалі [[пінгвіны|пінгвінаў]] і [[ластаногія|ластаногіх]], збіралі [[Малюскі|малюскаў]]. [[рыба|Рыбу]] па невядомай прычыне яны не елі<ref>[http://epress.anu.edu.au/wp-content/uploads/2011/05/ch0154.pdf Rebe Taylor, The polemics of eating fish in Tasmania: the historical evidence revisited]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Падобнае жыццезабеспячэнне занадта абмяжоўвала іх колькасць. Па прыкладных падліках, на Тасманіі магло адначасова існаваць да 6 тысяч чалавек<ref>[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/N/%27%27Narody_mira._Etnograficheskie_ocherki%27%27/_%27%27Narody_mira%27%27.html#09 Народы Австралии и Океании. / Под ред. С. А. Токорева, С. П. Толстова. - М.: Издательство Академии наук СССР, 1956] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926123817/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/N/%27%27Narody_mira._Etnograficheskie_ocherki%27%27/_%27%27Narody_mira%27%27.html#09 |date=26 верасня 2012 }} С. 272</ref>. Тым не менш, большасць назіральнікаў у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. адзначала, што абарыгены не галадалі і выглядалі здаровымі<ref>[http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/A/Aboriginal%20traditional%20diet.htm David Woodward, ABORIGINAL TRADITIONAL DIET]</ref>. Матэрыяльная культура карэнных тасманійцаў можа падацца надзвычай простай. Аснову баявой і паляўнічай зброі складалі дзіды і булавы. Дзіды прадстаўлялі сабою доўгія завостраныя калы, 2 - 3, а часам да 4 метраў у даўжыню. Жыхары поўначы карысталіся дзідамі з вышчэрбленымі канцамі. Навершы маглі атручваць трупным ядам. Булавы з'яўляліся завостранымі з абодвух бакоў кароткімі каламі, на якіх рабілі толькі насяканні для зручнага трымання ў руцэ. Абарыгены кідалі дзіды да 40 м. Булаву пры кіданні трымалі гарызантальна, прычым у палёце яна круцілася. Тасманійцы не ведалі ткацтва, але асвоілі спіральна-валікавую тэхніку пляцення. [[Вопратка]]й служылі скуры кенгуру. Іх завязвалі як фартух наперадзе або накідвалі на плечы. Нават у прахалоднае надвор'е многія хадзілі голымі. Абарыгенам прыходзілася стала змяняць месца паселішча, таму замест капітальных жытлаў яны рабілі навесы, але часам узводзілі круглыя драўляныя хаціны. Судны для перамяшчэння па вадзе былі невялікімі, умяшчалі некалькі чалавек. Яны нагадвалі гібрыд [[лодка|лодкі]] з [[плыт]]ом. Майстраваліся з доўгіх трубак скручанай кары розных відаў [[эўкаліпт]]аў, сплеценых з дапамогай звычайнай травы. Рабілі ўпрыгожванні з ракавін (звычайна кара́лі), шаравалі цела і валасы [[охра]]й<ref>[http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/S/Shell%20necklaces.htm Patsy Cameron, SHELL NECKLACES]</ref>, наносілі сабе шрамы. Захаваліся [[пятрогліф]]ы абарыгенаў, высечаныя на камянях. Складаных сацыяльных аб'яднанняў накшталт племені ў абарыгенаў не было. Яны аб'ядноўваліся ў групы, якія складаліся з [[сям'я|сем'яў]] рознага ўзросту, не абавязкова сваяцкіх. Колькасць сем'яў у групе рэдка перавышала 3 - 4, але ўзгадваліся групы да 48 чалавек. Групы вандравалі па пэўнай тэрыторыі, стала мелі кантакт і абмен з іншымі групамі, перш за ўсё тымі, хто размаўляў на блізкім дыялекце <ref>[http://books.google.by/books/about/Encyclopedia_of_the_Peoples_of_Asia_and.html?id=pCiNqFj3MQsC&redir_esc=y West B. A. Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. - New York, 2009] P.17</ref>. Усяго налічвалася каля 20 вялікіх дыялектных груп. Сучасны тасманійскі гісторык Ліндал Раян на аснове супастаўлення археалагічных знаходак і сведчанняў відавочцаў сцвярджае, што на Тасманіі існавала 9 кантактных тэрыторый, для якіх былі характэрныя больш-менш агульная культура і сталыя ўзаемасувязі паміж рознымі групамі<ref name="anzlitlovers.com">[http://anzlitlovers.com/2012/05/13/tasmanian-aborigines-a-history-since-1803-by-lyndall-ryan/ Tasmanian Aborigines: A History since 1803, by Lyndall Ryan]</ref>. Сапраўдных правадыроў не было, але ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] пад час сутычак з брытанцамі з'явіліся тыя, хто кіраваў іншымі ўзброенымі мужчынамі. Іх улада была вельмі абмежаванай. Пра [[рэлігія|рэлігійныя]] вераванні вядома мала. Назіральнікамі ўзгадваліся вера ў начныя і дзённыя духі, свяшчэнныя камяні і простыя [[магія|магічныя]] рытуалы. Прыродным [[шкло]]м і косткамі памерлых сваякоў карысталіся як абярэгамі. Часам каля нябожчыкаў клалі хворых, каб тыя прагналі злых духаў і вылечылі хваробу. Памерлых хавалі ў пячорах, дуплах дрэў або спальвалі. Верылі, што пасля смерці душа трапляе ў іншы свет, багаты дзічынай<ref>[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/N/%27%27Narody_mira._Etnograficheskie_ocherki%27%27/_%27%27Narody_mira%27%27.html#09 Народы Австралии и Океании. / Под ред. С. А. Токорева, С. П. Толстова. - М.: Издательство Академии наук СССР, 1956] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926123817/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/N/%27%27Narody_mira._Etnograficheskie_ocherki%27%27/_%27%27Narody_mira%27%27.html#09 |date=26 верасня 2012 }} С. 277 - 279</ref>. ==Генацыд== [[File:Last of the Tasmanians Plate 2 - Attack on a Settlers Hut.jpg|thumb|left|Бой паміж абарыгенамі і пасяленцамі]] [[File:Governor Thomas Davey 1816 proclamation to aborigines.jpg|thumb|Пракламацыя для абарыгенаў, 1816 г.]] У [[1803]] г. пачалася каланізацыя [[Тасманія|Тасманіі]] [[Вялікабрытанія]]й. Брытанцы лічылі, што ў абарыгенаў няма правоў на іх зямлю, а, значыцца, няма сэнсу заключаць з імі якія-небудзь пагадненні. Абарыгены не лічыліся брытанскімі паддадзенымі, а, значыцца, не мелі роўных юрыдычных [[права|правоў]] з каланістамі. Казус выявіўся ўжо ў [[1804]] г., калі ў маі таго года адбылася першая ўзброеная сутычка паміж абарыгенамі і пасяленцамі. Суддзя канстатаваў немагчымасць прыцягнення карэнных тасманійцаў да [[суд]]овай адказнасці<ref name="anzlitlovers.com"/>. Гэта стала адной з прычын наступнага апраўдання пераследу абарыгенаў без санкцый суда і "ачысткі" ад іх прылеглых да калоній земляў. Прыніжэнню падвяргаліся нават тыя з іх, хто жыў далёка ад брытанцаў. Справа ў тым, што каланіяльная адміністрацыя выкарыстоўвала [[Аўстралія|аўстралійскі]] досвед стварэння [[катарга|катаржных]] паселішчаў, прычым першапачаткова ў Тасманію накіроўвалі катаржнікаў з самой Аўстраліі, якія караліся мінімум у другі раз. У [[1804]] — [[1853]] гг. было ўвезена больш за 70 тысяч зняволеных<ref>[http://www.linc.tas.gov.au/tasmaniasheritage/popular/convicts Convicts in Tasmania] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140529145152/http://www.linc.tas.gov.au/tasmaniasheritage/popular/convicts |date=29 мая 2014 }}</ref><ref>[http://www.discovertasmania.com/activities__and__attractions/heritage__and__culture/convict_history__and__genealogy Convict History and Genealogy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130820020923/http://www.discovertasmania.com/activities__and__attractions/heritage__and__culture/convict_history__and__genealogy |date=20 жніўня 2013 }}</ref>. Умовы ўтрымання зняволеных былі вельмі цяжкімі, таму збеглыя злачынцы і вызваленыя катаржнікі імкнуліся падаліцца ад калоніі. Яны адрозніваліся жорсткасцю нават ва ўзаемных адносінах. Хаця існавалі прыклады мірнага суіснавання абарыгенаў і катаржнікаў, многія тубыльцы станавіліся ахвярамі вандроўных злачынцаў. Таксама пагрозу ўяўлялі кітабоі, што займаліся здабычай у [[Басаў праліў|Басавым праліве]]. Яны выкрадалі і эксплуатавалі жанчын, распаўсюджвалі інфекцыі<ref>[http://epress.anu.edu.au/aborig_history/axe/html/ch11.html The Chaotic Years]</ref>. Канфлікты часта ўзнікалі з-за непаразуменняў. Напрыклад, калі абарыгены палявалі хатнюю жывёлу брытанцаў. На пераслед з боку пасяленцаў тасманійцы адказвалі не менш жорсткімі нападамі, забівалі жанчын і дзяцей<ref>[http://archive.org/stream/aboriginestasma00garsgoog/aboriginestasma00garsgoog_djvu.txt Roth, H. Ling (Henry Ling), Butler, Marion E; Garson, J. G. The aborigines of Tasmania. - London, K. Paul, Trench, Trübner & co, 1890]. Р. 91 - 95</ref>. Вострай праблемай сталі [[хвароба|хваробы]], завезеныя еўрапейцамі. Ізаляваныя шмат тысячагоддзяў ад астатняга свету, карэнныя тасманійцы не мелі [[імунітэт]]у супраць звыклых для белых людзей захворванняў. Такім чынам, да пачатку 1830-ых гг. засталося ўсяго некалькі соцень абарыгенаў<ref>[http://www.assatashakur.org/forum/breaking-down-understanding-our-enemies/16811-genocidal-history-tasmanian-aboriginies.html Genocidal History Of The Tasmanian Aboriginies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307074136/http://assatashakur.org/forum/breaking-down-understanding-our-enemies/16811-genocidal-history-tasmanian-aboriginies.html |date=7 сакавіка 2016 }}</ref>. Канчаткова "праблему" абарыгенаў Тасманіі вырашыла так званая "Чорная вайна". У лістападзе [[1828]] г. у адказ на патрабаванні пасяленцаў пакараць "дзікуноў" за напады было ўведзена ваеннае становішча. Яго асноўнай мэтай было пазбаўленне ад тых абарыгенаў, што працягвалі традыцыйны лад жыцця і быццам бы прадстаўлялі пагрозу для каланістаў. Дазвалялася страляць у любога тубыльца. Ваеннае становішча працягвалася да [[1832]] г. і скончылася амаль поўным знішчэннем абарыгенаў. [[гісторыя|Гісторык]] Джарэд Дайманд апавядае пра дзеянні брытанцаў наступнае: "Тактыка палявання на Тасманіі складалася ў стральбе, седзячы вярхом на [[Конь свойскі|кані]], растаноўцы пастак і [[Яд|атручанай]] [[мука|мукі]] ў месцах, дзе абарыгены маглі знайсці яе. Пастухі адразалі палавыя органы мужчын і глядзелі як тыя беглі кароткую адлегласць, пакуль не падалі і паміралі. На пагорцы, названым [[гара]] Перамогі, пасяленцы забілі 70 тасманійцаў і кінулі іх целы са [[скала|скалы]]. Аднойчы паліцыя забіла 70 тасманійцаў, так што ў дзяцей выляцелі [[Мозг|мазгі]]"<ref>Цыт.: [http://www.english.illinois.edu/maps/poets/m_r/rose/tasmania.html Runko Rashidi, Black War: The Destruction of the Tasmanian Aborigines] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140625090355/http://www.english.illinois.edu/maps/poets/m_r/rose/tasmania.html |date=25 чэрвеня 2014 }}</ref>. ==Перасяленне на Фліндэрс== Частка грамадскасці была занепакоена вынішчэннем абарыгенаў. Меркавалася, што тубыльцы могуць быць "цывілізаваны" і больш не стануць пагражаць калоніі. Сярод такіх дзеячаў быў Джордж Огастэс Робінсан ([[1791]] — [[1866]] гг.), просты брытанскі будаўнік з [[Англія|Англіі]], які пераехаў у [[Тасманія|Тасманію]] ў [[1824]] г. У [[1829]] г., калі стала зразумелым, што нават пасля распраў дастатковая колькасць тубыльцаў працягвае хавацца ў [[лес|лясах]], улады прынялі яго прапанову стаць пасрэднікам у перагаворах. Робінсан спадзяваўся згуртаваць выжылых абарыгенаў у адным месцы і выхоўваць іх згодна [[хрысціянства|хрысціянскім]] прынцыпам. Ён пакінуў [[Хобарт]] і даследаваў лукавіны Вялікай ракі (''Great River'') і Ойстэр-Коўв (''Oyster Cove''), дзе знайшоў рэшткі мясцовых груп і ўгаварыў іх прыняць удзел у праекце перасялення. Вяртанне Робінсана жывым разам з абарыгенамі ўпэўніла грамадскасць у яго добрасумленнасці, і ён атрымаў далейшую падтрымку. Дж. О. Робінсан здзейсніў яшчэ некалькі вандровак па Тасманіі ў суправаджэнні сваіх сыноў і далучаных да яго місіі абарыгенаў. Ён вёў падрабязныя дзённікі, а таксама вывучаў [[мова|мову]] і [[культура|культуру]] карэнных тасманійцаў. За кожнага абарыгена, што пагаджаўся далучыцца да яго, брытанец атрымоўваў шчодрую ўрадавую ўзнагароду. Такім чынам, у 1830 - 1833 гг. ён знайшоў і пераправіў на новае месца жыхарства на [[востраў Фліндэрс|востраве Фліндэрс]] у [[Басаў праліў|Басавым праліве]] 167 чалавек. Аднак пераселеныя абарыгены апынуліся ў цяжкіх умовах. Іх новае месца жыхарства не зусім адпавядала звыклым умовам, не хапала ежы (перасяленцы адмаўляліся есці прапанаваныя ім [[бульба|бульбу]] і [[авёс]]), да таго ж брытанская ахова больш нагадвала турэмшчыкаў. Сярод абарыгенаў пачаліся голад і хваробы. У кастрычніку [[1835]] г. Робінсан у якасці афіцыйнага абаронцы карэнных тасманійцаў узначаліў калонію і ўрэгуляваў яе забеспячэнне. Яго дзейнасць шырока асвятлялася [[сродкі масавай інфармацыі|сродкамі масавай інфармацыі]]. Аднак прыхільнікі мірнага перасялення зусім не збіраліся захоўваць традыцыйны лад жыцця абарыгенаў. Перасяленцаў вымушалі апранаць еўрапейскае [[вопратка|адзенне]], наведваць [[Царква (збудаванне)|касцёл]] і школу, у якой выкладалі настаўнікі-брытанцы, займацца [[земляробства]]м і [[гандаль|гандляваць]]. Але абарыгены не маглі прыстасавацца да новых умоў. Хваробы і адчай прывялі да значнай смяротнасці. У [[1839]] г. Робінсан, які атрымаў прапанову заняцца падобнай дзейнасцю ў Аўстраліі, пакінуў Фліндэрс. У [[1852]] г. ён вярнуўся на радзіму багатым і знакамітым чалавекам<ref>[http://adb.anu.edu.au/biography/robinson-george-augustus-2596 Robinson, George Augustus (1791–1866)]</ref>. Улады працягвалі апекаваць яго праект. Але ў [[1847]] г. шэсць абарыгенаў прадставілі петыцыю да [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралевы Вікторыі]] з просьбай вярнуць іх у Тасманію. Па яе наказу 47 выжылых тасманійцаў (14 мужчын, 23 жанчыны і 10 дзяцей) былі перавезены на станцыю Ойстэр-Коўв на поўдзень ад Хобарта<ref>[http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/O/Oyster%20Cove.htm Julie Gough, OYSTER COVE]</ref>. Станцыя знаходзілася на месцы былой турмы, аднак перасяленцам прапаноўваліся лепшыя ўмовы, чым на востраве. [[8 мая]] [[1876]] г. памерла Труганіні, апошняя жыхарка партыі выратаваных з Фліндэрс. Трагедыя перасяленцаў, якія пагадзіліся на прапанову Робінсана, выклікала да жыцця [[міф]] аб поўным знішчэнні тубыльцаў Тасманіі. Але, як паказаў гісторык Ліндал Раян, Труганіні нават не была апошняй чыстакроўнай абарыгенкай. Міф пра знікненне карэнных тасманійцаў распаўсюджваўся таму, што гэтага жадалі ўлады і грамадскасць. Сапраўдная апошняя чыстакроўная абарыгенка Фані Кохрэйн Сміт памерла толькі ў [[1905]] г. Яна, як і многія іншыя абарыгены, не далучылася да Робінсана. Акрамя таго, захаваліся шматлікія нашчадкі ад сумесных [[шлюб]]аў брытанскіх перасяленцаў, чарнаскурых выхадцаў з [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], кітабояў з розных краін і жанчын-абарыгенак з Паўночнай і Усходняй Тасманіі. Яны склалі аснову сучасных абарыгенаў Тасманіі<ref name="anzlitlovers.com"/>. <gallery align=center> Image:George a robinson.jpg|Джордж Огастэс Робінсан Image:Trugannini 1866.jpg|Труганіні Image:Oyster cove mob.jpg|Апошнія абарыгены Ойстэр-Коўв </gallery> ==Сучасныя абарыгены Тасманіі== Сучасныя абарыгены [[Тасманія|Тасманіі]] — нашчадкі ад сумесных [[шлюб]]аў чыстакроўных жанчын-абарыгенаў з перасяленцамі, кітабоямі і маракамі з іншых краін (галоўным чынам з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]). Яны згубілі родную [[мова|мову]] і традыцыйную [[культура|культуру]], прынялі [[хрысціянства]], але ніколі не ўсведамляліся як паўнавартасныя члены белага грамадства. За імі замацаваліся мянушкі ''бунг'' ({{lang-en|boong}}) і ''кун'' ({{lang-en|coon}}, літаральна "[[яноты|янот]]"). Толькі ў 1960 - 1970-ых гг. сярод іх пачалося адраджэнне цікавасці да сваіх каранёў<ref>[http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/A/Aboriginality.htm Jim Everett, ABORIGINALITY]</ref>. Гэтаму садзейнічала далучэнне Тасманіі ў [[1967]] г. да руху за паляпшэнне правоў [[абарыгены Аўстраліі|карэнных жыхароў]] [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У [[1972]] г. быў адчынены Тасманійскі цэнтр абарыгенаў. У [[1976]] г. адбылася першая гучная акцыя абарыгенаў Тасманіі, якія пахавалі рэшткі Труганіні паводле яе запавету ў [[мора|моры]]. У [[1997]] г. штат Тасманія афіцыйна папытаў прабачэнне ў абарыгеннага насельніцтва. У чэрвені [[2005]] г. было заканадаўча пацверджана, што абарыгенам у Тасманіі можа лічыцца той, хто мае паходжанне ад абарыгенаў, усведамляе сябе як абарыген і вызнаецца іншымі як абарыген. У лістападзе [[2006]] г. прынята рашэнне аб значнай фінансавай кампенсацыі абарыгенам Тасманіі за прынесеную ім у мінулым шкоду. Аднак дзейнасць абарыгенаў і законы, накіраваныя на маральную кампенсацыю, выклікалі не толькі станоўчы, але і адмоўны рэзананс. Прыкладам таму з'яўляецца дзейнасць аўстралійскага пісьменніка Кейта Віндсчатла, які апублікаваў у [[2002]] г. кнігу, якая адмаўляла [[генацыд]] абарыгенаў Тасманіі. Кейт Віндсчатл лічыць, што выміранне абарыгенаў адбылося ў выніку [[эпідэмія|эпідэмій]], а не наўмыснай дзейнасці перасяленцаў і ўлад, што ваенныя сутычкі з абарыгенамі мелі лакальны характар, і, што [[гісторыя]] вымірання абарыгенаў была наўмысна скажоная [[лібералізм|ліберальнымі]] гісторыкамі. Кніга і артыкулы пісьменніка шырока абмяркоўваліся ў сродках масавай інфармацыі, што ў далейшым прывяло да абвінавачвання сучасных абарыгенаў у фальсіфікацыі правоў на спадчыну сваіх продкаў для атрымання кампенсацыі. Гісторыкі Тасманіі абвяргаюць яго погляды<ref>[http://www.abc.net.au/pm/stories/s746130.htm Historian dismisses Tasmanian aboriginal genocide "myth"]</ref><ref>[http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/F/Fabrication.htm James Boyce, THE FABRICATION OF ABORIGINAL HISTORY?]</ref>. ==Цэнтры захавання культуры абарыгенаў Тасманіі== *[http://www.tmag.tas.gov.au Тасманійскі музей і мастацкая галерэя] ў [[Хобарт|Хобарце]] (сталая экспазіцыя культуры абарыгенаў) *[http://www.devonporttasmania.travel/tiagarra.html Культурны цэнтр абарыгенаў Тыягара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130321165632/http://www.devonporttasmania.travel/tiagarra.html |date=21 сакавіка 2013 }} (каменныя надмагіллі і выстаўка мастацтва абарыгенаў) *[http://www.pleasetakemeto.com/australia/northern-tasmania/jahadi-indigenous-experiences-with-spirit-9036265 Цэнтр вопыту карэнных народаў Джахадзі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111003031241/http://www.pleasetakemeto.com/australia/northern-tasmania/jahadi-indigenous-experiences-with-spirit-9036265 |date=3 кастрычніка 2011 }} прапануе тэматычныя экскурсіі ==Арганізацыі абарыгенаў Тасманіі== *[http://www.tasmanianaboriginal.com.au/ Manuta Tunapee Puggalugglia] (Гістарычныя Службы Абарыгенаў Тасманіі) *[http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/289251/fromItemId/341540 Тасманійскі цэнтр абарыгенаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120322171602/http://www.accc.gov.au/content/index.phtml/itemId/289251/fromItemId/341540 |date=22 сакавіка 2012 }} ==Зноскі== {{reflist|2}} [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі і Акіяніі]] [[Катэгорыя:Тасманія]] [[Катэгорыя:Абарыгены Аўстраліі]] ik8gh7u3e4cxg94zdsmtk3wvo4nvp1c 0 144457 5174614 4789352 2026-08-02T17:39:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174614 wikitext text/x-wiki [[File:Australia Aboriginal Culture 011.jpg|thumb|Абарыгены Аўстраліі]] [[Файл:Australian Aboriginal Flag.svg|міні|Сцяг абарыгенаў Аўстраліі]] '''Абарыгены Аўстраліі''' — групы народаў, карэнных насельнікаў [[Аўстралія (кантынент)|Аўстраліі]]. Тэрмін «абарыгены» выкарыстоўваецца ў дачыненні да іх з [[1788]] г. Агульная колькасць (разам з [[Абарыгены Тасманіі|абарыгенамі Тасманіі]] і [[Абарыгены астравоў праліва Торэса|астравоў праліва Торэса]]) — 984 000 чал. (2021 г.)<ref>[https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release Estimates of Aboriginal and Torres Strait Islander Australians]</ref> == Паходжанне == Абарыгены Аўстраліі з’яўляюцца прамымі нашчадкамі людзей сучаснага тыпу, якія пакінулі тэрыторыю [[Афрыка|Афрыкі]] і праз [[Азія|Азію]] дасягнулі [[Аўстралія (кантынент)|Аўстралійскага кантынента]]. Мяркуецца, што перасяленне ў Аўстралію адбылося не пазней, чым 50 тысяч гадоў таму<ref>[https://web.archive.org/web/20110217045409/http://www-personal.une.edu.au/~pbrown3/Gillespie02.pdf Richard Gillespie, DATING THE FIRST AUSTRALIANS]</ref>. У той час узровень [[мора]] быў значна ніжэйшы, чым у нашы дні. Аўстралія і [[Востраў Новая Гвінея|Новая Гвінея]] ўяўлялі сабою адзіны масіў сушы. Аднак, ён быў аддзелены ад Паўднёва-Усходняй Азіі марскім прасторам. Каб патрапіць сюды, продкі абарыгенаў павінны былі валодаць мараходнымі навыкамі. Некаторыя даследчыкі звязваюць з’яўленне людзей у Аўстраліі з вынішчэннем мясцовай [[мегафаўна|мегафаўны]]<ref>[http://www.abc.net.au/science/features/megafauna/ Death of the Megafauna]</ref>. [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні паказваюць блізкасць абарыгенаў Аўстраліі да [[папуасы|папуасаў]] Новай Гвінеі. Абарыгены поўначы маюць гены [[дзянісаўскі чалавек|дзянісаўскага чалавека]]<ref>[http://www.australiangeographic.com.au/journal/Aboriginal-Australians-the-oldest-culture-on-Earth.htm DNA confirms Aboriginal culture one of Earth’s oldest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518061422/http://www.australiangeographic.com.au/journal/Aboriginal-Australians-the-oldest-culture-on-Earth.htm |date=18 мая 2013 }}</ref>. Хаця засяленне Аўстраліі адбылося ў выніку аднаго перасялення<ref>{{Cite web |url=http://siekman.tripod.com/history.html |title=History |access-date=8 снежня 2012 |archive-date=7 ліпеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707040601/http://siekman.tripod.com/history.html |url-status=dead }}</ref>, з цягам часу насельніцтва павялічылася. У выніку міграцый аўстралійскія абарыгены падзяліліся на мноства [[мова|моўных]] і тэрытарыяльна-племянных груп. Аднак у [[міф]]алогіі ўсіх абарыгенаў захавалася памяць пра «час сноў», перыяд стварэння свету і ўсяго існага<ref>[http://www.aboriginalartonline.com/culture/dreaming.php Dreaming and the Dreamtime] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130410095723/http://www.aboriginalartonline.com/culture/dreaming.php |date=10 красавіка 2013 }}</ref>. Дакладная колькасць абарыгенаў да пачатку еўрапейскай каланізацыі невядома. Розныя аўтары прыводзяць розныя лічбы — ад 350 тыс.<ref>[http://www.chacha.com/question/how-populated-was-australia-before-colonization How populated was Australia before colonization?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015905/http://www.chacha.com/question/how-populated-was-australia-before-colonization |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> да 750 тыс. — 1 млн чал.<ref>[http://www.daa.nsw.gov.au/publications/Fact%20Sheets.pdf INTRODUCING INDIGENOUS AUSTRALIA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130203061410/http://www.daa.nsw.gov.au/publications/Fact%20Sheets.pdf |date=3 лютага 2013 }}</ref> Яны размаўлялі на 250 [[мова]]х і яшчэ большай колькасці дыялектаў, істотна адрозніваліся знешнім абліччам. == Лёс абарыгенаў пасля каланізацыі == [[File:Mounted police and blacks.jpg|thumb|Паліцыя супраць абарыгенаў, 1865 г.]] Абрысы паўночнага захаду [[Аўстралія (кантынент)|Аўстраліі]] былі вядомы еўрапейскім мараплаўцам з канца [[XVI стагоддзе|XVI]] ст., аднак сапраўдную цікавасць да новай зямлі яны пачалі праяўляць толькі пасля адкрыццяў [[Абель Тасман|Абеля Тасмана]] ([[1642]] г.) і [[Джэймс Кук|Джэймса Кука]] ([[1770]] г.). У студзені [[1788]] г. у Аўстралію прыбылі 1350 перасяленцаў з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Пачаўся працэс каланізацыі, які суправаджаўся выцясненнем і знішчэннем абарыгенаў. Першапачаткова адносіны паміж тубыльцамі і каланістамі былі прыязнымі, суправаджаліся [[гандаль|гандлёвымі]] кантактамі і ўзаемадапамогай. Але хутка яны сапсаваліся, паколькі белыя перасяленцы імкнуліся захапіць зямлю і рэсурсы, ад якіх залежалі абарыгены<ref>[http://australia.gov.au/about-australia/australian-story/european-discovery-and-colonisation European discovery and the colonisation of Australia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171213231728/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/european-discovery-and-colonisation |date=13 снежня 2017 }}</ref>. Апошнія спрабавалі супраціўляцца і нават першымі атакаваць каланістаў, што ў выніку прывяло да жорсткіх зваротных мер. [[Канада|Канадскі]] праваабаронца Дарыен Тыра вылучае 3 хвалі палітыкі прыгнёту абарыгенаў у [[Аўстралія|Аўстраліі]]: * юрыдычная (прыніжэнне легальнага статусу, пазбаўленне законных правоў) * адміністрацыйная (ізаляцыя абарыгенаў адміністрацыйнымі метадамі, пазбаўленне іх карэнных тэрыторый на карысць урада) * ідэалагічная (меры па асіміляцыі абарыгенаў праз прыняцце хрысціянства і навучанне ў спецыялізаваных школах) У выніку юрыдычнага ўціску абарыгены страцілі зямлю, культавыя цэнтры і крыніцы здабычы, многія былі забітыя або трапілі ў турмы. Адміністрацыйныя рэпрэсіі прывялі да згубы традыцыйнай гісторыі і рэлігіі, сродкаў існавання і сацыяльнай ідэнтычнасці. Ідэалагічны ўціск азначаў згубу сувязяў з сем’ямі, роднай мовай і культурай, а таксама негатыўнае стаўленне іншых жыхароў Аўстраліі<ref>[http://www.swaraj.org/fourwaves.htm Darien Thira, BEYOND THE FOUR WAVES OF COLONIZATION] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131055640/http://www.swaraj.org/fourwaves.htm |date=31 студзеня 2013 }}</ref>. Такім чынам, з боку афіцыйных органаў кіравання вялася планамерная палітыка рэпрэсій супраць карэнных жыхароў. Многія перасяленцы займаліся вынішчэннем абарыгенаў без усялякай санкцыі ўладаў. Абарыгены паміралі ад завезеных еўрапейцамі [[Хвароба|хвароб]]. Асабліва гаротны лёс напаткаў [[абарыгены Тасманіі|абарыгенаў Тасманіі]], якія былі вынішчаны амаль цалкам. У [[1876]] г. было абвешчана, што памерла апошняя прадстаўніца гэтага народа. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX]] ст. большасць карэнных аўстралійцаў знаходзілася ў залежным стане ад уладных органаў, размяшчалася ў рэзервацыях або была вымушана весці маргінальны лад жыцця ў [[горад|гарадах]] і паселішчах. У 1920-ых гг. засталося толькі прыкладна 20 тыс. карэнных жыхароў Аўстраліі<ref>[http://www.aboriginalartonline.com/culture/population.php Australia’s Indigenous Population] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130410095817/http://www.aboriginalartonline.com/culture/population.php |date=10 красавіка 2013 }}</ref>. Найбольшы працэнт абарыгенаў у дачыненні да агульнай колькасці насельніцтва захаваўся ў [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]], хаця большасць працягвала жыць на паўднёвым захадзе. Аднак яны доўгі час былі мала прыкметнымі ў тым ліку для [[Статыстыка|статыстыкі]]. Характэрна, што ў [[Канстытуцыя Аўстраліі|Канстытуцыі]] [[1901]] г. абарыгены наогул не ўзгадваліся. Нават падчас [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] яны не вылучаліся ў самастойны радок. Такая сітуацыя доўжылася да [[1972]] г.<ref>[http://www.daa.nsw.gov.au/publications/Fact%20Sheets.pdf INTRODUCING INDIGENOUS AUSTRALIA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130203061410/http://www.daa.nsw.gov.au/publications/Fact%20Sheets.pdf |date=3 лютага 2013 }}</ref> [[File:Aboriginal grafitti in Canberra 003.jpg|thumb|Графіці ў Канберы заклікае абарыгенаў шукаць сваю краіну]] У [[1909]]—[[1970]] гг. аўстралійскі ўрад праводзіў палітыку гвалтоўнага адымання дзяцей у бацькоў-абарыгенаў. Гэта тлумачылі тым, што карэнныя народы мелі высокі ўзровень злачыннасці, алкагалізму, наркаманіі і дзіцячай смяротнасці. Меркавалася, што дзеці абарыгенаў, выхаваныя белымі людзьмі, здолеюць увабраць еўрапейскую культуру і аддаляцца ад традыцыйнага ладу жыцця. Усяго было аднята амаль 100 тысяч чал., пазней названых «скрадзеным пакаленнем»<ref>[http://curiosity.discovery.com/question/effect-english-colonization-aborigines What effect did English colonization have on the Aborigines?]</ref>. Аднак жорсткі эксперымент скончыўся правалам, паколькі чарнаскурыя юнакі і дзяўчаты сапраўды аддаліліся ад роднай культуры, але не сталі паўнавартаснымі чальцамі аўстралійскага грамадства. Яны не прымаліся белым грамадствам і былі вымушаны ператварацца ў сацыяльных чужынцаў. Толькі ў лютым [[2008]] г. прэм’ер-міністр Аўстраліі прызнаў, што падобная палітыка прыносіла абарыгенам пакуты, і асабліва вылучыў прадстаўнікоў «скрадзенага пакалення»<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7241965.stm Australia apology to Aborigines]</ref>. Далей справа не пайшла, бо ўрад не быў падрыхтаваны да прыняцця на сябе сапраўднай віны, несці адказнасць і выплочваць кампенсацыю. Абарыгены імкнуліся абараняць свае правы законным шляхам. Для гэтага ў [[1932]] г. была створана Ліга аўстралійскіх абарыгенаў, а ў [[1937]] г. — Прагрэсіўная Асацыяцыя абарыгенаў. Упершыню ўсе дарослыя абарыгены атрымалі права ўдзельнічаць у федэральных і мясцовых выбарах як паўнавартасныя грамадзяне толькі ў [[1962]] г. У [[1966]] г. было прызнана права карэннага насельніцтва атрымоўваць зарплату, роўную з іншымі грамадзянамі. У [[1969]] г. была створана Кансультатыўная рада па справах абарыгенаў. Гэта спрыяла развіццю руху карэнных аўстралійцаў за свае правы і адраджэнню культуры абарыгенаў<ref>[http://australia.gov.au/about-australia/australian-story/reconciliation Reconciliation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121101221429/http://australia.gov.au/about-australia/australian-story/reconciliation |date=1 лістапада 2012 }}</ref>. У цяперашні час дзейнічае некалькі дзясяткаў праваабарончых арганізацый, культурных аб’яднанняў, тэатраў, працуюць спецыялізаваныя школы, дзе вывучаюцца родныя мовы. Згодна федэральнаму заканадаўству, абарыгены маюць пэўныя прывілегіі пры найме на працу, паступленні ва ўніверсітэты, атрыманні сацыяльнай дапамогі і г. д. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі і Акіяніі]] [[Катэгорыя:Абарыгены Аўстраліі| ]] 6kb390arwgmz6cg5v3mfsppumskbgxn 0 146586 5174507 4404323 2026-08-02T12:29:51Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5174507 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Раён Сочы |тэлефонны код = 8622 - 40XXXX ; 41XXXX ; 46XXXX |арыгінальная назва = |герб = |рэгіён = Краснадарскі край |глава = Жыгалка Аляксандр Аляксандравіч |від раёна = муніцыпальнае ўтварэнне |раён = Горад-курорт Сочы |дата заснавання = 1869 |першае згадванне = 1641 |ранейшыя назвы = Ліеш, умацаванне Святога Духа |ранейшы статус = пасёлак |плошча = 1352 |клімат = [[Субтрапічны клімат|субтрапічны вільготны]] |афіцыйная мова = руская |насельніцтва = {{Рост}}115 тыс. |агламерацыя = 200 тыс чалавек |нацыянальны склад = [[рускія]] (67,5 %), <br /> [[армяне]] (20,2 %), <br /> [[украінцы]] (3,7 %), <br /> [[грузіны]] (2,4 %), <br /> [[грэкі]] (0,9 %), <br /> [[беларусы]] (0,7 %), <br /> [[шапсугі]] (0,6 %), <br /> [[адыгейцы]] (0,54 %); 2002 г.<ref name="КК2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnkrasnodarskiy.html Этнасклад насельніцтвы Краснадарскага края. 2002]</ref> |канфесійны склад = пераважна распаўсюджана [[хрысціянства]] |этнахаронім = |паштовыя індэксы = 354340 |Выява = |Каментары = |Каардынаты = {{coord|display=inline|43|26|48|N|39|55|12|E|type:landmark_region:RU}} |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 26 |lat_sec = 01 |lon_dir = E |lon_deg = 39 |lon_min = 54 |lon_sec = 58 |region = RU |CoordAddon = type:city_region:RU_source:dewiki |Ранейшы статус = пасёлак |Год уключэння ў рысу горада = 1961 |Раённыя сеткі = |Сайт = http://www.bescker.ru/ }} {{Значэнні2|Адлер (значэнні)}} '''А́длер''' — курортны пасёлак у [[Расія|Расіі]], у [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]]. Размешчаны на Чарнаморскім узбярэжжы [[Каўказ]]а, у даліне ракі [[Мзымта]]. З [[1961]] года — у межах горада [[Сочы]] як гістарычны і адміністрацыйны цэнтр Адлерскага раёна. У [[2014]] годзе ў Адлеры, у Алімпійскім парку Сочы, праводзіліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014 года]] і [[Зімовыя Паралімпійскія гульні 2014|Зімовыя Паралімпійскія гульні 2014 года]] Прыморскі кліматычны курорт. Чыгуначная станцыя. Аэрапорт. Харчовая прамысловасць. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 552 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|Category:Adler}} * [http://kurort.yuga.ru/adler/sanatoriums/ Санаторыі Адлера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140103091946/http://kurort.yuga.ru/adler/sanatoriums/ |date=3 студзеня 2014 }} * [http://www.edyvadler.ru/info/380-more.html Характарыстыкі купальнага сезона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120401000656/http://www.edyvadler.ru/info/380-more.html |date=1 красавіка 2012 }} * [http://s-adler.ru Інфармацыя пра Адлер] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Курорты Расіі]] [[Катэгорыя:Сочы]] [[Катэгорыя:Парты Чорнага мора]] 3szbigvurwx4bjlko03bl3m09a56vn1 10 149345 5174827 4351251 2026-08-03T08:25:53Z Ueschar 151377 Замена йо на ё 5174827 wikitext text/x-wiki {|class="infobox" style="text-align:center;" !colspan="9" style="background-color:#ccf;"|[[Адзінкі вымярэння інфармацыі#Байт|Вымярэнне ў байтах]] |- !colspan="3" style="background-color:#ddf;"|[[ГОСТ 8.417]]-2002 !colspan="2" style="background-color:#ddf;"|[[Прыстаўкі СІ|Прыстаўкі]] [[СІ (міжнародная сістэма адзінак вымярэння)|СІ]] !colspan="4" style="background-color:#ddf;"|[[Двайковыя прыстаўкі|прыстаўкі]] [[Міжнародная камісія электрасувязі|МЭК]] |- !Назва||Сімвал||Ступень !Назва||Ступень||Назва !colspan="2"|Сімвал !Ступень |- |style="text-align:left;"|[[байт]]||Б||2⁰ |style="text-align:left;"|-||[[1 (лік)|10⁰]] |style="text-align:left;"|[[байт]]||B||Б||2⁰ |- |style="text-align:left;"|[[кілабайт]]||КБ||2¹⁰ |style="text-align:left;"|кіла-||[[Тысяча|10³]] |style="text-align:left;"|[[кібібайт]]||KiB||КіБ||2¹⁰ |- |style="text-align:left;"|[[мегабайт]]||МБ||2²⁰ |style="text-align:left;"|мега-||[[Мільён|10⁶]] |style="text-align:left;"|[[мебібайт]]||MiB||МіБ||2²⁰ |- |style="text-align:left;"|[[гігабайт]]||ГБ||2³⁰ |style="text-align:left;"|гіга-||[[Мільярд|10⁹]] |style="text-align:left;"|[[гібібайт]]||GiB||ГіБ||2³⁰ |- |style="text-align:left;"|[[тэрабайт]]||ТБ||2⁴⁰ |style="text-align:left;"|тэра-||[[Трыльён|10¹²]] |style="text-align:left;"|[[тэбібайт]]||TiB||ТіБ||2⁴⁰ |- |style="text-align:left;"|[[петабайт]]||ПБ||2⁵⁰ |style="text-align:left;"|пета-||[[Квадрыльён|10¹⁵]] |style="text-align:left;"|[[пебібайт]]||PiB||ПіБ||2⁵⁰ |- |style="text-align:left;"|[[эксабайт]]||ЭБ||2⁶⁰ |style="text-align:left;"|экса-||[[Квінтільён|10¹⁸]] |style="text-align:left;"|[[эксбібайт]]||EiB||ЭіБ||2⁶⁰ |- |style="text-align:left;"|[[зэтабайт]]||ЗБ||2⁷⁰ |style="text-align:left;"|зэта-||[[Сэкстыльён|10²¹]] |style="text-align:left;"|[[зэбібайт]]||ZiB||ЗіБ||2⁷⁰ |- |style="text-align:left;"|[[ётабайт]]||ЙБ||2⁸⁰ |style="text-align:left;"|ёта-||[[Сэптыльён|10²⁴]] |style="text-align:left;"|[[ёбібайт]]||YiB||ЙіБ||2⁸⁰ |}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Камп’ютары і Інтэрнэт]] [[Катэгорыя:Вертыкальныя навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> gh9iyydughw8q405w9b977jtzs0tgj8 10 149437 5174829 4440489 2026-08-03T08:26:41Z Ueschar 151377 5174829 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Адзінкі вымярэння інфармацыі | загаловак = [[Адзінкі вымярэння колькасці інфармацыі|Адзінкі вымярэння інфармацыі]] | state = autocollapse | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = Базавыя адзінкі | спіс1 = * [[Біт]] * [[Байт]] | загаловак2 = Звязаныя адзінкі | спіс2 = * [[Ніббл]] * [[Машыннае слова|Слова]] * [[Актэт (інфарматыка)|Актэт]] | загаловак3 = Традыцыйныя бітавыя адзінкі | спіс3 = * [[Кілабіт]] * [[Мегабіт]] * [[Гігабіт]] * [[Тэрабіт]] * [[Петабіт]] * [[Эксабіт]] * [[Зэтабіт]] * [[Ётабіт]] | загаловак4 = Традыцыйныя байтавыя адзінкі | спіс4 = * [[Кілабайт]] * [[Мегабайт]] * [[Гігабайт]] * [[Тэрабайт]] * [[Петабайт]] * [[Эксабайт]] * [[Зэтабайт]] * [[Ётабайт]] | загаловак5 = Бітавыя адзінкі [[Міжнародная камісія электрасувязі|МЭК (IEC)]] | спіс5 = * [[Кібібіт]] * [[Мебібіт]] * [[Гібібіт]] * [[Тэбібіт]] * [[Пебібіт]] * [[Эксбібіт]] * [[Зэбібіт]] * [[Ёбібіт]] | загаловак6 = Байтавыя адзінкі [[Міжнародная камісія электрасувязі|МЭК (IEC)]] | спіс6 = * [[Кібібайт]] * [[Мебібайт]] * [[Гібібайт]] * [[Тэбібайт]] * [[Пебібайт]] * [[Эксбібайт]] * [[Зэбібайт]] * [[Ёбібайт]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Інфарматыка]] </noinclude> jd6btm6bjiernon9w7p5troy918b6w1 0 150415 5174527 4792770 2026-08-02T14:00:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174527 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Інішмор |Нацыянальная назва = ga/Inis Mór |Карта = Архіпелаг Аран.svg |Архіпелаг = Архіпелаг Аран |Акваторыя = Атлантычны акіян |Краіна = Ірландыя |Рэгіён = |Раён = |UTC = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 07 |lat_sec = 25 |lon_dir = W |lon_deg = 9 |lon_min = 43 |lon_sec =39 |CoordScale = |Плошча = 30.91 |Вышыня = 123 |Насельніцтва = 845 |Год = 2011 |Выява = Inishmore view from lighthouse.jpg |Подпіс выявы = Огіл |Катэгорыя на Вікісховішчы = Inishmore }} '''Інішмо́р''' ({{lang-ga|Inis Mór}}, літаральна «Вялікі востраў») — найбуйнейшы [[востраў]] у [[архіпелаг Аран|архіпелаге Аран]]. Плошча — 30,91 км². Насельніцтва (2011 г.) — 845 чал. == Геаграфія і прырода == [[Файл:Архіпелаг Аран.svg|міні|злева|Карта]] Востраў Інішмор — самы вялікі ў [[архіпелаг Аран|архіпелаге Аран]]. Знаходзіцца ў [[заліў Голуэй|заліве Голуэй]]. Прасціраецца ў даўжыню на 14 км. Найбольшая шырыня — 3 км. Сфарміраваны [[граніт]]нымі і [[вапняк]]овымі пародамі. [[Бераг]]і абрывістыя. Вылучаюцца пагоркі. Найвышэйшы пункт — 123 м. [[Клімат]] марскі ўмераны. Сярэднія тэмпературы вагаюцца ад 6 °C узімку да 15 °C улетку. Пераважае [[трава|травяністая]] і [[куст|хмызняковая]] расліннасць. Жывёльны свет прадстаўлены шматлікімі [[насякомыя|казуркамі]] і [[птушкі|птушкамі]]. == Інфраструктура == Асноўная галіна эканомікі — [[турызм]], а таксама звязаныя з ім паслугі і традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]]. [[Земляробства]] і [[рыбалоўства]] адыгрываюць другасную ролю. Востраў злучаны з [[Востраў Ірландыя|Ірландыяй]] марской паромнай пераправай. Галоўны [[порт]] — Кілронан. Працуе [[аэрапорт]] каля паселішча Кіліні. Усё насельніцтва Інішмора размаўляе на [[ірландская мова|ірландскай мове]]. == Славутыя мясціны == Інішмор вабіць вандроўнікаў сваімі суровымі маляўнічымі ландшафтамі, а таксама магчымасцю пазнаёміцца з традыцыйнай [[ірландцы|ірландскай]] [[культура]]й. [[архітэктура|Архітэктурныя]] славутасці: * Старажытныя круглыя [[кельты|кельцкія]] ўмацаванні. Найбольшы з іх — Дун-Ангус (сяр. 1 тысячагоддзя н.э.), знаходзіцца на месцы старажытнага паселішча [[бронзавы век|бронзавага века]]. Займае плошчу каля 5,6 га і складаецца з вонкавай, сярэдняй і ўнутранай частак. Два іншых умацавання месцяцца каля паселішчаў Онах і Кіліні. <gallery > Image:Dun aengus.jpg|Унутраны Дун-Ангус Image: Dun Aengus walls of inner circle.jpg|Знешні Дун-Ангус </gallery> * Рэшткі [[Сярэднявечча|сярэднявечных]] [[касцёл]]аў і [[кляштар]]аў каля Кіліні і Огіла. Асабліва ўражваюць руіны кляштара «Сем касцёлаў» ([[IX стагоддзе|IX]] — [[X стагоддзе|X]] ст.) каля Огіла. <gallery > Image:The 7 Churches.jpg|«Сем касцёлаў» </gallery> На Інішморы працуе цэнтр культурнай спадчыны. Арганізаваны [[пляж]] для адпачынку. У гонар Святога Энды, мясцовага заступніка, праводзяцца фестывалі, якія суправаджаюцца рэгатамі на традыцыйных [[лодка]]х, зробленых з [[драўніна|драўлянага]] каркаса і авечых [[скура|скур]]. == Спасылкі == * [http://www.aranislands.ie aranislands.ie] * [http://www.aranisland.info aranisland.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170815035254/http://www.aranisland.info/ |date=15 жніўня 2017 }} * [http://www.aranislandferries.com aranislandferries.com] * [http://aranislands.galway-ireland.ie/ aranislands.galway-ireland.ie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111007001655/http://aranislands.galway-ireland.ie/ |date=7 кастрычніка 2011 }} [[Катэгорыя:Брытанскія астравы|Інішмор]] [[Катэгорыя:Астравы Ірландыі|Інішмор]] lezz2lvtcmuz2e63a7qv7guid8h2anc 0 156254 5174561 5145847 2026-08-02T15:01:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174561 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Amelanchier ovalis fruits.jpg | image descr = {{bt-bellat|Ірга круглалістая|Amelanchier ovalis}} — <br />[[тыпавы від]] роду. <br />Парастак, лісце і плады | regnum = Расліны | rang = Род | latin = Amelanchier | author = [[Medik.]], 1789 | wikispecies = Amelanchier | commons = Category:Amelanchier | itis = 25108 | ncbi = 23139 | eol = 29970 | grin = 509 | ipni = 33638-1 }} '''Ірга́'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|13}}</ref> (''Amelanchier'') — [[Род (біялогія)|род]] раслін [[Трыба|трыбы]] {{bt-bellat|Яблыневыя|Maleae}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}, [[Лістападныя расліны|лістападны]] [[хмызняк]] ці невялікае [[дрэва]]. == Назва == [[Навуковая назва роду]],'' Amelanchier'', відаць, утворана ад [[Аксітанская мова|правансальскага]] слова ''amelanche'', якое «паказвае на мядовы смак пладоў»<ref name="ФСССР">{{ФлораСССР|аўтар=А. И. Пояркова.|частка=Род 730. Ирга — Amelanchier|том=9|стар=408}}</ref>. На думку [[Мікалай Мікалаевіч Кадэн|М. М. Кадэна]] і Н. М. Цярэнцьевай, amelanchier (чытаецца ''амелянчыер'') — гэта правансальская назва расліны, паходзіць ад ''amelanche'' — назвы пладоў аднаго з відаў роду ({{bt-bellat||Amelanchier ovalis|Medik.}}). Слову прыпісваецца [[Кельцкія мовы|кельцкае паходжанне]]<ref name="Каден">{{кніга|аўтар=Н. Н. Каден и Н. Н. Терентьева.|частка= Выпуск 1. А|загаловак=Этимологический словарь научных названий сосудистых растений, дикорастущих и разводимых в СССР|спасылка=|адказны=МГУ им. М. В. Ломоносова; Под ред. доц. В. Л. Мирошенковой|месца=М.|выдавецтва=Изд-во Моск. ун-та|год=1979|старонкі=122}} са спасылкай на {{кніга|аўтар=Backer C. A.|загаловак=Verklarend woordenboek der wetenschappelijke namen van de in Nederland en Nederlandschi-Indie in het wild groeiende en in tuinen en parken gekweekte varens en hoogere planten|месца=Groningen, Batavia|год=1936}}, {{кніга|аўтар=Gilbert-Carter H.|загаловак=Glossary of the British Flora|месца=Cambridge|год=1964}}, {{кніга|аўтар=Smith A. W.|загаловак=A gardener's dictionary of plant names|месца=N. Y.|год=1972}} і {{кніга|аўтар=Steam W. T.|загаловак=Botanical Latin. History, grammar, syntax, terminology and vocabulary|выдавецтва=Newton Abbot|год=1973}}</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Amelanchier vulgaris Sturm10.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|Штурм}}|color=#BBDD99}} [[Лісце]] простае, круглявае або авальнае, на [[хвосцік]]ах, дробна- ці буйназубчатыя па краі, зверху цёмна-зялёныя, знізу бледна-зялёныя, восенню жоўта-чырвоныя або цёмна-чырвоныя. [[Кветка|Кветкі]] шматлікія, белыя або крэмавыя, сабраныя ў [[суквецце|шчыткападобныя пэндзлі]] на канцах [[парасткі|парасткаў]]. [[Завязь]] ніжняя. [[Песцік]] адзін. Асабліва багатае [[квіценне]] і [[плоданашэнне]] бывае на верхавінных парастках мінулага года. [[Плод]] — [[яблык, плод|яблык]], сінявата-чорны або чырванавата-фіялетавы, з шызым налётам, [[дыяметр]]ам да 10 мм, ядомае, салодкае, у сярэдняй паласе Расіі спее ў ліпені — жніўні. Плады ўтрымліваюць да 12 % [[цукар]]аў, каля 1 % [[кіслата|кіслот]], 0,5 % [[дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]], каля 40 [[мг%]] [[аскарбінавая кіслата|аскарбінавай кіслаты]], [[карацін]], фарбавальныя рэчывы. <gallery> Выява:Amelanchier canadensis in blossom.jpg Выява:Amelanchier_grandiflora2.jpg Выява:Amelanchier canadensis flowers.jpg Выява:Amelanchier canadensis leaf fall colour.jpg </gallery> == Распаўсюджанне == Вядома 19<ref name="GRIN">Паводле сайта GRIN. Гл. картку расліны.</ref> [[Біялагічны від|відаў]] роду, якія растуць ва [[умераны пояс|ўмераным поясе]] [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар'я]]: [[Паўночная Амерыка]], [[Паўночная Афрыка]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральная]] і [[Паўднёвая Еўропа]], [[Каўказ]], [[Крым]], [[Японія]], і некалькі [[гібрыд]]ных формаў. Лёгка прыстасоўваючыся да ўмоў, шырока разыходзіцца па свеце, у тым ліку і ў [[Расія|Расіі]]. Нярэдка сустракаецца здзічэлым. [[Насенне]] распаўсюджваецца [[птушкі|птушкамі]]. На тэрыторыі Беларусі часцей за ўсё сустракаюцца {{bt-bellat|ірга круглалістая|Amelanchier ovalis}}, {{bt-bellat|ірга каласістая|Amelanchier spicata}} і радзей {{bt-bellat|ірга канадская|Amelanchier canadensis}}<ref name="Ур">Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.</ref>. == Класіфікацыя == У родзе Ирга больш 10 відаў<ref name="TPL">[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/browse/A/Rosaceae/Amelanchier/ ''Amelanchier'']{{v|20|10|2012}}</ref> * {{bt-latbel|Amelanchier amelanchier|aut=([[L.]]) [[H.Karst.]]|}} * {{bt-latbel|Amelanchier arborea|aut=([[F.Michx.]]) [[Fernald]]|}} ** {{bt|Amelanchier arborea|subsp=laevis|([[Wiegand (ботаник)|Wiegand]]) [[S.M.McKay]] ex [[P.Landry]]|}} {{bt-latbel|s=2|Amelanchier laevis|aut=Wiegand}} * {{bt-latbel|Amelanchier asiatica|aut=([[Siebold]] & [[Zucc.]]) [[Endl.]] ex [[Walp.]]|}} * {{bt-latbel|Amelanchier bartramiana|aut=([[Tausch]]) [[M.Roem.]]|}} * {{bt-latbel|Amelanchier denticulata|aut=([[Kunth]]) [[K.Koch]]|}} * {{bt-latbel|Amelanchier gaspensis|aut=(Wiegand) Fernald & [[Weath.]]|}} * {{bt-latbel|Amelanchier grandiflora|aut=(Wiegand) Wiegand|}} * {{bt-latbel|Amelanchier integrifolia|aut=[[Boiss.]] & [[Hohen.]]}} * {{bt-latbel|Amelanchier lucida|aut=(Fernald) Fernald|}} * {{bt-latbel|Amelanchier oblongifolia|aut=([[Torr.]] & [[A.Gray]]) M.Roem.|}} * {{bt-latbel|Amelanchier oreophila|aut=[[A.Nelson]]|}} * {{bt-latbel|Amelanchier ovalis|aut=[[Medik.]]|txt={{typus}}|Ірга круглалістая|Ірга авалалістая}}<ref>[http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Amelanchier NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Amelanchier Medik.]{{ref-en}}{{V|16|07|2009}}</ref> * {{bt-latbel|Amelanchier sanguinea|aut=([[Pursh]]) [[DC.]]|}} ** {{bt|Amelanchier sanguinea|var=alnifolia|([[Nutt.]]) P.Landry}} {{bt-latbel|s=2|Amelanchier alnifolia|aut=(Nutt.) Nutt. ex M.Roem.|}} * {{bt-latbel|Amelanchier sinica|aut=([[C.K.Schneid.]]) [[Chun]]|}} == Гібрыдныя роды з удзелам прадстаўнікоў роду == * ''[[×Amelasorbus]]'' (= ''[[Sorbus]]'' × ''Amelanchier'') == Ужыванне == Багатае [[квіценне]], дэкаратыўныя плады, вытанчаная восеньская афарбоўка лісця, непатрабавальнасць да глеб, засухаўстойлівасць, [[скараплоднасць]], хуткі рост, [[зімаўстойлівасць]], штогадовае [[плоданашэнне]] — усё гэта робіць расліну вельмі прывабнай для садоўніка. Лёгка пераносіць стрыжку, маючы 15-20 і больш роставых парасткаў. У паўночных раёнах Расіі з'яўляецца адным з надзейных і цягавітых [[прышчэпа]]ў для карлікавых груш і яблынь. Плады ўжываюцца ў ежу свежымі, перапрацоўваюцца на [[варэнне]], [[пасціла|пасцілу]], [[жэле]], [[віно]]. Сухія плады — складовая частка [[кампот]]аў і [[кісель|кісялёў]] з [[сухафрукты|сухафруктаў]], якая надае ім прыгожую афарбоўку. === Ужыванне ў медыцыне === Мноства [[Вітамін P|вітаміну Р]] дазваляе рэкамендаваць плады расліны і [[Сок|сокі]] з іх пажылым людзям для ўмацавання сценак [[Крывяносныя сасуды|сасудаў]] і павышэння іх эластычнасці, папярэджання [[інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]] і [[варыкознае пашырэнне вен|варыкознага пашырэння вен]]. Плады — добры полівітаміны сродак, іх ужываюць для лячэння [[гіпавітаміноз|гіпа-]] і [[авітаміноз]]аў. Яны нармалізуюць сон і ўмацоўвае арганізм. Ужыванне [[Настойка, лекавая форма|настойкі]] кветак нармалізуе працу сэрца і зніжае крывяны ціск. У народнай медыцыне сок выкарыстоўваецца для паласкання горла пры [[ангіна]]х, запаленні паражніны рота, [[адвар]]ы кары і лісця — як [[звязальны]] і [[ахінальны]] сродак. Сок свежых пладоў валодае звязальнымі ўласцівасцямі і выкарыстоўваецца як лячэбны напой пры засмучэннях [[кішачнік]]а. {{зноскі}} == Літаратура == * Ірга // {{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 316. == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Амеланхиер}} * [http://flower.onego.ru/kustar/amelanc.html ''Ирга''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070705081920/http://flower.onego.ru/kustar/amelanc.html |date=5 ліпеня 2007 }} у «Энциклопедии декоративных садовых растений»{{V|3|09|2011}} * [http://www.olegmoskalev.ru/agro/sad/72.html ''Ирга''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050216081241/http://olegmoskalev.ru/agro/sad/72.html |date=16 лютага 2005 }} на сайце «Усадьба»{{V|3|09|2011}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AMELA На сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081016003325/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AMELA |date=16 кастрычніка 2008 }}{{ref-en}} {{V|26|07|2009}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слівавыя]] [[Катэгорыя:Садавіна]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] igdxzfojmece08byu86kxwekzmcnrpy 0 158956 5174726 5155462 2026-08-03T04:23:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174726 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Алена Масла | Арыгінал імя = Алена Сцяпанаўна Масла | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = [[Проза|празаік]] | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[Казка|казкі]] | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Алена Масла''' ({{ДН|14|4|1967}}, в. [[Мілашова]], {{МН|Мёрскі раён|у Мёрскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) — беларуская пісьменніца-[[Казка|казачніца]], журналіст. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і настаўнікаў-[[Філалогія|філолагаў]]. Друкавацца пачала з 10 гадоў, дэбютавала ў часопісе «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]», у якім выходзілі і шматлікія яе наступныя публікацыі<ref>{{cite web |url=http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ |title=Елена Масло |author=Сушкевіч К. |date=2011-12-05 |work=Женщины Беларуси |publisher=Femina.by |access-date=2013-10-22 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424193357/http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ |archive-date=24 красавіка 2015 }}</ref>. Таксама публікавалася ў газ. «[[Чырвоная змена]]». Школу закончыла з залатым медалём<ref name="МН" />. Скончыла факультэт журналістыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Працавала пераважна ў СМІ для дзяцей — у газеце «[[Піянер Беларусі]]» («Раніца»), рэдактарам аддзела часопіса «[[Качели]]», галоўным рэдактарам газеты «[[Переходный возраст]]»<ref>{{cite web| url =http://kamunikat.org/Masla_Alena.html| title =Алена Масла| publisher =[[Kamunikat.org]]| access-date =14 красавіка 2013| archive-date =12 чэрвеня 2012| archive-url =https://web.archive.org/web/20120612160847/http://kamunikat.org/Masla_Alena.html| url-status =dead}}</ref> і часопіса «Бярозка» (2009—2011). У 2005 г. выйшла яе першая кніга. У 2006—2009, пасля 2011—2014 гг. — загадчыца рэдакцыі дзіцячай літаратуры выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»<ref name="Арт">{{cite web| url =http://www.art-s.by/udelniki-alena-masla.html| title =Алена Масла| publisher =Арт.С| access-date =14 красавіка 2013| archive-url =https://web.archive.org/web/20130727224809/http://art-s.by/udelniki-alena-masla.html| archive-date =27 ліпеня 2013| url-status =dead}}</ref>. Член рэдкалегіі часопіса «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка»]] == Творчасць == Алена Масла піша казкі для дзяцей і падлеткаў. Друкавалася ў часопісах «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]», газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» і інш.. З’яўляецца аўтарам кніг і шэрагу публікацый у перыёдыцы на тэму развіцця беларускай дзіцячай літаратуры<ref name="Арт" />. У 2011 годзе распачала праект «Мілашоўска-Мілашаўскіх чытанняў» падчас 100-гадовага юбілею Нобелеўскага лаўрэата, паэта і перакладчыка [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Праект прадугледжвае адметныя літаратурныя і гістарычныя мерапрыемствы, якія праводзяцца як на [[Мёры|Міёршчыне]], так і ў [[Віцебск]]у, [[Мінск]]у, [[Літва|Літве]]<ref name="МН">{{cite web| author =Алена Басікірская| date =12 сакавіка 2019| url =https://mijory.by/kultura/13269-horoshie-istorii-v-knigah-pisatelnicy-skazochnicy-iz-milashovo-eleny-maslo.html| title =Добрыя гісторыі — у кнігах пісьменніцы-казачніцы з Мілашова Алены Масла| publisher =Міёрскі навіны| access-date =2019-03-17| archive-date =17 мая 2021| archive-url =https://web.archive.org/web/20210517011722/https://mijory.by/kultura/13269-horoshie-istorii-v-knigah-pisatelnicy-skazochnicy-iz-milashovo-eleny-maslo.html| url-status =dead}}</ref>. З сакавіка 2022 года вядзе аўтарскую рубрыку «Кніжная паліца», у якой расказвае пра беларускія кнігі для дзяцей з асабістай хатняй бібліятэкі<ref>{{cite web| date =2022-04-02| url =https://bel.24health.by/yak-guchyc-belaruskae-slova-u-dzicyachyx-knigax-razglyadaem-knizhnuyu-palicu-aleny-masla/ | title =Як гучыць беларускае слова ў дзіцячых кнігах? Разглядаем «Кніжную паліцу» Алены Масла |publisher =Рэдакцыя газеты «Медыцынскі веснік»| access-date = 2023-01-03}}</ref>. Удзельніца канферэнцыі [[Славістыка|славістаў]] у [[Швецыя|Швецыі]], шведскай цырымоніі ўзнагароджання прэміяй [[Астрыд Ліндгрэн]], «круглых сталоў» па праблемах дзіцячай літаратуры і кнігавыдання на Міжнародных кніжных кірмашах у [[Мінск]]у, [[Львоў|Львове]], [[Вільнюс]]е, сябра журы [[Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра|літаратурных прэмій імя Янкі Маўра]], [[Прэмія Цёткі|імя Цёткі]]<ref name="МН" />. Па казцы Алены Масла «Лагодны воўк» у 2018 годзе на «[[Беларусьфільм]]е» зняты мультфільм «Лагодны воўк» (рэжысёр Наталля Дарвіна-Хаткевіч). Таксама па казцы «Мяне завуць Лахнэска» ў 2019 годзе «Беларусьфільм» выпусціў мультфільм «Прыгажун і пачвара» (рэжысёр Наталля Дарвіна-Хаткевіч). Творы Алены Масла перакладзены на [[украінская мова|украінскую]], [[сербская мова|сербскую]] мовы. == Членства ў складзе журы ў літаратурных конкурсах == * 2009 год — ў складзе журы літаратурнага [[Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра|конкурсу імя Янкі Маўра]] * 2013 год — ў складзе журы літаратурнага конкурсу імя Янкі Маўра<ref>{{cite web| date =2012-12-27| url =http://lit-bel.org/by/news/3398.html| title =Абвешчаны літаратурны конкурс "Экслібрыс" імя Янкі Маўра| publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]| access-date =2013-03-22| archive-url =https://web.archive.org/web/20131001155003/http://lit-bel.org/by/news/3398.html| archive-date =1 кастрычніка 2013}}</ref><ref>{{cite web| author =Сцебурака У.| date =2012-03-28| url =http://lit-bel.org/by/news/3670.html| title =Алена Масла: “Дзіцячая кніга павінна даваць чытачу адчуванне добразычлівасці свету”| publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]| access-date =2013-09-15| archive-url =https://web.archive.org/web/20160310135408/http://lit-bel.org/by/news/3670.html| archive-date =10 сакавіка 2016}}</ref> * 2016 год — ў складзе журы літаратурна-мастацкай [[Прэмія Цёткі|прэміі імя Цёткі]]<ref>{{cite web| author =А. Масла| date =4 мая 2016| url =https://bel.sputnik.by/culture/20160504/1022271884.html | title = Уганараваны пераможцы літаратурнай прэміі Цёткі|publisher =Sputnik| access-date = 10 лютага 2018}}</ref> * 2018 год — ў складзе журы літаратурна-мастацкай прэміі імя Цёткі<ref>{{cite web| date =29 студзеня| url =https://www.interfax.by/news/belarus/1236895| title =Абвешчана журы прэміі Цёткі 2018| publisher =[[Интерфакс-Запад|interfax.by]]| access-date =10 лютага 2018}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Узнагароды == * Кнігі Алены Масла «Таямніца закінутай хаты» (2005 год) і «Вандроўка з божымі кароўкамі» (2007 год) паводле рэйтынгу газеты «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» адзначаны сярод лепшых кніг года. * 2006 год — Дыплом чытацкіх сімпатый (па выніках запытаў у бібліятэках) * 2007 год — па выніках конкурсу водгукаў «Лепшая беларуская кніга» (Беларуская бібліятэчная асацыяцыя) пісьменніца адзначана Пасведчаннем чытацкіх сімпатый<ref name="Рв">{{cite web| date =8 жніўня 2009| url =http://www.rv-blr.com/biography/view/813| title =Алена Масла| publisher =Родныя вобразы| access-date =14 красавіка 2013| archive-date =29 снежня 2011| archive-url =https://web.archive.org/web/20111229124936/http://rv-blr.com/biography/view/813| url-status =dead}}</ref>. * 2010 год — Лаўрэат літаратурнай прэміі «[[Залаты купідон]]» у намінацыі «Дзіцячая літаратура», за зборнік казак «Першая прыгажуня». * 2013 год — «Бібліязважанне» (па выніках запытаў у бібліятэках) * 2014 год, чэрвень — на конкурсе культурніцкіх ідэй кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]» стала адной з пераможцаў за свой праект «Мілашоўска-мілашаўскія чытанні». Сутнасцю прапанаванага праекта стала серыя літаратурна-відовішчных і адукацыйных мерапрыемстваў на [[Мёрскі раён|Мёршчыне]], з мэтай пошуку інвестараў для стварэння на базе Мілашоўскай школы літаратурнага музея і дзіцячай бібліятэкі<ref>{{cite web |url=http://budzma.org/news/vinshuem-peramozhcau-konkursu-kulturnickix-idej.html |title=14.Масла Алена — “Мілашоўска-мілашаўскія чытанні” |date=2013-06-03 |work=Віншуем пераможцаў конкурсу культурніцкіх ідэй! |publisher=[[Будзьма беларусамі!]] |access-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822165220/http://budzma.org/news/vinshuem-peramozhcau-konkursu-kulturnickix-idej.html |archive-date=22 жніўня 2018 }}</ref>. * 2015 год — п’еса Алены Масла «Каляды з хроснай» па выніках конкурсу драматургіі «Новая назва» (арганізатар — «[[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача]]») была адзначана, як найцікавая сярод п’ес для дзяцей <ref>{{cite web | date =31 снежня 2015 | url =http://beltuz.by/be/news/534.html | title =Вынікі конкурсу драматургіі “Новая назва” | publisher =[[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача|БРТЮГ]] | access-date =11 лютага 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160215214924/http://beltuz.by/be/news/534.html | archive-date =15 лютага 2016 | url-status =dead }}</ref>. * 2019 год — Лаўрэат Міжнароднай літаратурнай прэміі Біянкі у намінацыі «Казка», за кнігу «Балотныя прыгоды. Цікавінкі ад Бульбінкі і Журавінкі»<ref>{{cite web| date =2019-06-05| url =http://bibliomo.ru/news/detail.php?ID=398191| title =Премия Бианки 2019| publisher =Единая информационная система учёта библиотечных фондов Московской области| access-date =2019-06-10| lang =ru| archive-url =https://web.archive.org/web/20190609011746/http://bibliomo.ru/news/detail.php?ID=398191| archive-date =9 чэрвеня 2019| url-status =dead}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * «'''Рождество у крёстной'''» ({{lang-be|«Каляды з хроснай»}}) (2005, выд. «Речь»). Галоўныя героі кнігі — дзяўчынка Віка і яе любімая хросная — выдумшчыцы і добрыя душы — то фабрыку па вытворчасці сняжынак уладкоўваюць, то запрашаюць усіх ахвотнікаў скаціцца на горных лыжах прама з акна сваёй кватэры. А аднойчы разам з навакольнымі дзецьмі зляпілі снежнага каня, які, надзеўшы чароўны шалік, ператварыўся ў сапраўднага Пегаса. Навагоднія падарункі для дзяцей і сталых, так і сыплюцца з неба, спраўджваюцца ўсе патаемныя мары. Віка вучыцца быць чараўніцай, стварае цуды і робіць добрыя ўчынкі<ref>{{артыкул |аўтар=Дар’я Латышава |загаловак=Халоднай зімой грэе кніга |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/3-2016.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=22 студзеня 2016 |выпуск=4854 |нумар=3 |старонкі=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918062915/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/3-2016.pdf |archive-date=18 верасня 2017 }}</ref>. Кніга перавыдана ў 2012 г. (выд. «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»)<ref>{{cite web| date =2013-03-11| url =http://vilgdb.blog.tut.by/| title =Масла, А. Каляды з хроснай: Праўдзівая гісторыя і крышачку чарадзейства| work =Новые поступления |publisher = Вілейская гарадская дзіцячая бібліятэка| access-date = 2013-10-22|archive-url=http://www.peeep.us/961348c8|archive-date=2013-10-22 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://fantlab.ru/edition107645 |title=Алена Масла «Каляды з хроснай» |date=2013-10-18 |publisher=Лаборатория Фантастики |access-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125859/http://fantlab.ru/edition107645 |archive-date=4 сакавіка 2016 }}</ref>, у 2013 (выд. «Мастацкая літаратура»; на рус. мове), у [[Кіеў|Кіеве]] (2013, на ўкр. мове, накл. 6 тыс. экз.), у [[Санкт-Пецярбург]]у (2014, накл. 7 тыс. экз., выд. «Речь»)<ref name="Речь">{{cite web |url=http://rech-deti.ru/catalog/7/525/ |title=Масло Елена. Рождество у крёстной. Правдивые истории и немножко волшебства |date=2013-10-18 |publisher=Выдавецтва «Речь» |access-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216053827/http://www.rech-deti.ru/catalog/7/525/ |archive-date=16 снежня 2013 }}</ref>. Агульный наклад склаў каля 20 тысяч. * «'''Таямніца закінутай хаты'''» (2005, выд. «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»)<ref name="Речь" />. Зборы аўтарскіх казак. Кніга ўключана у праграму пазашкольнага чытання для пяцікласнікаў<ref name="МН" />. * «'''Вандроўка з божымі кароўкамі'''» (2006, выд. «Мастацкая літаратура») — хлопчык Данік, разам з [[Божыя кароўкі|божымі кароўкамі]] Ірыскай і Хлебным Мякішам, выпраўляецца ў незвычайную вандроўку. Наперадзе Даніка чакаюць сустрэчра з грозным чараўніком, знаёмства з прынцэсай Чысцюляй і жыхарамі Краіны Паветраных Замкаў, а таксама подзвігі, вартыя сапраўднага рыцара<ref>{{cite web | url =http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13035 | title =Сёння Дзень народзінаў адзначае Алена Масла | publisher =[[Kamunikat.org]] | access-date =14 красавіка 2013 | archive-date =5 сакавіка 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160305144603/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13035 | url-status =dead }}</ref>. * «'''Першая прыгажуня'''» (2010, выд. «[[Выдавецкі дом «Звязда»|Літаратура і Мастацтва]]»)<ref>{{cite web| date =21 кастрычніка 2012| url =http://www.nn.by/?c=ar&i=82083| title =Алена Масла. Казка пра Караля, які страшна любіў пісаць|publisher =[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]| access-date = 14 красавіка 2013}}</ref> — гісторыя пра дзявочы турнір прыгажосці<ref>{{cite web| author =В. Пруднікава| date =12 лютага 2011| url =http://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/12/ic_articles_117_172418/| title =От классики до беллетристики. Топ-10 книг минской выставки| work =Культура|publisher =[[БелаПАН]]| access-date = 14 красавіка 2013| lang =ru}}</ref>. * «'''Як пані Чаротная на госці ў Палангу бегала'''» (2010, выд. «Мастацкая літаратура») — Пані Чаротная (камышовая жабка, галоўная гераіня твора), распавядае ўнукам прыгоды часоў сваёй маладосці: як падарожнічала з роднага пруда ў Палангу, да цёткі і перажыла шэраг прыгодаў<ref>{{cite web| date =25 сакавіка 2011| url =http://denis86.blog.tut.by/tag/alena-masla/| title =Якія казкі чытаюць у XXІ стагоддзі?| access-date =14 красавіка 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * «'''Пацучок Фэлік падарожнічае'''» (2013, «[[Выдавецкі дом «Звязда»]]») — галоўны герой кнігі пацучок Фэлік адпраўляецца з дому ў дарогу. Пад час падарожжа знаёміцца з пацукамі Анфіскай і Ларыскай, а таксама каштуе сапраўднага жыцця: у рэстаран схадзіў, на моднай вечарынцы пабываў, на джыпе пакатаўся і іншых ласункаў жыцця пакаштаваў. Нават удзельнічаў у шопінгу. Пры гэтым паводзіў сябе прыстойна і хораша. А ў канцы вяртаецца дахаты з нявестай Ларыскай<ref>{{артыкул |аўтар=[[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Карлюкевіч А. М.]] |загаловак=И в подземелье — своя жизнь (Масла А. С., «Пацучок Фэлік падарожнічае») |спасылка=http://www.vminsk.by/news/17/73469/ |выданне=Вечерний Минск |тып=газета |месца=Мн. |год=2013-06-13 |выпуск=12527 |нумар=24 |старонкі=21 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121124114/http://www.vminsk.by/news/17/73469/ |archive-date=21 студзеня 2017 }}</ref>. * «'''Мяне завуць Лахнэска'''» (2016, выд. «Адукацыя i выхаванне») — маленькi дыназаўрык Лахнэска ўцякла з роднага возера таму, што яе дражнiлi за нестандартную знешнасць і памеры. У сажалцы яна сустрэла апалонiка Апалона, незадаволенага тым, што ён маленькi. Яны суцяшаюць адно аднаго i дапамагаюць зразумець сапраўдную сваю прыгажосць<ref>{{cite web| author =[[Людміла Рублеўская]]| date =15 снежня 2016| url = https://www.sb.by/articles/vokrug-i-okolo-skazok.html| title = Вокруг и около сказок|publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]]| access-date = 2019-03-13}}</ref>. У 2019 годзе твор перакладзены на [[сербская мова|сербскую мову]] (пераклад — Даяна Лазарэвіч, [[Сербія]])<ref>{{cite web| author = Дајана Лазаревић| date =2019-04-21| url = https://www.tabla.org.rs/odrasli-za-decu/zovem-se-lohnessi/| title =Зовем се Лохнесси |publisher =Интернет часопис «Табла»| access-date = 2019-04-22| lang =sr}}</ref>. * «'''Балотныя прыгоды. Цікавінкі ад Бульбінкі і Журавінкі'''» (2019, выд. «Пачатковая школа») — аўтар знаёміць дзяцей у займальнай форме з асаблівасцямі ўтварэння балот, іх відамі і значнасцю для прыроды, апавядае пра іх жывёльны і раслінны свет. Галоўныя героі кнігі — цікаўны і дасведчаны хлопчык Бульбінка разам з дзяўчынкай Журавінкай — падарожнічаюць па балотных абшарах, наведваюць хатку баброў, высветляюць, чаму ласі скідаюць рогі і ці можа выдра працаваць карэспандэнткай. Таксама ў кнізе можна знайсці кулінарныя рэцэпты, а яшчэ — займальную гульню па матывах казачнага падарожжа. Кніга для дзецей дашкольнага і малодшага школьнага ўзросту<ref>{{cite web| date = 2019| url = https://biblio.by/balotnyja-prygody-cikavinki-ad.html| title = Балотныя прыгоды. Цікавінкі ад Бульбінкі і Журавінкі| publisher = biblio.by| access-date = 2019-04-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20190403075319/https://biblio.by/balotnyja-prygody-cikavinki-ad.html| archive-date = 3 красавіка 2019| url-status = dead}}</ref>. * «'''Барыс Аракчэеў. Бэз малюецца на шчасце'''» / [укладанне [[Аксана Барысаўна Аракчэева|А. Аракчэева]], А. Масла] (2019, выд. «Мастацкая літаратура», сер. [[Жыццё знакамітых людзей Беларусі|ЖЗЛБ]]) — у кнізе сабраны матэрыял пра знакамітага мастака, аднаго з заснавальнікаў сучаснай беларускай школы жывапісу, заслужанага дзеяча мастацтваў Рэспублікі Беларусь [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыса Аракчэева]]. * «'''Адкрыцці стагоддзяў'''» (2020, выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі») — з кнігі можна даведацца, што зрабілі для развіцця ракетабудаўніцтва і асваення космасу выхадцы з беларускіх земляў, а таксама пра электрычнасць, водаправод, камп’ютар, сацыяльныя сеткі, караблі, аўтамабілі, радыё, інтэрнэт...<ref>{{cite web| author =Аліна Буяшова| date =2020-08-02| url = http://www.zviazda.by/be/news/20200730/1596089356-dze-zhyvuc-cudy| title =Дзе жывуць цуды? |publisher =Літаратура і мастацтва| access-date = 2020-08-05}}</ref>. === Публікацыі === * {{артыкул|аўтар=Масла, А. |загаловак=Адказнасьць перад будучыняй, або Развагі на «дзіцячую» тэму |спасылка= http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/mas1402ec.html?OpenDocument|выданне= [[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]|тып=часопіс |месца=Мн. |год=2005, студзень |нумар=14 }} * {{артыкул|аўтар=Масла, А. |загаловак=Дарогу адолее той, хто ідзе |спасылка=http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/mas5802ec.html?OpenDocument |выданне=Дзеяслоў |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2012, сакавік|нумар=58 }} * {{артыкул |аўтар=Масла, А. |загаловак=Салідарнасць — адна з нашых галоўных мэтаў |спасылка=http://novychas.info/uploads/userfiles/files/2013/nch_2013_45.pdf |выданне=[[Новы Час]] |тып=газета |месца=Мн. |год=29 лістапада 2013 |выпуск=366 |нумар=45 |старонкі=9, 19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304234451/http://novychas.info/uploads/userfiles/files/2013/nch_2013_45.pdf |archive-date=4 сакавіка 2016 }} * {{артыкул |аўтар=Масла, А. |загаловак=Філасофія любові |спасылка=http://www.polymja.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/Verstka-%E2%84%96-7-1-192.pdf |выданне=[[Полымя (1922)|Полымя]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=2015 |выпуск=1029 |нумар=7 |старонкі=130—136 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704040040/http://www.polymja.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/Verstka-%E2%84%96-7-1-192.pdf |archive-date=4 ліпеня 2017 }} * {{артыкул |аўтар=Масла, А. |загаловак=Шклянка, поўная напалову, або Спроба дыягностыкі працэсаў у беларускай дзіцячай літаратуры |спасылка=https://issuu.com/dziejaslou/docs/dz-82k_7dd1dbcc2610cd/262 |выданне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2016, чэрвень |выпуск=82 |нумар=3 |старонкі=262—270 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403080225/https://issuu.com/dziejaslou/docs/dz-82k_7dd1dbcc2610cd/262 }} === Сцэнарыі === * м/ф «Лагодны воўк» (2018, кінастудыя «[[Беларусьфільм]]»)<ref>{{cite web | url =http://listapad.com/by/programm/natsionalnyy-konkurs/the-good-wolf/ | title =Лагодны воўк | publisher =[[Лістапад (кінафестываль)|Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»]] | access-date =7 лістапада 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20181114122319/http://listapad.com/by/programm/natsionalnyy-konkurs/the-good-wolf/ | archive-date =14 лістапада 2018 | url-status =dead }}</ref>. Мультфільм стаў лепшай анімацыяй на кінафестывалі «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]] — 2018»<ref name="МН" />. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Смірнова Д. |загаловак= Месца казкі ў жыцці сучаснай літаратуры |спасылка= http://www.zviazda.by/sites/default/files/24-2020.pdf|выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып= газета|месца= Мн.|год=26 чэрвеня 2020 |выпуск=5080 |нумар=24 |старонкі= 16}} == Спасылкі == * [http://www.p-shkola.by/dfiles/000138_236980_.pdf Масла Алена Сцяпанаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140806124846/http://www.p-shkola.by/dfiles/000138_236980_.pdf |date=6 жніўня 2014 }}. Біяграфія на сайце «Пачатковая школа» Мін. адукацыі РБ * [http://lit-bel.org/by/news/4682.html Недзіцячыя пытанні для дзіцячай пісьменніцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310141234/http://lit-bel.org/by/news/4682.html |date=10 сакавіка 2016 }} * [http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ Елена Масло] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150424193357/http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ |date=24 красавіка 2015 }}. Інтэрв’ю для сайта Femina.by * {{cite web |url=http://sputnik.by/live/20160319/1020883163.html |title=Сказочница: ребенок живет в каждом, но некоторые его надежно прячут |date=19 сакавіка 2016 |publisher=Sputnik Беларусь |access-date=21 сакавіка 2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219043222/http://sputnik.by/live/20160319/1020883163.html |archive-date=19 снежня 2016 }} * {{cite web| author =Пятроўская Т.| date =2017-05-24| url = https://zviazda.by/be/news/20170524/1495655828-kazki-dlya-dzyacey-i-dlya-daroslyh-charounyya-tvory-aleny-masla| title =Казкі для дзяцей і для дарослых: чароўныя творы Алены Масла |publisher =газ. «[[Звязда (газета)|Звязда]]»| access-date = 2022-12-24}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масла Алена Сцяпанаўна}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] nsctnn9456h11793p7hmlckypthl11m 0 159361 5174535 4625839 2026-08-02T14:29:44Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5174535 wikitext text/x-wiki [[Файл:ColdChisels.jpg|right|thumb|Долата з непрыдатным затыльнікам]] '''Долата''' — [[дрэваапрацоўка|дрэваапрацоўчы]] інструмент для выдзёўбвання розных адтулін і паглыбленняў. Найбольш простая форма долата — жалезны штыр з завостраным з аднаго боку краем (шырока сустракаецца ў археалагічных раскопках старажытных беларускіх гарадоў). Больш сучасная форма долата — жалезны штыр з прамым, часам авальным профілем вострага ляза і насаджанай на другі канец ударнай ручкай. Шырока ўжываецца ў [[сталярства|сталярным]] і [[цяслярства|цяслярным]] рамёствах. == Гл. таксама == * [[Малаток]] == Літаратура == * Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Stone chisels}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] 94qpiejvq03jfshzubrv9klqj9wbj89 5174547 5174535 2026-08-02T14:38:02Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5174547 wikitext text/x-wiki [[Файл:ColdChisels.jpg|right|thumb|Долата з непрыдатным затыльнікам]] '''Долата''' — [[дрэваапрацоўка|дрэваапрацоўчы]] інструмент для выдзёўбвання розных адтулін і паглыбленняў. Найбольш простая форма долата — жалезны штыр з завостраным з аднаго боку краем (шырока сустракаецца ў археалагічных раскопках старажытных беларускіх гарадоў). Больш сучасная форма долата — жалезны штыр з прамым, часам авальным профілем вострага ляза і насаджанай на другі канец ударнай ручкай. Шырока ўжываецца ў [[сталярства|сталярным]] і [[цяслярства|цяслярным]] рамёствах. == Гл. таксама == * [[Малаток]] == Літаратура == * Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 375 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Stone chisels}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] h1lf2aaltz5rhug7ae5yt4xubvv7tj3 0 167546 5174605 4766862 2026-08-02T16:56:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174605 wikitext text/x-wiki [[Выява:12 Tribes of Israel Map.svg|thumb|240px|Карта дванаццаці каленаў ізраілевых]] '''Іўдзея''' ({{lang-he|יהודה}}, {{lang-el|Ἰουδαία}}, {{lang-la|Iudaea}}, {{lang-ar|يهودية}}) — горная паўднёвая частка рэгіёна, вядомага як [[Ізраіль|Зямля Ізраіля]] і [[Палесціна|Палесціны]], прыкладна адпавядае паўднёвай частцы [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходняга берага]] і паўночнай пустыні [[Негеў]] у Ізраілі<ref>[http://books.google.com/books?id=3kbU4BIAcrQC&pg=PA401&lpg=PA401&dq=Judea+%22southern+part+of+the+west+bank%22&source=bl&ots=SAj30tHaZd&sig=31Ggk3L8C31toq9at7aa0Jim-CI&hl=en&sa=X&ei=gIbfUPazA7TW0gGOu4CgDQ&ved=0CFUQ6AEwBg#v=onepage&q=Judea%20%22southern%20part%20of%20the%20west%20bank%22&f=false A History of the Israeli-Palestinian Conflict - Mark A. Tessler] - Google Books. Books.google.com.</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2008/12/05/world/middleeast/05mideast.html?_r=0 Israeli Troops Evict Settlers in the West Bank]. The New York Times</ref>. Рэгіён названы ў гонар біблейскага [[калена Іудзіна]] і звязанага з імі [[Іўдзейскае царства|Іўдзейскага царства]], існаванне якога датуецца ад [[934 да н.э.|934]] да [[586 да н.э.|586 года да н.э.]]<ref>[http://jewishencyclopedia.com/articles/8955-judah-kingdom-of Judah, Kingdom of]. Jewish Encyclopedia</ref>. Назва рэгіёна працягвала існаваць нават пасля [[Вавілон]]скай заваявання, [[Персія|персідскага]], эліністычнага і рымскага перыядаў, як Іўдзея Вавілонская, Персідская Іўдзея, Хасманеўская Іўдзея, і, такім чынам, Іўдзея Ірада і Рымская Іўдзея адпаведна. У выніку [[паўстанне Бар-Кохбы|паўстання Бар-Кохбы]] ў [[135]] годзе рэгіён быў перайменаваны і зліўся з [[Сірыя (рымская правінцыя)|рымскай Сірыяй]] у [[Сірыйская Палесціна|Сірыйскую Палесціну]] рымскім імператарам [[Адрыян]]ам. Тэрмін Іўдзея як геаграфічны тэрмін афіцыйна быў адроджаны ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]], як частка ізраільскай назвы раёна на працягу большай частцы Заходняга берага ракі Іардан. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Judea}} * [http://www.fsmitha.com/h1/ch17.htm Іўдзея і грамадзянская вайна]. {{ref-en}} * [http://www.biblelandpictures.com/gallery/gallery.asp?categoryid=107 Фотаздымкі Іўдзеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150205044621/http://biblelandpictures.com/gallery/gallery.asp?categoryid=107 |date=5 лютага 2015 }}. {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Біблейскія месцы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ізраіля]] [[Катэгорыя:Іўдзея| ]] atenz9826cal912orm155ilcuf8n0i6 0 176077 5174560 4766837 2026-08-02T14:51:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174560 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Іраклій}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Іраклій | арыгінал імя = {{lang-el|Ηράκλειος Β′}}<br />{{lang-la|Heraclius II}} ці {{lang-la2|Heraclonas}} | пасада = [[Візантыйскія імператары|Візантыйскі імператар]] | сцяг = | выява = Solidus-Heraclius-sb0764.jpg |апісанне выявы = Манета, на якой намаляваны [[Іраклій I|Іраклій]] і яго сыны: [[Канстанцін III Іраклій|Канстанцін III]] і Іраклеон | нацыянальнасць = [[армянін]] | веравызнанне = [[Праваслаўе]] | перыядпачатак = [[11 лютага]] [[641]] | перыядканец = верасень [[641]] | суправіцель1 = [[Канстанцін III Іраклій|Канстанцін III]] | суправіцель1перыядпачатак = [[11 лютага]] [[641]] | суправіцель1перыядканец = [[24 мая]] [[641]] | папярэднік = [[Іраклій I|Іраклій]] | пераемнік = [[Канстант II]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | у шлюбе = | дзеці = }} ''' Канстанцін Іраклій''' (Іраклеон, Іраклона, Іраклон; {{lang-el|Ηράκλειος}}, {{lang-la|Heraclius II}} ці {{lang-la2|Heraclonas}}; {{дата нараджэння|||626}}, [[Лазіка]] — {{дата смерці|||641}}) — малодшы сын [[Візантыйскія імператары|візантыйскага імператара]] [[Іраклій I|Іраклія]], імператар Візантыі з лютага па верасень [[641]] года сумесна са сваім братам [[Канстанцін III Іраклій|Канстанцінам]]. Пасля смерці брата, у якой была абвінавачана маці Іраклеона — Марціна, ён, па рашэнні сената, разам з маці быў адпраўлены ў ссылку пасля папярэдняга адсячэння [[нос]]а. Сканаў у [[641]] годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm Іраклій II (візантыйскі імператар)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000826215419/http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |date=26 жніўня 2000 }} {{Імператары Візантыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Візантыйскія імператары VII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дынастыя Іраклія]] [[Катэгорыя:Манархі, зрынутыя ў дзяцінстве]] [[Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве‏]] 2as70eytu4j7y12womklilin4o1b481 3 176200 5174531 5174364 2026-08-02T14:16:13Z Pathoschild 106 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 5174531 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 0 190153 5174515 1751358 2026-08-02T13:11:49Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174515 wikitext text/x-wiki '''Цэментацыя сталі''' — разнавіднасць хіміка-тэрмічнай апрацоўкі, яўляе сабой дыфузійнае насычэнне паверхневага пласта вырабаў з нізгавугляродзістай сталі (0,1-0,2 % С) [[вуглярод]]ам пры нагрэве ў адпаведным асяроддзі. Мэта цэментацыі — павышэнне цвёрдасці і зносаўстойлівасці паверхні, што дасягаецца узбагачэннем павярхоўнага пласта вугляродам (да 0,8-1,2 %) і наступнай загартоўкай з нізкім адпускам (пры гэтым сярэдзіна выраба, не насычаная вугляродам, захоўвае высокую глейкасць). Глыбіня цэментаванага пласта 0,5-1,5 мм (радзей больш); канцэнтрацыя вугляроду ў пласце змяншаецца ад паверхні да сярэдзіны выраба. Цэментацыя і наступная тэрмічная апрацоўка павышаюць мяжу трываласці металу і паніжаюць адчувальнасць яго да канцэнтратара напружання. Адрозніваюць цэментацыю цвёрдымі вугляродаўтрымальнымі сумесямі (карбюрызатарамі) і газавую цэментацыю. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дыфузійнае насычэнне паверхні металу]] [[Катэгорыя:Металургія]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўства]] [[Катэгорыя:Электрахімія]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] lp8u16itky3ay9pfiubf4h2n5sh40p3 5174546 5174515 2026-08-02T14:37:19Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5174546 wikitext text/x-wiki '''Цэментацыя сталі''' — разнавіднасць хіміка-тэрмічнай апрацоўкі, яўляе сабой дыфузійнае насычэнне паверхневага пласта вырабаў з нізгавугляродзістай сталі (0,1-0,2 % С) [[вуглярод]]ам пры нагрэве ў адпаведным асяроддзі. Мэта цэментацыі — павышэнне цвёрдасці і зносаўстойлівасці паверхні, што дасягаецца узбагачэннем павярхоўнага пласта вугляродам (да 0,8-1,2 %) і наступнай загартоўкай з нізкім адпускам (пры гэтым сярэдзіна выраба, не насычаная вугляродам, захоўвае высокую глейкасць). Глыбіня цэментаванага пласта 0,5-1,5 мм (радзей больш); канцэнтрацыя вугляроду ў пласце змяншаецца ад паверхні да сярэдзіны выраба. Цэментацыя і наступная тэрмічная апрацоўка павышаюць мяжу трываласці металу і паніжаюць адчувальнасць яго да канцэнтратара напружання. Адрозніваюць цэментацыю цвёрдымі вугляродаўтрымальнымі сумесямі (карбюрызатарамі) і газавую цэментацыю. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дыфузійнае насычэнне паверхні металу]] [[Катэгорыя:Металургія]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўства]] [[Катэгорыя:Электрахімія]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі машынабудавання]] miz9p264edmeco5i2bq3kzxhavpqpak 0 192019 5174843 5160195 2026-08-03T09:33:26Z DzBar 156353 /* Колькасць */ абнаўленне звестак 5174843 wikitext text/x-wiki '''[[Насельніцтва Беларусі]]''' — агульнасць людзей, якія пастаянна пражываюць на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://myfin.by/wiki/term/naselenie-belarusi Население Беларуси]{{ref-ru}}</ref>. Апошні [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс насельніцтва Беларусі]] быў праведзены ў 2019 годзе. == Колькасць == [[Файл:Belarus population.svg|міні|300пкс|Колькасць насельніцтва Беларусі 1960—2017 гг.]] На 1 студзеня 2025 года ў Беларусі пражывала '''9 109 280''' чалавек (паводле ацэнкі [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта]])<ref name="onl">[https://people.onliner.by/2025/03/28/naselenie-belarusi Население Беларуси за год уменьшилось, но в Минске — прирост]{{ref-ru}}</ref>. На 1 студзеня 2026 года — '''9 056 080''' чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/dinamika-chislennosti-naseleniya/|title=Численность населения на 1 января по областям и г.Минску¹|website=www.belstat.gov.by|access-date=2026-08-03}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/0ec/tcgtty8e031wae223oyzhy9j9nudvv1e.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского тип (статистический бюллетень от Национального статистического комитета Республики Беларусь|website=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|url-status=live}}</ref>. == Нацыянальны склад == Паводле перапісу насельніцтва 2019 года<ref>[https://new.cisstat.org/documents/20143/415623/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C.pdf/f9643793-204c-aeff-2d2e-ce92dd526d4d?t=1643201279185 Национальный состав населения Республики Беларусь, 2020]{{ref-ru}}</ref>: * [[беларусы]] — 84,9 % * [[Рускія ў Беларусі|рускія]] — 7,5 % * [[Палякі на Беларусі|палякі]] — 3,1 % * [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 1,7 % {|class="graytable" style="text-align:center" |- |+Найбуйнейшыя народы Беларусі паводле перапісу 2019 года па раёнах і гарадах абласнога падпарадкавання |- | [[Файл:Belarusians in Belarus (2019).png|150px]] | [[Файл:Russians in Belarus (2019).png|150px]] | [[Файл:Poles in Belarus (2019).png|150px]] | [[Файл:Ukrainians in Belarus (2019).png|150px]] |- | Беларусы | Рускія | Палякі | Украінцы |} == Размяшчэнне == Па рэгіёнах Рэспублікі Беларусь насельніцтва размеркавана наступным чынам (на 1 студзеня 2025 года)<ref name="onl" />: * [[Мінск]] — 1 996 730 чалавек * [[Брэсцкая вобласць]] — 1 299 912 чалавек * [[Віцебская вобласць]] — 1 072 063 чалавек * [[Гомельская вобласць]] — 1 327 973 чалавек * [[Гродзенская вобласць]] — 984 880 чалавек * [[Магілёўская вобласць]] — 971 365 чалавек * [[Мінская вобласць]] — 1 456 357 чалавек == Нарадзілася/Памёрла == [[Файл:Belarus mortality.png|міні|300пкс|[[Смяротнасць]], 1950—2011 гады.]] Калі ў 2016 годзе ў Беларусі нарадзіліся 117 779 дзяцей, то ў 2024 толькі 58 938 — нараджальнасць у краіне за восем гадоў скарацілася амаль удвая. Такое падзенне сведчыць пра пра сур’ёзны дэмаграфічны крызіс. Статыстыка па смяротнасці з 2020 па 2023 гады не публікавалася. У 2024 годзе памерлі 115 124 беларусаў (з іх найбольшая колькасць у Мінскай вобласці — 19 190 чалавек)<ref>[https://tochka.by/articles/life/belstat_vpervye_za_pyat_let_pokazal_dannye_po_smertnosti_v_belarusi/ Белстат впервые за пять лет показал данные по смертности в Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. === Самагубствы === У Беларусі за першыя шэсць месяцаў 2024 года зарэгістравана 596 суіцыдаў — гэта значыць 6,5 выпадкаў на 100 тысяч насельніцтва. У пачатку 2000-х гадоў гэты паказчык складаў больш за 20 на 100 тысяч. Устойлівая тэндэнцыя апошніх 20 гадоў дазволіла Беларусі перайсці з катэгорыі краін з сярэдневысокім паказчыкам у катэгорыю з сярэдненізкім і нізкім паказчыкам. У той жа час часцей сталі здзяйсняць самагубствы беларускія дзеці і падлеткі — паказчык у першай палове 2024 года павялічыўся на 40 %. Найбольшы ўзровень суіцыдаў сярод насельніцтва зарэгістраваны ў Мінску, найменшы — у Мінскай вобласці<ref>[https://thinktanks.pro/publication/2025/01/17/pochemu-v-belarusi-uchastilis-podrostkovye-samoubistva.html Почему в Беларуси участились подростковые самоубийства?]{{ref-ru}}</ref>. == Шлюбнасць == Паводле звестак афіцыйнай статыстыкі, у 2024 годзе ў Беларусі было зарэгістравана<ref>[https://myfin.by/article/zhizn/skolko-brakov-i-razvodov-zaregistrirovali-v-belarusi-v-2024-godu-36737 Национальный статистический комитет опубликовал информацию о браках и разводах в Беларуси в 2024 году]{{ref-ru}}</ref>: * шлюбаў — 46 242 * разводаў — 34 866 Сярэдні ўзрост тых, хто ўпершыню ўзяў шлюб: у жанчын — 26,7 года, у мужчын — 28,9 года. Больш за ўсё разводаў прыходзілася на перыяды сумеснага жыцця ад 1 да 4 гадоў і ад 5 да 9 гадоў. == Міграцыя == [[Файл:Belarus migration saldo.png|міні|300пкс|Перасяленцаў на тысячу жыхароў, 1950—2011 гады.:<br />{{Легенда|#ffaec9|прыток}}{{Легенда|#99d9ea|адток}}]] === Эміграцыя з Беларусі === {{Асноўны артыкул|Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года}} Паводле звестак [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], у 2021—2022 гадах больш за 200 тысяч грамадзян пакінулі Беларусь<ref>[https://sputnik.by/20240118/mvd-v-20212022-godakh-iz-belarusi-uekhali-bolee-200-tysyach-grazhdan-1082911609.html В министерстве заявили, что республика всегда открыта для возвращения уехавших граждан]{{ref-ru}}</ref>. === Іміграцыя ў Беларусь === {{Асноўны артыкул|Іміграцыя ў Беларусь}} Станам на 31 снежня 2023 на ўліку ў тэрытарыяльных органах унутраных спраў было больш за 217 тысяч замежнікаў, у тым ліку<ref>[https://e-cis.info/cooperation/3958/117929/ Миграционная ситуация в Республике Беларусь за 2023 год]{{ref-ru}}</ref>: * маюць дазвол на часовае пражыванне — больш за 48 тысяч; * пастаянна пражываюць у Беларусі — больш за 168 тыс. Больш за 2,5 тысячы замежнікаў атрымалі беларускае грамадзянства ў 2024 годзе<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/grazhdane-kitaya-i-rossii-bolee-2-5-tys-inostrantsev-poluchili-belorusskiy-pasport-v-2024-godu Более 2,5 тыс. иностранцев получили белорусский паспорт в 2024 году]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. == Узрост == [[Файл:Belarus 2023 population pyramid.svg|міні|300пкс]] На 1 студзеня 2024 года сярэдні ўзрост беларусаў складае 41,5 года, прычым<ref name="плакат">[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/oficial_statistika/2024/naselenie_2024.pdf Население Республики Беларусь на 1 января 2024 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250715014402/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/oficial_statistika/2024/naselenie_2024.pdf |date=15 ліпеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>: * сярэдні ўзрост мужчын – 38,7 года * сярэдні ўзрост жанчын – 43,9 года Колькасць насельніцтва па асноўных узроставых групах<ref name="плакат" />: * маладзей працаздольнага ўзросту – 1 600 236 чалавек * працаздольнага ўзросту – 5 353 585 чалавек * старэй працаздольнага ўзросту – 2 202 157 чалавек Таксама ў 2024 годзе ў краіне пражывала звыш 600 чалавек, чый узрост перавысіў больш за 100 гадоў<ref>[https://belta.by/society/view/tri-zhitelja-belarusi-dostigli-vozrasta-110-let-661252-2024/ Три жителя Беларуси достигли возраста 110 лет]{{ref-ru}}</ref>. == Урбанізацыя == [[Файл:Belarus - urban and rural population dynamics.png|міні|300пкс|Гарадское і сельскае насельніцтва, 1939—2012 гадоў:<br />{{Легенда|#4f81bd|сяляне}}{{Легенда|#c0504d|гарадскія}}]] На 1 студзеня 2025 года 79 % насельніцтва — гарадскія жыхары, а 21 % — сельскія. Доля гараджан расце, але гэта не значыць, што гарады дадаюць у людзях — яны проста губляюць іх павольней, чым вёскі. На працягу 2024 года колькасць гарадскога насельніцтва скарацілася на 15,6 тыс. чалавек (-0,2 %), тады як сельскага — адразу на 31,1 тыс. (-1,59 %)<ref>[https://officelife.media/article/61733-o-kakikh-vyzovakh-govorit-demografiya-belarusi/ Городская страна — не значит растущая]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://telegra.ph/Demografiya-2024-03-28 Демография-2024: в каких районах и городах сократилось население, а в каких — выросло]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://primenews.by/wp-content/uploads/2024/03/uffrnge0ue8w5xizr44cc8qwaxwpk4a6.pdf Численность населения на 1 января 2024 г.]{{ref-ru}}</ref>. == Мова == {{main|Мовы Беларусі}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Родная мова і мова хатніх зносін паводле перапісаў насельніцтва<ref>[https://geopolitika.cfuv.ru/wp-content/uploads/2021/03/%D0%A2%D0%BE%D0%BC-6-16%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-4-2020-2-66-82.pdf Современная языковая ситуация в Белоруссии и её динамика в постсоветский период]{{ref-ru}}</ref> |- ! rowspan="2" |Год перапісу || colspan="2" | родная мова || colspan="2" | мова хатніх зносін |- ! беларуская || руская || беларуская || руская |- | 1989 || 65,6 || 31,9 || — || — |- | 1999 || 73,7 || 21,9 || 36,7 || 62,8 |- | 2009 || 53,2 || 41,5 || 23,4 || 70,2 |- | 2019 || 54,1 || 42,3 || 26,0 || 71,4 |} == Пол == Паводле перапісу ў кастрычніку 2009 года ў краіне пражывала 4420 тысяч [[мужчына]]ў і 5068 тысяч [[жанчына|жанчын]]. За 10 гадоў між перапісамі 1999 і 2009 гадоў праз рост смяротнасці мужчын у працаздольным узросце іх лік зменшыўся на 6,3 %, а доля ў суадносінах да жанчын скарацілася з 1:1,129 да 1:1,15. Колькасць жанчын таксама скарацілася (на 4,6 %). На 2009 год праз актыўнае [[перасяленне]] вясковых дзяўчат у горад там мужчыны колькасна пераважалі ва ўзросце да 27 гадоў, у вёсцы — да 56 гадоў<ref name="zviazda"/>. == Дынаміка == З 1994 года, калі насельніцтва краіны дасягнула 10243,5 тысяч чалавек, у Беларусі адзначаецца выміранне жыхароў ([[дэпапуляцыя]])<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Святлана Бусько]].|загаловак=Анатоль Тозік: «Зваротная сувязь з насельніцтвам вельмі важная для ўраду»|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=113458|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=22 чэрвеня 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2013-06-22 114 (27479)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/113457/22cher-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306045146/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=113458|archivedate=6 сакавіка 2016}}</ref>. За 25 гадоў насельніцтва паменшылася на 750 тысяч, што суправаджалася памяншэннем колькасці рускіх (—557 тысяч паміж 1989 і 2009), палякаў (—123 тысяч), ўкраінцаў (—132 тысяч) і яўрэяў (—99 тысяч). Гэта раўнасільна таму, што Беларусь страціла два абласныя цэнтры краіны — [[Гомель]] і [[Брэст]], і вярнулася ў [[1978]] год. За апошнія 30 гадоў адбылося даволі інтэнсіўнае пераразмеркаванне вясковага і гарадскога насельніцтва, амаль па працэнту штогод на карысць горада. Імавернасць застацца на месцы свайго нараджэння для 20—24-гадовых беларускіх гараджан пад канец 1960-х складала 0,88, для вяскоўцаў — толькі 0,26. Пад канец 1990-х розніца павялічылася адпаведна да 0,92 і 0,22. З кожным годам пагаршаецца здароўе людзей, асабліва немаўлят. Так, колькасць упершыню захварэлых на сардэчна-сасудзістыя захворванні штогод павялічваецца на 3—4 адсоткі (звесткі на 2004 год), такая ж карціна з злаякаснымі захворваннямі<ref name=mikulich>{{кніга|аўтар=[[Аляксей Мікуліч]]|загаловак=Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу|месца=Мн.|выдавецтва=Тэхналогія|год=2005|старонак=138|isbn=985-458-122-5}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ '''Колькасць насельніцтва на Беларусі па гадах''' |- |+align="bottom"| |- ! Час падліку !! Колькасць насельніцтва, <br />тыс. !! Прырост/змяншэнне, <br />тыс. (за папярэдні год) !! Гарадское (%) |- | [[XIV стагоддзе]] || ≈1 000<ref name="18-2, 90">{{Крыніцы/БелЭн|18-2}} С. 90</ref> || — || — |- | [[1650]] || 2 900<ref name="АГБ">Атлас: Гісторыя Беларусі, XVI—XVIII стст. [Карты]. — {{Мн.}}: Выд. цэнтр БДУ, 2005. — 28 с. ISBN 985-476-309-9 — С. 19</ref>|| — || — |- | [[1667]] || ≈1 400<ref name="АГБ"/><ref>Насельніцтва [[ВКЛ]]. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну 1654—1667 гадоў]] загінуў кожны другі жыхар Літвы: 1,5 мільёна з 2,9 мільёнаў, што жылі ў [[1650]] годзе. Насельніцтва Літвы дасягнула сваёй даваеннай колькасці толькі ў [[1772]] годзе, праз 105 гадоў.</ref> || — || — |- | [[1700]] || 2 200<ref name="АГБ"/><ref>Насельніцтва [[ВКЛ]] на пачатку [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ([[1700]]—[[1721]]).</ref> || — || — |- | [[1717]] || 1 500<ref name="АГБ"/><ref>Страты ВКЛ у [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайне]] ([[1700]]—[[1721]]) склалі 700 тысяч чалавек.</ref> || — || — |- | [[1772]] || 2 900<ref name="АГБ"/> || — || — |- | [[1811]] || 3 800<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа р">У сучасных межах. Паводле рэвізій Расійскай імперыі.</ref> || — || — |- | [[1863]] || 4 200<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа р"/> || — || — |- | [[1897]] || 6 673<ref name="18-2, 92">{{Крыніцы/БелЭн|18-2}} С. 92</ref> || — || 13,5 |- | [[1913]] || 6 899,1<ref name="18-2, 92"/> || — || 14,3 |- | [[1914]] || 7 500<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа">У сучасных межах.</ref> || — || — |- | [[1917]] || 6 900<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа"/> || — || — |- | [[1921]] || 6 700<ref name="18-2, 90"/><ref name="мяжа"/> || — || — |- | [[1926]] || 4 986,0<ref name="18-2, 92"/><ref>У межах да [[17 верасня]] [[1939]] года</ref> || — || 17,0 |- | [[1939]] || 8 912,2<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа"/>/≈11 000<ref name="18-2, 91">{{Крыніцы/БелЭн|18-2|||91}}</ref><ref>У межах 1939 года.</ref>|| — || 20,8/— |- | [[1940]] || 9 046,1<ref name="18-2, 92"/><ref>У [[1940]] годзе, упершыню за ўсю гісторыю Беларусі, колькасць насельніцтва перавысіла 9 мільёнаў чалавек.</ref> || +133,9 || 21,3 |- | [[1 студзеня]] [[1941]] || 10 454,9<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа в">У межах 1941 года.</ref>|| — || — |- | [[1941]] || 9 092,0<ref name="18-2, 92"/> || +45,9 || 21,7 |- | [[22 чэрвеня]] [[1941]] || 9 200<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа"/>/10 528<ref name="18-2, 92"/><ref name="мяжа в"/>|| — || — |- | [[1945]] || ≈7 700<ref>Агульныя страты насельніцтва [[БССР]] за гады [[Другая Сусветная вайна|вайны]] — каля 1,3 мільёнаў чалавек (каля 800 тысяч яўрэяў і 500 тысяч беларусаў). Дадзеныя дэмаграфіі выразна паказваюць, што ў вайну загінуў кожны шосты жыхар рэспублікі, і дзве трэці загінулых — яўрэі. Пасля [[1945]] года даваеннай колькасці насельніцтва БССР змагла дасягнуць толькі праз 25 гадоў, у [[1970]] годзе.</ref> || — || 22,2 |- | [[1950]] || 7 709,0<ref name="18-2, 92"/> || — || 21,0 |- | [[1951]] || 7 781,1<ref name="18-2, 92"/> || +72,1 || 22,2 |- | [[1952]] || 7 748,7<ref name="18-2, 92"/> || +32,4 || 23,6 |- | [[1953]] || 7 693,4<ref name="18-2, 92"/> || +55,3 || 24,7 |- | [[1954]] || 7 685,6<ref name="18-2, 92"/> || −7,8 || 25,9 |- | [[1955]] || 7 757,2<ref name="18-2, 92"/> || +71,6 || 26,6 |- | [[1956]] || 7 850,2<ref name="18-2, 92"/> || +93 || 27,0 |- | [[1957]] || 7 910,0<ref name="18-2, 92"/> || +59,8 || 27,8 |- | [[1958]] || 7 961,6<ref name="18-2, 92"/> || +51,6 || 29,0 |- | [[1959]] || 8 055,7<ref name="18-2, 92"/> || +94,1 || 30,8 |- | [[1960]] || 8 147,4<ref name="18-2, 92"/> || +91,7 || 32,0 |- | [[1961]] || 8 233,3<ref name="18-2, 92"/> || +85,9 || 33,3 |- | [[1962]] || 8 335,2<ref name="18-2, 92"/> || +101,9 || 34,4 |- | [[1963]] || 8 435,4<ref name="18-2, 92"/> || +100,2 || 35,4 |- | [[1964]] || 8 479,8<ref name="18-2, 92"/> || +44,4 || 36,5 |- | [[1965]] || 8 557,9<ref name="18-2, 92"/> || +78,1 || 37,5 |- | [[1966]] || 8 655,7<ref name="18-2, 92"/> || +97,8 || 38,5 |- | [[1967]] || 8 761,8<ref name="18-2, 92"/> || +106,1 || 39,6 |- | [[1968]] || 8 838,7<ref name="18-2, 92"/> || +76,9 || 40,8 |- | [[1969]] || 8 915,0<ref name="18-2, 92"/> || +76,3 || 42,1 |- | [[1970]] || 8 992,2<ref name="18-2, 92"/> || +77,2 || 43,3 |- | [[1971]] || 9 048,7<ref name="18-2, 92"/> || +56,5 || 44,4 |- | [[1972]] || 9 118,1<ref name="18-2, 92"/> || +69,4 || 45,7 |- | [[1973]] || 9 182,4<ref name="18-2, 92"/> || +64,3 || 47,1 |- | [[1974]] || 9 251,4<ref name="18-2, 92"/> || +69 || 48,5 |- | [[1975]] || 9 317,2<ref name="18-2, 92"/> || +65,8 || 49,9 |- | [[1976]] || 9 360,5<ref name="18-2, 92"/> || +43,3 || 51,2<ref>У [[1976]] годзе, упершыню за ўсю гісторыю Беларусі, колькасць гарадскога насельніцтва склала больш за 50 %.</ref> |- | [[1977]] || 9 406,2<ref name="18-2, 92"/> || +45,7 || 52,4 |- | [[1978]] || 9 463,5<ref name="18-2, 92"/> || +57,3 || 53,6 |- | [[1979]] || 9 532,5<ref name="18-2, 92"/> || +69 || 54,9 |- | [[1980]] || 9 591,8<ref name="18-2, 92"/> || +59,3 || 55,9 |- | [[1981]] || 9 662,9<ref name="18-2, 92"/> || +71,1 || 57,0 |- | [[1982]] || 9 736,1<ref name="18-2, 92"/> || +73,2 || 58,0 |- | [[1983]] || 9 800,6<ref name="18-2, 92"/> || +64,5 || 59,1 |- | [[1984]] || 9 869,4<ref name="18-2, 92"/> || +68,8 || 60,2 |- | [[1985]] || 9 929,0<ref name="18-2, 92"/> || +59,6 || 61,2 |- | [[1986]] || 9 986,4<ref name="18-2, 92"/> || +57,4 || 62,2 |- | [[1987]] || 10 042,8<ref name="18-2, 92"/><ref>У [[1987]] годзе, упершыню за ўсю гісторыю Беларусі, колькасць насельніцтва перавысіла 10 мільёнаў чалавек.</ref>|| +56,4 || 63,2 |- | [[1988]] || 10 089,7<ref name="18-2, 92"/>|| +46,9 || 64,3 |- | [[1989]] || 10 151,8<ref name="18-2, 92"/>|| +62,1 || 65,4 |- | [[1990]] || 10 188,9<ref name="18-2, 92"/>|| +37,1 || 66,1 |- | [[1991]] || 10 189,8<ref name="18-2, 92"/>|| +0,9 || 66,8 |- | [[1992]] || 10 198,3<ref name="18-2, 92"/>|| +8,5 || 67,2 |- | [[1993]] || 10 234,6<ref name="18-2, 92"/>|| +36,3 || 67,4 |- | [[1994]] || 10 243,5<ref name="18-2, 92"/><ref>У сучасных межах. Самая вялікая колькасць насельніцтва Беларусі за ўсю гісторыю.</ref>|| +8,9 || 67,6 |- | [[1995]] || 10 177,3<ref name="belstat1">[http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions/1.php Колькасць насельніцтва па абласцях і гораду Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130829102052/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions/1.php |date=29 жніўня 2013 }}</ref>|| −66,2 || 68,1 |- | [[1996]] || 10 141,9 || −35,4 || 68,4 |- | [[1997]] || 10 093,0 || −48,9 || 68,8 |- | [[1998]] || 10 045,2 || −47,8 || 69,3 |- | [[1999]] || 10 019,5 || −25,7 || 69,7 |- | [[2000]] || — || — || — |- | [[2001]] || 9 956,7<ref name="belstat1"/> || −62,8 || 70,1 |- | [[2002]] || 9 900,4<ref name="belstat1"/> || −56,3 || 70,5 |- | [[2003]] || 9 830,7<ref name="belstat1"/> || −69,7 || 70,9 |- | [[2004]] || 9 762,8<ref name="belstat1"/> || −67,9 || 71,3 |- | [[2005]] || 9 697,5<ref name="belstat1"/> || −65,3 || 71,8 |- | [[2006]] || 9 630,4<ref name="belstat1"/> || −67,1 || 72,2 |- | [[2007]] || 9 579,5<ref name="belstat1"/> || −50,9 || 72,7 |- | [[2008]] || 9 542,4<ref name="belstat1"/> || −37,1 || 73,2 |- | [[2009]] || 9 513,6<ref name="belstat1"/> || −28,8 || 73,9 |- | [[2010]] || 9 500,0<ref name="belstat1"/> || −13,6 || 74,5 |- | [[2011]] || 9 481,2<ref name="belstat1"/> || −18,8 || 75,1 |- | [[2012]] || 9 465,2<ref name="belstat1"/> || −16,0 || 75,8 |- | [[2013]] || 9 463,8<ref name="belstat1"/> || −1,4 || 76,3 |- | [[2014]] || 9 468,2<ref name="belstat1"/> || +4,4 || 76,8 |- | [[2015]] || 9 480,9<ref name="belstat1"/> || +12,7 || 77,2 |- | [[2016]] || 9 498,4<ref name="belstat1"/> || +17,5 || 77,6 |- | [[2017]] || 9 504,7<ref name="belstat1"/> || +6,3 || 77,9 |- | [[2018]] || 9 491,8<ref name="belstat1"/><ref>[http://blr.belta.by/infographica/view/naselnitstva-belarusi-6990/ blr.belta.by]</ref> || −12,9 || 78,1 |- | [[2019]] || 9 429,2<ref name="belstat1"/> || −62,6 || 78,4 |- | [[2020]] || 9 410,2<ref name="belstat.gov.by"/> || −19 || 77,6 |- | [[2021]] || 9 349,6<ref name="belstat.gov.by"/> || −60,6 || 77,9 |- | [[2022]] || 9 255,5<ref name="belstat.gov.by"/> || −94,1 || 78,1 |- | [[2023]] || 9 200,6 || || |- | [[2024]] || 9 156 || || |} == Шчыльнасць == Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (дадзеныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). <gallery perrow="4" widths="600px" heights="360px"> File:Плотность населения Беларуси по муниципальным образованиям в 2016 году.jpg|thumb|Шчыльнасць насельніцтва Беларусі па раёнах на 2016 г. </gallery> {{-}} == Дадатковыя звесткі == {{Асноўны артыкул|Гарады Беларусі|Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Сельскія населеныя пункты Беларусі}} На пачатак 2026 года ў Беларусі<ref>[https://virtualbrest.ru/news177889.php Сколько населенных пунктов в Беларуси]{{ref-ru}}</ref>: * 115 гарадоў * 85 [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкаў гарадскога тыпу]] * 22 973 сельскіх населеных пунктаў == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://ostro.by/society/lukashenka-hocha-padvoits-naselnitstva-belarusi-shto-z-getaga-atrymaetstsa/ Лукашэнка хоча падвоіць насельніцтва Беларусі: што з гэтага атрымаецца?]{{Недаступная спасылка}} Ostro.by {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Насельніцтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Дэмаграфія]] rpnzthtcqf75su5em68jjvdxb4ow24r 100 193441 5174578 5173879 2026-08-02T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5174578 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|2026-07-23T16:40:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Свята-Мікалаеўскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:27:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Прачысценскай царквы (Ліда)|2026-07-22T14:25:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Капліца Святой Барбары (Ліда)|2026-07-20T21:25:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Помнік салдатам, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны (Ліда)|2026-07-20T09:57:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Майданак|2026-07-20T08:50:59Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Сацыялістычная вуліца (Мінск)|2026-07-20T08:12:21Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі (Ліда)|2026-07-20T08:04:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старыя праваслаўныя могілкі (Ліда)|2026-07-20T07:50:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Слабадскія могілкі (Ліда)|2026-07-20T07:17:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|2026-07-18T10:40:04Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Праезд Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:57:24Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qjdzd646v62ituiwv55612fg5f3l6se 0 196185 5174634 5087552 2026-08-02T18:35:02Z 5174634 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Сілы спецыяльных аперацый узброеных сіл Рэспублікі Беларусь |выява = [[Выява:Emblema siłaŭ specyjalnych aperacyjaŭ RB.png|200px]] |подпіс = Эмблема камандавання ССА УС РБ |гады = [[2007]]— |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падпарадкаванне = Генеральны штаб [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь |тып = падраздзяленне спецыяльнага прызначэння, паветрана-дэсантныя войскі |уключае_ў_сябе = 2 гвардзейскiя асобныя брыгады, асобная брыгада спецпрызначэння, асобныя падраздзяленні спецпрызначэння |роля = стратэгічнае стрымліванне |памер = 6150 <small>(2022 г.<ref>[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR THE MILITARY BALANCE 2022], стр. 185—186</ref>)</small> |камандная_структура = |размяшчэнне = Рэспубліка Беларусь |мянушка = |заступнік = |дэвіз = У любым месцы, у любы час, любыя задачы! |колеры = блакітны |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = * [[UNIFIL|Мiратворчая мiсiя ў Лiване]]<ref>[https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 Кто такие белорусские миротворцы, как они могут появиться в чужой стране и можно ли им стрелять?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210204034450/https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 |date=4 лютага 2021 }}</ref> * [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]<ref>{{cite web|author=Александр Коц, Дмитрий Стешин|url=https://www.kp.by/daily/25664/825870/|title=«На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны»|publisher=www.kp.ru|date=2011-04-06|accessdate=2019-06-10}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web | author=| url =https://ria.ru/20180202/1513834267.html| title=«Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск»|publisher=www.ria.ru|date=2018-02-02|accessdate=2019-06-10}}</ref> * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]<ref name=sv>[https://www.svaboda.org/a/31107424.html На судзе ў справе Шутава стала вядома, хто загадаў выкарыстоўваць узброеных вайскоўцаў падчас пратэстаў]</ref><ref name=nn>[https://nn.by/?c=ar&i=268488&lang=ru На суде по делу Шутова стало известно, кто отдал приказ использовать вооруженных военнослужащих во время протестов в Бресте]</ref> * [[Міратворчая аперацыя АДКБ у Казахстане]]<ref>[https://www.sb.by/articles/v-kazakhstan-napravlena-mirotvorcheskaya-rota-iz-sostava-103-y-brigady-sil-spetsialnykh-operatsiy.html В Казахстан направлена миротворческая рота из состава 103-й бригады сил специальных операций]</ref> |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = палкоўнік Аляксандр Ільюкевіч |вядомыя_камандзіры = генерал-маёр Люцыян Сурынт }} '''Сілы спецыяльных аперацый Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь (ССА УС РБ)''' — высокамабільны род войскаў [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]]. Пераемнік [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ СССР]] у Беларусі. == Асноўныя задачы == * Контр-дыверсійная дзейнасць; * [[Ваенная разведка]]; * Выкананне розных задач адмысловымі метадамі. == Гісторыя == У пачатку 1990-х гадоў на тэрыторыі [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] знаходзіліся: * 103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія (Віцебск) * 38-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантнай брыгада (Брэст) * 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння (Мар’іна Горка)<ref>[https://www.sb.by/articles/udarnyy-mekhanizm-4.html Ударный механизм]</ref>. У верасні 1995 года на базе 103-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі і 38-й асобнай гвардзейскай паветрана-дэсантнай брыгады былі сфармаваны мабільныя сілы ў складзе 38-й, 317-й і 350-й асобных мабільных брыгад. У пачатку 2004 года было створана ўпраўленне сіл спецыяльных аперацый [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных сіл]], унесены арганізацыйна-штатныя змены ў мабільных злучэннях і часцях. У 2005 годзе падчас правядзення двухбаковага камандна-штабнога вучэння з войскамі [[Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне|Паўночна-заходняга аператыўнага камандавання]] быў адпрацаваны вялікі спектр пытанняў па баявым прымяненнi сіл спецаперацый. У жніўні 2007 года было абвешчана пра стварэнне Сіл спецыяльных аперацый (ССА). У іх склад увайшлі дзве брыгады мабільных сіл (38-я і 103-я) і 5-я асобна брыгада спецыяльнага прызначэння. У ліпені 2025 года ў склад ССА былі перададзены 92-ы рэактыўны полк і 147-ы зенітны ракетны полк<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/sso-prinyali-v-podchinenie-147-y-zenitno-raketniy-polk-pochemu-eto-vazhno ССО приняли в подчинение 147-й зенитно-ракетный полк]{{ref-ru}}</ref>. Тады ж пачата стварэнне новай 37-й асобнай дэсантна-штурмавой гвардзейскай брыгады, якая будзе размешчана ў Гомельскай вобласці<ref>[https://sputnik.by/20260802/v-belarusi-zavershaetsya-formirovanie-novoy-brigady-sso-pod-gomelem-1109591853.html Формирование новой бригады ССО завершается под Гомелем]{{ref-ru}}</ref>. == Склад == [[Выява:Сілы спецыяльных аперацый Беларусі (2021).png|thumb|right|380px]] Сілы спецыяльных аперацый уключаюць у сябе: {| class="wikitable" |+ !Абазначэнне фарміравання або часці !Месца дыслакацыі |- ! colspan="2" |Асобныя брыгады |- |[[Файл:5 обрспн.jpg|59x59пкс]] [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння]] |[[Мар’іна Горка]] |- |[[Файл:38-а асобна гвардзейска мабільна брыгада.jpg|62x62пкс]] [[38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада|38-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Брэст]] |- |[[Файл:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|59x59пкс]] [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Віцебск]] |- ! colspan="2" |Дапаможныя фарміраванні |- |[[Файл:С91.jpg|64x64пкс]] [[91-ы асобны батальён аховы і абслугоўвання]] |[[Мінск]] |- |[[Файл:XCs3K.jpg|50x50пкс]] [[742-і палявы вузел сувязі]] |[[Калодзішчы]] |- ! colspan="2" |Асобныя атрады |- |[[Файл:33spn.jpg|57x57пкс]] 33-і гвардзейскі асобны атрад спецыяльнага прызначэння (103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады) |[[Віцебск]] |- |[[Файл:Oop5.jpg|56x56пкс]] «Асаблівы атрад» (5-ай асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння) |[[Мар’іна Горка]] |} == Структура == [[Файл:103-vdv-vitebsk-02.jpg|thumb|Дэсантнік 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады бяжыць з кулямётам [[Ручны кулямёт Калашнікава|РКК]].]] [[Выява:103-vdv-vitebsk-01.jpg|thumb|Баец разведроты 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады страляе з кулямёта ПКТ.]] Асобныя мабільныя брыгады арганізацыйна складаюцца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * 3 асобных мабільных батальёна (у кожным БМД-1 або БТР-80, мінамёты БМ-37, аўтаматычныя гранатамёты АГС-17); * самаходны артылерыйскі дывізіён (2С9); * зенітны ракетна-артылерыйскі дывізіён (ЗП-23-2, ПЗРК «Ігла»); * супрацьтанкавая батарэя (БТР-РД з Фагот (ПТУР)). 3. Падраздзяленні баявога забеспячэння і сувязі * батальён сувязі; * разведвальна-дэсантная рота; * інжынерна-сапёрная рота; * узвод радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны. 4. Падраздзяленні тылавога і тэхнічнага забеспячэння * рота аховы і абслугоўвання; * рамонтная рота; * рота матэрыяльнага забеспячэння; * медыцынская рота; * узвод паветрана-дэсантнага забеспячэння. Асобная брыгада спецыяльнага прызначэння арганізацыйна складаецца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * падраздзяленні СпН (атрады); * падраздзяленне сувязі. 3. Падраздзяленні забеспячэння * падраздзяленне МТА; * штабная рота; * медыцынская рота. Брыгады падпарадкоўваюцца камандаванню ССА, якое ў сваю чаргу падпарадкоўваецца непасрэдна генеральнаму штабу, абыходзячы аператыўныя камандаванні і камандаванне сухапутных войскаў УС РБ у адрозненне ад пяхотных частак. == Узбраенне == === Цяжкая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Колькасць !Заўвагі |- ! colspan="5" |Бронетэхніка |- |БТР-3Д «Скрыгат» |[[Файл:Btr-d Belarus.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |22 | |- |[[БТР-80]] |[[Файл:BTR-80 - Interpolitex-2009 (1).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |153<ref name=":0">[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR The Military Balance 2022]</ref> | |- |[[БТР-70МБ1|БТР-70 МБ1]] |[[Файл:BTR70MB1paradNiezalezhnasti.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |64<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Бронеаўтамабілі |- |[[Dongfeng Mengshi]] EQ2050F |[[Файл:Dongfeng EQ2050 Xiamen 01 2019-10-25.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22<ref>[https://lenta.ru/news/2012/06/22/chinabtr/ Китай подарил Белоруссии 22 копии Hummer]</ref> |- |CS/VN3 |[[Файл:Dajiang CSVN3 1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |12<ref name=":0" /> | |- |Volat V1 |[[Файл:Парад по случаю Дня независимости Беларуси при участии авиации ЗВО (13).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Ліс-ПМ]] |[[Файл:Lis MZKT special vehicle.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Кайман (МБТС)|МБТС «Кайман»]] |[[Файл:Milex-2019 exhibition (Minsk, Belarus) — Выставка Milex-2019 (Минск, Беларусь) 00021.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |13+<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Артыллерыя |- |Д-30 |[[Файл:Хаубица Д-30 122мм.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |24<ref name=":0" /> | |- |2Б23 Нона-М1 |[[Файл:2B23 Nona-M1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |18<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Аўтамабілі |- |Dongfeng Mengshi EQ 2050F |[[Файл:AirborneExerciseInBrest2018-28.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22 | |- |[[МАЗ-6317]] |[[Файл:МАЗ 6х6.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- ! colspan="5" |'''Перспектыўныя зразкі''' |- |[[Volat V2]] |[[Файл:БТР Волат V2.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Asilak]] |[[Файл:Asilak AMEV (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Флейта (РСЗА)]] |[[Файл:РСЗО Флейта парад 9 мая Минск.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Віцім (бронеаўтамабіль)|Віцім]] |[[Файл:Vitim armoured car (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} === Стралковая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Калібр !Нататкі |- ! colspan="5" |Пісталеты |- |ПМ |[[Файл:MakarovPM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПБ |[[Файл:PB silent pistol at Tank Biathlon 2014 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |АПС |[[Файл:Stechkin-APS.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПСС |[[Файл:Пистолет самозарядный специальный ПСС 23.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62×41,5 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя пісталеты |- |[[VSP-446]] |[[Файл:Vsp446.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- |[[ПВ-17]] ([[ПСН-В]],[[ПВ-17|«Стрыж»]]) |[[Файл:Ps17.jpg|242x242пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- ! colspan="5" |Аўтаматычныя вінтоўкі |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74]] |[[Файл:AKS-74.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74У]] |[[Файл:Aks74u.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |АПС |[[Файл:Подводный автомат АПС - ЦНИИТОЧМАШ 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,66х39 мм | |- |9А-91 |[[Файл:9А-91 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |АС Вал |[[Файл:АС Вал - Интерполитех–2014 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |[[VSK-100]] |[[Файл:Vsk100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[VSK-100BP]] | |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[SMAR-100BPM]] |[[Файл:Smar100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Кулямёты |- |РПКС-74 |[[Файл:Рпк RPK.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |ПКМ | |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя кулямёты |- |VSMG-156 |[[Файл:Vsmg-156.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Снайперскія вінтоўкі |- |СВД |[[Файл:SVD Dragunov.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- |ВСК-94 |[[Файл:ВСК-94 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |ВСС |[[Файл:VSS Vintorez at Interpolitex-2016 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |МЦ-116М |[[Файл:7,62мм снайперская винтовка МЦ-116М - Соревнования по Снайпингу, посвященные празднованию Дня оружейника 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |7,62х54 мм | |- |ОСВ-96 |[[Файл:ОСВ-96 12,7-мм снайперская винтовка - МАКС-2009 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |12,7х108 мм | |- |AWM |[[Файл:AWM-338-white.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |.338LM | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |SVN.01 SVN.02 |[[Файл:266п.jpg|220x220пкс]]<br />[[Файл:267п.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х51 мм 5,56х45 мм | |- ! colspan="5" |Гранатамёты |- |ГП-25 |[[Файл:GP-25 at Tula State Museum of Weapons.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |25 мм | |- |АГС-17 |[[Файл:AGS-17 with baraban.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |30 мм | |- |РПГ-7 |[[Файл:Rpg-7.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |40 мм | |- |РПГ-26 |[[Файл:Grenade launchers RPG-26.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |72,5 мм |- ! colspan="5" |Перспектыўныя гранатамёты |- |[[ММ-60 «Сапфір»]] |[[Файл:Мм60.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |61 мм |Лёгкі рэактыўны гранатамётны комплекс калібрам 61 мм. Можа аб’ядноўвацца ў зборкі да 4 ракет з сістэмаю навядзення |- ! colspan="5" |СТРК і ПЗРК |- |СТРК «Фагот» |[[Файл:Фагот ПТРК 9К111.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- |ПЗРК «Ігла» | |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя СТРК і ПЗРК |- |[[Шэршань (СТРК)|СТРК «Шэршань»]] |[[Файл:Shershen 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] |[[Файл:Skif ATGM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} == Падрыхтоўка кадраў == Афіцэраў для сіл спецыяльных аперацый рыхтуе факультэт ваеннай разведкі [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. Навучаюцца курсанты па спецыяльнасцях: кіраванне падраздзяленнямі ССA і тэлекамунікацыйныйныя сістэмы. Палявыя і практычныя заняткі з ужываннем узбраення і ваеннай тэхнікі праводзяцца на палявой вучэбна-матэрыяльнай базе палігона «Белая Лужа» і вайсковых часцей сіл спецыяльных аперацый. У далейшым нароўні з атрыманнем ведаў па сацыяльна-гуманітарных, агульнанавуковых і агульнапрафесійных дысцыплінах курсанты ўдасканальваюць сваю ваенную падрыхтоўку па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах. У ходзе заняткаў па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах курсанты вучацца кіраваць падраздзяленнем у адпаведнасці з абранай спецыяльнасцю, удасканальваюць сваю тактыка-спецыяльную і агнявую вывучку, здзяйсняюць скачкі з парашутам, вучацца вадзіць баявыя машыны, у тым ліку і аўтамабілі. На факультэце адзін з самых высокіх прахадных балаў у Ваеннай акадэміі і досыць высокі конкурс, што кажа пра высокі прэстыж дадзенай спецыяльнасці сярод абітурыентаў. Будучых афіцэраў ССА таксама рыхтуюць ваенныя ВНУ Расійскай Федэрацыі: Новасібірскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча на факультэце спецыяльнай разведкі і Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча. Пасля пяці гадоў навучання курсанты атрымліваюць вайсковае званне [[лейтэнант]]. == Гл. таксама == * [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://5obr-spn.ru/ 5 отдельная бригада специального назначения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703014106/http://5obr-spn.ru/ |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 Силы специальных операций станут новым родом войск белорусской армии // Окна в НАТО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903105849/http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 |date=3 верасня 2014 }} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі]] agsavunyrdjamhiatdssny8ejz65y3s 5174635 5174634 2026-08-02T18:38:14Z 5174635 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Сілы спецыяльных аперацый узброеных сіл Рэспублікі Беларусь |выява = [[Выява:Emblema siłaŭ specyjalnych aperacyjaŭ RB.png|200px]] |подпіс = Эмблема камандавання ССА УС РБ |гады = [[2007]]— |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |падпарадкаванне = Генеральны штаб [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь |тып = падраздзяленне спецыяльнага прызначэння, паветрана-дэсантныя войскі |уключае_ў_сябе = 2 гвардзейскiя асобныя брыгады, асобная брыгада спецпрызначэння, асобныя падраздзяленні спецпрызначэння |роля = стратэгічнае стрымліванне |памер = 6150 <small>(2022 г.<ref>[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR THE MILITARY BALANCE 2022], стр. 185—186</ref>)</small> |камандная_структура = |размяшчэнне = Рэспубліка Беларусь |мянушка = |заступнік = |дэвіз = У любым месцы, у любы час, любыя задачы! |колеры = блакітны |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = * [[UNIFIL|Мiратворчая мiсiя ў Лiване]]<ref>[https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 Кто такие белорусские миротворцы, как они могут появиться в чужой стране и можно ли им стрелять?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210204034450/https://news.tut.by/economics/571501.html?crnd=51299 |date=4 лютага 2021 }}</ref> * [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]<ref>{{cite web|author=Александр Коц, Дмитрий Стешин|url=https://www.kp.by/daily/25664/825870/|title=«На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны»|publisher=www.kp.ru|date=2011-04-06|accessdate=2019-06-10}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web | author=| url =https://ria.ru/20180202/1513834267.html| title=«Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск»|publisher=www.ria.ru|date=2018-02-02|accessdate=2019-06-10}}</ref> * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]<ref name=sv>[https://www.svaboda.org/a/31107424.html На судзе ў справе Шутава стала вядома, хто загадаў выкарыстоўваць узброеных вайскоўцаў падчас пратэстаў]</ref><ref name=nn>[https://nn.by/?c=ar&i=268488&lang=ru На суде по делу Шутова стало известно, кто отдал приказ использовать вооруженных военнослужащих во время протестов в Бресте]</ref> * [[Міратворчая аперацыя АДКБ у Казахстане]]<ref>[https://www.sb.by/articles/v-kazakhstan-napravlena-mirotvorcheskaya-rota-iz-sostava-103-y-brigady-sil-spetsialnykh-operatsiy.html В Казахстан направлена миротворческая рота из состава 103-й бригады сил специальных операций]</ref> |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = палкоўнік Аляксандр Ільюкевіч |вядомыя_камандзіры = генерал-маёр Люцыян Сурынт }} '''Сілы спецыяльных аперацый Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь (ССА УС РБ)''' — высокамабільны род войскаў [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]]. Пераемнік [[Паветрана-дэсантныя войскі СССР|ПДВ СССР]] у Беларусі. == Асноўныя задачы == * Контр-дыверсійная дзейнасць; * [[Ваенная разведка]]; * Выкананне розных задач адмысловымі метадамі. == Гісторыя == У пачатку 1990-х гадоў на тэрыторыі [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] знаходзіліся: * 103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія (Віцебск) * 38-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантнай брыгада (Брэст) * 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння (Мар’іна Горка)<ref>[https://www.sb.by/articles/udarnyy-mekhanizm-4.html Ударный механизм]</ref>. У верасні 1995 года на базе 103-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі і 38-й асобнай гвардзейскай паветрана-дэсантнай брыгады былі сфармаваны мабільныя сілы ў складзе 38-й, 317-й і 350-й асобных мабільных брыгад. У пачатку 2004 года было створана ўпраўленне сіл спецыяльных аперацый [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных сіл]], унесены арганізацыйна-штатныя змены ў мабільных злучэннях і часцях. У 2005 годзе падчас правядзення двухбаковага камандна-штабнога вучэння з войскамі [[Паўночна-заходняе аператыўнае камандаванне|Паўночна-заходняга аператыўнага камандавання]] быў адпрацаваны вялікі спектр пытанняў па баявым прымяненнi сіл спецаперацый. У жніўні 2007 года было абвешчана пра стварэнне Сіл спецыяльных аперацый (ССА). У іх склад увайшлі дзве брыгады мабільных сіл (38-я і 103-я) і 5-я асобна брыгада спецыяльнага прызначэння. У ліпені 2025 года ў склад ССА былі перададзены 92-гі рэактыўны полк і 147-мы зенітны ракетны полк<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/sso-prinyali-v-podchinenie-147-y-zenitno-raketniy-polk-pochemu-eto-vazhno ССО приняли в подчинение 147-й зенитно-ракетный полк]{{ref-ru}}</ref>. Тады ж пачата стварэнне новай 37-й асобнай дэсантна-штурмавой гвардзейскай брыгады, якая будзе размешчана ў Гомельскай вобласці<ref>[https://sputnik.by/20260802/v-belarusi-zavershaetsya-formirovanie-novoy-brigady-sso-pod-gomelem-1109591853.html Формирование новой бригады ССО завершается под Гомелем]{{ref-ru}}</ref>. == Склад == [[Выява:Сілы спецыяльных аперацый Беларусі (2021).png|thumb|right|380px]] Сілы спецыяльных аперацый уключаюць у сябе: {| class="wikitable" |+ !Абазначэнне фарміравання або часці !Месца дыслакацыі |- ! colspan="2" |Асобныя брыгады |- |[[Файл:5 обрспн.jpg|59x59пкс]] [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння]] |[[Мар’іна Горка]] |- |[[Файл:38-а асобна гвардзейска мабільна брыгада.jpg|62x62пкс]] [[38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада|38-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Брэст]] |- |[[Файл:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|59x59пкс]] [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-я гвардзейская асобная мабільная брыгада]] |[[Віцебск]] |- ! colspan="2" |Дапаможныя фарміраванні |- |[[Файл:С91.jpg|64x64пкс]] [[91-ы асобны батальён аховы і абслугоўвання]] |[[Мінск]] |- |[[Файл:XCs3K.jpg|50x50пкс]] [[742-і палявы вузел сувязі]] |[[Калодзішчы]] |- ! colspan="2" |Асобныя атрады |- |[[Файл:33spn.jpg|57x57пкс]] 33-і гвардзейскі асобны атрад спецыяльнага прызначэння (103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады) |[[Віцебск]] |- |[[Файл:Oop5.jpg|56x56пкс]] «Асаблівы атрад» (5-ай асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння) |[[Мар’іна Горка]] |} == Структура == [[Файл:103-vdv-vitebsk-02.jpg|thumb|Дэсантнік 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады бяжыць з кулямётам [[Ручны кулямёт Калашнікава|РКК]].]] [[Выява:103-vdv-vitebsk-01.jpg|thumb|Баец разведроты 103-й гвардзейскай асобнай мабільнай брыгады страляе з кулямёта ПКТ.]] Асобныя мабільныя брыгады арганізацыйна складаюцца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * 3 асобных мабільных батальёна (у кожным БМД-1 або БТР-80, мінамёты БМ-37, аўтаматычныя гранатамёты АГС-17); * самаходны артылерыйскі дывізіён (2С9); * зенітны ракетна-артылерыйскі дывізіён (ЗП-23-2, ПЗРК «Ігла»); * супрацьтанкавая батарэя (БТР-РД з Фагот (ПТУР)). 3. Падраздзяленні баявога забеспячэння і сувязі * батальён сувязі; * разведвальна-дэсантная рота; * інжынерна-сапёрная рота; * узвод радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны. 4. Падраздзяленні тылавога і тэхнічнага забеспячэння * рота аховы і абслугоўвання; * рамонтная рота; * рота матэрыяльнага забеспячэння; * медыцынская рота; * узвод паветрана-дэсантнага забеспячэння. Асобная брыгада спецыяльнага прызначэння арганізацыйна складаецца: 1. Упраўленне брыгады * штаб; службы. 2. Баявыя воінскія часткі і падраздзяленні * падраздзяленні СпН (атрады); * падраздзяленне сувязі. 3. Падраздзяленні забеспячэння * падраздзяленне МТА; * штабная рота; * медыцынская рота. Брыгады падпарадкоўваюцца камандаванню ССА, якое ў сваю чаргу падпарадкоўваецца непасрэдна генеральнаму штабу, абыходзячы аператыўныя камандаванні і камандаванне сухапутных войскаў УС РБ у адрозненне ад пяхотных частак. == Узбраенне == === Цяжкая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Колькасць !Заўвагі |- ! colspan="5" |Бронетэхніка |- |БТР-3Д «Скрыгат» |[[Файл:Btr-d Belarus.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |22 | |- |[[БТР-80]] |[[Файл:BTR-80 - Interpolitex-2009 (1).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |153<ref name=":0">[http://samlib.ru/t/temezhnikow_e_a/mb2022.shtml#BLR The Military Balance 2022]</ref> | |- |[[БТР-70МБ1|БТР-70 МБ1]] |[[Файл:BTR70MB1paradNiezalezhnasti.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |64<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Бронеаўтамабілі |- |[[Dongfeng Mengshi]] EQ2050F |[[Файл:Dongfeng EQ2050 Xiamen 01 2019-10-25.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22<ref>[https://lenta.ru/news/2012/06/22/chinabtr/ Китай подарил Белоруссии 22 копии Hummer]</ref> |- |CS/VN3 |[[Файл:Dajiang CSVN3 1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |12<ref name=":0" /> | |- |Volat V1 |[[Файл:Парад по случаю Дня независимости Беларуси при участии авиации ЗВО (13).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Ліс-ПМ]] |[[Файл:Lis MZKT special vehicle.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- |[[Кайман (МБТС)|МБТС «Кайман»]] |[[Файл:Milex-2019 exhibition (Minsk, Belarus) — Выставка Milex-2019 (Минск, Беларусь) 00021.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |13+<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Артыллерыя |- |Д-30 |[[Файл:Хаубица Д-30 122мм.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |24<ref name=":0" /> | |- |2Б23 Нона-М1 |[[Файл:2B23 Nona-M1.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |18<ref name=":0" /> | |- ! colspan="5" |Аўтамабілі |- |Dongfeng Mengshi EQ 2050F |[[Файл:AirborneExerciseInBrest2018-28.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Кітай}} |22 | |- |[[МАЗ-6317]] |[[Файл:МАЗ 6х6.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |н/д | |- ! colspan="5" |'''Перспектыўныя зразкі''' |- |[[Volat V2]] |[[Файл:БТР Волат V2.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Asilak]] |[[Файл:Asilak AMEV (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Флейта (РСЗА)]] |[[Файл:РСЗО Флейта парад 9 мая Минск.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Віцім (бронеаўтамабіль)|Віцім]] |[[Файл:Vitim armoured car (2).jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} === Стралковая зброя === {| class="wikitable mw-collapsible" |+ !Тып !Выява !Вытворца !Калібр !Нататкі |- ! colspan="5" |Пісталеты |- |ПМ |[[Файл:MakarovPM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПБ |[[Файл:PB silent pistol at Tank Biathlon 2014 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |АПС |[[Файл:Stechkin-APS.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х18 мм | |- |ПСС |[[Файл:Пистолет самозарядный специальный ПСС 23.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62×41,5 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя пісталеты |- |[[VSP-446]] |[[Файл:Vsp446.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- |[[ПВ-17]] ([[ПСН-В]],[[ПВ-17|«Стрыж»]]) |[[Файл:Ps17.jpg|242x242пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |9х19 мм | |- ! colspan="5" |Аўтаматычныя вінтоўкі |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74]] |[[Файл:AKS-74.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |[[Аўтамат Калашнікава|АКС-74У]] |[[Файл:Aks74u.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |АПС |[[Файл:Подводный автомат АПС - ЦНИИТОЧМАШ 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,66х39 мм | |- |9А-91 |[[Файл:9А-91 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |АС Вал |[[Файл:АС Вал - Интерполитех–2014 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |[[VSK-100]] |[[Файл:Vsk100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[VSK-100BP]] | |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- |[[SMAR-100BPM]] |[[Файл:Smar100.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Кулямёты |- |РПКС-74 |[[Файл:Рпк RPK.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |5,45х39 мм | |- |ПКМ | |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя кулямёты |- |VSMG-156 |[[Файл:Vsmg-156.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х39 мм | |- ! colspan="5" |Снайперскія вінтоўкі |- |СВД |[[Файл:SVD Dragunov.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |7,62х54 мм | |- |ВСК-94 |[[Файл:ВСК-94 - МВСВ-2008 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |ВСС |[[Файл:VSS Vintorez at Interpolitex-2016 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |9х39 мм | |- |МЦ-116М |[[Файл:7,62мм снайперская винтовка МЦ-116М - Соревнования по Снайпингу, посвященные празднованию Дня оружейника 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |7,62х54 мм | |- |ОСВ-96 |[[Файл:ОСВ-96 12,7-мм снайперская винтовка - МАКС-2009 02.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Расія}} |12,7х108 мм | |- |AWM |[[Файл:AWM-338-white.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |.338LM | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя вінтоўкі |- |SVN.01 SVN.02 |[[Файл:266п.jpg|220x220пкс]]<br />[[Файл:267п.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |7,62х51 мм 5,56х45 мм | |- ! colspan="5" |Гранатамёты |- |ГП-25 |[[Файл:GP-25 at Tula State Museum of Weapons.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |25 мм | |- |АГС-17 |[[Файл:AGS-17 with baraban.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |30 мм | |- |РПГ-7 |[[Файл:Rpg-7.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |40 мм | |- |РПГ-26 |[[Файл:Grenade launchers RPG-26.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} |72,5 мм |- ! colspan="5" |Перспектыўныя гранатамёты |- |[[ММ-60 «Сапфір»]] |[[Файл:Мм60.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |61 мм |Лёгкі рэактыўны гранатамётны комплекс калібрам 61 мм. Можа аб’ядноўвацца ў зборкі да 4 ракет з сістэмаю навядзення |- ! colspan="5" |СТРК і ПЗРК |- |СТРК «Фагот» |[[Файл:Фагот ПТРК 9К111.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- |ПЗРК «Ігла» | |{{Сцягафікацыя|СССР}} | | |- ! colspan="5" |Перспектыўныя СТРК і ПЗРК |- |[[Шэршань (СТРК)|СТРК «Шэршань»]] |[[Файл:Shershen 01.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |- |[[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] |[[Файл:Skif ATGM.jpg|220x220пкс]] |{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | | |} == Падрыхтоўка кадраў == Афіцэраў для сіл спецыяльных аперацый рыхтуе факультэт ваеннай разведкі [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. Навучаюцца курсанты па спецыяльнасцях: кіраванне падраздзяленнямі ССA і тэлекамунікацыйныйныя сістэмы. Палявыя і практычныя заняткі з ужываннем узбраення і ваеннай тэхнікі праводзяцца на палявой вучэбна-матэрыяльнай базе палігона «Белая Лужа» і вайсковых часцей сіл спецыяльных аперацый. У далейшым нароўні з атрыманнем ведаў па сацыяльна-гуманітарных, агульнанавуковых і агульнапрафесійных дысцыплінах курсанты ўдасканальваюць сваю ваенную падрыхтоўку па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах. У ходзе заняткаў па агульнавайсковых і спецыяльных дысцыплінах курсанты вучацца кіраваць падраздзяленнем у адпаведнасці з абранай спецыяльнасцю, удасканальваюць сваю тактыка-спецыяльную і агнявую вывучку, здзяйсняюць скачкі з парашутам, вучацца вадзіць баявыя машыны, у тым ліку і аўтамабілі. На факультэце адзін з самых высокіх прахадных балаў у Ваеннай акадэміі і досыць высокі конкурс, што кажа пра высокі прэстыж дадзенай спецыяльнасці сярод абітурыентаў. Будучых афіцэраў ССА таксама рыхтуюць ваенныя ВНУ Расійскай Федэрацыі: Новасібірскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча на факультэце спецыяльнай разведкі і Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча. Пасля пяці гадоў навучання курсанты атрымліваюць вайсковае званне [[лейтэнант]]. == Гл. таксама == * [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://5obr-spn.ru/ 5 отдельная бригада специального назначения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703014106/http://5obr-spn.ru/ |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 Силы специальных операций станут новым родом войск белорусской армии // Окна в НАТО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903105849/http://nato.w-europe.org/show.php?art=317&rubr=3 |date=3 верасня 2014 }} {{Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Беларусі]] hlgkv399wzpb9d7vodedvtqfjigtc2t 0 197291 5174658 5029255 2026-08-02T20:29:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174658 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады}} '''Агенцтва ЗША па міжнародным развіцці (АМР ЗША)''' ({{lang-en|United States Agency for International Development, USAID}}) — цэнтральны орган дзяржаўнага кіравання [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] ў галіне аказання дапамогі за мяжой. З 2025 года Агенцтва знаходзіцца ў працэсе ліквідацыі<ref>[https://belta.by/world/view/organizatsija-usaid-ofitsialno-prekraschaet-svoe-suschestvovanie-734593-2025/ Организация USAID официально прекращает свое существование]{{ref-ru}}</ref>. == Апісанне == Асноўныя кірункі працы Агенцтва ўключалі падтрымку гандлю, сельскай гаспадаркі, эканамічнага росту, аховы здароўя, экстраную гуманітарную дапамогу, садзейнічанне ў прадухіленні канфліктаў і падтрымку дэмакратыі ў больш чым 100 краінах свету. Адміністратар Агенцтва і яго намеснік прызначаліся [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнтам]] са згоды [[Сенат ЗША|Сената]] і дзейнічалі ў каардынацыі з [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўным Сакратаром]] ЗША<ref>[https://myagkayasila.ru/baza-znanij/agentstvo-po-mezhdunarodnomu-razvitiju/ Агентство США по международному развитию (USAID)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250123011320/https://myagkayasila.ru/baza-znanij/agentstvo-po-mezhdunarodnomu-razvitiju/ |date=23 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Арганізацыя была заснавана ў 1961 годзе ўказам прэзідэнта [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джона Кенэдзі]] пасля прыняцця Закона «Аб садзейнічанні замежным краінам». Агенцтва аб’яднала функцыі некалькіх, што існавалі раней, ведамстваў ЗША, якія займаліся пытаннямі міжнароднага развіцця. У складзе арганізацыі працавалі больш за 10 тыс. чалавек, з іх дзве траціны — за межамі Злучаных Штатаў. Арганізацыя ўключала некалькі рэгіянальных і спецыялізаваных бюро. За больш чым 60 гадоў свайго існавання Агенцтва перажыло некалькі рэформаў і перыядычна падвяргалася крытыцы ў Кангрэсе ЗША за нізкую эфектыўнасць праграм дапамогі бедным краінам. Першыя прапановы ліквідаваць USAID выказваліся яшчэ ў гады адміністрацыі [[Рычард Ніксан|Рычарда Ніксана]] (1969—1974 гг.), калі ён рэарганізаваў дзейнасць Агенцтва. Падчас свайго першага тэрміну [[Дональд Трамп|Дональд Трамп]] планаваў скараціць фінансаванне USAID амаль на траціну, аднак гэтая ініцыятыва не была падтрыманая Кангрэсам. Пасля ўступлення 20 студзеня 2025 года на пасаду на другі тэрмін Дональд Трамп сваім указам прыпыніў на 90 дзён вылучэнне амерыканскай дапамогі іншым краінам. 1 ліпеня 2025 года дзяржсакратар ЗША [[Марка Рубіа]] паведаміў, што USAID афіцыйна згортвае праграмы замежнай дапамогі. Амаль праз два месяцы, 29 жніўня, Рубіа заявіў, што USAID афіцыйна будзе закрыта<ref>[https://www.rbc.ru/base/10/02/2025/67a9c7e09a7947217927691c Что такое USAID и чем занимается Агентство США по международному развитию]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.usaid.gov/ USAID, афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Урад ЗША]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] p9msdosmuheq10upc7ma82ia0g1dl0m 10 197376 5174846 5079313 2026-08-03T09:37:03Z Ueschar 151377 Стараюся зрабіць гэты шаблон больш зразумелым, таму зраблю галоўнай старонкай Шаблон:Заўвага, а шаблон:Efn - перанакіраваннем 5174846 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Заўвага]] 30qu81ww5ee6dp4c0yv0okdufih858z 0 201731 5174825 4304748 2026-08-03T08:20:59Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5174825 wikitext text/x-wiki '''Камінскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Аляксандравіч Камінскі]] — удзельнік савецкага партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Другой сусветнай вайны * [[Анджэй Суліма Камінскі]] — польскі гісторык * [[Браніслаў Уладзіслававіч Камінскі]] — ваенны дзеяч * [[Вячаслаў Сяргеевіч Камінскі]] — беларускі футбаліст, брамнік * [[Дзмітрый Раманавіч Камінскі]] — беларускі кампазітар * [[Збігнеў Піліпавіч Камінскі]] (1934—2008) — беларускі спартыўны дзеяч, Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь, Ганаровы грамадзянін горада Ашмяны. * [[Іван Іларыёнавіч Камінскі]] — Герой Савецкага Саюза * [[Мікалай Іванавіч Камінскі]] (1928—1993) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Павел Юльянавіч Камінскі]] — удзельнік барацьбы за ўстанаўленне Савецкай улады ў Іванаўскай вобласці * [[Сямён Давыдавіч Камінскі]] — беларускі медык і дзяржаўны дзеяч * [[Уладзімір Уладзіміравіч Камінскі]] — беларускі велагоншчык * [[Уладзіслаў Камінскі]] (1902 — ?) — польскі архітэктар, які працаваў у Брэсце. * [[Цэзары Камінскі]] — астраном == Гл. таксама == * [[Камінская]] {{неадназначнасць}} 78e3cn640m7a7kf2gb7hacgugvz6wbf 0 202216 5174767 5057686 2026-08-03T06:45:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174767 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Алківіяд |арыгінал імя = {{lang-grc|Ἀλκιβιάδης}} |выява = Bust Alcibiades Musei Capitolini MC1160.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = |апісанне = Бюст Алківіяда |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = афінскі [[стратэг]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = [[Старажытныя Афіны|Афіны]], [[Спарта]], [[Імперыя Ахеменідаў|Персія]] |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = сын Алківіяд, дачка |узнагароды і прэміі = |сайт = }} '''Алківія́д ''' ({{lang-grc|Ἀλκιβιάδης}}; [[450 да н.э.]], [[Афіны]] — [[404 да н.э.]], [[Фрыгія]]) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[Старажытныя Афіны|афінскі]] [[дзяржаўны дзеяч]], [[аратар]] і [[вайскавод]] часоў [[Пелапанеская вайна|Пелапанескай вайны]] ([[431 год да н.э.|431]]—404 гг. да н.э.). == Біяграфія == Алківіяд нарадзіўся ў арыстакратычнай сям’і, а выхоўваўся ў доме [[Перыкл]]а, лідара афінскага [[Поліс (антычнасць)|поліса]]. Сваю актыўную палітычную дзейнасць Алківіяд пачаў, выступіўшы праціўнікам [[Нікіеў мір|Нікіевага міру]] і прыхільнікам аднаўлення ваенных дзеянняў супраць [[Спарта|Спарты]]. Стаўшы стратэгам, ён крута змяніў знешнюю палітыку Афін{{sfn|Сурыкаў|2011|с=184}}. У 418 г. да н.э. ён стварыў новую антыспартанскую кааліцыю, якая распалася пасля паражэння ў [[Бітва пры Мантынеі, 418 да н.э.|бітве пры Мантынеі]]. Алківіяд быў ініцыятарам [[Сіцылійская экспедыцыя|Сіцылійскай экспедыцыі]], таксама накіраванай супраць Спарты і яе саюзнікаў. Адпраўлены ў 415 годзе да н.э. з флотам у Сіцылію, быў адкліканы ў Афіны для судовага разгляду. Асцерагаючыся за сваё жыццё, Алківіяд перайшоў на бок Спарты. На радзіме ён быў завочна асуджаны. Алківіяд даў спартанцам некалькі каштоўных саветаў, якімі Спарта скарысталася і якія ледзь не прывялі Афіны да поўнага паражэння ў вайне. Алківіяд набыў вялікі аўтарытэт у Спарце, і некаторыя яго зайздроснікі загадалі яго забіць. Алківіяд збег да [[Імперыя Ахеменідаў|персідскага]] сатрапа [[Тысаферн]]а і затым з яго дапамогай прыбыў на [[Самас]], дзе базіраваўся афінскі флот. Маракі абралі яго [[стратэг]]ам. З [[411 да н.э.|411 года да н.э.]] пачынаецца серыя перамог Алківіяда, у выніку якой перавага ў Пелапанескай вайне быў на баку Афін{{sfn|Сурыкаў|2011|с=199}}. Вярнуўшыся на радзіму ў 407 годзе да н.э., ён быў прызначаны стратэгам-аўтакратарам (галоўнакамандуючым арміі і флоту). Пасля [[Бітва ў мыса Нотый|паражэння]], якое пацярпеў афінскі флот у яго адсутнасць, Алківіяд вымушаны быў адправіцца ў выгнанне. У 404 годзе да н.э., пасля перамогі Спарты ў Пелапанескай вайне, быў забіты па загадзе [[Крытый|Крытыя]] і [[Лісандр]]а, якія палічылі яго небяспечным палітычным супернікам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * [[Плутарх]]. [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/alcibiades-f.htm Параўнальныя жыццяпісы: Алківіяд], Нікій, Лісандр * [[Карнелій Непат]]. [http://ancientrome.ru/antlitr/nepot/alcibiades.htm Пра знакамітых іншаземных вайскаводаў: Алківіяд.] * [[Фукідыд]]. [[Гісторыя, Фукідыд|Гісторыя]] * [[Ксенафонт]]. [[Грэчаская гісторыя]] * [[Еўрыпід]]. Эпінікіі * [[Ісакрат]]. Прамовы * [[Герадот]]. [[Гісторыя, Герадот|Гісторыя]] === Даследаванні === * {{кніга |аўтар = [[Карл Юліус Белах|Белох Ю.]] |загаловак = Греческая история |спасылка = http://www.sno.pro1.ru/lib/beloh/28.htm |том = 2 }} * {{кніга |аўтар = Вэрри Дж. |загаловак = Войны античности от греко-персидских войн до падения Рима |месца = М. |выдавецтва = Эксмо |год = 2009 |isbn = 978-5-699-30727-2 }} * {{кніга |аўтар = Голицынский Н. С. |загаловак = Всеобщая военная исторiя древнихъ временъ |спасылка = http://simposium.ru/ru/node/14 |месца = СПб. |выдавецтва = Типография А. Траншеля |год = 1872 }} * {{кніга |аўтар = Егер О. |загаловак = Всемирная история |месца = М. |выдавецтва = АСТ, Полигон |том = 1. Древний мир |isbn = 978-5-17-050157-1 }} * {{кніга |аўтар = Кузищин В. И. |частка = Глава XV. Пелопоннесская война. 431—404 гг. до н. э. |спасылка частка = http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberXV.htm |загаловак = История Древней Греции |спасылка = http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/index.htm |месца = М. |выдавецтва = Высшая школа |год = 1996 |isbn = 978-5-7695-7746-8 |ref = Кузищин |archive-date = 31 жніўня 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160831000313/http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/index.htm }} * {{кніга |аўтар = Курциус Э. |загаловак = История Древней Греции |месца = М. |выдавецтва = Харвест |год = 2002 |том = III |isbn = 985-13-1123-5 |ref = Курциус, т. III }} * {{кніга |аўтар = Лурье С. Я. |загаловак = История Греции |спасылка = http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/index.htm |месца = СПб. |выдавецтва = Издательство С.-Петербургского ун-та |год = 1993 |старонак = 680 |ref = Лур'е |archive-date = 7 ліпеня 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180707183717/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/index.htm }} * {{кніга |аўтар = Сергеев В. С. |загаловак = История Древней Греции |месца = СПб. |выдавецтва = Полигон |год = 2002 |старонак = 704 |isbn = 5-89173-171-1 |ref = Сяргеяў }} * {{кніга |аўтар = Суриков И. Е. |частка = Глава III. Алкивиад: афинский денди или первый «сверхчеловек»? |загаловак = Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц |месца = М. |выдавецтва = Русский Фонд Содействия Образованию и Науке |год = 2011 |старонак = 328 |isbn = 978-5-91244-030-4 |ref = Сурыкаў }} * {{кніга |аўтар = Шустов В. Е. |загаловак = Войны и сражения Древнего мира |месца = Ростов-на-Дону |выдавецтва = Феникс |год = 2006 |старонак = 521 |isbn = 5-222-09075-2 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Алкивиад}} == Спасылкі == {{refbegin}} * {{cite web |url = http://ellada.spb.ru/?p=607 |title = Асобы Старажытнай Грэцыі. Алківіяд |publisher = ellada.spb.ru |access-date = 2012-04-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304075132/http://ellada.spb.ru/?p=607 |archive-date = 4 сакавіка 2016 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ALKIVIAD.html |title = Алківіяд |publisher = Энцыклапедыя Кругасвет |access-date = 2012-04-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20120623095836/http://krugosvet.ru/enc/istoriya/ALKIVIAD.html |archive-date = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/alkiviad.html |title = Алківіяд |publisher = Хронас |access-date = 2012-04-19 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20121008233624/http://hrono.ru/biograf/bio_a/alkiviad.html |archive-date = 8 кастрычніка 2012 |url-status = dead }} {{refend}} {{Плутарх}} {{Карнелій Непат}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Афін]] [[Катэгорыя:Палітыкі Спарты]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Афін]] [[Катэгорыя:Падвергнутыя астракізму]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Пелапанескай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі антычных Алімпійскіх гульняў]] 299j08wspk77dckzogsgtg6nef88d4m 0 208029 5174877 4227952 2026-08-03T11:38:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174877 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Алякса́ндр Васі́льевіч (Вільге́льмавіч) Гру́бэ''' ({{ДН|31|8|1894|19}}, в. {{нп3|Бажэнава (Белябееўскі раён)|Грыгор’еўка|ru|Баженово (Белебеевский район)}}, цяпер [[Башкартастан]] — {{ДС|4|10|1980}}, {{МС|Масква||Масква}}) — беларускі і расійскі [[Скульптура|скульптар]]. [[Народны мастак Беларускай ССР]] ([[1944 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1944]]), [[заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] ([[1938 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1938]]). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Грыгор’еўка (цяпер вёска {{нп3|Бажэнава (Белябееўскі раён)|Бажэнаў|ru|Баженово (Белебеевский район)}}, [[Башкартастан]]). У 1905—1913 гадах быў вольным слухачом у [[Пензенскае мастацкае вучылішча|Пензенскім мастацкім вучылішчы]]. У 1914—1916 гадах займаўся ў [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Петраградскім універсітэце]]. Наведваў заняткі ў скульптурным класе [[Ленінградская акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў у Ленінградзе]], карыстаўся парадамі [[Іван Дзмітрыевіч Шадр|Івана Шадра]] ў [[Масква|Маскве]]. У 1918—1922 гадах выкладаў у школе ў [[Краснаполле|Краснаполлі]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], стаў заснавальнікам аматарскага тэатра ў Краснаполлі (разам з [[Васіль Антонавіч Шашалевіч|Васілём]] і [[Андрэй Мрый|Андрэем Шашалевічамі]]). З 1924 года жыў і працаваў у [[Мінск|Менск]]у. Удзельнік мастацкіх выставак з 1925 года. У 1927—1929 гадах быў адным з арганізатараў і старшынёй [[Усебеларускае аб’яднанне мастакоў|Усебеларускага аб’яднання мастакоў]], у 1929—1932 гадах — членам [[РАМБ]]а. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў БССР]] ([[1940 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1940]]). З 1941 года — у Маскве. Старшыня [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў БССР]] (1942—1944). == Творчасць == [[Файл:Shchakatsihin 1929. Лірнік.jpg|міні|злева|«[[Лірнік (Аляксандр Грубэ)|Лірнік]]», 1925]] Працаваў у вобласці станковай сюжэтнай кампазіцыі, рэльефу і манументальнай пластыкі. Зведаў уплыў беларускай народнай драўлянай скульптуры. Творы Грубэ яркія і самабытныя, адрозніваюцца арыгінальнасцю і выразнасцю пластычнай формы, эмацыйнасцю, глыбокім пранікненнем у народныя традыцыі з вельмі паважлівым вывучэннем дасягненняў сучаснай скульптуры. Грубэ пакінуў значны след у гісторыі [[Скульптура Беларусі|беларускай скульптуры]] 1920—1930-х гадах<ref name="artdic">[http://artdic.ru/authors/show/id/84 ГРУБЕ, Александр]</ref>. Творы: «[[Лірнік (Аляксандр Грубэ)|Лірнік]]» (1925 г., не захаваўся), «Кастусь Каліноўскі» ([[1926 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1926]]), «[[Раб (Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь)|Раб]]» ([[1927 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1927]], дрэва, 130х66х89 см), «Тачачнік»<ref>[http://www.artmuseum.by/ru/vyst/50-shedevrov-naczionalnogo-xudozhestvennogo-muzeya/a.v.-grube-%E2%80%9Ctrud.-tachechnik%E2%80%9D Тачечник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170627080311/http://www.artmuseum.by/ru/vyst/50-shedevrov-naczionalnogo-xudozhestvennogo-muzeya/a.v.-grube-%E2%80%9Ctrud.-tachechnik%E2%80%9D |date=27 чэрвеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref> ([[1928 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1928]]), «Чырвонаармеец» ([[1929 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1929]]), «[[Праца (Аляксандр Грубэ)|Праца]]» (1929), «Трактарыстка» ([[1935 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1935]]), «Беларус» ([[1940 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1940]], не захаваўся), «Танкіст» ([[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]) — усе з дрэва; помнік Уладзіміру Леніну для [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна|Камуністычнага ўніверсітэта Беларусі]] (1925, [[Мінск|Менск]]), «[[Бюст Максіма Багдановіча (Аляксандр Грубэ)|Максім Багдановіч]]» (гіпс, 1927), «Рукі прэч ад СССР» (рэльеф, [[1931 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1931]]), «Пяцігодку за чатыры гады» (рэльеф, 1931), «У дні Кастрычніка» (рэльеф, 1931), помнік Феліксу Дзяржынскаму (бетон, 1932, [[Койданава]], Менскай вобласці, не захаваўся), [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Барысаў, праспект Рэвалюцыі)|помнік Уладзіміру Леніну]] (бетон, 1935, [[Барысаў]], Менскай вобласці, не захаваўся), партрэт Льва Даватара (гіпс, 1942), партрэт і праект помніка Канстанціну Заслонаву (гіпс, 1946—1947), помнік Валяр’яну Куйбышаву ў [[Какчатаў|Какчатаве]] (бронза, 1948), «Сталявары» (гіпс, 1957), «Будаўнік», «Жаночы партрэт» (1954), «Рыхард Зоргэ» (1959), «Плач» (1960), «У. Ленін на трыбуне» (1960), «Доменшчыкі» (1961), «Майстар Зайцаў» (1970) і інш<ref name="artdic"/>. Стварыў серыю графічных лістоў (1965—1975), кардон, [[сангіна]]<ref name="artdic"/>. Выканаў адзін [[Экслібрыс|кніжны знак]] (1927, туш, пяро). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5|ГРУБЭ, Алякса́ндр Васі́левіч}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускі саюз мастакоў: Энцыклапедычны даведнік|арыгінал = |спасылка = |адказны =аўтар-складальнік Б. А. Крэпак і інш. |выданне = |месца =Мн.|выдавецтва = ВТАА «Кавалер Паблішерс»|год =1998|том =|старонкі =135|старонак =664|isbn=985-6427-09-6|тыраж =3000}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Гру́бэ Аляксандр Васілевіч|251}} == Спасылкі == * [http://artdic.ru/authors/show/id/84 ГРУБЕ, Александр] * [http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=316 ГРУБЕ А. В] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191125211309/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content |date=25 лістапада 2019 }} * {{bis.nlb.by|128657|Грубэ Аляксандр Васільевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грубэ Аляксандр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Башкартастане]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Пензенскага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Экслібрысісты Беларусі]] ev1wsmu2tyb9qki3qt6yi7rmc66kem4 0 209170 5174626 4580817 2026-08-02T18:07:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174626 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Аблога Бялграда}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аблога Бялграда |загаловак = Аблога Бялграда ў 1456 годзе |частка = |выява = Dugovics.jpg |дата = [[4 ліпеня]] – [[22 ліпеня]] [[1456]] года |месца = [[Бялград]], [[Каралеўства Венгрыя]] (у наш час — [[Сербія]]) |вынік = Вырашальная перамога [[Венгрыя|Венгрыі]] |праціўнік1 = [[Выява:Coat of Arms of Hungary.svg|15px]] [[Каралеўства Венгрыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Ottoman Flag.svg|18px]] [[Асманская імперыя]] |камандзір1 = {{flagicon|Hungary}} [[Янаш Хуньядзі]] |камандзір2 = [[Выява:Ottoman Flag.svg|18px]] [[Мехмед II]] |сілы1 = 7000 венгерскіх і сербскіх абаронцаў крэпасці, каля 12 000 салдат у арміі Хуньядзі і 30 000–35 000 у арміі Капістрана |сілы2 = Па ранніх ацэнках максімум 100 000 чалавек<ref>Јованка Калић-Мијушковић, Београд у средњем веку, Српска књижевна задруга, Београд 1967.</ref> |страты1 = Невядома |страты2 = каля 20 000 забітымі<ref>http://militera.lib.ru/h/michaud/39.html Жазеф-Франсуа Мішо, Гісторыя крыжовых паходаў, 2001</ref> |}} '''Аблога Бялграда 1456 года''' — бітва паміж [[Венгрыя|венгерскімі]] і [[Асманская імперыя|асманскімі]] войскамі, якая адбылася [[4 ліпеня|4]]—[[22 ліпеня]] [[1456]] года. Пасля [[Падзенне Канстанцінопаля|ўзяцця Канстанцінопаля]] ў [[1453]] годзе асманскі [[султан]] [[Мехмед II]] сабраў сілы для падпарадкавання [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага Каралеўства]]. Непасрэднай мэтай удару была выбрана памежная крэпасць у Бялградзе ({{lang-hu|Nándorfehérvár}}). Абарону крэпасці падрыхтаваў венгерскі дваранін і военачальнік [[Янаш Хуньядзі]], які ўдзельнічаў да гэтага ў шматлікіх бітвах супраць туркаў. Аблога перарасла ў вялікую бітву, у якой Хуньядзі ўзначаліў спантанае контрнаступленне, у выніку якога быў захоплены турэцкі лагер. Паранены [[Мехмед II]] быў вымушаны зняць аблогу і адступіць. Паводле меркавання некаторых сучаснікаў, аблога Бялграда вырашыла лёс хрысціянства<ref>{{Cite web |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/bluedot/belgrade.html |title=End of Europe’s Middle Ages — The Defense of Belgrade by Janos Hunyadi<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=25 верасня 2014 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114204453/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/bluedot/belgrade.html |url-status=dead }}</ref>. Па загадзе Рымскага Папы [[Калікст III|Калікста III]] званы ўсіх цэркваў званілі штодня апоўдні, заклікаючы вернікаў на малітву за абаронцаў горада. Аднак у многіх краінах (напрыклад, у [[Англія|Англіі]] і [[Іспанія|Іспаніі]]) вестку пра перамогу атрымалі да гэтага распараджэння, таму звон стаў сімвалізаваць перамогу. Папскае распараджэнне не было адменена, і традыцыя захоўваецца ў [[каталіцтва|каталіцкай]] і некаторых [[пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] цэрквах. == Падрыхтоўка да бітвы == Падрыхтоўка да аблогі была распачата венгерскім бокам у канцы [[1455]] года пасля прымірэння Хуньядзі з палітычнымі праціўнікамі. Хуньядзі за свой кошт забяспечыў бялградскую крэпасць прыпасамі, узброіў яе і пакінуў у ёй моцны гарнізон пад камандаваннем швагра [[Міхай Сіладзьі|Міхая Сіладзьі]] і старэйшага сына [[Ласла Хуньядзі|Ласла]], а сам заняўся зборам падмацавання і стварэннем флоту. Хуньядзі не карыстаўся падтрымкай знаці, якая асцерагалася яго ўзмацнення, і распараджаўся толькі ўласнымі рэсурсамі. Дзякуючы дапамозе каталіцкай царквы і асабліва францысканскага манаха [[Іаан Капістран|Іаана Капістрана]], які прапаведаваў [[крыжовы паход]] супраць туркаў, Хуньядзі ўдалося прыцягнуць сялян і дробных землеўладальнікаў. Яны былі дрэнна ўзброены (многія мелі толькі [[прашча|прашчы]] і косы), аднак поўныя рашучасці. Ядро войска Хуньядзі складала невялікая група наймітаў і некалькі атрадаў дваранскай конніцы. Усяго венграм удалося сабраць 25–30 тысяч чалавек. == Аблога == [[Выява:fortress Belgrade.jpg|thumb|left|250px|Бялградская крэпасць у Сярэднявеччы. Бачны верхні і ніжні горад і палац.]] [[Файл:Nándorfehérvári csata vázlata.jpg|thumb|right|320px| Схема бітвы. Аранжавым колерам пазначаны пазіцыі турэцкіх войскаў, зялёным — наступ венграў.]] Да таго як Хуньядзі ўдалося сабраць войска, армія Мехмеда II (яе колькасць па ранніх ацэнках складала 160 000, паводле новых даследаванняў — 60–70 тысяч чалавек) падышла да [[Бялград]]а. Сіладзьі, які кіраваў абаронай замка, меў у сваім распараджэнні 5 000 — 7000 чалавек венгерскага гарнізона, а таксама салдат-сербаў. [[4 ліпеня]] [[1456]] года пачалася аблога. [[29 чэрвеня]] [[1456]] года туркі пачалі абстрэльваць крэпасць з узвышэння. Мехмед падзяліў войска на тры часткі. [[Румелія|Румелійскі]] корпус, які знаходзіўся на правым флангу, меў большую частку з 300 гармат (астатнія знаходзіліся на караблях). На левым была разгорнутая цяжкая пяхота з [[Анатолія|Анатоліі]]. У цэнтры знаходзілася асабістая гвардыя султана, [[янычары]] пад камандаваннем [[Заганас|Заганас-пашы]] і стаўка камандавання. Флот памерам больш за 200 караблёў знаходзіўся на паўночным захадзе ад горада: ён павінен быў патруляваць дрыгвы і не дапусціць падыходу да крэпасці падмацаванняў, а таксама кантраляваць на паўднёвым захадзе раку [[Сава|Саву]], каб прадухіліць абыход пяхоты з флангу. З усходу [[Дунай]] закрывалі [[сіпахі]], задачай якіх было не дапусціць абыходу туркаў з правага флангу. [[Выява:Fresco siege of Belgrade 1456 in Olomouc.jpg|right|thumb|Гатычная фрэска ў Касцёле Бязгрэшнага зачацця Дзевы Марыі ў [[Оламаўц]]ы (Чэхія), створаная ў 1468 годзе. Верагодна, адна з першых выяў бітвы. У цэнтры намаляваны [[Іаан Капістран]], злева са сцягам у руцэ — [[Янаш Хуньядзі]].]] [[Выява:Siege of Belgrade 1456 from a 15 th century turkish manuscript.jpg|thumb|left|Аблога Бялграда ў 1456 годзе (з турэцкага манускрыпта XV стагоддзя).]] Вестка пра пачатак аблогі заспела Хуньядзі на поўдні [[Венгрыя|Венгрыі]], дзе ён набіраў лёгкую кавалерыю для арміі, з дапамогай якой збіраўся зняць аблогу. Пасля злучэння з сіламі папскага легата кардынала [[Іаан Капістран|Іаана Капістрана]], якія галоўным чынам складаліся з сялян, Хуньядзі рушыў на Бялград. У цэлым, пад камандаваннем Капістрана і Хуньядзі знаходзілася ад 40 000 да 50 000 чалавек. Малалікія абаронцы спадзяваліся галоўным чынам на сілу бялградскага замка, які быў у той час адным з лепшых на [[Балканы|Балканах]]. Пасля таго як [[Стэфан Лазаравіч]] у [[1404]] годзе перанёс у [[Бялград]] сталіцу [[Сербская дэспатыя|Сербскай дэспатыі]], была праведзена вялікая праца па ператварэнні невялікага старога візантыйскага замка ў надзейнае сучаснае ўмацаванне. Замак меў тры лініі абароны: ніжні горад з кафедральным саборам, гарадскім цэнтрам і портам на [[Дунай|Дунаі]], верхні горад з чатырма брамамі і падвойнай сцяной, у якім размяшчалася войска, а таксама ўнутраны замак з палацам і вялікім [[данжон]]ам. Бялградскі замак стаў адным з найбольш значных дасягненняў ваеннай архітэктуры [[Сярэднявечча|Сярэднявечча]]. [[14 ліпеня]] [[1456]] года Хуньядзі падышоў да цалкам акружанага горада са сваёй дунайскай флатыліяй. У той жа дзень яму ўдалося прарваць марскую блакаду, патапіўшы тры вялікія асманскія [[галера|галеры]] і захапіўшы чатыры вялікія і дваццаць малых суднаў. Знішчыўшы флот султана, Хуньядзі атрымаў магчымасць пераправіць войскі і пастаўляць у горад неабходны харч. Была ўзмоцнена абарона крэпасці. Аднак аблога не была знята. У выніку інтэнсіўнага артылерыйскага абстрэлу, які доўжыўся тыдзень, сцяна крэпасці была прабіта ў некалькіх месцах. [[21 ліпеня]] [[Мехмед II]] загадаў пачаць агульны штурм крэпасці, які пачаўся з заходам сонца і працягваўся ўсю ноч. Наступаючая турэцкая армія захапіла горад і пачала штурм крэпасці. У крытычны момант штурму Хуньядзі загадаў абаронцам скідваць падпаленае прасмоленае дрэва і іншыя лёгкаўзгаральныя матэрыялы. У выніку [[янычары]], якія змагаліся ў горадзе, апынуліся адрэзаныя сцяной агню ад сваіх таварышаў, якія спрабавалі прабіцца ў верхні горад праз праломы ў сцяне. Жорсткая бойка ў верхнім горадзе паміж акружанымі янычарамі і салдатамі Сіладзьі скончылася поспехам хрысціян: венграм удалося адкінуць наступаючых ад сцен. Янычары, якія заставаліся ўнутры, былі знішчаны, а турэцкія войскі, што спрабавалі прабіцца ў верхні горад, панеслі цяжкія страты. Калі турэцкім салдатам амаль удалося ўзняць сцяг султана на вяршыні [[бастыён]]а, салдат-серб [[Цітус Дугавіч]] вырваў яго і разам з ім скокнуў са сцяны. За гэта самаахвяраванне сын Янаша Хуньядзі, венгерскі кароль [[Мацьяш Корвін]] праз тры гады дараваў сыну Цітуса дваранства. == Бітва == [[Файл:Siege of Nándorfehérvár.jpg|thumb|right|Аблога Бялграда. Турэцкая мініяцюра 1584 года]] На наступны дзень бітва прыняла нечаканы абарот. Нягледзячы на загад не спрабаваць рабаваць турэцкія пазіцыі, частка войска выйшла з-за разбуранага вала і заняла пазіцыі ўздоўж турэцкай лініі. Спробы [[сіпахі|сіпахаў]] рассеяць іх не ўвянчаліся поспехам. Да венграў за сцяной пачалі далучацца ўсе новыя салдаты, і інцыдэнт хутка перарос у поўнамаштабную бітву. Бачачы, што спыніць людзей не ўдаецца, Капістран на чале 2000 сялян пачаў наступ у тыл турэцкай арміі, размешчаны ўздоўж Савы. Адначасова Хуньядзі пачаў напад з крэпасці, мэтай якой быў захоп артылерыйскіх пазіцый, якія знаходзіліся ў турэцкім лагеры. Захопленыя знянацку і, паводле меркавання некаторых летапісцаў, паралізаваныя страхам туркі пачалі бегчы. Асабістая ахова султана, якая складалася з прыкладна 5000 [[янычары|янычараў]], адчайна спрабавала спыніць паніку і адбіць лагер, аднак армія Хуньядзі ўжо ўступіла ў бой, і высілкі туркаў апынуліся беспаспяховымі. Султан асабіста ўдзельнічаў у бітве і забіў у сутычцы рыцара, але быў паранены стралой у сцягно і знепрытомнеў. Пасля бітвы венгерскія часці атрымалі загад правесці ноч за сценамі ў боегатоўнасці, але турэцкай контратакі ў адказ не было. Пад покрывам цемры туркі паспешна адступілі са 140 вазамі з параненымі. Султан прыйшоў у свядомасць у горадзе Сарона. Даведаўшыся, што яго армія бегла, большасць камандзіраў забіты, а ўся маёмасць страчана, 24-гадовы кіраўнік жадаў атруціцца. Нечаканы напад венграў прывёў да бязладзіцы і цяжкіх стратаў, таму той ноччу пераможаны [[Мехмед II|Мехмед]] адступіў з рэштай войска ў [[Канстанцінопаль]]. == Пасля бітвы == [[Выява:Hunyadi kalemegdan.jpg|thumb|left|Камень у бялградскім парку [[Калемегдан]] з надпісам у памяць пра перамогу над туркамі ў 1456 годзе.]] [[Выява:Battle of Nandorfehervar.jpg|thumb|right|Бялградская бітва (венгерская карціна XIX стагоддзя). У сярэдзіне з крыжом у руцэ — Іаан Капістран.]] Пасля бітвы лагер венграў ахапіла [[эпідэмія]], ад якой праз тры тыдні ([[11 жніўня]] [[1456]] года) памёр сам [[Янаш Хуньядзі]]. Ён быў пахаваны ў кафедральным саборы горада [[Алба-Юлія]], сталіцы [[Трансільванія|Трансільваніі]]. Бялградская крэпасць добра праявіла сябе падчас аблогі, таму венгры зрабілі дадатковыя ўмацаванні: у слабых усходніх сценах, праз якія туркам удалося прабіцца ў верхні горад, былі пабудаваны Зіндан-вароты і артылерыйская вежа Небайшы. Гэта была апошняя вялікая мадыфікацыя крэпасці да [[1521]] года, калі яна была захоплена султанам [[Сулейман I|Сулейманам I Цудоўным]]. Падчас аблогі Папа Рымскі [[Калікст III]] загадаў апоўдні біць у званы, заклікаючы вернікаў да малітвы за абаронцаў хрысціянства. Аднак у многіх месцах вестку пра перамогу атрымалі раней, і званы білі ўжо ў знак перамогі, таму інтэрпрэтацыя папскага распараджэння была скарэктавана. Традыцыя біць у званы апоўдні захоўваецца дагэтуль. == Значэнне == Перамога пад Бялградам на 70 гадоў спыніла наступ туркаў на [[Еўропа|Еўропу]], нягледзячы на шэраг уварванняў, у прыватнасці, захоп [[Атранта]] ў [[1480]]—[[1481]] гадах і напад на [[Харватыя|Харватыю]] і [[герцагства Штырыя|Штырыю]] ў [[1493]] годзе. [[Бялград]]ская крэпасць працягвала абараняць Венгрыю ад туркаў аж да яе ўзяцця ў [[1521]] годзе. Далейшае прасоўванне туркаў у Еўропу затрымалася з-за ўзмацнення [[Венгрыя|Венгрыі]] пры сыне [[Янаш Хуньядзі|Хуньядзі]] [[Мацьяш Корвін|Мацьяшы Корвіне]], неабходнасці стварыць надзейную базу ў нядаўна захопленых [[Сербія|Сербіі]] і [[Боснія|Босніі]], а таксама ў выніку серыі паражэнняў, нанесеных [[Мехмед II|Мехмеду II]] васаламі — [[гаспадар|гаспадаром]] [[Княства Валахія|Валахіі]] [[Улад III Цэпеш|Уладам III Цэпешам]] (у «начным нападзе») і [[гаспадар|гаспадаром]] [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] [[Стэфан III Вялікі|Стэфанам III Вялікім]] (бітвы на Васлуі і ў Валя Албэ). У той жа час хрысціянам не ўдалося развіць поспех і вярнуць [[Канстанцінопаль]]. Кароль Венгрыі [[Мацьяш I Корвін|Мацьяш I]] не быў прыхільнікам вялікай вайны з Турцыяй і займаўся галоўным чынам абаронай уласных уладанняў. Большая частка Венгрыі была занята туркамі ў [[1526]] годзе пасля [[Бітва пры Мохачы, 1526|Мохацкай бітвы]]. Асманская экспансія ў Еўропу працягвалася з пераменным поспехам да [[Аблога Вены (1529)|аблогі Вены]] ў [[1529]] годзе. Туркі заставаліся значнай сілай і пагражалі Цэнтральнай Еўропе аж да [[Бітва пад Венай|бітвы пад Венай]] у [[1683]] годзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hungary-ru.com/?mode=news&id=459 Роля венгерскага каралеўства ў адлюстраванні асманскіх захопнікаў] {{DEFAULTSORT:Бялград}} [[Катэгорыя:Бітвы ў Сербіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Аблогі XV стагоддзя]] [[Катэгорыя:1456 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1456 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1456 года]] b1u2oy8fzzyc1f2sza9emmsofy7bzgk 0 212491 5174759 3493124 2026-08-03T06:34:57Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5174759 wikitext text/x-wiki [[Файл:Le Rêve d'un flagellant by George Topfer.jpg|thumb|160px|Джордж Топфер (сапр. Гастон Сміт) «Мара аб лупцаванні» ([[1921]])]] '''Мазахі́зм''' (эратычны пасівізм; {{lang-el|ερωτικός}} + {{lang-la|passivus}} — любоўны + бяздзейны) — [[палавое адхіленне]], пры якім для дасягнення {{нп3|Палавае ўзбуджэнне|палавога ўзбуджэння|en|Sexual arousal}} ''неабходна'' адчуць цялесны [[боль]] і [[мараль]]нае прыніжэнне з боку палавога партнёра. Асноўны назва атрымаў ад другой часткі [[прозвішча]] аўстрыйскага пісьменніка [[Леапольд фон Захер-Мазох|Леапольда Захера-''Мазох''а]], які апісаў немач у сваіх творах<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Мазахізм|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=1999|том=9|старонкі=508|старонак=560|серыя=|isbn=985-11-0155-9|тыраж=10 000}}</ref>. '''Пажызм''' — разнавиднасць мазахімзу, калі палавое задавальненне дасягаецца пры выкананні ролі [[паж (званне)|пажа]] ці слугі. == Гл. таксама == * [[Садамазахізм]] * [[Садызм]] {{Зноскі}} {{Секс}} [[Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мазахізм]] [[Катэгорыя:Сексуальныя дэвіяцыі]] [[Катэгорыя:БДСМ]] l3d12e1cow5zrj2oge06z5wnqzg3nwp 5174760 5174759 2026-08-03T06:35:46Z Autumndancer 168015 5174760 wikitext text/x-wiki [[Файл:Le Rêve d'un flagellant by George Topfer.jpg|thumb|160px|Джордж Топфер (сапр. Гастон Сміт) «Мара аб лупцаванні» ([[1921]])]] '''Мазахі́зм''' (эратычны пасівізм; {{lang-el|ερωτικός}} + {{lang-la|passivus}} — любоўны + бяздзейны) — [[палавое адхіленне]], пры якім для дасягнення {{нп3|Палавае ўзбуджэнне|палавога ўзбуджэння|en|Sexual arousal}} ''неабходна'' адчуць цялесны [[боль]] і [[мараль]]нае прыніжэнне з боку палавога партнёра. Асноўны назва атрымаў ад другой часткі [[прозвішча]] аўстрыйскага пісьменніка [[Леапольд фон Захер-Мазох|Леапольда Захера-''Мазох''а]], які апісаў немач у сваіх творах<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Мазахізм|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=1999|том=9|старонкі=508|старонак=560|серыя=|isbn=985-11-0155-9|тыраж=10 000}}</ref>. '''Пажызм''' — разнавиднасць мазахімзу, калі палавое задавальненне дасягаецца пры выкананні ролі [[паж (званне)|пажа]] ці слугі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Пажызм||}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Садамазахізм]] * [[Садызм]] {{Зноскі}} {{Секс}} [[Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мазахізм]] [[Катэгорыя:Сексуальныя дэвіяцыі]] [[Катэгорыя:БДСМ]] rkyiqmwr3m6n85t1xo0xbhlddu5x7ds 5174761 5174760 2026-08-03T06:36:14Z Autumndancer 168015 5174761 wikitext text/x-wiki [[Файл:Le Rêve d'un flagellant by George Topfer.jpg|thumb|160px|Джордж Топфер (сапр. Гастон Сміт) «Мара аб лупцаванні» ([[1921]])]] '''Мазахі́зм''' (эратычны пасівізм; {{lang-el|ερωτικός}} + {{lang-la|passivus}} — любоўны + бяздзейны) — [[палавое адхіленне]], пры якім для дасягнення {{нп3|Палавае ўзбуджэнне|палавога ўзбуджэння|en|Sexual arousal}} ''неабходна'' адчуць цялесны [[боль]] і [[мараль]]нае прыніжэнне з боку палавога партнёра. Асноўны назва атрымаў ад другой часткі [[прозвішча]] аўстрыйскага пісьменніка [[Леапольд фон Захер-Мазох|Леапольда Захера-''Мазох''а]], які апісаў немач у сваіх творах<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Мазахізм|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=1999|том=9|старонкі=508|старонак=560|серыя=|isbn=985-11-0155-9|тыраж=10 000}}</ref>. '''Пажызм''' — разнавіднасць мазахімзу, калі палавое задавальненне дасягаецца пры выкананні ролі [[паж (званне)|пажа]] ці слугі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Пажызм||}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Садамазахізм]] * [[Садызм]] {{Зноскі}} {{Секс}} [[Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мазахізм]] [[Катэгорыя:Сексуальныя дэвіяцыі]] [[Катэгорыя:БДСМ]] 97qhjzviz4dc3j5zdtqgls2rze4t7y6 0 224839 5174637 5012602 2026-08-02T18:49:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174637 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Абранне вечнасці |Назва-арыгінал = Абра́нне ве́чнасці |Выява = Абранне вечнасці, кніга.png |Памер = 150px |Подпіс выявы = Вокладка кнігі |Жанр = дакументалістыка |Аўтар = Алена Аляксандраўна Яскевіч |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[1999]] |Публікацыя = 1999 |Асобнае выданне = 1999 |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Колькасць старонак = 319 |Ілюстратар = Л. І. Мележ |Афармленне = Л. К. Лявонаў |Носьбіт = [[кніга]] |ISBN = 985-02-0490-7 }} '''«Абра{{націск}}нне ве{{націск}}чнасці: універсалі{{націск}}зм трады{{націск}}цыі і гістары{{націск}}зм суча{{націск}}снасці»''' — навуковае выданне, створанае [[Алена Аляксандраўна Яскевіч|Аленай Аляксандраўнай Яскевіч]] у [[1999 год у гісторыі літаратуры|1999]] годзе. [[Кніга]] была надрукавана [[мінск]]ім выдавецтвам «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» тыражом {{Num|1700}} экзэмпляраў<ref>{{cite web|url=http://kamunikat.org/k_kultura.html?pubid=19841|title=Яскевіч Алена, Абранне вечнасці|publisher=[[Kamunikat.org]]|date=|accessdate=2021-10-02|ref=kam|archive-date=16 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716172518/http://kamunikat.org/k_kultura.html?pubid=19841|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне кнігі == Манаграфія прысвечана ўнікальным духоўным здабыткам старажытнасці, ''«залатому стагоддзю»'' беларускай [[Філалогія|філалогіі]], — да гэтай пары найменей вывучаным старонкам беларускага [[пісьменства]]. Новае па метадалагічных падыходах (канцэпцыя агульнафілалагічнай цэласнасці) даследаванне разглядае найбагацейшыя пласты старажытнасці і духоўныя явы сучаснасці ў адзінстве гісторыка-літаратурнага працэсу, у арганічнай пераемнасці мінулых і сённяшніх звенняў нацыянальнага [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Адрасуецца філолагам, гісторыкам, культуролагам, шырокаму чытачу, можа быць выкарыстана ў якасці навучальнага дапаможніка для курсаў тэорыі і гісторыі [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларуская літаратура|літаратуры]]. == Іншыя дадзеныя == Навуковы рэдактар і аўтар пасляслоўя [[Доктар навук|доктар]] гуманітарных навук, прафесар І. Я. Квін. Рэцэнзенты: доктар гуманітарных навук, прафесар М. Б. Шэр; доктар гуманітарных навук, прафесар [[Ян Чыквін]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навуковыя выданні]] [[Катэгорыя:Кнігі 1999 года]] 0aiiav12avddimnbrh6kyy8gyznt29h 0 229344 5174539 3978520 2026-08-02T14:31:04Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5174539 wikitext text/x-wiki [[Файл:Futhark24.svg|thumb|300px|Старэйшы футарк]] [[Файл:Yngre futharken.svg|thumb|right|300px|Малодшы футарк двух тыпаў: уверсе — дацкі, уніце — шведска-нарвежскі]] '''Фу́тарк''' (''Fuþark'') — агульная назва германскіх і скандынаўскіх [[руны|рунічных]] [[алфавіт]]аў. Слова паходзіць ад «скразнога» чытання першых шасці [[літара|літар]] старэйшага рунічнага алфавіта: [[f]], [[u]], [[þ]], [[a]], [[r]], [[k]]. Звычайна гэтым словам пазначаюцца любыя рунічныя алфавіты ў незалежнасці ад народа, які выкарыстоўваў тую ці іншую мадыфікацыю. Аднак у сілу некаторых прычын [[старажытнагерманская мова|старажытнагерманскі]] рунічны алфавіт называецца «старэйшым футаркам», а астатнія — малодшымі алфавітамі. Больш таго, малодшыя алфавіты могуць таксама называцца больш канкрэтна, прымаючы да ўвагі вымаўленне першых шасці літар у адпаведным раду. Так, напрыклад, [[англійская мова|англійскі]] рунічны алфавіт можа называцца «''Fuþork''». Варта адзначыць, што тэрмін «алфавіт» не карэктны ў дачыненні да футарка, таму што ў ім першыя сімвалы не адпавядаюць гэтаму тэрміну. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Руны}} [[Катэгорыя:Германскі алфавіт]] [[Катэгорыя:Руны]] [[Катэгорыя:Германскія мовы]] qpzsqkq8rtcl9z4do2tw7tnrh4u9cuw 0 230820 5174678 4676941 2026-08-02T22:38:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174678 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Эрман}} {{Навуковец |Імя = Адольф Эрман |Арыгінал імя = {{lang-de|Johann Peter Adolf Erman}} |Выява = Adolf Erman.jpg |Шырыня = |Апісанне выявы = Адольф Эрман |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Людвіг Борхарт|Л. Борхарт]], [[Джэймс Генры Брэстэд|Дж. Г. Брэстэд]], [[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Б. А. Тураеў]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Адольф Эрман''' ({{lang-de|Johann Peter Adolf Erman}}; {{ДН|31|10|1854}}, [[Берлін]] — {{ДС|26|6|1937}}, там жа) — нямецкі [[егіпталогія|егіптолаг]] і [[лексікаграфія|лексікограф]], заснавальнік [[берлінская егіпталагічная школа|берлінскай егіпталагічнай школы]]. Сын фізіка [[Георг Адольф Эрман|Георга Адольфа Эрмана]]. Зрабіў значны ўнёсак у егіпталогію, у прыватнасці, у вывучэнне старажытнаегіпецкай мовы. == Біяграфія == Эрман вывучаў егіпталогію ў [[Лейпцыг]]у і ў Берліне, быў вучнем [[Георг Эберс|Георга Эберса]]. З [[1883]] — пазаштатны, а з [[1892]] штатны прафесар егіпталогіі ў [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскім універсітэце]]. З [[1885]] — дырэктар егіпецкага аддзела [[Стары музей|Берлінскага каралеўскага музея]]. З [[1882]] Эрман разам з [[Генрых Бругш|Генрыхам Бругшам]] пачаў выдаваць «Часопіс егіпецкай мовы і старажытнай гісторыі» ({{lang-de|Zeitschrift für ägyptische Sprache und Alterthumskunde}}). У [[1897]] Эрман стаў ініцыятарам стварэння [[Берлінскі слоўнік егіпецкай мовы|Берлінскага слоўніка егіпецкай мовы]]. На аснове егіпецкіх тэкстаў рознага часу Эрман даследаваў развіццё мовы, вылучыў асобныя перыяды егіпецкай мовы, выявіў роднасныя сувязі егіпецкай і семіцкіх моў. Граматыкі Эрмана неаднаразова перавыдаваліся і перакладаліся на іншыя мовы. Вучнямі Эрмана былі [[Курт Зэтэ|К. Зэтэ]], [[Георг Штэйндорф|Г. Штэйндорф]], [[Людвіг Борхарт|Л. Борхарт]], [[Вільгельм Шпігельберг|В. Шпігельберг]], [[Генрых Шэфер|Г. Шэфер]], [[Джэймс Генры Брэстэд|Дж. Г. Брэстэд]], [[Фрыдрых Вільгельм фон Бісінг|Ф. фон Бісінг]]. == Працы == Эрману належыць больш 200 прац па розных пытаннях егіпталогіі. * Новаегіпецкая граматыка (Neuägyptische Grammatik. Leipzig, 1880) * Егіпет і егіпецкае жыццё ў старажытнасці (Ägypten und ägyptisches Leben im Altertum. Bd. I—II. Tübingen, 1885—1887) * Казкі [[Папірус Весткар|папірусу Весткар]] (Die Märchen des Papyrus Westcar. Berlin, 1890) * Мова папірусу Весткар (Die Sprache des Papyrus Westcar. Göttingen, 1890) * Егіпецкая граматыка (Ägyptische Grammatik, Berlin, 1894) * Гутарка расчараванага са сваёй душой (Gespräch eines Lebensmüden mit seiner Seele. Berlin, 1896). * Егіпецкая рэлігія (Die ägyptische Religion. Berlin, 1905) * Іерогліфы (Die Hieroglyphen. Berlin-Leipzig, 1912) * Літаратура егіпцян (Die Literatur der Ägypter. Leipzig, 1923) * [[Берлінскі слоўнік егіпецкай мовы|Слоўнік егіпецкай мовы]] (Wörterbuch der ägyptischen Sprache. Leipzig, 1926—1931) [http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch даступны online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603004958/http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch |date=3 чэрвеня 2012 }} * Рэлігія егіпцян (Die Religion der Ägypter. Leipzig, 1934) * Свет на Ніле: карціны са старажытнага Егіпта (Die Welt am Nil: Bilder aus dem alten Ägypten. Leipzig, 1936) {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эрман, Адольф}} {{продкі}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эрман}} [[Катэгорыя:Егіптолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дырэктары музеяў Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] gkpyz3aqjuo94p1m0iz45qimwqzadps 0 245621 5174812 5011284 2026-08-03T08:05:12Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ +1 5174812 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хутаранка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 13|lat_sec = 36 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 09|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Гомельскі |сельсавет2 = Грабаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046407 }} '''Хутара́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chutaranka}}, {{lang-ru|Хуторянка}}) — [[вёска]] ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грабаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Грабаўскага сельсавета]]. За 20 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомеля]]. У 1926—1927 гадах цэнтр [[Хутаранскі сельсавет|Хутаранскага сельсавета]]. == Транспартная сетка == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Н|4094}} ([[Рудня Прыбыткаўская|Рудня-Прыбыткоўская]] — [[Глыбоцкае]]). == Вядомыя асобы == * [[Тамара Іванаўна Васюк]] (нар. 1952) — беларуская мастачка. * [[Іван Барысавіч Пазнякоў]] — партыйны дзеяч. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грабаўскі сельсавет (Гомельскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Грабаўскі сельсавет (Гомельскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]] 5gltd9l04x38izybs2qbqyzm92uezb7 0 250832 5174645 4909967 2026-08-02T19:20:51Z Rotondus 11765 /* Вядомыя асобы */ абнаўленне звестак 5174645 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сцяцкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сцяцкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Квасоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сцяцкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sciacki}}, {{lang-ru|Стецки}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Квасоўскі сельсавет|Квасоўскага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (1945—2026) — беларускі баскетбаліст, трэнер. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Квасоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Квасоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] inrd5ymomcr3b1ujdtbrkgkqjk3gsxs 0 265184 5174551 5145837 2026-08-02T14:42:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174551 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Іпаліт Восіпавіч Младзецкі | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцяг|Расійская імперыя}} | Утварэнне = | Веравызнанне =[[іўдаізм]] | Партыя = [[Народная воля]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці =рэвалюцыянер | Узнагароды = | Сайт = }} {{цёзкі2|Младзецкі}} '''Іпаліт Восіпавіч Младзецкі''' ({{ДН|||1855}}, г. {{МН|Слуцк||}} — {{ДС|22|2|1880}}, г. {{МС|Санкт-Пецярбург|ў Санкт-Пецярбургу|горад Санкт-Пецярбург}}) — слуцкі мешчанін, тэрарыст-адзіночка. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і дробнага гандляра. Хрышчаны габрэй. Вучыўся ў [[Слуцкая гімназія|слуцкай гімназіі]], выключаны. Хатні настаўнік у [[Рагачоў|Рагачове]]<ref>{{кніга|аўтар=Карніловіч Э.|частка=Младзецкі Іпаліт Восіпавіч|загаловак=ЭГБ|месца=Мн.|БелЭН|год=1999|том=5|старонкі=218}}</ref>. Пражываў у [[Мінск]]у, у [[Вільнюс|Вільні]], дзе ў жніўні 1879 года хрысціўся. Віленскі генерал-губернатар П. П. Альбедзінскі паведамляў у Санкт-Пецярбург: «Іпаліт Младзецкі гатаваўся ў віленскім духоўным братэрстве да ўспрымання святога хрышчэння, ахрышчаны і неўзабаве адправіўся ў Пецярбург… Затым праз паўгода Младзецкі з’явіўся да сакратара братэрства, быццам бы праездам у Слуцк па нагоды смерці бацькі, у крайняй беднасці, што відаць было па яго апратцы. З сум братэрства выдадзена яму 10 рублёў»<ref>{{кніга|аўтар=[[Пётр Агеевіч Кошаль|Кошель П. А.]]|загаловак=История российского терроризма|спасылка=http://www.big-library.net/?act=bookinfo&book=70307|месца=М.|выдавецтва=Голос|год=1995|старонкі=267|старонак=376|isbn=5-7117-0111-8|archive-date=2 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002200728/http://www.big-library.net/?act=bookinfo&book=70307}}</ref>. З’ехаў у Пецярбург, але хутка быў высланы ў Слуцк, як не меўшы права на пражыванне ў сталіцах. Нелегальна вярнуўся ў Пецярбург. Прапанаваў свае паслугі «Народнай Волі», але адказу не атрымаў. Вырашыў здзейсніць тэрарыстычны акт, спыніўшыся на забойстве графа [[Міхаіл Тарыэлавіч Ларыс-Мелікаў|М. Т. Лорыс-Мелікава]]. 20 лютага 1880 года спрабаваў на вуліцы яго застрэліць, але няўдала. 21 лютага 1880 года Пецярбургскім ваенна-акруговым судом прысуджаны да смяротнага пакарання праз павешанне<ref>{{кніга|аўтар=Сватиков С. Г.|загаловак=Общественное движение в России. Ч. 3. Участие евреев|спасылка=http://knigi.tor2.net/index.php?id=1422949|месца=Ростов на Дону|выдавецтва=Изд-во Н. Парамонова|год=1905|старонак=408|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194903/http://knigi.tor2.net/index.php?id=1422949|archive-date=4 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304194903/http://knigi.tor2.net/index.php?id=1422949|archivedate=4 сакавіка 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%9B%D0%9E%D0%94%D0%95%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%98%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title= Млодецкий Ипполит Осипович|publisher= Российская еврейская энциклопедия|archive-url= https://web.archive.org/web/20160806073545/http://rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%9B%D0%9E%D0%94%D0%95%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%98%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|archive-date= 6 жніўня 2016|url-status= dead}}</ref>. == Замах == Выканаўчы камітэт «Народнай Волі», скарыстаўшыся выпадкам, узвёў Младзецкага ў ранг рэвалюцыянера. Аднак, адзначыў прыватны характар замаху. Пракламацыя Выканаўчага камітэта «Народнай Волі» аб’яўляла, што гэта замах «аднаасобны, як па задуме, так і па выкананні», прычым было агаворана: «Младзецкі сапраўды звяртаўся да ВК з прапановай сваіх сіл на якое-небудзь тэрарыстычнае прадпрыемства, але, ня вычакаўшы двух-трох дзён, здзейсніў свой замах не толькі без дапамогі, але нават без ведама ВК. Гэтая акалічнасць, між іншым, адбілася і на тэхнічнам баку прадпрыемства: ВК, без усялякага сумнення, адшукаў б больш верныя сродкі здзяйснення пакарання Мелікава, калі б над ім адбыўся смяротны прысуд»<ref>{{кніга|загаловак=«Народная воля» в документах и воспоминаниях|спасылка=http://www.pseudology.org/Narodovoltsy/Glava_4.htm|месца=М.|выдавецтва=Всесоюзное общество политкаторжан и ссыльнопоселенцев|год=1930|старонкі=95|старонак=288|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195626/http://www.pseudology.org/Narodovoltsy/Glava_4.htm}}</ref>. "…Сёння ў трэцяй гадзіне дня Лорыс вяртаўся дадому, калі блага апрануты чалавек, на выгляд гадоў 30, чакаў яго на рагу Пачтамцкай і Вялікай Марской, выскачыўшы са сваёй засады, стрэліў у яго ва ўпор ў правы бок. Шынель выратавала графа, куля слізганула па шынялі, разарваўшы яе ў трох месцах, а таксама і мундзір. Але, дзякуй Богу, Лорыс застаўся цэлы. Злачынцу адразу схапілі. Гэта габрэй з перахрышчаных, але які знаходзіўся пад наглядам паліцыі. Лорыс, калі адчуў дула пісталета, размахнуўся на забойцу, што, мабыць, і выратавала яго. Граф сказаў: «Мяне куля не бярэ, а гэты паскуда думаў забіць мяне…»<ref>{{кніга|аўтар=Богданович А. В.|загаловак=Три последних самодержца|спасылка=http://az.lib.ru/b/bogdanowich_a_w/text_0010.shtml|месца=М.|выдавецтва=Новости|год=1990}}</ref>. == Суд і пакаранне == На судзе Младзецкі прылічыў сябе да нарадавольцаў: «Я сацыяліст, падзяляю цалкам іх перакананні, але знаёмых маіх і сяброў не назаву». Падняўшыся на эшафот, Младзецкі крыкнуў у натоўп: «Я паміраю за вас!»<ref>{{артыкул|аўтар=Энгельмейер А. К.|загаловак=Казнь Млодецкого|выданне=Голос минувшего|месца=М.|год=1917|нумар=7-8}}</ref>. Вял. князь Канстанцін Канстанцінавіч, з дзённіка, 26 лютага 1880 года: «…Дастаеўскі хадзіў глядзець пакаранне Младзецкага, мне гэта не спадабалася, мне было б агідна зрабіцца сведкам такой бесчалавечнай справы; але ён патлумачыў мне, што яго займала ўсё, што тычыцца чалавека, усе палажэнні яго жыцця, радасці і пакуты. Нарэшце, можа быць, яму хацелася ўбачыць, як вязуць на пакаранне смерцю злачынца і ў думках другі раз перажыць ўласныя ўражанні… Младзецкі азіраўся па баках, здаваўся абыякавым. Фёдар Міхайлавіч тлумачыць гэта тым, што ў такую хвіліну чалавек стараецца адагнаць думка пра смерць, яму прыгадваюцца большаю часткай ўцешныя карціны, яго пераносіць у нейкі жыццёвы сад, поўны вясны і сонца. І чым бліжэй да канца, тым неадчэпна і пакутлівей робіцца ўяўленне немінучай смерці. Маючая адбыцца боль, перадсмяротныя пакуты не страшныя: жудасны пераход у іншы невядомы вобраз…»<ref>{{кніга|загаловак=Дневник великого князя Константина Константиновича (К. Р.). 1911―1915|месца=М.|выдавецтва=ПРОЗАиК|год=2013|старонак=624|isbn=978-5-91631-163-1}}</ref>. Газета «Голас», 23 лютага 1880: «…сотні лавак, зэдлічкаў, скрынь, бочак і ўсходаў ўтварылі свайго роду карэ вакол войска… За месцы плацілі ад 50 капеяк да 10 рублёў; месца нават перакуплялі… Твар гэтага чалавека з рыжаватым бародкай і такімі ж вусамі быў благі і жоўты. Ён быў скажоны. Некалькі разоў здавалася, што яго перакручвае ўсмешка… Твар яго быў пакрыты страшнаю бледнасцю і рэзка вылучаўся сваёй азызласцю з-пад чорнага адзення; бліскучыя вочы яго неспакойна блукалі ў прасторы. Густыя чорныя бровы, сыходзячы да носе, надавалі яму вельмі змрочны і злосны выгляд, які часам непрыемна мякчэў лёгкай насмешкай і сціснутымі усмешкай правай паловы непрыгожа акрэсленага рота…» Газета «Новы час»: «…Младзецкі ўяўляе сабою чыста габрэйскі тып самага несамавітага склада. Некаторыя сцвярджалі, што ён быццам бы ўсміхаўся. Мы не маглі прыняць за ўсмешку хваравіта крывыя рысы. Твар спыніўся перакрыўляцца ва ўсмешку, якую перад тым ён стараўся зрабіць. Ён быў сам не свой…» "..Прыйшоў Дастаеўскі. Кажа, што на кары Младзецкага народ глуміўся і крычаў. Вялікі эфект вырабіла тое, што Младзецкі пацалаваў крыж. З усіх бакоў сталі казаць: «Пацалаваў! Крыж пацалаваў!…»<ref>{{cite web|url=http://az.lib.ru/s/smirnowasazonowa_s_i/1|title=Смирнова-Сазонова С. И. Из дневника. Воспоминания о Ф. М. Достоевском|publisher=Lib.ru. Классика}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]]: «…Младзецкі павешаны ў 11 г. На Сямёнаўскім пляцу ― усё ў парадку…». Цэсарэвіч Аляксандр: «…Вось гэта спраўна і энергічна!..»<ref>{{cite web|url=http://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mlodecki_io.html|title=Хронос. Лица «Народной Воли»}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Карніловіч І.'' На эшафоце з усмешкай // Чырвоная змена, 1994, 27 студзеня * ''Троицкий Н. А.'' Безумство храбрых. Русские революционеры и карательная политика царизма 1866—1882 гг. — М., Мысль, 1978. — 323 с * ''Волгин И. Л.'' Князь Мышкин и Ипполит Млодецкий // Колеблясь над бездной. ― М., Центр гуманитарного образования, 1998. ― С. 233 * [http://www.e-reading.club/book.php?book=1032397 Дневник А. С. Суворина. 1887 год. ― М.-Пг., изд-во Л. Д. Френкель, 1923] == Спасылкі == * Сайт «Народная Воля» [http://narovol.narod.ru/visel.htm] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Младзецкі Іпаліт Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Нарадавольцы]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Расіі]] cptoqu3ci1abfuahdq9367zdz22xx2x 0 270490 5174648 4686631 2026-08-02T19:33:28Z ~2026-42652-57 172058 /* Выраб */ https://www.jagermeister.com/history (Myths and Legends) 5174648 wikitext text/x-wiki {{Напой |дыстрыб’ютар= |колер= }} '''Егермайстар''' ({{lang-de|Jägermeister}}) — папулярны моцны нямецкі [[лікёр]], настоены на зёлках. З катэгорыі бітараў. Напой вытрымліваюць 12 месяцаў, шэсць з якіх — у дубовых бочках, а пэўны склад трымаюць пад сакрэтам. На этыкетцы бутэлькі з лікёрам выяўлены алень з крыжам паміж рог, які паводле легенды явіўся святому [[Губерт (святы)|Губерту]] — заступніку паляўнічых. Егермайстар п’юць ахалоджаным і без дамешкаў, малымі [[Кілішак|кілішкамі]], як дыжэстыў, і ў складзе кактэйляў. Напой з 1934 года вырабляе кампанія ''Mast-Jägermeister AG'', размешчаная ў [[Вольфенбютэль|Вольфенбютэлі]] ([[Ніжняя Саксонія]], Германія). Рэцэпт лікёру распрацавалі як лекавы сродак для паляпшэння [[страваванне|стрававання]] і іншага. == Выраб == Рэцэпт распрацаваны ў 1934 годзе. Выпушчаны на нямецкі рынак у 1935 годзе. Напой вырабляюць і разліваюць па бутэльках у [[Вольфенбютэль|Вольфенбютэлі]]. У сумесь 56 складнікаў дадаюць [[Спірты|спірт]], цукар і ваду. Вытрымліваюць на працягу года. Вядомыя складнікі — аніс, лаванда, корань імбіру, зялёны чай, корань ірыса, шафран, каляндра, мята, леманграс, чабор, рамонак, цэдра цытрыны, цэдра апельсіна, [[цынамон]]. Станам на 2024 год Егермайстар экспартуюць у больш за 130 краін свету. == Найменне == Егермайстар (Jägermeister) — урад, вядомы ў Германіі некалькі стагоддзяў<ref>{{Cite web|lang=de-DE|url=https://www.mast-jaegermeister.de/|title=www.mast-jaegermeister.de → Unternehmen → Hubertussage|website=Mast Jägermeister SE|access-date=2024-02-16}}</ref>. Таксама ў 1934 годзе пасада егермайстра ўведзена ў Германіі «Законам [[Трэці рэйх|Рэйха]] пра паляванне», як службовая асоба адказная за кантроль лясной і паляўнічай гаспадаркі. То-бок калі лікёр з’явіўся на рынку, назва была ўжо вядомай і зразумелай. [[Курт Маст]], стваральнік рэцэпту травянога лікёру Jägermeister і ўладальнік кампаніі, сам быў апантаным паляўнічым. Тым часам, [[Герман Вільгельм Герынг|Герман Герынг]] з ліпеня 1934 года быў рэйхсегермайстрам, якому падпарадкоўваліся ўсе дзяржаўныя, акруговыя і раённыя паляўнічыя, таму лікёр часам называлі «[[шнапс]] Герынга»<ref>{{Артыкул|спасылка=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-93690-6_9|аўтар=Bärbel Landefeld-Becker|загаловак=Mein zweiter Geburtstag am 17. Januar 1992. Ein Erfahrungsbericht|год=1997|месца=Heidelberg|выданне=Und der Tod wird nicht mehr sein ...|выдавецтва=Steinkopff|старонкі=111–116|isbn=978-3-7985-1088-3}}</ref>. Нашчадкі Курта Маста не агалошваюць абставіны надання назвы. Былы дырэктар Гюнтэр Маст, пляменнік Курта, казаў наступнае: «Не можа быць сумневу, што мой дзядзька Курт Маст — адзін з тых людзей, якія ўмелі дамовіцца з нацыстамі, не будучы самімі нацыянал-сацыялістам. […] Абсалютна пэўна, што мой дзядзька падтрымліваў кантакты з прэм’ер-міністрам Клагесам. Гэта было ў межах яго дамоўленасці з тагачаснай кіруючай партыяй, якая, безумоўна, заслугоўвае крытыкі. Таксама праўда, што мой дзядзька падтрымліваў цесныя сувязі з [[групенфюрар]]ам<!-- што за „капітан групы“? як яно ў арыгінале, я толькі здагадаўся пра групенфюрар, але ці так то? Не карыстайцеся машынным перакладам. --> Хіксам пасля вайны. Гэта таксама грунтавалася на яго намаганнях дасягнуць згоды з адпаведнымі кіруючымі асобамі. Кожны, хто мае вельмі высакародныя думкі, будзе справядліва крытыкаваць гэта.» == Лагатып прадукту і кампаніі == [[Файл:Hubertus-liege.jpg|міні|Мініяцюра візіі святому Губерту аленя з крыжам паміж рог.|285x285пкс]] Асноўныя элементы дызайну дайшлі да цяперашняга часу амаль нязменнымі з 1935 года. Этыкетка аблямавана вершам з паэмы Weidmannsheil («Удалага палявання») нямецкага пісьменніка і ляснічага [[Оскара фон Рызенталя]], у якім ён заклікае да адказнага стаўлення да палявання: {{Цытата|Das ist des Jägers Ehrenschild, daß er beschützt und hegt sein Wild, weidmännisch jagt, wie sich’s gehört, den Schöpfer im Geschöpfe ehrt (Справа гонару паляўнічага - паважліва і клапатліва ставіцца да дзічыны, паляваць, як і належыць, шануючы Творцу ва ўсякай жывой істоце)}} Таксама на этыкетцы выяўлены алень, паміж рог якога размешчаны хрысціянскі крыж. Такі алень, паводле легенды, явіўся графу [[Губерт Льежскі|Губерту Льежскаму]], які пасля гэтага прыняў хрысціянства і ахвяраваў усю сваю маёмасць царкве. Пасмяротна ён быў прызнаны святым і стаў апекуном паляўнічых. Дызайн цёмна-зялёнай бутэлькі быў распрацаваны самім [[Курт Маст|Куртам Мастам]]. Трывалае шкло і форма дазвалялі ўзяць бутэльку лікёру на паляванне і не баяцца за яе. Трываласць Курт тэставаў на сваёй кухні, кідаючы бутэлькі розных формаў на дубовую падлогу, пакуль не была знойдзена самая моцная. Шкло цёмна-зялёнага колеру забяспечвае ўстойлівасць напою ад [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|сонечных прамянёў.]] == Кактэйлі == * Ягербомба ({{Lang-en|Jagerbomb}}) — келішак Егермайстра, даданая ў шклянку энергетычнага напою. * Кіслотны сёрфер ({{Lang-en|Surfer on Acid}}) — гатуецца з роўных частак Егермайстра, лікёру Малібу і ананасавага соку. * Чатыры вершнікі апакаліпсісу ({{Lang-en|The Four Horsemen of the Apocalypse}}) — шот з роўных частак Егермайстра, Румпла Мінцэ, Гольдшлегера і Бакардзі 151.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.drinknation.com/drink/four-horsemen-of-the-apocalypse|title=Four Horsemen of the Apocalypse drink recipe|website=Drinknation.com|access-date=2024-02-16}}</ref> * Зорная ноч ({{Lang-en|Starry Night}}) — шот з 2⁄3 Егермайстра і 1⁄3 Гольдшлегера. * Рудая лахудра ({{Lang-en|Redhead slut}}) — кактэйль з Егермайстра, персікавага шнапсу і журавінавага соку. {{Алкагольныя напоі}} [[Катэгорыя:Нямецкая кухня]] [[Катэгорыя:Вольфенбютэль]] 3m0aq8tmbbxfff6wobkcqrsn1nuvx8a 0 277603 5174798 4767747 2026-08-03T07:44:12Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пазнаньскае паўстанне]] у [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)]] 4767747 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Велікапольскае паўстанне |частка = |выява = Powstanie wielkopolskie 1919.jpg |загаловак = Салдаты Велікапольскай арміі ў акопах на фронце |дата = [[27 снежня]] [[1918]] — [[16 лютага]] [[1919]] |месца = [[Позен (правінцыя)|Правінцыя Позен]] («[[Вялікая Польшча]]») |прычына = |вынік = Перамога паўстанцаў |змены = Далучэнне [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]] да [[II Рэч Паспалітая|Польшчы]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}} |праціўнік2 = {{Сцяг Польшчы}} [[Польская ваенная арганізацыя]] прускіх земляў |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкі]] <br />[[Уладзіслаў Андэрс|У. Андэрс]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = Велікапольская армія: * 70 тыс. байцоў <small>(люты 1919)</small> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = }} '''Пазнаньскае паўстанне''' ('''Велікапольскае паўстанне''', [[польская мова|польск.]] Powstanie wielkopolskie) — узброенае паўстанне ([[27 снежня]] [[1918]] — [[16 лютага]] [[1919]]), якое адбылося ў правінцыі Прусіі [[Позен (правінцыя)|Позен]]. Паўстанцы дамагаліся ўключэння зямель [[Вялікапольшча|Вялікапольшчы]] ў склад абвешчанай у лістападзе [[1918]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. Паўстанне скончылася ваеннай і палітычнай перамогай палякаў. Землі Вялікапольшчы былі перададзены Польшчы яшчэ да набыцця правамоцнасці палажэнняў Версальскай дамовы. == Гісторыя паўстання == [[Файл:German Empire - Prussia - Posen (1871).svg|thumb|злева|Германская імперыя ў даваенных межах 1914: чырвоным — правінцы Позен]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1793]] годзе, а затым, пасля [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса 1815]] Вялікапольшча належала Прусіі. З [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднаннем Германіі]] [[Бісмарк]]ам ў [[1871]] годзе, правінцыя Позен стала часткай новай нямецкай нацыянальнай дзяржавы. Палітычныя супярэчнасці ў правінцыі, якую насялялі амаль дзве траціны каталіцкіх палякаў пачаліся ў сувязі з германізацыяй (Kulturkampf). У канцы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], польскі нацыянальны рух у [[Познань|Познані]] не страчваў надзеі ўключэння ў магчымую адроджаную польскую дзяржаву. Асновай да ўз’яднання стала марыянеткавае прагерманскае [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|рэгенцкае каралеўства Польшча]]. Тым не менш, нягледзячы на [[Чатырнаццаць пунктаў Вільсана|Чатырнаццаць пунктаў]] [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Вудра Вільсан]]а і абвяшчэння ў іх нацыянальнага самавызначэння палякаў, межы Польшчы былі нявызначанымі. Нацыянальныя польскія войскі ў правінцыі Позен вырашылі паўстаць. Яны чакалі спрыяльнага моманту і ён быў выкарыстаны: [[Лістападаўская рэвалюцыя|лістападаўская рэвалюцыя ў Германіі]] паскорыла прыняцце рашэння паўстаць, тым болей палітычная расстаноўка сіл у рэгіёне была нявырашанай. У лістападзе [[1918]] года палякі вагаліся паўставаць ці не бо мелі роўнае прадстаўніцтва ў мясцовых кіроўных органах — пяць польскіх і нямецкіх прадстаўнікоў. Пачынаючы з снежня 1918 пачаліся заклікі да далучэння да Польшчы. Затым наведванне патрыятычнага піяніста і пазней польскага ўрада [[Ігнацы Ян Падарэўскі|Падарэўскага]], які быў сустрэты з энтузіязмам па прыбыцці польскім насельніцтвам горада, выклікала паўстанне. [[27 снежня]] 1918 падчас польскай дэманстрацыі пачалася страляніна. Паўстанцы захапілі ўсю правінцыю Позэн за выключэннем яе паўночных і паўночна-ўсходніх ускраін. Паўстанне скончылася 16 лютага 1919 перамір’ем ў Трыры, якое было заснавана на прынцыпах Кампьенскага перамір’я ад 11 лістапада 1918, якім скончылася Першая Сусветная вайна. Гэта быў адзно з чатырох, разам з Пазнаньскім паўстаннем 1806 Сейненскім паўстаннем ў 1919 годзе і другім Сілезскім паўстаннем у 1920 годзе, пераможных паўстанняў у польскай гісторыі. Першае з польскіх паўстанняў гэтага перыяду, побач з Трэцім Сілезскім паўстаннем у 1921 годзе, што рэалізавала ўсе свае мэты. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Германіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1918 года]] [[Катэгорыя:1918 год у Познані]] [[Катэгорыя:1919 год у Познані]] b2v1ssjpmgxuhqgib6pv00ciu04thmp 0 289547 5174516 5173389 2026-08-02T13:21:19Z Ілля Касакоў 21245 5174516 wikitext text/x-wiki {{пералік}} == Ураджэнцы == === А === * [[Элья Хонанавіч Абелеў|Элья Абелеў]] — расійскі трэнер (спартыўная гімнастыка). * [[Ізраіль Агол]] — савецкі генетык, арганізатар навукі, акадэмік АН УССР. * [[Мікалай Васільевіч Азбукін|Мікалай Азбукін]] — беларускі географ, краязнавец. * [[Алеся (спявачка)|Алеся]] — беларуская эстрадная спявачка. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Алісейка|Дзмітрый Алісейка]] — беларускі футбаліст. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] — беларускі кампазітар. *[[Гілель Самуілавіч Аляксандраў|Гілель Аляксандраў]] - гісторык * [[Аляксандр Рыгоравіч Аляхно|Аляксандр Аляхно]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Генадзь Аляшчук]] — беларускі спартсмен, цяжкаатлет. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000). Найлепшы спартсмен Рэспублікі Беларусь (2001). * [[Алена Васільеўна Амялюсік|Алена Амялюсік]] — беларуская спартсменка (веласпорт). * [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] — беларускі фінансіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Наталля Валер’еўна Ануфрыенка|Наталля Ануфрыенка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Ігар Сяргеевіч Анушкін|Ігар Анушкін]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Андрэй Валер’евіч Арлоўскі|Андрэй Арлоўскі]] — беларускі спартсмен (змяшаныя адзінаборствы). * [[Аляксандр Міхайлавіч Архіпаў|Аляксандр Архіпаў]] — беларускі палітык. * [[Самуіл Пятровіч Асновіч|Самуіл Асновіч]] — беларускі музыкант (скрыпка), заслужаны артыст Беларусі. * [[Маісей Маркавіч Ашкеназі]] (1913—1941) — савецкі мастак, жывапісец, графік. === Б === * [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай]] (нар. 1951) — беларускі мастак. * [[Ісідар Балоцін]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Менахем Барбаш||he|מנחם ברבש}} * [[Міхаіл Бархін]] — савецкі архітэктар, доктар архітэктуры, прафесар. * [[Эдуард Белагураў]] — беларускі жывапісец. *[[Дора Бейрак]] * [[Аляксандр Паўлавіч Блахін|Аляксандр Блахін]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Аляксандр Блох]] — расійскі юрыст, публіцыст, рэвалюцыянер. * [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзім Богуш]] — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000). * [[Ігар Аляксандравіч Бокі|Ігар Бокі]] — беларускі паралімпійскі плывец, шматразовы паралімпійскі чэмпіён. *[[Лея Браўн]] * {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Неафіт Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} — украінскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[Арцём Алегавіч Булойчык|Арцём Булойчык]] — беларускі футбаліст. * [[Бярнард Эмануілавіч Быхоўскі|Бярнард Быхоўскі]] — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук. * [[Віктар Фёдаравіч Бяльковіч|Віктар Бяльковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. === В === * [[Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч|Андрэй Вайцяховіч]] — беларускі археолаг. * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]] — беларускі філосаф, літаратуразнавец. * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Яўген Васьковіч]] — беларускі грамадскі актывіст, лідар арганізацыі «[[Малады фронт]]» (з 2017), сябра беларускай асацыяцыі журналістаў, палітвязень. * [[Паўліна Юльеўна Венгерава|Паўліна Венгерава]] — яўрэйская пісьменніца. *[[Янкаў Выгодскі]] === Г === * [[Андрэй Гайдукоў]] — актывіст [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. * [[Ігар Захаравіч Галубчык|Ігар Галубчык]] — расійскі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Анатоль Пятровіч Галуза|Анатоль Галуза]] — беларускі гандбаліст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Гальмак|Аляксандр Гальмак]] — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. *[[Арон Гарэлік]] * [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік|Аляксандр Гарэлік]] — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук. *[[Ёйсіф Гарэлік]] * [[Залман Абрамавіч Гарэлік|Залман Гарэлік]] — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук. * [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік|Іосіф Гарэлік]] — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук. * [[Леў Давыдавіч Гарэлік|Леў Гарэлік]] — беларускі музыкант (скрыпка), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Ной Гарэлік||he|נח גורליק}} * [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольга Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя|Таццяна Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Іна Герасімава]] — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук. * [[Міхаіл Навумавіч Герчык|Міхась Герчык]] — беларускі пісьменнік. * [[Алеся Міхайлаўна Гетманава|Алеся Гетманава]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы. * {{нп5|Цві Гілат||he|צבי גילת (קצין)}} * [[Валерый Ігнатавіч Глушакоў|Валерый Глушакоў]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўген Голант]] — расійскі педагог. * [[Ларыса Леанідаўна Голубева|Ларыса Голубева]] — беларускі матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук. * [[Геральд Міхайлавіч Горскі|Геральд Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі паперы, доктар тэхнічных навук. * [[Веніямін Максавіч Гохман|Веніямін Гохман]] — расійскі савецкі географ, доктар геаграфічных навук. * [[Іосіф Давыдавіч Грынберг|Іосіф Грынберг]] (нар. 1946) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. * {{нп5|Ісраэль Гур-Ар'е||he|ישראל גור אריה (אמן)}} === Д === * [[Ісак Аронавіч Давідовіч|Ісак Давідовіч]] — беларускі жывапісец і графік. * [[Сямён Уладзіміравіч Дамарад|Сямён Дамарад]] — беларускі мастак-манументаліст. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарад|Уладзімір Дамарад]] — беларускі графік. * [[Марыя Уладзіміраўна Дашкоўская|Марыя Дашкоўская]] — беларуская футбалістка. * [[Эліяху Добкін]] * [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Цыля Дропкіна]] - паэтка * {{нп5|Міхаль Дэшэ||he|מיכאל דשא}} === Ж === * [[Вольга Мікалаеўна Жук|Вольга Жук]] — беларуская дэпутатка. === З === * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў]] (нар. 1992) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. === К === *[[Ной Кабакоў]] * [[Вадзім Кабанчук]] — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартова-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]. * [[Аляксандр Юр’евіч Каваленка|Аляксандр Каваленка]] — беларускі і латвійскі спартсмен. Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1986). * [[Сямён Савельевіч Казіміроўскі|Саламон Казіміроўскі]] — савецкі рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. * [[Андрэй Фёдаравіч Казусёнак|Андрэй Казусёнак]] — беларускі самбіст і дзюдаіст. * [[Анатоль Іосіфавіч Калінін|Анатоль Калінін]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] — беларускі жывапісец. * [[Ніна Фёдараўна Касцян|Ніна Касцян]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Марта Кахно]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Аляксандр Барысавіч Кацнельсон|Аляксандр Кацнельсон]] — беларускі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. * {{нп5|Калман Кацнэльсон||he|קלמן כצנלסון}} * {{нп5|Рэўвен Кацнэльсон||he|ראובן כצנלסון}} * [[Абрам Давыдавіч Кіржніц|Абрам Кіржніц]] - бібліёграф, журналіст * {{нп5|Руслан Коган||en|Ruslan Kogan}} — аўстралійскі прадпрымальнік. * [[Лілія Рыгораўна Козырава|Лілія Козырава]] — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]]. * [[Станіслаў Васільевіч Коласаў|Станіслаў Коласаў]] — беларускі радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Аліна Анатольеўна Корбут|Аліна Корбут]] — беларуская спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці. Кандыдат педагагічных навук (1997), дацэнт (2000). * [[Міхаіл Васільевіч Коржык|Міхаіл Коржык]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Сяргей Кошаль]] — беларускі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Краўчанка|Леанід Краўчанка]] — беларускі эканаміст. * [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]] — [[Беларусь|беларускі]] палітык, у 1990—1995 гадах адзін з членаў [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у складзе [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]]. * [[Міхась Кукабака]] — савецкі дысідэнт, праваабаронца, палітычны вязень. * [[Анастасія Куніцкая]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. === Л === * [[Мікалай Віктаравіч Лазаковіч|Мікалай Лазаковіч]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. *[[Носн Лазарус]] * [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі|Самуіл Лазінскі]] — расійскі гісторык. * {{нп5|Шабтай Лазінскі||he|שבתאי לוזינסקי}} * [[Святлана Валянцінаўна Лапіна|Святлана Лапіна]] — беларускі сацыёлаг, філосаф, культуролаг. * [[Дзяніс Лебедзеў]] — беларускі футбаліст. * {{нп5|Мардэхай Леванон||he|מרדכי לבנון (שופט)}} * [[Іосіф Давыдавіч Левін|Іосіф Левін]] — беларускі архітэктар. * [[Абрам Іосіфавіч Лур’е|Абрам Лур’е]] — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930). * [[Алёна Аляксандраўна Любая|Алёна Любая]] — беларускі гісторык. === М === * [[Берта Якаўлеўна Макарава]] (1926—2012) — скрыпачка, выканаўца і педагог. * [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]] — беларускі [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтва БССР. * [[Уладзімір Аляксандравіч Манілаў]] (1940—2003, [[Кіеў]]) — гітарыст, педагог<ref>https://esu.com.ua/article-63449</ref>. *[[Абрам Марголін]] * [[Леанід Марчанка]] — беларускі графік. * [[Эдуард Мельнікаў]] — беларускі тэлевізійны [[журналіст]], кандыдат гістарычных навук. * [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — беларускі пісьменнік. * {{нп5|Лея Мірон Кацнэльсон||he|לאה מירון-כצנלסון}} * {{нп5|Рыўка Кацнэльсон||he|רבקה כצנלסון}} * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхалкін|Уладзімір Міхалкін]] — савецкі военачальнік, маршал артылерыі. * [[Андрэй Анатолевіч Міхневіч|Андрэй Міхневіч]] — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, штурханне ядра). * [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка|Зінаіда Моршчанка]] — работніца дрэваапрацоўчай прамысловасці, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. *[[Гілель Мэйтлін]] * [[Ірына Аляксандраўна Мядзведзева|Ірына Мядзведзева]] — расійская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі|Ігар Нагорскі]] — беларускі вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі. * [[Святлана Іванаўна Нартава|Святлана Нартава]] — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * {{нп5|Іцхак Нісенбойм||he|יצחק ניסנבוים}} * [[Алена Новікава]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. ===О=== *[[Ізроіл Окунь]] === П === * [[Лідзія Панасюк]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — беларускі графік, народны мастак Беларусі, акадэмік НАН Беларусі. * [[Алена Міхайлаўна Піскун|Алена Піскун]] — беларуская спартыўная гімнастка. Двухразовая чэмпіёнка свету. * [[Таццяна Іванаўна Піскун|Таццяна Піскун]] — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання. *[[Піня Плоткін]] * [[Сяргей Васільевіч Плышэўскі|Сяргей Плышэўскі]] — беларускі хімік-тэхнолаг, кандыдат тэхнічных навук. * [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — беларускі спартсмен (футбол). * [[Валянцін Рыгоравіч Прыешкін|Валянцін Прыешкін]] — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Сяргей Якаўлевіч Прыходзька|Сяргей Прыходзька]] — беларускі фехтавальшчык на шаблях і трэнер. *[[Пудэле]] * [[Генадзь Яўгенавіч Пунінскі|Генадзь Пунінскі]] — матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997). * [[Людміла Леанідаўна Пуцейка|Людміла Пуцейка]] — беларускі мастак. === Р === *[[Мендл Разенгойз]] * [[Аркадзь Залманавіч Рахмілевіч|Аркадзь Рахмілевіч]] — скрыпач, педагог, дырыжор. * [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў|Уладзімір Рубцоў]] — беларускі [[мастак]]-жывапісец. * [[Юрый Герасімавіч Рудзько|Юрый Рудзько]] — беларускі празаік, драматург, нарысіст. * [[Віталь Рымашэўскі]] — беларускі [[палітык]] і грамадскі дзеяч. * [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — беларускі палітык. * [[Дзмітрый Васілевіч Рэкіш|Дзмітрый Рэкіш]] — беларускі футбаліст. * [[Анатоль Іосіфавіч Рэнейскі|Анатоль Рэнейскі]] — беларускі вясляр на каноэ. * [[Віктар Іосіфавіч Рэнейскі|Віктар Рэнейскі]] — беларускі і малдаўскі вясляр на каноэ, трэнер. Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў. === С === * [[Усевалад Паўлавіч Савіч|Усевалад Савіч]] — вучоны ў галіне [[Ліхеналогія|ліхеналогіі]]. * [[Юрый Георгіевіч Сасулін]] (нар. 1936) — расійскі навуковец. * [[Эфраім Севела]] — савецкі і ізраільскі [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], кінарэжысёр. * [[Сергій (Акімаў)]] — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі. * [[Сяргей Сікорскі]] — арганізатар і кіраўнік партызанскага руху ў Беларусі, Герой Савецкага Саюза. * [[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Іосіф Сіманоўскі]] — беларускі бібліятэказнавец, бібліёграф, перакладчык, заслужаны дзеяч культуры БССР. * {{нп5|Эльяху Сімпсан||he|אליהו סימפסון}} * [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Міхаіл Спірыдонаў]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук. * [[Юрый Пятровіч Сядлуха|Юрый Сядлуха]] — беларускі спецыяліст у галіне водазабеспячэння, каналізацыі, будаўнічых сістэм аховы водных рэсурсаў. === Т === * [[Уладзімір Пятровіч Табушаў|Уладзімір Табушаў]] — беларускі графік. * [[Сямён Львовіч Талкачоў|Сямён Талкачоў]] — беларускі піяніст , канцэртмайстар, педагог. * {{нп5|Абрахам Таршыш||he|אברהם תרשיש}} * {{нп5|Ёхевед Траўб||he|יוכבד טראוב}} * [[Валянціна Трыгубовіч]] — беларускі мастацтвазнавец. * [[Іосіф Тункель]] — яўрэйскі пісьменнік-гумарыст. * [[Дзмітрый Турлін]] — беларускі футбаліст. === Ф === * [[Марыя Васільеўна Філончык|Марыя Філончык]] — беларуская баскетбалістка. === Х === * [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] — дзяячка КПЗБ, Герой Савецкага Саюза. * [[Таісія Леанідаўна Хацановіч-Дарбінян|Таісія Хацановіч-Дарбінян]] — беларускі мастак. * [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]] — беларускі футбаліст. * [[Вольга Хілько]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба). === Ц === * [[Віктар Цемушаў]] — беларускі гісторык, [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Міхаіл Яўгенавіч Цікоцкі|Міхась Цікоцкі]] — беларускі мовазнавец, журналіст, заслужаны работнік адукацыі Беларусі, заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі. * [[Таццяна Цырулёва]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Міхаіл Цэйтлін]] — нямецкі спартсмен (шахматы), міжнародны гросмайстар, урач. * {{нп5|Нісан Цялушкін||he|ניסן טלושקין}} === Ч === * [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Шарль Чарняўскі]] — французскі жывапісец, графік. === Ш === * [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова|Ірына Шаўцова]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы. * [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук|Аліна Шаўчук]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), чэмпіёнка Еўропы. * [[Генадзь Барысавіч Шведзік|Генадзь Шведзік]] — беларускі паэт. * {{нп5|Сара Шмуклер||he|שרה שמוקלר}} * [[Аксана Уладзіміраўна Шпак|Аксана Шпак]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Аляксандр Францавіч Шпілеўскі|Аляксандр Шпілеўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Саламон Яфімавіч Шульман|Сол Шульман]] — [[пісьменнік]], [[кінарэжысёр]], сцэнарыст. * [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргей Шыла]] — беларускі мастак-канцэптуаліст, дызайнер, калекцыянер, выканаўца аўтарскай песні. * {{нп5|Эліэзэр Шэйн||he|אליעזר שיין}} * {{нп5|Хаім Шэлі||he|חיים שלי (איש העלייה השנייה)}} * {{нп5|Менахем Шэмі||he|מנחם שמי}} === Э === * [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн]] — рабін і аўтарытэт у яўрэйскім праве === Я === * [[Уладзімір Іванавіч Ярмак|Уладзімір Ярмак]] — Герой Савецкага Саюза, стралок. == Жылі (вучыліся, працавалі) == === А === * [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|Аркадзь Адзінец]] — беларускі мовазнавец. * [[Андрэй Мікалаевіч Арамнаў|Андрэй Арамнаў]] — беларускі спартсмен (цяжкая атлетыка), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзь Аркадзьеў]] — беларускі акцёр, рэжысёр. * [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Сяргей Ахрамееў]] — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза, Герой Савецкага Саюза. === Б === * [[Андрэй Баболя]] — рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Андрэй Віктаравіч Багдановіч|Андрэй Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Браніслава Баскіна]] — савецкая беларуская шашыстка, першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын. * [[Браніслаў Віктаравіч Баеў|Браніслаў Баеў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]] — беларуская актрыса. * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — беларускі рэжысёр, акцёр. * [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава|Святлана Басуматрава]] — беларуская паэтэса. * [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. [[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас.]] * [[Вадзім Іванавіч Болбас|Вадзім Болбас]] — выпускнік [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 16 (1959), [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. === В === * [[Васіль Вітка]] — беларускі [[паэт]], педагог. * [[Ян Віхерт]] — драматург і педагог. * [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Іосіф Воўк-Левановіч]] — беларускі мовазнавец. === Г === * [[Яфім Максімавіч Гаварушка|Яфім Гаварушка]] — беларускі пісьменнік, педагог. *[[Ліпа Гелер]] * [[Пётр Андрэевіч Горскі|Пётр Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне гігіены, доктар медыцыны. * [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямён Домаш]] — беларускі палітычны дзеяч. * [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васіль Дружчыц]] — беларускі гісторык. * [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] — беларускі драматург, заснавальнік нацыянальнага тэатра. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — беларускі архітэктар, матэматык. * [[Алесь Жаўрук]] — беларускі паэт. * [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — беларускі акцёр тэата і кіно, пісьменнік, сцэнарыст, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. === І === * [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог, заслужаная артыстка БССР. === К === * [[Ніна Фёдараўна Калаптур|Ніна Калаптур]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка БССР. * [[Ніна Васілеўна Каменская|Ніна Каменская]] — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Ігнатавіч Кандраценя|Уладзімір Кандраценя]] — беларускі пісьменнік. * [[Міхал Карыцкі]] — вялікалітоўскі паэт, філосаф, педагог. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч|Дзмітрый Кацярыніч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі. * [[Фёдар Конюхаў]] — расійскі падарожнік, мастак, рэлігійны дзеяч, заслужаны майстар спорту СССР (спартыўны турызм). * [[Фёдар Іванавіч Куляшоў|Фёдар Куляшоў]] — беларускі літаратуразнаўца, крытык, доктар філалагічных навук, прафесар. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] — акцёр і рэжысёр, заслужаны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. === Л === * [[Георгій Сцяпанавіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст БССР. * [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак|Уладзімір Лемяшонак]] — беларускі гісторык. * [[Сяргей Ліштван]] — беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1996), заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Міхась Лынькоў]] — беларускі пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі. === М === * [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская|Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса. * [[Георгій Маляўскі]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Валерый Маракоў]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|Уладзімір Марзон]] — беларускі ўрач-хірург, кандыдат медыцынскіх навук, заслужаны дзеяч навукі Беларусі. * [[Пётр Іванавіч Масцераў|Пётр Масцераў]] — беларускі акцёр тэатра, заслужаны артыст БССР. * [[Алег Мінкін]] — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Тамара Міронава]] — беларуская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Аляксей Ненадавец]] — беларускі фалькларыст, доктар філалагічных навук, прафесар. === П === * [[Аляксандр Гіларый Палубінскі]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Ганна Купрыянаўна Панкрат|Ганна Панкрат]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] — беларускі паэт, народны паэт Беларусі. * [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка|Ніна Пятрэнка]] — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. === Р === * [[Ніна Антонаўна Равінская|Ніна Равінская]] — беларуская артыстка аперэты (сапрана), заслужаная артыстка Расіі, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь. === С === * [[Ян Казімір Сапега]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мадэст Сіроцін]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, славуты кулінар. * [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] — беларускі паэт. === Т === * [[Пётр Трызна]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === У === * [[Уладзімір Уладамірскі]] — беларускі акцёр. === Ф === * [[Вячаслаў Рыгоравіч Фаменка|Вячаслаў Фаменка]] — беларускі артыст аперэты (тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — беларускі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Беларусі. === Ц === * [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]] — беларускі кампазітар. === Ш === * [[Віктар Раманавіч Шаўкалюк|Віктар Шаўкалюк]] — беларускі артыст аперэты (лірычны тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]] — беларускі і польскі ваенны дзеяч. * [[Станіслава Браніславаўна Шымусік|Станіслава Шымусік]] — работніца прэса, Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Хвядос Шынклер]] — беларускі пісьменнік. === Я === * [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Лёсы, звязаныя з Бабруйскам == === А === * [[Мікола Аўрамчык]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Антон Аўсянік]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. === Б === * [[Паўлюк Багрым]] — беларускі паэт. * [[Павел Іванавіч Батаў|Павел Батаў]] — савецкі военачальнік. * [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Барыс Бахараў]] — савецкі военачальнік. === В === * [[Уладзіслаў Валовіч]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, гетман польны. === Г === * [[Платон Раманавіч Галавач|Платон Галавач]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] — беларускі археолаг, этнограф, фалькларыст. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — рэлігійны дзеяч Беларусі, архітэктар. === З === * [[Іван Залатарэнка]] — казацкі палкоўнік. === К === * [[Антоні Клімантовіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. === Л === * [[Юрка Лявонны]] — беларускі паэт. === Н === * [[Тэадор Нарбут]] — беларускі гісторык, археолаг, інжынер. === П === * [[Караль Падчашынскі]] — беларускі архітэктар. * [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч. === Т === * [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]] — беларускі архітэктар. * [[Васіль Тышкевіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === Ш === * [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пісьменнік, публіцыст. == Ганаровыя грамадзяне Бабруйска == * [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраславу Еўдакімаву]] ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандру Парфяновічу]] ў 2022 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] 7h81rv9usyrffop3pvcf5qjsk7wmcnr 5174517 5174516 2026-08-02T13:21:42Z Ілля Касакоў 21245 5174517 wikitext text/x-wiki {{пералік}} == Ураджэнцы == === А === * [[Элья Хонанавіч Абелеў|Элья Абелеў]] — расійскі трэнер (спартыўная гімнастыка). * [[Ізраіль Агол]] — савецкі генетык, арганізатар навукі, акадэмік АН УССР. * [[Мікалай Васільевіч Азбукін|Мікалай Азбукін]] — беларускі географ, краязнавец. * [[Алеся (спявачка)|Алеся]] — беларуская эстрадная спявачка. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Алісейка|Дзмітрый Алісейка]] — беларускі футбаліст. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] — беларускі кампазітар. *[[Гілель Самуілавіч Аляксандраў|Гілель Аляксандраў]] - гісторык * [[Аляксандр Рыгоравіч Аляхно|Аляксандр Аляхно]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Генадзь Аляшчук]] — беларускі спартсмен, цяжкаатлет. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000). Найлепшы спартсмен Рэспублікі Беларусь (2001). * [[Алена Васільеўна Амялюсік|Алена Амялюсік]] — беларуская спартсменка (веласпорт). * [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] — беларускі фінансіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Наталля Валер’еўна Ануфрыенка|Наталля Ануфрыенка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Ігар Сяргеевіч Анушкін|Ігар Анушкін]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Андрэй Валер’евіч Арлоўскі|Андрэй Арлоўскі]] — беларускі спартсмен (змяшаныя адзінаборствы). * [[Аляксандр Міхайлавіч Архіпаў|Аляксандр Архіпаў]] — беларускі палітык. * [[Самуіл Пятровіч Асновіч|Самуіл Асновіч]] — беларускі музыкант (скрыпка), заслужаны артыст Беларусі. * [[Маісей Маркавіч Ашкеназі]] (1913—1941) — савецкі мастак, жывапісец, графік. === Б === * [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай]] (нар. 1951) — беларускі мастак. * [[Ісідар Балоцін]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Менахем Барбаш||he|מנחם ברבש}} * [[Міхаіл Бархін]] — савецкі архітэктар, доктар архітэктуры, прафесар. * [[Эдуард Белагураў]] — беларускі жывапісец. *[[Дора Бэйрак]] * [[Аляксандр Паўлавіч Блахін|Аляксандр Блахін]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Аляксандр Блох]] — расійскі юрыст, публіцыст, рэвалюцыянер. * [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзім Богуш]] — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000). * [[Ігар Аляксандравіч Бокі|Ігар Бокі]] — беларускі паралімпійскі плывец, шматразовы паралімпійскі чэмпіён. *[[Лея Браўн]] * {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Неафіт Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} — украінскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[Арцём Алегавіч Булойчык|Арцём Булойчык]] — беларускі футбаліст. * [[Бярнард Эмануілавіч Быхоўскі|Бярнард Быхоўскі]] — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук. * [[Віктар Фёдаравіч Бяльковіч|Віктар Бяльковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. === В === * [[Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч|Андрэй Вайцяховіч]] — беларускі археолаг. * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]] — беларускі філосаф, літаратуразнавец. * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Яўген Васьковіч]] — беларускі грамадскі актывіст, лідар арганізацыі «[[Малады фронт]]» (з 2017), сябра беларускай асацыяцыі журналістаў, палітвязень. * [[Паўліна Юльеўна Венгерава|Паўліна Венгерава]] — яўрэйская пісьменніца. *[[Янкаў Выгодскі]] === Г === * [[Андрэй Гайдукоў]] — актывіст [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. * [[Ігар Захаравіч Галубчык|Ігар Галубчык]] — расійскі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Анатоль Пятровіч Галуза|Анатоль Галуза]] — беларускі гандбаліст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Гальмак|Аляксандр Гальмак]] — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. *[[Арон Гарэлік]] * [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік|Аляксандр Гарэлік]] — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук. *[[Ёйсіф Гарэлік]] * [[Залман Абрамавіч Гарэлік|Залман Гарэлік]] — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук. * [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік|Іосіф Гарэлік]] — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук. * [[Леў Давыдавіч Гарэлік|Леў Гарэлік]] — беларускі музыкант (скрыпка), народны артыст Беларусі. * {{нп5|Ной Гарэлік||he|נח גורליק}} * [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольга Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя|Таццяна Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Іна Герасімава]] — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук. * [[Міхаіл Навумавіч Герчык|Міхась Герчык]] — беларускі пісьменнік. * [[Алеся Міхайлаўна Гетманава|Алеся Гетманава]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы. * {{нп5|Цві Гілат||he|צבי גילת (קצין)}} * [[Валерый Ігнатавіч Глушакоў|Валерый Глушакоў]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўген Голант]] — расійскі педагог. * [[Ларыса Леанідаўна Голубева|Ларыса Голубева]] — беларускі матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук. * [[Геральд Міхайлавіч Горскі|Геральд Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі паперы, доктар тэхнічных навук. * [[Веніямін Максавіч Гохман|Веніямін Гохман]] — расійскі савецкі географ, доктар геаграфічных навук. * [[Іосіф Давыдавіч Грынберг|Іосіф Грынберг]] (нар. 1946) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. * {{нп5|Ісраэль Гур-Ар'е||he|ישראל גור אריה (אמן)}} === Д === * [[Ісак Аронавіч Давідовіч|Ісак Давідовіч]] — беларускі жывапісец і графік. * [[Сямён Уладзіміравіч Дамарад|Сямён Дамарад]] — беларускі мастак-манументаліст. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарад|Уладзімір Дамарад]] — беларускі графік. * [[Марыя Уладзіміраўна Дашкоўская|Марыя Дашкоўская]] — беларуская футбалістка. * [[Эліяху Добкін]] * [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Цыля Дропкіна]] - паэтка * {{нп5|Міхаль Дэшэ||he|מיכאל דשא}} === Ж === * [[Вольга Мікалаеўна Жук|Вольга Жук]] — беларуская дэпутатка. === З === * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў]] (нар. 1992) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. === К === *[[Ной Кабакоў]] * [[Вадзім Кабанчук]] — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартова-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]. * [[Аляксандр Юр’евіч Каваленка|Аляксандр Каваленка]] — беларускі і латвійскі спартсмен. Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1986). * [[Сямён Савельевіч Казіміроўскі|Саламон Казіміроўскі]] — савецкі рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. * [[Андрэй Фёдаравіч Казусёнак|Андрэй Казусёнак]] — беларускі самбіст і дзюдаіст. * [[Анатоль Іосіфавіч Калінін|Анатоль Калінін]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] — беларускі жывапісец. * [[Ніна Фёдараўна Касцян|Ніна Касцян]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Марта Кахно]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Аляксандр Барысавіч Кацнельсон|Аляксандр Кацнельсон]] — беларускі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. * {{нп5|Калман Кацнэльсон||he|קלמן כצנלסון}} * {{нп5|Рэўвен Кацнэльсон||he|ראובן כצנלסון}} * [[Абрам Давыдавіч Кіржніц|Абрам Кіржніц]] - бібліёграф, журналіст * {{нп5|Руслан Коган||en|Ruslan Kogan}} — аўстралійскі прадпрымальнік. * [[Лілія Рыгораўна Козырава|Лілія Козырава]] — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]]. * [[Станіслаў Васільевіч Коласаў|Станіслаў Коласаў]] — беларускі радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Аліна Анатольеўна Корбут|Аліна Корбут]] — беларуская спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці. Кандыдат педагагічных навук (1997), дацэнт (2000). * [[Міхаіл Васільевіч Коржык|Міхаіл Коржык]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Сяргей Кошаль]] — беларускі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Краўчанка|Леанід Краўчанка]] — беларускі эканаміст. * [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]] — [[Беларусь|беларускі]] палітык, у 1990—1995 гадах адзін з членаў [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у складзе [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]]. * [[Міхась Кукабака]] — савецкі дысідэнт, праваабаронца, палітычны вязень. * [[Анастасія Куніцкая]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. === Л === * [[Мікалай Віктаравіч Лазаковіч|Мікалай Лазаковіч]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. *[[Носн Лазарус]] * [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі|Самуіл Лазінскі]] — расійскі гісторык. * {{нп5|Шабтай Лазінскі||he|שבתאי לוזינסקי}} * [[Святлана Валянцінаўна Лапіна|Святлана Лапіна]] — беларускі сацыёлаг, філосаф, культуролаг. * [[Дзяніс Лебедзеў]] — беларускі футбаліст. * {{нп5|Мардэхай Леванон||he|מרדכי לבנון (שופט)}} * [[Іосіф Давыдавіч Левін|Іосіф Левін]] — беларускі архітэктар. * [[Абрам Іосіфавіч Лур’е|Абрам Лур’е]] — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930). * [[Алёна Аляксандраўна Любая|Алёна Любая]] — беларускі гісторык. === М === * [[Берта Якаўлеўна Макарава]] (1926—2012) — скрыпачка, выканаўца і педагог. * [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]] — беларускі [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтва БССР. * [[Уладзімір Аляксандравіч Манілаў]] (1940—2003, [[Кіеў]]) — гітарыст, педагог<ref>https://esu.com.ua/article-63449</ref>. *[[Абрам Марголін]] * [[Леанід Марчанка]] — беларускі графік. * [[Эдуард Мельнікаў]] — беларускі тэлевізійны [[журналіст]], кандыдат гістарычных навук. * [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — беларускі пісьменнік. * {{нп5|Лея Мірон Кацнэльсон||he|לאה מירון-כצנלסון}} * {{нп5|Рыўка Кацнэльсон||he|רבקה כצנלסון}} * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхалкін|Уладзімір Міхалкін]] — савецкі военачальнік, маршал артылерыі. * [[Андрэй Анатолевіч Міхневіч|Андрэй Міхневіч]] — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, штурханне ядра). * [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка|Зінаіда Моршчанка]] — работніца дрэваапрацоўчай прамысловасці, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. *[[Гілель Мэйтлін]] * [[Ірына Аляксандраўна Мядзведзева|Ірына Мядзведзева]] — расійская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі|Ігар Нагорскі]] — беларускі вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі. * [[Святлана Іванаўна Нартава|Святлана Нартава]] — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * {{нп5|Іцхак Нісенбойм||he|יצחק ניסנבוים}} * [[Алена Новікава]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. ===О=== *[[Ізроіл Окунь]] === П === * [[Лідзія Панасюк]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — беларускі графік, народны мастак Беларусі, акадэмік НАН Беларусі. * [[Алена Міхайлаўна Піскун|Алена Піскун]] — беларуская спартыўная гімнастка. Двухразовая чэмпіёнка свету. * [[Таццяна Іванаўна Піскун|Таццяна Піскун]] — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання. *[[Піня Плоткін]] * [[Сяргей Васільевіч Плышэўскі|Сяргей Плышэўскі]] — беларускі хімік-тэхнолаг, кандыдат тэхнічных навук. * [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — беларускі спартсмен (футбол). * [[Валянцін Рыгоравіч Прыешкін|Валянцін Прыешкін]] — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Сяргей Якаўлевіч Прыходзька|Сяргей Прыходзька]] — беларускі фехтавальшчык на шаблях і трэнер. *[[Пудэле]] * [[Генадзь Яўгенавіч Пунінскі|Генадзь Пунінскі]] — матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997). * [[Людміла Леанідаўна Пуцейка|Людміла Пуцейка]] — беларускі мастак. === Р === *[[Мендл Разенгойз]] * [[Аркадзь Залманавіч Рахмілевіч|Аркадзь Рахмілевіч]] — скрыпач, педагог, дырыжор. * [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў|Уладзімір Рубцоў]] — беларускі [[мастак]]-жывапісец. * [[Юрый Герасімавіч Рудзько|Юрый Рудзько]] — беларускі празаік, драматург, нарысіст. * [[Віталь Рымашэўскі]] — беларускі [[палітык]] і грамадскі дзеяч. * [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — беларускі палітык. * [[Дзмітрый Васілевіч Рэкіш|Дзмітрый Рэкіш]] — беларускі футбаліст. * [[Анатоль Іосіфавіч Рэнейскі|Анатоль Рэнейскі]] — беларускі вясляр на каноэ. * [[Віктар Іосіфавіч Рэнейскі|Віктар Рэнейскі]] — беларускі і малдаўскі вясляр на каноэ, трэнер. Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў. === С === * [[Усевалад Паўлавіч Савіч|Усевалад Савіч]] — вучоны ў галіне [[Ліхеналогія|ліхеналогіі]]. * [[Юрый Георгіевіч Сасулін]] (нар. 1936) — расійскі навуковец. * [[Эфраім Севела]] — савецкі і ізраільскі [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], кінарэжысёр. * [[Сергій (Акімаў)]] — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі. * [[Сяргей Сікорскі]] — арганізатар і кіраўнік партызанскага руху ў Беларусі, Герой Савецкага Саюза. * [[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Іосіф Сіманоўскі]] — беларускі бібліятэказнавец, бібліёграф, перакладчык, заслужаны дзеяч культуры БССР. * {{нп5|Эльяху Сімпсан||he|אליהו סימפסון}} * [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Міхаіл Спірыдонаў]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук. * [[Юрый Пятровіч Сядлуха|Юрый Сядлуха]] — беларускі спецыяліст у галіне водазабеспячэння, каналізацыі, будаўнічых сістэм аховы водных рэсурсаў. === Т === * [[Уладзімір Пятровіч Табушаў|Уладзімір Табушаў]] — беларускі графік. * [[Сямён Львовіч Талкачоў|Сямён Талкачоў]] — беларускі піяніст , канцэртмайстар, педагог. * {{нп5|Абрахам Таршыш||he|אברהם תרשיש}} * {{нп5|Ёхевед Траўб||he|יוכבד טראוב}} * [[Валянціна Трыгубовіч]] — беларускі мастацтвазнавец. * [[Іосіф Тункель]] — яўрэйскі пісьменнік-гумарыст. * [[Дзмітрый Турлін]] — беларускі футбаліст. === Ф === * [[Марыя Васільеўна Філончык|Марыя Філончык]] — беларуская баскетбалістка. === Х === * [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] — дзяячка КПЗБ, Герой Савецкага Саюза. * [[Таісія Леанідаўна Хацановіч-Дарбінян|Таісія Хацановіч-Дарбінян]] — беларускі мастак. * [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]] — беларускі футбаліст. * [[Вольга Хілько]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба). === Ц === * [[Віктар Цемушаў]] — беларускі гісторык, [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Міхаіл Яўгенавіч Цікоцкі|Міхась Цікоцкі]] — беларускі мовазнавец, журналіст, заслужаны работнік адукацыі Беларусі, заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі. * [[Таццяна Цырулёва]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Міхаіл Цэйтлін]] — нямецкі спартсмен (шахматы), міжнародны гросмайстар, урач. * {{нп5|Нісан Цялушкін||he|ניסן טלושקין}} === Ч === * [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Шарль Чарняўскі]] — французскі жывапісец, графік. === Ш === * [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова|Ірына Шаўцова]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы. * [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук|Аліна Шаўчук]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), чэмпіёнка Еўропы. * [[Генадзь Барысавіч Шведзік|Генадзь Шведзік]] — беларускі паэт. * {{нп5|Сара Шмуклер||he|שרה שמוקלר}} * [[Аксана Уладзіміраўна Шпак|Аксана Шпак]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Аляксандр Францавіч Шпілеўскі|Аляксандр Шпілеўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Саламон Яфімавіч Шульман|Сол Шульман]] — [[пісьменнік]], [[кінарэжысёр]], сцэнарыст. * [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргей Шыла]] — беларускі мастак-канцэптуаліст, дызайнер, калекцыянер, выканаўца аўтарскай песні. * {{нп5|Эліэзэр Шэйн||he|אליעזר שיין}} * {{нп5|Хаім Шэлі||he|חיים שלי (איש העלייה השנייה)}} * {{нп5|Менахем Шэмі||he|מנחם שמי}} === Э === * [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн]] — рабін і аўтарытэт у яўрэйскім праве === Я === * [[Уладзімір Іванавіч Ярмак|Уладзімір Ярмак]] — Герой Савецкага Саюза, стралок. == Жылі (вучыліся, працавалі) == === А === * [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|Аркадзь Адзінец]] — беларускі мовазнавец. * [[Андрэй Мікалаевіч Арамнаў|Андрэй Арамнаў]] — беларускі спартсмен (цяжкая атлетыка), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзь Аркадзьеў]] — беларускі акцёр, рэжысёр. * [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Сяргей Ахрамееў]] — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза, Герой Савецкага Саюза. === Б === * [[Андрэй Баболя]] — рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Андрэй Віктаравіч Багдановіч|Андрэй Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Браніслава Баскіна]] — савецкая беларуская шашыстка, першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын. * [[Браніслаў Віктаравіч Баеў|Браніслаў Баеў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]] — беларуская актрыса. * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — беларускі рэжысёр, акцёр. * [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава|Святлана Басуматрава]] — беларуская паэтэса. * [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. [[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас.]] * [[Вадзім Іванавіч Болбас|Вадзім Болбас]] — выпускнік [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 16 (1959), [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. === В === * [[Васіль Вітка]] — беларускі [[паэт]], педагог. * [[Ян Віхерт]] — драматург і педагог. * [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Іосіф Воўк-Левановіч]] — беларускі мовазнавец. === Г === * [[Яфім Максімавіч Гаварушка|Яфім Гаварушка]] — беларускі пісьменнік, педагог. *[[Ліпа Гелер]] * [[Пётр Андрэевіч Горскі|Пётр Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне гігіены, доктар медыцыны. * [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямён Домаш]] — беларускі палітычны дзеяч. * [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васіль Дружчыц]] — беларускі гісторык. * [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] — беларускі драматург, заснавальнік нацыянальнага тэатра. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — беларускі архітэктар, матэматык. * [[Алесь Жаўрук]] — беларускі паэт. * [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — беларускі акцёр тэата і кіно, пісьменнік, сцэнарыст, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. === І === * [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог, заслужаная артыстка БССР. === К === * [[Ніна Фёдараўна Калаптур|Ніна Калаптур]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка БССР. * [[Ніна Васілеўна Каменская|Ніна Каменская]] — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Ігнатавіч Кандраценя|Уладзімір Кандраценя]] — беларускі пісьменнік. * [[Міхал Карыцкі]] — вялікалітоўскі паэт, філосаф, педагог. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч|Дзмітрый Кацярыніч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі. * [[Фёдар Конюхаў]] — расійскі падарожнік, мастак, рэлігійны дзеяч, заслужаны майстар спорту СССР (спартыўны турызм). * [[Фёдар Іванавіч Куляшоў|Фёдар Куляшоў]] — беларускі літаратуразнаўца, крытык, доктар філалагічных навук, прафесар. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] — акцёр і рэжысёр, заслужаны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. === Л === * [[Георгій Сцяпанавіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст БССР. * [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак|Уладзімір Лемяшонак]] — беларускі гісторык. * [[Сяргей Ліштван]] — беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1996), заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Міхась Лынькоў]] — беларускі пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі. === М === * [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская|Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса. * [[Георгій Маляўскі]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Валерый Маракоў]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|Уладзімір Марзон]] — беларускі ўрач-хірург, кандыдат медыцынскіх навук, заслужаны дзеяч навукі Беларусі. * [[Пётр Іванавіч Масцераў|Пётр Масцераў]] — беларускі акцёр тэатра, заслужаны артыст БССР. * [[Алег Мінкін]] — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Тамара Міронава]] — беларуская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Аляксей Ненадавец]] — беларускі фалькларыст, доктар філалагічных навук, прафесар. === П === * [[Аляксандр Гіларый Палубінскі]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Ганна Купрыянаўна Панкрат|Ганна Панкрат]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] — беларускі паэт, народны паэт Беларусі. * [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка|Ніна Пятрэнка]] — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. === Р === * [[Ніна Антонаўна Равінская|Ніна Равінская]] — беларуская артыстка аперэты (сапрана), заслужаная артыстка Расіі, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь. === С === * [[Ян Казімір Сапега]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мадэст Сіроцін]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, славуты кулінар. * [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] — беларускі паэт. === Т === * [[Пётр Трызна]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === У === * [[Уладзімір Уладамірскі]] — беларускі акцёр. === Ф === * [[Вячаслаў Рыгоравіч Фаменка|Вячаслаў Фаменка]] — беларускі артыст аперэты (тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — беларускі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Беларусі. === Ц === * [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]] — беларускі кампазітар. === Ш === * [[Віктар Раманавіч Шаўкалюк|Віктар Шаўкалюк]] — беларускі артыст аперэты (лірычны тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]] — беларускі і польскі ваенны дзеяч. * [[Станіслава Браніславаўна Шымусік|Станіслава Шымусік]] — работніца прэса, Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Хвядос Шынклер]] — беларускі пісьменнік. === Я === * [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Лёсы, звязаныя з Бабруйскам == === А === * [[Мікола Аўрамчык]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Антон Аўсянік]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. === Б === * [[Паўлюк Багрым]] — беларускі паэт. * [[Павел Іванавіч Батаў|Павел Батаў]] — савецкі военачальнік. * [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Барыс Бахараў]] — савецкі военачальнік. === В === * [[Уладзіслаў Валовіч]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, гетман польны. === Г === * [[Платон Раманавіч Галавач|Платон Галавач]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] — беларускі археолаг, этнограф, фалькларыст. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — рэлігійны дзеяч Беларусі, архітэктар. === З === * [[Іван Залатарэнка]] — казацкі палкоўнік. === К === * [[Антоні Клімантовіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. === Л === * [[Юрка Лявонны]] — беларускі паэт. === Н === * [[Тэадор Нарбут]] — беларускі гісторык, археолаг, інжынер. === П === * [[Караль Падчашынскі]] — беларускі архітэктар. * [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч. === Т === * [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]] — беларускі архітэктар. * [[Васіль Тышкевіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === Ш === * [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пісьменнік, публіцыст. == Ганаровыя грамадзяне Бабруйска == * [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраславу Еўдакімаву]] ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандру Парфяновічу]] ў 2022 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] 8n6n2ub31vu9rmlffc89tz8j5rx5vec 0 307691 5174628 5155160 2026-08-02T18:15:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174628 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |conflict=Аблога Сараева |partof=[[Баснійская вайна]] і [[Югаслаўскія войны]] |image=Siege of Sarajevo.png |caption=Злева па гадзіннікавай стрэлцы:<br> Разбіты цывільны аўтамабіль пасля абстрэлу ручной зброяй; Сілы [[UNPROFOR]] у горадзе; Дзяржаўны будынак, падбіты танкавым снарадам; Авіяўдар [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ЗША]] па пазіцыях [[Армія Рэспублікі Сербскай|ВРС]]; Від горада ў 1996; Салдаты [[Армія Рэспублікі Сербскай|ВРС]] забаўляюцца перад абменам вязнямі. |date=2 красавіка 1992{{efn|5 красавіка 1992 была датай першай атакі, якая была разгорнута ў Сараеве сіламі БНА і сербскімі ўзброенымі фарміраваннямі. Гэта дата была прызнана пачаткам аблогі. Так ці інакш, яшчэ раней, 2 сакавіка 1992, на вуліцах горада пачалі з’яўляцца барыкады і людзі са зброяй.}} – 29 лютага 1996{{efn|29 лютага 1996 з’яўляецца датай афіцыйнага абвяшчэння аб заканчэнні аблогі баснійскім урадам. Вайна скончылася падпісаннем Дэйтанскіга пагаднення 21 лістапада 1995 і падпісаннем Парыжскага пратакола 14 снежня 1995. Аднак, сербы не адразу пачалі ажыццяўляць Дэйтанскае пагадненне, якое прадугледжвала іх адыход з раёнаў на поўначы і захадзе Сараева, так жа сама, як і з іншых частак горада, і як вынік, баснійскае кіраўніцтва не абвяшчала аб заканчэнні аблогі. Сербы таксама парушылі Дэйтанскі Мір, {{нп3|Атака на трамвай у Сараева 1996|абстраляўшы з РПГ трамвай у Сараеве 9 студзеня 1996, забіўшы 1 і параніўшы 19 чалавек||1996 Sarajevo tram attack}}.}}<br>(3 гады, 10 месяцаў, 3 тыдні і 3 дні) |place=[[Сараева]], [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]] |result=Тупіковая сітуацыя *Спыненне агню *[[Дэйтанскае пагадненне]] |combatant1={{Сцяг|Рэспубліка Боснія і Герцагавіна}} [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Боснія і Герцагавіна]]<br><small>(1992—1996)</small><br>{{Сцягафікацыя|Герцаг-Босна}}<br><small>(1992—1996)</small><br> ---- '''Падтрымана:''' <br>{{Сцягафікацыя|Харватыя}}{{efn|Асабліва на пачатку вайны. Адносіны пагоршыліся з пачаткам [[Харвацка-баснійскі канфлікт|Харвацка-баснійскага канфлікту]].}}<br>{{Сцяг|ААН}} [[ААН]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]<br><sup>('''з 1995''')<ref name="siege lifted">{{cite web|title=''1996: Siege of Sarajevo is lifted''|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/29/newsid_4667000/4667292.stm |publisher=[[BBC News]]|date=29.02.2006|access-date=27.03.2023}}</ref> |combatant2={{Сцягафікацыя|Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія}} <small>(красавік—май 1992)</small><hr/>{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Сербская}}<br><small>(1992—1996)</small><br> ---- '''Падтрымана:''' <br>{{Сцягафікацыя|СР Югаславія}}<br>{{Сцяг|Расія|1858}} [[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]]<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = Dr N Thomas & K Mikulan |загаловак = The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001 |выдавецтва = Osprey publishing |мова = en |старонкі = 8 |isbn = 1-84176-964-9 }}</ref><ref name="srpska.ru">{{cite web|title=''Большая помощь маленьких отрядов''|url=https://www.srpska.ru/article.php?nid=429&sq=&crypt= |publisher=српска.ру|date=21.08.2004|access-date=27.03.2023}}</ref> |commander1={{Сцяг|Рэспубліка Боснія і Герцагавіна}} [[Алія Ізетбегавіч]] (красавік—май 1992)<br> {{Сцяг|Рэспубліка Боснія і Герцагавіна}} {{нп3|Хакія Турайліч|||Hakija Turajlić}}{{KIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Сэфер Галілавіч|||Sefer Halilović}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Расім Дэліч|||Rasim Delić}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Ёван Дзівяк|||Jovan Divjak}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Драган Вікіч|||Dragan Vikić}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Энвер Гаджыгасанавіч|||Enver Hadžihasanović}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Мустафа Гайрулагавіч Таліян|Мустафа Гайрулагавіч||Mustafa Hajrulahović Talijan}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} Вахід Каравеліч<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} Неджад Айнаджыч<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Мушан Тапаловіч|Мушан «Caco» Тапаловіч||Mušan Topalović}}{{KIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Ісмет Байрамовіч|Ісмет «Ćelo» Байрамовіч||Ismet Bajramović}}{{WIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Юсуф Празіна|Юсуф «Juka» Празіна]]<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Раміз Дэлаліч]]<br> {{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} {{нп3|Заім Імамавіч (афіцэр)|Заім Імамавіч||Zaim Imamović (officer)}}<br> {{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} Уладзімір Шаф<br> {{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} Іван Вуліч ---- {{Сцяг|ААН}} {{нп3|Бернар Жанвье|||Bernard Janvier}}<br>{{Сцяг|ААН}} {{нп3|Льюіс Макензі|||Lewis MacKenzie}}<br>{{Сцяг|Францыя|1974}} [[Франсуа Мітэран]] ---- {{Сцяг|НАТА}} {{Сцяг|ЗША}} {{нп3|Лэйтан У. Сміт|||Leighton W. Smith}} |commander2={{flagicon image|Helmet decal of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg}} {{нп3|Мілуцін Куканяц|||Milutin Kukanjac}} <small>(красавік—май 1992)</small> ---- {{flagicon image|Flag of the President of Republika Srpska (1995–2007).svg}} [[Радаван Караджыч]]<br> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} [[Ратка Младзіч]]<br> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} Таміслаў Шыпчыч<br> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} {{нп3|Станіслаў Галіч|||Stanislav Galić}}<br /> {{flagicon image|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} {{нп3|Драгамір Мілошавіч|||Dragomir Milošević}} |strength1={{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} 70 000 салдат |strength2={{flagicon image|border=|Patch of the Army of Republika Srpska.svg}} 13 000 салдат |casualties1=6 137 салдатаў забіта |casualties2=2 241 салдатаў забіта |casualties3= |overall_casualties=5 434 цывільных забіта }} '''Аблога Сара́ева''' ({{lang-sh|Opsada Sarajeva/Опсада Сарајева}}) — падзея [[Баснійская вайна|баснійскай вайны]], працяглая аблога [[Сараева]], сталіцы [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]. З 5 красавіка 1992 года па 29 лютага 1996 года (1425 дзён) горад спачатку быў абложаны войскамі [[Югаслаўская народная армія|Югаслаўскай народнай арміі]], а потым — [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|арміяй Рэспублікі Сербскай]]. Гэта працягвалася больш як на год даўжэй, чым [[блакада Ленінграда]] і на некалькі месяцаў даўжэй, чым [[Абарона Мадрыда|блакада Мадрыда]]<ref>[http://theharvardadvocate.com/article/68/sarajevo-rose/ Spencer Burke, Sarajevo Rose] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731003851/http://theharvardadvocate.com/article/68/sarajevo-rose/|date=31 July 2016}}</ref> і [[Бітва за Дэйр-эз-Зор (2012—2017)|блакада Дэйр-эз-Зора]], стала самай працяглай [[аблога]]й сталіцы ў гісторыі [[Сучасная вайна|сучасных войн]].<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article575571.ece|title=The new siege of Sarajevo|last=Connelly|first=Charlie|date=8 October 2005|work=The Times|location=UK|access-date=10 May 2010|archive-date=5 мая 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505131350/https://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}</ref> Калі Боснія і Герцагавіна абвясціла незалежнасць ад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіі]] пасля {{Нп3|Рэферэндум аб незалежнасці Босніі і Герцагавіны|рэферэндуму 1992 года|4=1992 Bosnian independence referendum}}, {{Нп3|Сербы Босніі і Герцагавіны|баснійскія сербы|4=Serbs of Bosnia and Herzegovina}}, стратэгічнай мэтай якіх было стварэнне новай дзяржавы [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] (РС)<ref>{{Cite web|url=http://www.helsinki.org.rs/tjgenocide_t01.html|title=A statement at the seventh biennial meeting of the International Association of Genocide Scholars|last=Hartmann|first=Florence|date=July 2007|publisher=Helsinki}}</ref>, акружылі Сараева з асаднымі сіламі ў 13 000 чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI}}<ref>{{Cite web|publisher=Associated Press|url=http://www.apnewsarchive.com/1995/Bosnian-Army-Says-Battle-for-Sarajevo-Will-Last-Months/id-69dc92c01508282f3e55c0a1aaa4e843|last=Srećko Latal|title=Bosnian Army Says Battle for Sarajevo Will Last Months|date=25 June 1995}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=The Northern Echo|title=The Siege of Sarajevo: 'The blood of children has a different texture on white snow' – a survivor speaks, 20 years on|url=http://www.thenorthernecho.co.uk/features/13380084.The_Siege_of_Sarajevo___The_blood_of_children_has_a_different_texture_on_white_snow____a_survivor_speaks__20_years_on/?ref=rss|date=9 July 2015}}</ref>. Яны штурмавалі горад з артылерыі, танкаў і стралковай зброі<ref name="Times">{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3039582.ece|title=Serb general Dragomir Milosevic convicted over Sarajevo siege|last=Strange|first=Hannah|date=12 December 2007|url-status=dead}}</ref>. З 2 мая 1992 года сербы [[ваенная блакада|блакіравалі]] горад. {{нп3|Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна|Сілы абароны баснійскага ўрада (ARBiH)||Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina}} у Сараеве, каля 70 000 вайскоўцаў<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/12/06/world/stalemate-like-a-victory-for-sarajevo.html|last=John Kifner|title=Stalemate Like a Victory for Sarajevo|date=6 December 1993}}</ref>, былі дрэнна абсталяваныя і не маглі прарваць аблогі.{{Пераход|Раннія баі за кантроль над горадам|1}} Усяго па горадзе было выпушчана каля 50 тысяч тон артылерыйскіх снарадаў<ref>«''20 godina od opsade Sarajeva''», Večernji list, 2012-04-04., str 24.</ref>. Падчас блакады горад быў амаль цалкам адрэзаны ад знешняга свету, не працавалі камунальныя службы, а вуліцы былі пад пастаянным абстрэлам артылерыі і снайпераў<ref name=":9">{{Cite web|title=''Small Miracle in a Siege: Safe Water for Sarajevo''|url=http://www.nytimes.com/1994/01/10/world/small-miracle-in-a-siege-safe-water-for-sarajevo.html?scp=7&sq=siege%20sarajevo&st=cse|publisher=[[New York Times]]|access-date=29. 08. 2010.}}</ref>. Сараеўцам прыходзілася выжываць без ацяплення, электрычнасці і водазабеспячэння да шасці месяцаў запар<ref name=CSMonitor>{{cite news| title=Lights, Water, Action: Life in Sarajevo Returns to the Basics|author=Stacy Sullivan| date=12 October 1995|work=CSMonitor.com |url=https://www.csmonitor.com/1995/1012/12012.html| access-date= 15 April 2013}}</ref>. Усяго падчас блакады загінула 13 952 чалавекі, у тым ліку 5 434 мірныя жыхары. Са складу ARBiH загінула 6 137 чалавек, у той час як страты баснійскіх сербаў склалі 2 241 забітых салдат.{{Пераход|Ахвяры|1}} Перапіс 1991 года паказвае, што да блакады ў горадзе і ваколіцах пражывала 525 980 чалавек. Агульная колькасць насельніцтва ўласна горада да аблогі складала каля 435 000 чалавек. Паводле ацэнак насельніцтва Сараева пасля аблогі вагалася ад 300 000 да 380 000 чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Пасля вайны [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі]] (МТБЮ) асудзіў чатырох сербскіх чыноўнікаў па шматлікіх пунктах абвінавачвання ў [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствах супраць чалавечнасці]], якія яны здзейснілі падчас блакады, у тым ліку за [[тэрарызм]]. {{нп3|Станіслаў Галіч|||Stanislav Galić}}<ref name="galic">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/galic/acjug/en/gal-acjud061130.pdf|title=ICTY: Stanislav Galić judgement|date=30 November 2006|publisher=[[МТБЮ]]}}</ref> і {{нп3|Драгамір Мілошавіч|||Dragomir Milošević}}<ref name="milosevic">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/acjug/en/091112.pdf|title=ICTY: Dragomir Milošević judgement|date=12 November 2009|publisher=[[МТБЮ]]}}</ref> былі асуджаныя да [[Пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]] і 29 гадоў пазбаўлення волі адпаведна. Іх начальнікі [[Радаван Караджыч]]<ref name="tran">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/mar/02/radovan-karadzic-siege-sarajevo-myth|title=Radovan Karadzic claims Bosnian Muslims 'killed own people' in Sarajevo|date=2 March 2010}}</ref> і [[Ратка Младзіч]] таксама былі прызнаныя вінаватымі і асуджаныя да пажыццёвага зняволення<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/pb/world/un-appeals-court-increases-radovan-karadzics-sentence-to-life-imprisonment/2019/03/20/ece3a78e-4b18-11e9-8cfc-2c5d0999c21e_story.html?nid=menu_nav_accessibilityforscreenreader&outputType=accessibility|title=UN appeals court increases Radovan Karadzic's sentence to life imprisonment|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322075741/https://www.washingtonpost.com/world/un-appeals-court-increases-radovan-karadzics-sentence-to-life-imprisonment/2019/03/20/ece3a78e-4b18-11e9-8cfc-2c5d0999c21e_story.html}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|title=Ratko Mladic found guilty|date=22 November 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == {{Асноўны артыкул|Распад Югаславіі|Баснійская вайна}} [[Файл:Sarajevo_-_Etnicki_sastav_po_naseljima_1991_1.gif|злева|міні|Этнічная карта Сараева 1991 года.]] З моманту свайго стварэння пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўрад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Сацыялістычнай Федэратыўнай Рэспублікі Югаславія]] падаўляў [[Нацыяналізм|нацыяналістычныя]] настроі, якія існавалі сярод этнічных і рэлігійных груп, што складалі насельніцтва краіны. Пасля смерці ў 1980 годзе лідара Югаславіі [[Іосіп Броз Ціта|Іосіпа Броз Ціта]] палітыка змянілася<ref name="Pavkovic">{{Cite book|last=Pavkovic|first=Aleksandar|title=The fragmentation of Yugoslavia: nationalism and war in the Balkans|publisher=MacMillan Press|year=1997|page=85|isbn=0-312-23084-2}}</ref>, у той час як мэтай {{Нп3|Сербскі нацыяналізм|сербскіх нацыяналістаў|4=Serbian nationalism}} была цэнтралізацыя Югаславіі, дзе дамінавалі сербы, іншыя нацыянальнасці імкнуліся да федэралізацыі і дэцэнтралізацыі<ref>{{Cite book|last=Krieger|first=Joel|title=The Oxford Companion to Politics of the World 2nd ed.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|page=476}}</ref><ref name="Crnobanja">{{Cite book|last=Crnobrnja|first=Mihailo|title=The Yugoslav drama|publisher=I. B. Tauris & Co|year=1994|page=107|isbn=1-86064-126-1}}</ref>. Паводле апошняга даваеннага перапісу насельніцтва Босніі і Герцагавіны мусульман было 1 905 829 чалавек (43,7 %), сербаў — 1 369 258 чалавек (31,4 %), харватаў — 755 892 чалавекі (17,3 %). З 106 абшчын БіГ [[Баснійцы|мусульмане]] (баснякі) складалі большасць у 35 абшчынах, у асноўным у цэнтральнай Босніі, а [[сербы]] — у 32 заходніх і ўсходніх абшчынах Рэспублікі. [[Харваты]] складалі большасць на поўдні БіГ і ў некаторых цэнтральных абшчынах. Каля 240 тысяч жыхароў БіГ самавызначыліся як «югаславы». Большасць з іх былі сербамі або дзецьмі ад змяшаных шлюбаў. У 1991 годзе 27 % шлюбаў былі змяшанымі. Па тэрыторыі рассялення сербы апярэджвалі іншыя баснійскія народы. Яны прадстаўлялі абсалютную большасць насельніцтва на 53,3 % тэрыторыі БіГ{{Sfn|Югославия в XX веке|2011|p=805}}. 18 лістапада 1990 года ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] адбыліся першыя шматпартыйныя парламенцкія выбары (25 лістапада — другі тур). Яны прывялі да складання нацыянальнай асамблеі, у якой дамінавалі тры партыі, заснаваныя на этнічным прынцыпе, якія стварылі слабазвязаную кааліцыю, каб адхіліць [[Камунізм|камуністаў]] ад улады<ref name="phron12">{{cite web|url=http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf|title=The Balkans: A post-Communist History|access-date=14 June 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701210204/http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf|archive-date=1 July 2014}}</ref>. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Харватыя|Харватыі]] і [[Славенія|Славеніі]] сярод народаў Босніі і Герцагавіны адбыўся раскол па пытанні пра тое, ці варта заставацца ў Югаслаўскай федэрацыі (пераважная большасць прыхільнікаў сярод [[Сербы|сербаў]]) або дамагацца незалежнасці (пераважная большасць прыхільнікаў сярод [[Баснякі|баснякоў]] і [[Харваты|харватаў]]). Сербы ў парламенце, якія ў асноўным з’яўляліся членамі {{Нп3|Сербская дэмакратычная партыя (Боснія і Герцагавіна)|Сербскай дэмакратычнай партыі|4=Serb Democratic Party (Bosnia and Herzegovina)}} (СДП), пакінулі цэнтральны парламент у Сараеве і 24 кастрычніка 1991 г. стварылі [[Народная скупшчына Рэспублікі Сербскай|Асамблею сербскага народа Босніі і Герцагавіны]], што паклала канец трохэтнічнай партыйнай кааліцыі. Гэты орган заснаваў Сербскую Рэспубліку Босніі і Герцагавіны 9 студзеня 1992 года, якая ў жніўні 1992 года стала [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікай Сербскай]]. На працягу 1990 года {{Нп3|план РАМ|4=RAM Plan}} распрацоўваўся [[СДБ (Югаславія)|Службай дзяржаўнай бяспекі]] (СДБ) і групай выбраных сербскіх афіцэраў [[Югаслаўская народная армія|Югаслаўскай народнай арміі]] (ЮНА) з мэтай арганізацыі сербаў за межамі [[Сербія|Сербіі]], умацавання кантролю над новаспечанай СДП і размяшчэнне зброі і боепрыпасаў.<ref name="Judah1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT273|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|first=Tim|last=Judah|publisher=Yale University Press|year=2008|isbn=9780300147841|page=273}}</ref> План меў на мэце падрыхтаваць падмурак для трэцяй Югаславіі, у якой усе сербы з іх тэрыторыямі жылі б разам у адной дзяржаве. Устрывожаны, урад Босніі і Герцагавіны абвясціў незалежнасць ад Югаславіі 15 кастрычніка 1991 года, пасля чаго неўзабаве баснійскія сербы стварылі [[Народная скупшчына Рэспублікі Сербскай|Нацыянальны сход]] Сербіі.<ref name="Reneo">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA204|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|first=Reneo|last=Lukic|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn=9780198292005|page=204}}</ref> Пасля абвяшчэння суверэнітэту Босніі 29 лютага і 1 сакавіка 1992 года адбыўся {{Нп3|Рэферэндум аб незалежнасці Босніі і Герцагавіны|рэферэндум аб незалежнасці|4=1992 Bosnian independence referendum}}, які байкатавала пераважная большасць сербаў. Яўка на [[рэферэндум]]е склала 63,4 % пры 99,7 % выбаршчыкаў, якія выказаліся за незалежнасць.<ref name="CSCE">{{Cite web|url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|title=The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: February 29 – March 1, 1992|year=1992|publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe|subtitle=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|archive-date=22 May 2011}}</ref> == Ход падзей == === 1992 год === ==== Пачатак вайны ==== Падчас і пасля рэферэндуму аб незалежнасці ў многіх месцах Босніі і Герцагавіны ўспыхнуў гвалт. Так, 1 сакавіка ўзброены [[Забойства на вяселлі ў Сараеве|чалавек адкрыў агонь]] па вясельнай працэсіі баснійскіх сербаў у [[Башчаршыя|Башчаршыі]], гістарычным цэнтры Сараева і [[Баснякі|басняцкай]] частцы горада. Госці неслі і размахвалі сербскімі сцягамі, што баснякі, якія пераважна выступалі за незалежнасць, расцанілі як наўмысную правакацыю. Бацька жаніха быў забіты, праваслаўны святар паранены.<ref name="Radha">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wHEXb81jRMcC&pg=PA38|title=Divide and Fall? Bosnia in the Annals of Partition|publisher=Verso|year=1999|page=38}}</ref><ref name="Judah">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT321|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|publisher=Yale University Press|year=2008}}</ref> Некаторыя сведкі апазналі стралка як басняцкага бандыта [[Раміз Дэлаліч|Раміза Дэлаліча]]. На яго і яшчэ аднаго зламысніка былі выдадзены [[Ордэр на арышт|ордары на арышт]], але паліцыя Сараева прыклала мала намаганняў для іх затрымання. Забойства было асуджана [[УДБА|СДБ]], які абвінаваціў {{Нп3|Партыя дэмакратычнага дзеяння|партыю SDA|4=Party of Democratic Action}} (басняцкія нацыяналісты) або ўрад у саўдзеле ў стральбе, пра што сведчыць іх няздольнасць арыштаваць падазраваных.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FrpUBAAAQBAJ&pg=PA162|title=Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2014}}</ref> Прадстаўнік СДБ заявіў, што напад на вяселле сведчыць пра смяротную небяспеку, якой пагражаюць сербы ў незалежнай Босніі. Гэтую заяву адхіліў заснавальнік {{Нп3|Патрыятычная ліга (Боснія і Герцагавіна)|Патрыятычнай лігі|4=Patriotic League (Bosnia and Herzegovina)}} {{Нп3|Сэфер Халілавіч|4=Sefer Halilović}}, заявіўшы, што шэсце не было вяселлем, а насамрэч было задумана як правакацыя.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA88|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|publisher=Springer|year=2016}}</ref> 2 сакавіка [[сербскія ваенізаваныя фарміраванні]] ўсталявалі барыкады і выставілі [[снайпер]]аў каля будынка парламента, але іх ''[[дзяржаўны пераварот]]'' быў сарваны тысячамі грамадзян Сараева, якія выйшлі на вуліцы і сталі перад снайперамі<ref name=Malcolm>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Bosnia: A Short History |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_i7r9 |publisher=New York University Press |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc_i7r9/page/231 231] |isbn=0-8147-5561-5}}</ref>. Узброеныя баснійцы, вядомыя як «[[Зялёныя берэты (Боснія і Герцагавіна)|Зялёныя берэты]]», таксама ўзвялі барыкады ў Сараеве і ваколіцах. Каля [[Баня-Лука|Баня-Лукі]] з’явіліся дадатковыя ўмацаванні, а ў [[Добай|Дабаі]] ўзброеныя сербы забілі аўтамабіліста. Да канца дня ў баях загінулі дванаццаць чалавек.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nltdtAo38K0C&pg=PA19| title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina, Volume 1| publisher=Human Rights Watch |year=1992| isbn=978-1-56432-083-4| pages=18–19}}</ref> Пасля афіцыйнага абвяшчэння незалежнасці Босніі і Герцагавіны ад Югаславіі 3 сакавіка 1992 г. на ўсёй тэрыторыі ўспыхвалі спарадычныя баі паміж сербамі і ўрадавымі войскамі<ref>Cannon, P., The Third Balkan War and Political Disunity: Creating A Cantonal Constitutional System for Bosnia-Herzegovina, Jrnl.</ref>. Гэта цягнулася і на этапе падрыхтоўкі да прызнання Босніі і Герцагавіны незалежнай дзяржавай<ref name="Helsinki Watch">{{cite book |last=Nizich |first=Ivana |title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina |publisher=Helsinki Watch |year=1992 |pages=18–20 |isbn=1-56432-083-9}}</ref>. 3 сакавіка прэзідэнт Босніі, басняк [[Алія Ізетбегавіч]], заявіў, што сербы з [[Пале, Боснія і Герцагавіна|Пале]] ідуць на Сараева. Неўзабаве разгарнуліся баі ў мястэчку {{Нп3|Басанскі Брод||4=Brod, Bosnia and Herzegovina}}. Адзінаццаць сербаў былі [[Забойствы ў Сіекавацы|забітыя]] ў вёсцы [[Сіекавац]] за межамі Брода 26 сакавіка. СДБ сцвярджала, што яны былі забітыя харвацка-басняцкім апалчэннем. 29 сакавіка горад быў абложаны і абстраляны ЮНА і сербскімі ваенізаванымі фарміраваннямі.<ref name="Judah"/> Далей адбыліся сутыкненні ў [[Біеліна|Біеліне]], на якую напалі сербскія сілы на чале з [[Сербская добраахвотніцкая гвардыя|Сербскай добраахвотніцкай гвардыяй]]. 4 красавіка, калі стала вядома пра [[Разня ў Біеліне|забойствы]] ў Біеліне, урад Босніі абвясціў усеагульную мабілізацыю рэзервістаў і паліцыі ў Сараеве, а СДБ заклікала да эвакуацыі сербаў з горада, адбыўся «канчатковы разрыў паміж баснійскім урадам і сербамі»{{Sfn|Burg Shoup|1999}}. СДБ таксама заяўляла, што гэты заклік наблізіў Сараева на крок да вайны.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA103|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|first=Kenneth|last=Morrison|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781137577184|pages=103}}</ref> На наступны дзень паліцэйскія з этнічных сербаў напалі на паліцэйскія пастарункі і вучэльню МУС. У выніку нападу загінулі двое афіцэраў і адзін мірны жыхар. На наступны дзень прэзідэнт Босніі і Герцагавіны абвясціў [[надзвычайнае становішча]]<ref name="Helsinki Watch" />. Пазней у той жа дзень сербскія ваенізаваныя фармаванні ў Сараеве паўтарылі спробу перавароту, пасля чаго вялікі натоўп удзельнікаў маршу міру, ад 50 000 да 100 000 чалавек усіх этнічных груп, {{Нп3|Антываенныя пратэсты ў Сараеве (1992)|сабраўся ў знак пратэсту|4=1992 anti-war protests in Sarajevo}}<ref name="Malcolm" />. Калі мітынгуючыя падышлі да барыкады перад будынкам Рэспубліканскай скупшчыны яны былі разагнаны стрэламі з суседняга [[Холідэй Ін|гатэлю Holiday Inn]]<ref name="galic" />, дзе размяшчалася СДП. Снайпер забіў аднаго з дэманстрантаў.{{Sfn|Donia|2006}} Шэсць сербскіх снайпераў былі арыштаваныя, але іх абмянялі, калі сербы пагражалі забіць каменданта баснійскай паліцэйскай акадэміі, арыштаванага напярэдадні пры захопе акадэміі<ref name="Cass2005">{{Cite book|title=The Modern Yugoslav Conflict 1991–1995: Perception, Deception and Dishonesty|last=O'Shea, B.|publisher=Frank Cass|isbn=9780415357050}}</ref><ref name="Kurspahić2003">{{Cite book|last=Kemal Kurspahić|title=Prime Time Crime: Balkan Media in War and Peace|year=2003|publisher=US Institute of Peace Press|isbn=978-1-929223-39-8}}</ref>. Боснія і Герцагавіна атрымала міжнароднае прызнанне 6 красавіка 1992 г<ref>{{Cite web|title=43. Bosnia-Herzegovina (1990-present)|url=https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/bosnia-herzegovina-1990-present/|language=en|access-date=9.04.2023|publisher=University of Central Arkansas|archive-date=8 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408235303/https://uca.edu/politicalscience/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/bosnia-herzegovina-1990-present/|url-status=dead}}</ref>. Урад Босніі абвясціў «''надзвычайнае становішча ў сувязі з магчымай вайной''» і заклікаў да барацьбы з ЮНА і ваенізаванымі фарміраваннямі{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 89}}. У той жа дзень сербскія войскі пачалі абстрэльваць Сараева, а ў наступныя два дні перайшлі [[Дрына|Дрыну]] з уласна Сербіі і аблажылі населеныя большасцю баснякоў [[Зворнік]], [[Вішаград|Вышаград]] і [[Фоча|Фочу]]{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=129}}. Да сярэдзіны красавіка ўся Боснія была ахоплена вайной{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=129}}, хоць былі і пэўныя спробы спыніць гвалт{{Sfn|Burg Shoup|1999}}. ==== Баі за кантроль над горадам ==== [[Файл:Siege of Sarajevo street map.JPG|злева|міні|Карты асаднай артылерыі ў 1992 годзе і руху лініі абароны з 1992 па 1995 г.]] 10 красавіка вяліся бамбёжкі горада, таксама снайперы адкрылі агонь па пажарных, якія хацелі патушыць агонь у пастарунку{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 94}} і ў доме састарэлых{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 96}}. [[11 красавіка]] палітычныя партыі БіГ, уключаючы і СДП, падпісалі Дэкларацыю аб адзіным Сараеве<ref name="autogenerated20130506-12">{{cite web|url=http://www.bhdani.com/arhiva/251/t25156.shtml|title=Hronologija opsade|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU7Xs2P?url=http://www.bhdani.com/arhiva/251/t25156.shtml|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. 13 красавіка паліцыя сутыкнулася з сербскімі ваенізаванымі фарміраваннямі, калі тыя спрабавалі ліквідаваць барыкады ў раёнах Мойміла і Дабрыня{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 101}}. У той жа дзень ЮНА задзейнічала авіяцыю{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 102}}. З прыбыццём [[Сайрус Вэнс|Сайруса Вэнса]] і назіральнікаў [[Еўрапейская эканамічная супольнасць|ЕЭС]] баі сціхлі 14 красавіка, але ненадоўга{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 103}}. 15 красавіка ЮНА перадыслакавалася ў прыгарады, у той час як сербскія ваенныя абстралялі стаянкі і аўтобусныя станцыі, знішчыўшы або пашкодзіўшы 24 аўтобусы і 14 трамваяў{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 108}}. ''[[The New York Times|New York Times]]'' пісала, што Сараева пачынае выглядаць як «''лабірынт з барыкад, блокпастоў і пастак для танкаў''»{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 117}}. 18 красавіка, пасля таго як тэлебачанне Сараева адмовілася спыніць вяшчанне — суседняя трамвайная станцыя была абстраляна{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 120}}. Армія Босніі і Герцагавіны змагалася з сербскімі ваенізаванымі вакол фабрыкі боепрыпасаў ЮНА. 7 мірных жыхароў зноў былі забітыя ў той жа дзень{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 124}}. 21 красавіка дзевяць [[мінамёт]]ных снарадаў трапілі ў цэнтральны офіс радыё і тэлебачання Сараева{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 131}}. Адначасова з гэтым, упершыню быў абстраляны шпіталь, машыны хуткай дапамогі не змаглі дабрацца да параненых з-за снайпераў{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноскі 133-134}}. 22 красавіка баснійская артылерыя абстраляла сербскі прыгарад — Іліджу{{Sfn|Югославия в XX веке|2011}}. У адказ сербская артылерыя нанесла ўдар па Бутміры, Храсніцы і Сакаловіч-Калоніі{{Sfn|Гуськова|2001|p=249}}. Неўзабаве мясцовыя сербы сфарміравалі Іліджынскую брыгаду, якая ўвайшла ў склад {{Нп3|Сараеўска-Раманійскі корпус|Сараеўска-Раманійскага корпуса ВРС|ru|Сараевско-Романийский корпус}}{{Sfn|Даклад ААН VI}}. 27 красавіка ўрад Босніі загадаў паставіць ЮНА пад грамадзянскі кантроль або выгнаць яе, за чым у пачатку мая адбылася серыя канфліктаў паміж імі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. [[30 красавіка]] Югаслаўская армія была абвешчана акупацыйнай<ref name="autogenerated20130506-12"/>. 2 мая «Зялёныя берэты» і члены мясцовых груповак адбілі сербскую атаку, скіраваную каб разрэзаць Сараева на дзве часткі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. 3 мая Ізетбегавіч быў выкрадзены ў [[Міжнародны аэрапорт Сараева|аэрапорце Сараева]] афіцэрамі ЮНА і выкарыстаны для здзяйснення бяспечнага праезду войскаў ЮНА з цэнтра Сараева{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. Аднак баснійскія войскі насуперак пагадненню зрабілі [[1992 Інцыдэнт з калонай Югаслаўскай народнай арміі ў Сараева|засаду на канвой ЮНА]], што выклікала азлобленасць усіх бакоў{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. 18 мая было падпісана пагадненне аб [[Спыненне агню|спыненні агню]] і эвакуацыі ЮНА, а 20 мая прэзідэнт Босніі абвясціў ЮНА акупацыйнымі сіламі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. [[Файл:Serbia_in_the_Yugoslav_Wars.png|справа|міні|Тэрыторыі, кантраляваныя сербскімі сіламі.]] Войскі баснійскіх сербаў і ЮНА перасягалі слаба абсталяваныя і непадрыхтаваныя баснійскія сілы бяспекі, што дазволіла ім узяць пад кантроль тэрыторыі на ўсходзе Босніі. Сербскія вайскоўцы, паліцыя і ваенізаваныя сілы нападалі на гарады і вёскі, а затым, часам пры дапамозе мясцовых сербскіх жыхароў, выконвалі тое, што неўзабаве стала іх стандартнай аперацыйнай працэдурай: дамы мусульман і кватэры сістэматычна рабаваліся або спальваліся; мірных жыхароў зганялі, некаторых збівалі або забівалі; мужчыны аддзяляліся ад жанчын. Многія мужчыны былі прымусова вывезены ў [[Інтэрніраванне|канцлагеры]]. Жанчыны знаходзіліся ў ізалятарах у надзвычай негігіенічных умовах. Многія былі неаднаразова [[Згвалтаванне|згвалтаваныя]]. Ацалелыя сведчылі, што сербскія салдаты і паліцыя наведвалі цэнтры зняволення, выбіралі адну або некалькіх жанчын, вывозілі іх і гвалцілі<ref name="ICTY: Kunarac, Kovač and Vuković judgement – Foča">{{Cite web|title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements.|url=https://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316004530/http://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm|archive-date=2007-03-16}}</ref>. [[Файл:Sarajevo_May_2_1992.JPG|міні| Карта нападу ЮНА 2 мая 1992 года, зробленая [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]].]] За некалькі месяцаў да пачатку вайны сілы ЮНА на пагорках вакол Сараева разгарнулі артылерыю, а таксама іншае ўзбраенне і абсталяванне. У красавіку 1992 года ўрад Босніі пад кіраўніцтвам прэзідэнта [[Алія Ізетбегавіч|Аліі Ізетбегавіча]] запатрабаваў ад югаслаўскага ўрада вывесці гэтыя сілы. [[Слабадан Мілошавіч]], прэзідэнт Сербіі, пагадзіўся толькі адклікаць нязначную колькасць байцоў{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Салдаты ЮНА, якія з’яўляліся этнічнымі сербамі з Босніі, былі пераведзены ў ВРС пад камандаваннем генерала [[Ратка Младзіч|Раткі Младзіча]]. У маі 1992 г. часці ЮНА, што знаходзіліся ў Сараеве, неаднаразова падвяргаліся нападам. 2 мая баснійскія сілы, складзеныя з «Зялёных берэтаў» і «Патрыятычнай лігі», адкрылі агонь па калоне з васьмі машын [[МЕДЭВАКВАЦЫЯ|МЕДЭВАК]] ЮНА на вуліцы Ваяводы Стэпе<ref>{{Cite web|url=https://borackars.org/srpski-borac-120-121/|title=Српски борац 120 -121|date=28 January 2015}}</ref>. Гэта атака прымусіла ЮНА адступіць на сербскія пазіцыі ў раёне [[Лукавіца (Боснія і Герцагавіна)|Лукавіца]]. [[Файл:Evstafiev-bosnia-SARAJEVO.jpg|міні|Ахвяра абстрэлу прывезена ў сараеўскі шпіталь.]] 2 мая 1992 года войскі баснійскіх сербаў усталявалі поўную блакаду горада. Яны перакрылі асноўныя пад’язныя дарогі, спыніўшы пастаўкі прадуктаў харчавання і медыкаментаў, а таксама перарвалі пастаўку камунальных паслуг у горадзе (напр., вады, электрычнасці і ацяплення). Яны валодалі лепшай зброяй, але іх значна перасягалі па колькасці салдаты ARBiH, якія абаранялі горад. Пасля таго, як шматлікія браніраваныя калоны ЮНА не змаглі ўзяць горад, сербы пачалі засяроджваць свае намаганні на яго аслабленні, выкарыстоўваючы бесперапынныя [[Бамбардзіроўка|бамбардзіроўкі]] як мінімум з 200 умацаваных пазіцый і [[бункер]]аў на навакольных пагорках.<ref name=":7">{{Cite web|title=the siege of sarajevo summary|url=https://ninaspezzaferro.com/a2eq4m/the-siege-of-sarajevo-summary|access-date=2022-12-14|website=ninaspezzaferro.com|archive-date=14 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214211318/https://ninaspezzaferro.com/a2eq4m/the-siege-of-sarajevo-summary|url-status=dead}}</ref> 3 мая 1992 года члены ARBiH напалі на калону салдат ЮНА, якія адступалі, на [[1992 Інцыдэнт з калонай Югаслаўскай народнай арміі ў Сараеве|вуліцы Дабраволячка]] ў Сараеве<ref name="b92">{{Cite web|publisher=B92|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=03&dd=05&nav_category=64&nav_id=497006|title=Sarajevo ogorčeno zbog Divjaka|date=5 March 2011}}</ref>. Мяркуецца, што напад стаў адплатай за арышт Ізетбегавіча, які напярэдадні быў затрыманы югаслаўскай паліцыяй у аэрапорце Сараева і якога планавалася абмяняць на палонных ваенных<ref>{{Cite web|publisher=New York Times|url=http://www.nytimes.com/1992/05/03/world/sarajevo-s-center-erupts-in-war-weakening-yugoslav-truce-effort.html?scp=1&sq=sarajevo%20may%203%201992&st=cse|title=Sarajevo's Center Erupts in War, Weakening Yugoslav Truce Effort|date=3 мая 1992|access-date=7 сакавіка 2011}}</ref>. Атака пачалася з раздзялення калоны, калі ў яе ўехаў аўтамабіль. Затым у калоне і вакол яе некалькі хвілін адбываліся спарадычныя і неарганізаваныя баі. У выніку інцыдэнту загінулі ад 6-ці да 42 салдатаў<ref>{{Cite news|date=4 May 2010|title=О Ганићевој одговорности|url=https://www.rts.rs/page/stories/ci/story/134/%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/543301/%D0%9E+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98+%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8.html}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|date=5 May 2011|title=Sarajevo ogorčeno zbog Divjaka|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=03&dd=05&nav_category=64&nav_id=497006}}</ref><ref>{{Cite news|date=2 February 2012|title=Slučaj Dobrovoljačka: Falsifikovanje istine|url=https://balkans.aljazeera.net/opinions/2012/2/2/slucaj-dobrovoljacka-falsifikovanje-istine}}</ref>. Генерал {{нп3|Мілуцін Куканяц|||Milutin Kukanjac}}, камандуючы ЮНА ў Сараеве, пацвердзіў, што толькі на вуліцы Дабраволячка ў выніку нападу загінулі 4 афіцэры, адзін вайсковец і адзін цывільны<ref name=":0" />. Генерал [[Льюіс Макензі]], міратворац ААН у Сараеве, які быў у калоне, апісаў тое, што ён убачыў: «''Я мог бачыць, як салдаты Тэрытарыяльнай абароны высоўвалі вінтоўкі праз вокны цывільных аўтамабіляў, якія былі часткай канвою, і стралялі […] Я бачыў, як кроў цячэ па лабавым шкле. Безумоўна, гэта быў найгоршы дзень у маім жыцці''»<ref>{{Cite book|title=Peacekeeper: The Road to Sarajevo|publisher=[[LewisMacKenzie]]|date=January 1, 1993}}</ref>. У дакументальным фільме ''«Смерць Югаславіі»'' Льюіс Макензі апісаў, як калона раскалолася напалову<ref name="youtube.com2">{{Citation|title=The Death Of Yugoslavia Part 4 The Gates Of Hell 5|url=https://www.youtube.com/watch?v=28ixEP9dY6Y|language=en|access-date=2022-09-05}}</ref>. Генерал {{нп3|Ёван Дзівяк|||Jovan Divjak}}, камандуючы ARBiH у Сараеве, спрабаваў спыніць стральбу і супакоіць сітуацыю<ref name="youtube.com2" />. У выніку нападу баснійскімі войскамі было ўзята ў палон 215 членаў ЮНА<ref name="reuters">{{Cite web|publisher=[[Reuters]]|url=http://in.reuters.com/article/2011/03/07/idINIndia-55380420110307|title=Austria won't send Bosnia general to Serbia|date=7. ožujka 2011|access-date=7. ožujka 2011|archive-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003023842/http://in.reuters.com/article/2011/03/07/idINIndia-55380420110307|url-status=dead}}</ref>. ==== Міжнародная рэакцыя і звествы ў горадзе ==== 10 мая ''New York Times'' паведаміла, што перашкоды харчовым канвоям спустошылі крамы Сараева і што людзі выстройваюцца ў чаргу, каб купіць хлеб з тых грузавікоў, якім удалося дабрацца да месца прызначэння{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 224}}. Гімназіі былі зачыненыя для пераўтварэння ў цэнтры для састарэлых і нямоглых{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 226}}. У той жа час сілы ВРС пачалі спыняць патрулі ААН і МКЧК і канфіскоўваць іх грузавікі{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 231}}. 18 мая ў Враніку разбамбілі канвой [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнароднага камітэту Чырвонага Крыжа]], знішчыўшы 4,5 тоны ежы і медыкаментаў і забіўшы прадстаўніка гэтай арганізацыі Фрэдэрыка Морыса. У нападзе зноў абвінавацілі сілы ВРС{{sfn|Human Rights Watch|1993|p=78}}. 11 мая ЕЭК адклікала ўсіх сваіх паслоў з Бялграда і асудзіла «забойства і выгнанне насельніцтва з Сараева», а таксама захоп аэрапорта Сараева, які перашкодзіў гуманітарнай дапамозе{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 232}}. На наступны дзень сілы ВРС адкрылі агонь па раёне Дабрыне, забіўшы трох мірных жыхароў{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 234}}. [[16 мая]] члены ваенізаваных атрадаў баснійцаў здзейснілі [[Разня ў Пафалічах|разню ў Пафалічах]] — прыгарадзе Сараева, населеным пераважна сербамі і з красавіка блакаваным баснійскімі атрадамі, якія забаранялі праход сербам. Колькасць ахвяр склала да 200 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://www.glassrpske.com/novosti/vijesti_dana/Lesevi-sa-Pofalica-zavrsili-na-deponiji/lat/23049.html|title=Leševi sa Pofalića završili na deponiji|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU8ABYD?url=http://www.glassrpske.com/novosti/vijesti_dana/Lesevi-sa-Pofalica-zavrsili-na-deponiji/lat/23049.html|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>, 3000 сербаў збеглі з Пафалічаў<ref>{{Cite web|url=http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Tusevljak-Zlocin-u-Pofalicima-jedno-od-prvih-etnickih-cisenja-Srba-89690.html|title=Tuševljak: Zločin u Pofalićima jedno od prvih etničkih čišenja Srba|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU90Bet?url=http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Tusevljak-Zlocin-u-Pofalicima-jedno-od-prvih-etnickih-cisenja-Srba-89690.html|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Тыя, хто не паспеў збегчы, трапілі ў лагеры, дзе пазней былі забітыя<ref>{{Cite web|url=http://www.kurir-info.rs/jos-se-ceka-optuznica-za-zlocin-nad-srbima-u-pofalicima-1992-clanak-33905|title=Još se čeka optužnica za zločin nad Srbima u Pofalićima 1992|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUAAb8D?url=http://www.kurir-info.rs/jos-se-ceka-optuznica-za-zlocin-nad-srbima-u-pofalicima-1992-clanak-33905|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. Былі спалены 500 дамоў, якія належалі сербам<ref>{{Cite web|url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/15930/Đerić%3A+Još+nema+optužnica+za+zločine+u+Pofalićima.html|title=Đerić: Još nema optužnica za zločine u Pofalićima|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUBsrU2?url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/15930/%C4%90eri%C4%87%3A+Jo%C5%A1+nema+optu%C5%BEnica+za+zlo%C4%8Dine+u+Pofali%C4%87ima.html|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. Новаствораная Армія Рэспублікі Сербскай стала пад камандаванне генерала [[Ратка Младзіч]]а ў новай фазе вайны{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=131}}. Камандуючы сіламі ВРС генерал Ратка Младзіч аддаў загад нанесці ўдары па ўсіх несербскіх цывільных аб’ектах у Сараеве{{Sfn|Даклад ААН IV|loc=зноска 298}}. Генеральны сакратар ААН [[Бутрас Бутрас-Галі]] прыпісаў Младзічу абстрэлы Сараева 24, 26, 28 і 29 мая{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Ахвяры сярод цывільнага насельніцтва ў выніку абстрэлаў горада 27 мая прывялі да міжнароднага ўмяшання ў выглядзе санкцый, уведзеных 30 мая {{Нп3|Рэзалюцыя 757 Савета Бяспекі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|рэзалюцыяй 757 Савета Бяспекі ААН|4=United Nations Security Council Resolution 757}}{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. У той жа дзень баснійскія войскі напалі на казармы ЮНА ў горадзе, што суправаджалася моцным абстрэлам{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Абстрэлам падвергліся гарадская бальніца (асабліва яна абстрэльвалася ў прыёмныя гадзіны ў другой палове дня), мячэці, цэрквы і многія іншыя аб’екты. Нават машыны хуткай дапамогі не былі ў бяспецы: 24 чэрвеня ВРС адкрылі агонь па адной такой машыне і забілі ўсіх шасцярых чалавек, у тым ліку параненых{{sfn|Human Rights Watch|1993|p=79}}. ВРС часта адкрывалі агонь па людзях, якія ішлі на [[пахаванне]]. Некаторыя былі параненыя, некаторыя загінулі<ref>{{cite news|last=Burns|first=John F.|url=http://www.nytimes.com/1992/08/05/world/shellfire-hits-sarajevo-funeral-for-slain-children.html?pagewanted=all&src=pm|title=''Shellfire Hits Sarajevo Funeral for Slain Children''|publisher=New York Times|date=1992-08-05|access-date=2012-04-09}}</ref>. 5 і 6 чэрвеня апошні персанал ЮНА пакінуў горад падчас цяжкіх вулічных баёў і абстрэлаў{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Спыненне агню ад 20 чэрвеня, якое дазволіла ААН узяць пад кантроль аэрапорт Сараева для гуманітарных рэйсаў, было парушана, калі абодва бакі змагаліся за кантроль над тэрыторыяй паміж горадам і аэрапортам{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Крызіс у аэрапорце прывёў да ўльтыматуму Бутраса-Галі 26 чэрвеня, каб сербы спынілі напады на горад, дазволілі ААН узяць пад кантроль аэрапорт і паставілі сваё цяжкае ўзбраенне пад нагляд ААН{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Тым часам СМІ паведамлялі, што прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш]] разглядаў магчымасць прымянення сілы ў Босніі{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. Прэзідэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] наведаў Сараева 28-29 чэрвеня{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. 29 чэрвеня сербы перадалі аэрапорт UNPROFOR{{Sfn|Burg Shoup|1999|p=132}}. З 25 па 26 жніўня пад камандаваннем палкоўніка Таміслава Шыпчыча гарадская ратуша Сараева была спалена гарматным агнём з сербскіх пазіцый<ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Tomislav Šipčić: General koji je spalio vijecnicu|url=https://www.sarajevo.ba/en/article/10160/tomislav-sipcic-general-koji-je-spalio-vijecnicu?adlt=strict&toWww=1&redig=EFA57BA1BFEF4C0CA6BCE14239D7366F}}</ref><ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Umro Tomislav Šipčić, general koji je ubijao sarajevsku djecu, spalio Vijećnicu i tvrdio da "muslimani bacaju Srbe lavovima"|url=https://stav.ba/vijest/umro-tomislav-sipcic-general-koji-je-ubijao-sarajevsku-djecu-spalio-vijecnicu-i-tvrdio-da-muslimani-bacaju-srbe-lavovima/11399?adlt=strict&toWww=1&redig=CC34279A480A413D8E9A83AE608ACF5B}}</ref><ref name=":43">{{Citation|title=Bosnians fear another war three decades on|url=https://www.youtube.com/watch?v=ca2KuTtaqQc|language=en|access-date=2022-10-01}}</ref>. Таксама ў 25 жніўня па Нацыянальнай бібліятэцы ў Сараеве быў адкрыты танкавы і артылерыйскі агонь. Будынку быў нанесены вялікі ўрон, у ім адбыўся пажар. Было знішчана больш за мільён кніг і дакументаў, якія тут захоўваліся, у тым ліку ўнікальныя старажытныя рукапісы<ref>{{cite web|url=http://archive.ifla.org/IV/ifla61/61-riea.htm|title=''Libraries Are Not for Burning: International Librarianship and the Recovery of the Destroyed Heritage of Bosnia and Herzegovina''|publisher=Sveučilište Harvard|first=Andrea|last=Riedlmayer|access-date=2012-04-09|archive-date=12 ліпеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712222716/https://archive.ifla.org/IV/ifla61/61-riea.htm|url-status=dead}}</ref>. 30 жніўня 1992 года артылерыйскі снарад упаў на шматлюдны рынак на заходняй ускраіне Сараева. У выніку выбуху загінула 15 чалавек і 100 атрымала раненні.<ref name=":3">{{Cite news|date=31 August 1992|title=Shell Kills 15 in Sarajevo Marketplace : Balkans: Dozens are wounded in one of the bloodiest attacks of the Serbian siege of the Bosnian capital.|pages=1|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-08-31-mn-5905-story.html#:~:text=A%20howitzer%20shell%20crashed%20into%20a%20crowded%20marketplace,bodies%20into%20pickup%20trucks%20parked%20on%20bloodstained%20ground.?adlt=strict&toWww=1&redig=DC0BB06A869446D8919CAF5EDA202035}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|date=31 August 1992|title=15 Killed by Artillery Shell In a Busy Sarajevo Market|pages=6|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1992/08/31/world/15-killed-by-artillery-shell-in-a-busy-sarajevo-market.html#:~:text=An%20artillery%20shell%20crashed%20and%20exploded%20in%20a,were%20ending%20a%20siege%20of%20another%20Bosnian%20town.?adlt=strict&toWww=1&redig=EAB5E67BC09D4E0BA3CC84319B5F3127}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|date=31 August 1992|title=Shelling at marketplace kills 15, injures dozens in Sarajevo|pages=6|work=[[Tampa Bay Times]]|url=https://www.tampabay.com/archive/1992/08/31/shelling-at-marketplace-kills-15-injures-dozens-in-sarajevo/?adlt=strict&toWww=1&redig=5BEB1BC52ED942AA85B83D7E5C8C8386}}</ref> 31 снежня горад наведаў генеральны сакратар ААН [[Бутрас Бутрас-Галі]], якога ля будынку Прэзідыума сустрэлі незадаволеныя пратэстоўцы{{Sfn|Даклад ААН VI4|loc=зноска 1769}}{{Sfn|Даклад ААН VI4|loc=зноска 1770}}. === 1993 год === 1 студзеня 1993 года жыхары Сараева сустракалі ў аблозе. У тую ноч па горадзе зноў быў адкрыты агонь, сілы Арміі БіГ і ВРС зноў сутыкнуліся{{Sfn|Даклад ААН VI4|loc=зноска 1775}}. Другая палова 1992 і першая палова 1993 года ўяўлялі сабой пік блакады горада Сараева. Супраць жыхароў былі здзейснены розныя зверствы з вялікімі стратамі. Некаторыя вуліцы называлі «шляхамі снайпераў»<ref name="Bell">{{Cite news|publisher=BBC News|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-17390057|title=''Sarajevo: Inside 'sniper alley'''|date=2012-04-04|last=Bell|first=Martin|access-date=2012-04-09}}</ref>. Многія часткі горада, такія як [[Новае Сараева|Нова-Сараева]], знаходзіліся пад кантролем ВРС. [[Файл:Sarajevo_Siege_Turajlic_grave.jpg|міні| Нідэрландскі рэпарцёр [[Роберт Далмерс|Роберт Дулмерс]] на магіле Хакіі Турайліча ў [[Мячэць Алі-пашы (Сараева)|мячэці Алі-пашы]], сакавік 1993 г.]] 8 студзеня 1993 года {{нп3|Хакія Турайліч|||Hakija Turajlić}}, віцэ-прэм’ер-міністр Босніі і Герцагавіны, быў забіты салдатам баснійскіх сербаў<ref>{{Cite news|url=http://www.csmonitor.com/1993/0111/11032.html|title=Bosnia Talks Resume in Geneva|date=11 January 1993}}</ref>. Калі Турайліч, які адправіўся ў аэрапорт Сараева, каб сустрэць турэцкую дэлегацыю, вяртаўся ў горад на бронемашыне Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, сіла з двух танкаў і 40-50 салдат баснійскіх сербаў заблакіравала дарогу. Сербы дзейнічалі на падставе інфармацыі, перададзенай па радыё з аэрапорта, куды нібыта прыбывалі «турэцкія знішчальнікі» на падмацаванне баснійскіх абаронцаў. Пасля таго як сербскі афіцэр апазнаў пасажыра як Турайліча, адзін з сербаў забіў яго.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/01/10/world/bosnian-muslims-criticize-un-over-official-s-killing.html?pagewanted=all&src=pm|title=Bosnian Muslims Criticize U.N. Over Official's Killing|date=10 January 1993}}</ref> У забойстве быў абвінавачаны вайсковец Горан Васіч, які ў 2002 годзе па гэтым абвінавачванні быў апраўданы<ref>{{Cite web |title=WORLD; In Brief. |url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/98024384.html?dids=98024384:98024384&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&fmac=&date=Jan+4%2C+2002&author=&desc=WORLD%3B+In+Brief |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015075242/https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/98024384.html?dids=98024384:98024384&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&fmac=&date=Jan+4%2C+2002&author=&desc=WORLD%3B+In+Brief |archive-date=2012-10-15|url-status=dead }}</ref>. [[Файл:APC_passes_Presidency_Sarajevo.jpg|міні|250x250пкс|Машына UNPROFOR едзе па вуліцах падчас блакады, 1993 год.|злева]] У канцы кастрычніка баснійская армія правяла аперацыю «Трэбевіч-1», накіраваную супраць крымінальных палявых камандзіраў «Ćelo» Дэлаліча і {{нп3|Мушан Тапаловіч|«Caco» Тапаловіча||Mušan Topalović}}. Новы камандуючы {{нп3|Расім Дэліч|||Rasim Delić}} імкнуўся ўмацаваць дысцыпліну, што прадугледжвала ліквідацыю ваенізаваных банд. Аперацыя пачалася 26 кастрычніка, да ўдзелу ў ёй былі прыцягнуты каля 3000 салдат і паліцэйскіх<ref name="автоссылка52">{{кніга|аўтар=Dr N Thomas & K Mikulan|загаловак=The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001|выдавецтва=Osprey publishing|старонкі=24|мова=en|isbn=1-84176-964-9}}</ref>. Мушан Тапаловіч паспеў узяць у палон і пакараць смерцю некалькіх спецназаўцаў, аднак затым быў схоплены. Раміз Дэлаліч узяў у закладнікі 25 мірных жыхароў, але пазней адпусціў іх і здаўся. Усяго падчас аперацыі загінула прыкладна 20 чалавек, сярод іх 6 былі цывільнымі асобамі<ref name="autogenerated20130506-62">{{cite web|url=http://artofwar.ru/i/ionow_a_a/text_0010.shtml|title=Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991—1995)|publisher=ArtOfWar|access-date=2013-03-30|lang=ru|url-status=live|archive-date=2013-04-05|archive-url=https://www.webcitation.org/6FdyMLF1l?url=http://artofwar.ru/i/ionow_a_a/text_0010.shtml}}</ref>. Паралельна з атакай на лідараў банд была праведзена аперацыя «Трэбевіч-2» супраць брыгады «Кароль Твртко». Яе камандаванне было арыштавана, а брыгада раззброеная і расфармаваная. 6 лістапада баснійскае камандаванне прызначыла брыгадзе лаяльнага сабе камандзіра — Нядзельку Верая, а брыгаду ўключыла ў склад 1-га корпуса. Ад яе першапачатковага складу засталася толькі палова байцоў<ref name="autogenerated20130506-62" />. 6 мая 1993 года ў {{Нп3|Рэзалюцыя 824 Савета Бяспекі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|рэзалюцыі 824 Савета Бяспекі ААН|4=United Nations Security Council Resolution 824}} горад Сараева быў абвешчаны бяспечнай зонай ААН (разам з [[Жэпа]]й, [[Гораждзе]], [[Тузла (горад)|Тузлай]] і [[Біхач]]ам). Гэтыя гарады і тэрыторыі былі перададзены пад ахову міратворчых падраздзяленняў ААН [[UNPROFOR]]. У тым жа месяцы 17-гадовая на той момант Інэла Ногіч была абраная Міс абложанага Сараева і стала сімвалам супраціву гэтага горада. Ногіч упершыню выйшла на сцэну, дзе атрымала тытул міс, і замест пажаданняў «''міру ва ўсім свеце''» заклікала: «''Не дазвольце ім забіць нас''».<ref name=":8">{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/1993/jun/02/warcrimes.fromthearchive|title=''Blood and tears end a soccer game which no one could win''|publisher=Guardian|date=1993-06-02|access-date=2012-04-09}}</ref> {| class="wikitable" style="float: right;" |+Гадавы ўзровень кішэчных захворванняў у Сараеве падчас вайны{{sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=11}} !Хвароба !у 1992 годзе !у 1993 годзе !Павелічэнне |- |[[Гепатыт А]] |72 |644 |89 разоў |- |{{Нп3|Энтэракаліт|3=ru|4=Энтероколит}} |3,718 |12 612 |34 разы |- |[[Дызентэрыя|Бактэрыяльная дызентэрыя]] |110 |218 |2 разы |} Дэфіцыт вады прывёў да 750 зарэгістраваных выпадкаў [[Брушны тыф|тыфу]] тым летам{{Sfn|Bethlehem|loc=С. xlviii|1997}}. З-за адмовы ўрада БіГ адрамантаваць электрычную сетку, якая забяспечвае завод боепрыпасаў у {{Нп3|Вогашча|Вогашчы|4=Vogošća}}, ВРС спыніла падачу электраэнергіі і газу ў Сараева{{Sfn|Даклад ААН VI7|loc=зноска 2880}}. 15 ліпеня каля 8500 баснійскіх бежанцаў схаваліся ў раёне Белашніцы пасля падзення Трнава{{Sfn|Даклад ААН VI7|loc=зноска 2890}}. Праз некалькі дзён ВРС прапусцілі калону гаручага. Спачатку быў забяспечаны гарадскі хлебазавод, затым помпа галоўнага водазабеспячэння і шпіталь, які меў патрэбу ў паліве для генератараў{{Sfn|Даклад ААН VI7|loc=зноска 2894}}. 15 жніўня, амаль праз тры месяцы, у некаторых раёнах горада аднавілі электрычнасць і ваду{{Sfn|Bethlehem|loc=С. xlvix|1997}}. 6 верасня ў горадзе аднавіліся заняткі ў гаражах, падвалах і на лесвіцах, бо ўлады не маглі гарантаваць бяспекі вучням у школах{{Sfn|Даклад ААН VI8|loc=зноска 3303}}. Пасля таго, як у кастрычніку 1993 года з арміі БіГ былі выключаны злачынцы і злачынцы, Дзіўяк заявіў, што армія палепшыла дысцыпліну і баяздольнасць{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4016}}. Па даных УВКБ ААН, да кастрычніка 1993 года ў горадзе знаходзілася 68 200 [[Бежанцы|бежанцаў]], што складае 21 % ад агульнай колькасці насельніцтва Сараева{{Sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=4}}. На [[Нараджэнне Хрыстова|Каляды]] па горадзе было выпушчана 689 ракет, некалькі ўпалі каля бальніцы Кошэва{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4016}}. 27 снежня ВРС захапілі траншэі Арміі Босніі і Герцагавіны ў Вогашчы, пасля чаго баснійскія сілы перайшлі ў контратаку: 321 ракета была выпушчана па Сараева і 70 па пазіцыях пад кантролем Сербіі{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4033}}. Быў абстраляны раён Грбавіцы{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4037}}. За некалькі дзён да новага года каля тысячы жыхароў Сараева былі эвакуяваныя з горада на аўтобусах, а др. Ісмет Цэрыч упершыню ўвёў новы тэрмін «Сараеўскі сіндром», каб апісаць стан страху жыхароў гэтага горада{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноскі 4059-4060}}. 31 снежня тры снарады ўпалі на вуліцу Васе Мішкіна, забіўшы трох і параніўшы каля 20 чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI9|loc=зноска 4065}}. === 1994 год === Нягледзячы на тэндэнцыю да зніжэння, забойствы працягваліся. 1 студзеня па горадзе было выпушчана 93 ракеты{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4069}}. Абстрэл пачаўся апоўначы, у жа той час амерыканская спявачка [[Барбара Хендрыкс]] давала канцэрт у будынку тэлебачання БіГ, дзе сабралася каля 200 гледачоў. Некаторых з іх эвакуіравалі супрацоўнікі ААН{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4074}}. Адна асоба была пахавана пад заваламі пасля таго, як дзве ракеты трапілі ў будынак{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4076}}. На наступны дзень снарад, выпушчаны ў кватэру на вуліцы Амладзінскай — прыкладна ў 500 метрах ад прэзідэнцтва БіГ — забіў шэсць чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4088}}. У той жа дзень снарад упаў на натоўп дзяцей, якія выходзілі са школы ў заходнім Сараева, забіўшы адно дзіця{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4089}}. 5 студзеня горад зноў быў адрэзаны ад вады. UNPROFOR абвясціла, што асноўнае электразабеспячэнне было адключана паміж Рэлевава і [[Buća Potok|Буч-Патокам]] падчас Каляд, яно не будзе адноўлена да сярэдзіны месяца з-за неабходнасці зацвярджэння рамонту электразабеспячэння паміж Вогашчам і [[Velešići|Велешычам]]{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноскі 4121-4122}}. 11 студзеня ракета ўпала перад уваходам у будынак Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа, побач з тэлевізійным цэнтрам і забіўшы адну асобу{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4199}}. 11 студзеня былі абстраляныя ўваходная і пасадачная палосы аэрапорта, у выніку чаго на некалькі дзён не дастаўлялася харчавання ад ААН{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноскі 4200-4202}}. 18 студзеня ў Сараеве быў першы дзень без зарэгістраванай смерці з пачатку года — моцны [[снег]] пагоршыў бачнасць і таму снайперская дзейнасць была перапыненая{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноскі 4250-4251}}. 22 студзеня ў раёне Аліпашынага поля ўпалі тры мінамётныя снарады, два з іх упалі перад гэтымі дамамі, дзе гулялі дзеці. Шасцёра дзяцей загінулі, пяцёра дарослых атрымалі раненні{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4273}}. Агонь вёўся з тэрыторыі, падкантрольнай ВРС. Жыхары Сараева спрабавалі весці больш-менш нармальнае жыццё: адметным эпізодам стаў тэатральны паказ антываеннага мюзікла «{{Нп3|Валасы (мюзікл)|Валасы|4=Hair (musical)}}» з паралелямі паміж вайной у В’етнаме і аблогай горада, ён сабраў шмат гледачоў{{Sfn|Maček|2009|p=56}}. 4 лютага снарад быў выпушчаны ў чарзе па муку ў Дабрыні (пятніца была «мучным днём») і забіў дзевяць чалавек{{Sfn|Даклад ААН VI10|loc=зноска 4365}}. 5 лютага 1994 года 120-міліметровы мінамётны снарад упаў у цэнтр шматлюднага рынку Маркале<ref>{{Cite news|title=Sarajevo: 1994 market massacre|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-17439158}}</ref>, забіўшы 68 і параніўшы 144 чалавекі<ref name="ICTY: Stanislav Galić judgement, para 438-496">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/galic/acjug/en/gal-acjud061130.pdf|title=ICTY: Stanislav Galić judgement, зноскі 438–496}}</ref><ref name="ICTY:Dragomir Milošević judgement">{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/tjug/en/071212.pdf|title=ICTY: Dragomir Milošević judgement}}</ref>. У снежні 2003 года МТБЮ асудзіў баснійскага сербскага генерала {{нп3|Станіслаў Галіч|Станіслава Галіча||Stanislav Galić}}, заключыўшы, што сербскія сілы вакол Сараева ўчынілі бойню<ref name="ICTY: Stanislav Galić judgement, para 438-496" /><ref name="ICTY:Dragomir Milošević judgement" />. Тым часам [[Радаван Караджыч]] запрасіў расійскага пісьменніка і палітыка [[Эдуард Лімонаў|Эдуарда Лімонава]] ў Пале на экскурсію па горадзе. Журналіст Славенка Дракуліч так апісаў сустрэчу:{{Цытата|На працягу многіх гадоў, калі я думаў пра Караджыча, я не мог выкінуць з галавы аднаго эпізоду. Гэта эпізод з дакументальнага фільма, знятага падчас аблогі Сараева, калі той прыбывае ў Пале на пагорках над сталіцай, дзе армія Рэспублікі Сербскай абстрэльвала горад снарадамі і снайперскім агнём. Караджыч прыязджае з госцем, расійскім драматургам Эдуардам Лімонавым. Сараева ляжыць у аблозе ў даліне пад імі, яны добра бачаць кожны будынак, кожную вуліцу, кожнае дрэва. Ідэальная пазіцыя для снайперскай стральбы. Апрануты ў чорнае паліто, з шалем на шыі, бо была тады зіма, Караджыч галантна і з усмешкай на вуснах прапануе свайму госцю і калезе-паэту «асаблівы гасцінец», які належыць каралю, валадару жыцця і смерці. Ён прапануе Лімонаву паспрабаваць страляць з наведзенага на горад аўтамата. Проста так, дзеля забавы. «Паспрабуй», дзёрзка кажа ён, кідаючы выклік Лімонаву. Як у фільме, калі кароль прапануе госцю стрэльбу каб пастраляць у дзікіх жывёл. Толькі што ўнізе, у тым абложаным горадзе, жывуць людзі, а не жывёлы. Лімонаў прымае выклік, становіцца на калені за зброяй і страляе. Усе ў захапленні, Лімонаў — адзін з іх, ён такі ж, як яны! Нягледзячы на тое, што ён мастак, ён не баязлівец. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2008/jul/23/radovankaradzic.warcrimes2|last=Drakulić|first=Slavenka|title=''First justice. Next, truth. Only then is reconciliation possible''|publisher=Guardian|date=2008-07-23|access-date=2012-04-09}}</ref> {{арыгінальны тэкст|en|For years, whenever I thought of Karadzic, I couldn't get one image out of my mind. It is from a documentary shot during the siege of Sarajevo, when he arrives to Pale in the hills above the capital, where the army of the Republika Srpska strafed the city with shells and sniper fire. Karadzic arrives with a guest, the Russian playwright Edvard Limonov. Sarajevo lies besieged in the valley below them, they can clearly see every building, every street, every tree. An ideal position for sniping. Dressed in a black coat, with a shawl around his neck for it is winter, Karadzic gallantly and with a smile on his face offers his guest and fellow poet a "special treat" befitting a king, a ruler of life and death. He offers Limonov to try a shot from a machine-gun pointed at the city. Just like that, for fun. "Try it," he says cockily, challenging Limonov. It's like in a movie when the king offers his gun to his guest to shoot at wild animals. Only that down in that besieged city live people, not animals. Limonov takes the challenge, kneels behind the weapon, and shoots. Everyone is delighted, Limonov is one of them, he's just like them! In spite of the fact that he is an artist, he is not a coward.}}}} У лютым 1994 г. (калі першапачаткова была пагроза авіяўдараў) НАТА стварыла вакол Сараева зону адчужэння з забаронай цяжкага ўзбраення і сабрала зброю ў шэрагу месцаў. 5 жніўня [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|ВРС]] канфіскавала некалькі адзінак зброі з месца збору зброі ў Іліджы, дапусціўшы відавочнае парушэнне пагаднення пра зону адчужэння. Падчас захопу сербскія сілы паранілі ўкраінскага міратворца UNPROFOR. У адказ на атаку, ААН запрасіла падтрымку з паветра ў [[НАТА]]. Два амерыканскія самалёты [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] неаднаразова абстрэльвалі сербскія цэлі, і сербы вярнулі захопленую зброю{{Sfn|Bucknam|2003|p=163}}. 14 жніўня пры пасрэдніцтве UNPROFOR было падпісана «''Антыснайперскае пагадненне''» паміж Вахідам Каравелічам, прадстаўніком Арміі БіГ, і Драгамірам Мілошавічам, прадстаўніком ВРС{{Sfn|МТБЮ Мілошавіч|loc=зноска 53}}. Гэта скараціла снайперскія атакі на шэсць тыдняў, але пасля гэтага UNPROFOR абвясцілі, што абодва бакі парушылі пагадненне і працягнулі снайперскія атакі{{Sfn|МТБЮ Мілошавіч|loc=зноска 55}}. 22 верасня UNPROFOR зноў папрасілі падтрымку з паветра НАТА ў раёне Сараева пасля таго, як сербскія сілы атакавалі французскі [[бронетранспарцёр]]. У адказ, два брытанскія самалёты [[SEPECAT Jaguar]] нанеслі ўдар па сербскім танку, знішчыўшы яго<ref name="AFSOUTH2">AFSOUTH Fact Sheet</ref>. 24 верасня [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю 942, рашуча асудзіўшы РС за адмову ад тэрытарыяльнага пагаднення, якое пакладзе канец вайне ў Босніі, і ўвёў санкцыі на любую эканамічную дзейнасць пад кантролем баснійскіх сербаў, замарозіў сродкі і забараніў ім выезд<ref>{{Cite web|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/3b00f1504.html|title=''Resolution 942 (1994) Adopted by the Security Council at its 3428th meeting, on 23 September 1994''|publisher=UNHCR|date=24. rujna 1994|access-date=2012-04-25}}</ref>. 23 снежня было падпісана новае пагадненне аб перамір’і. UNPROFOR абвясцілі, што пасля гэтага колькасць узброеных інцыдэнтаў скарацілася на 90 %, але ўжо ў сакавіку наступнага года сілы ВРС зноў актывізавалі ваенную дзейнасць{{Sfn|МТБЮ Мілошавіч|loc=зноскі 57-59}}. === 1995 год === Вясной ВРС здзейснілі некалькі моцных абстрэлаў горада з ахвярамі сярод мірных жыхароў і разбурэннямі будынкаў{{Sfn|МТБЮ Караджыч|pp=21-22}}. З 15 па 22 чэрвеня ARBiH пачала наступ у рэгіёне Сараева, каб паспрабаваць вярнуць у сербаў страчаныя тэрыторыі. На поўначы 16-я дывізія [[1-ы корпус (Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна)|1-га корпуса]] атакавала Чэмерскія пагоркі і адбіла іх. Пазней сербы вярнулі іх. З цэнтра 12-я дывізія атакавала сербскую пазіцыю ў [[Debelo Brdo mountian|Дэбела Брда]]. На поўдні 14-я дывізія здолела адціснуць сербаў да шляху Выпер і захапіла значныя тэрыторыі ў выніку наступу. [[Файл:Sarajevo_june_1995.jpg|міні|Наступальныя аперацыі баснійскай арміі ў раёне Сараева, 15-22 чэрвеня 1995 г.]] Па меры паступовага пашырэння баёў у 1995 годзе сілы баснійцаў пачалі шырокамаштабнае наступленне ў раёне Сараева. У адказ на атаку баснійскія сербы захапілі цяжкае ўзбраенне са складу, які ахоўваецца ААН, і пачалі абстрэл пазіцый.<ref>{{Кніга|год=2004|аўтар=Michael O. Beale|загаловак=Bombs Over Bosnia: The Role of Airpower in Bosnia-Herzegovina|ref=Beale|старонак=76|isbn=1410217930|выдавецтва=University Press of the Pacific|мова=en|старонкі=33}}</ref> У якасці адплаты за гэтыя дзеянні камандуючы ААН генерал-лейтэнант {{нп3|Руперт Сміт|||Rupert Smith}} запытаў авіяўдары НАТА. НАТА выканала гэты запыт 25 і 26 мая 1995 г., разбамбіўшы сербскі склад боепрыпасаў каля [[Пале, Боснія і Герцагавіна|Пале]].<ref name="AFSOUTH2" /> Місія выконвалася самалётамі [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]] ВПС ЗША і знішчальнікамі [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|EF-18A]] ВПС Іспаніі, узброенымі бомбамі з лазерным навядзеннем<ref>{{Кніга|год=2013|аўтар=Tim Ripley|загаловак=Conflict in the Balkans 1991–2000|ref=Ripley|старонак=96|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|мова=en|старонкі=23|спасылка частка=https://books.google.pl/books/about/Conflict_in_the_Balkans_1991_2000.html?id=Jkq1CwAAQBAJ&redir_esc=y}}</ref>. Пасля гэтага сербы захапілі 377 закладнікаў UNPROFOR і выкарыстоўвалі іх у якасці жывых шчытоў для розных мэт у Босніі, што прымусіла НАТА спыніць свае ўдары{{Sfn|Bucknam|2003|p=215}}. 27 мая 1995 г. сербскія салдаты, якія выдавалі сябе за французскіх вайскоўцаў, захапілі два назіральныя пасты ААН на абодвух канцах прыфрантавога моста Врбаня, не зрабіўшы ніводнага стрэлу. Яны былі апранутыя ў французскую форму, бронекамізэлькі і каскі, былі ўзброеныя французскай зброяй і кіравалі французскім бронетранспарцёрам (БТР) — усё гэта было выкрадзена ў войскаў ААН, затрыманых за горадам. Салдаты пад пагрозай зброі раззброілі 12 міратворцаў. Дзесяць павезлі ў невядомым напрамку, двое засталіся на мосце ў жывым шчыце. Французы ў адказ накіравалі 30 вайскоўцаў пры падтрымцы шасці лёгкіх танкаў для штурму паўночнага канца моста. У [[Бітва на мосце Врбанджа|сутычцы]] загінулі двое французскіх вайскоўцаў і пяцёра атрымалі раненні, чацвёра сербскіх вайскоўцаў загінулі і чацвёра трапілі ў палон. У канцы дня сербы захоўвалі кантроль над паўднёвай часткай моста, а французы занялі паўночную частку<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/french-humiliation-sparks-battle-of-vrbanja-bridge-1621353.html|title=French humiliation sparks battle of Vrbanja|date=28 May 1995}}</ref>. Пазней сербы пакінулі паўднёвую частку моста. 28 жніўня 1995 г. 5 снарадаў былі выпушчаныя па рынку Маркале, што прывяло да чарговай бойні. У гэты раз загінула 43 чалавекі<ref>{{Cite web|publisher=RTS|url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/135/Hronika/1252690/Svedok%3A+Markale+nisu+inscenirane.html|title=Svedok: Markale nisu inscenirane|date=23 January 2013}}</ref>, а 73 атрымалі раненні. Пры тым за некалькі гадзін да нападу ўлады баснійскіх сербаў выказваалі жаданне прыняць мірны план [[Рычард Холбрук|Рычарда Холбрука]]<ref>{{Cite book|title=Rozbicie Jugosławii|publisher=Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR}}</ref>. МТБЮ ў гэтым выпадку таксама прызнаў злачынцам Армію Рэспублікі Сербскай<ref name="ICTY: Stanislav Galić judgement, para 438-496" /><ref name="ICTY:Dragomir Milošević judgement" />. 30 жніўня [[генеральны сакратар НАТА]] абвясціў пачатак авіяўдараў пры падтрымцы артылерыйскіх атак сіл хуткага рэагавання UNPROFOR<ref name="changing69">{{Cite book|title=The changing rules on the use of force in international law|first=Tarcisio|last=Gazzini|year=2005|page=69|publisher=[[Manchester University]] Press|isbn=978-0-7190-7325-0|url=https://books.google.com/books?id=fDimGeTLOLkC&pg=PA69}}</ref>. У той жа дзень французскі [[Mirage 2000]] быў збіты каля [[Пале, Боснія і Герцагавіна|Пале]] ЗРК баснійскіх сербаў для стральбы з пляча<ref>Central Intelligence Agency. (2002).</ref>. 1 верасня НАТА і ААН запатрабавалі зняць блакаду, вывесці цяжкае ўзбраенне з зоны адчужэння вакол Сараева і ўсталяваць поўны кантроль над іншымі бяспечнымі раёнамі ААН. Кіраўнікам баснійскіх сербаў быў дадзены крайні тэрмін — 4 верасня, а бамбардзіровачная аперацыя «[[Аперацыя «Абдуманая сіла»|Абдуманая сіла]]» была прыпынена. Цяжкага ўзбраення не было выведзена да заканчэння тэрміну. 5 верасня аднавіліся авіяўдары па пазіцыях баснійскіх сербаў вакол Сараева і каля штаба баснійскіх сербаў у Пале. 14 верасня яны былі спыненыя, на гэты раз, каб дазволіць выкананне пагаднення з баснійскімі сербамі, якое прадугледжвала вывад цяжкага ўзбраення з зоны адчужэння. Баі на зямлі абвастрыліся, калі сумесныя баснійскія і харвацкія сілы перайшлі ў наступ. Сербаў павольна адцяснялі, што ў выніку дазволіла аднавіць ацяпленне, электра- і водазабеспячэнне горада<ref name=":7" />. У кастрычніку 1995 года было дасягнута [[Спыненне агню|перамір’е]]<ref name=":7" />, а 14 снежня падпісана мірнае [[Дэйтанскае пагадненне]]. == Гуманітарная катастрофа і зверствы == [[Файл:Evstafiev-bosnia-sarajevo-water-line.jpg|злева|міні| Жыхары Сараева ў чарзе па ваду.]] Аблога Сараева стала цяжкім выпрабаваннем для жыхароў. У розныя перыяды горад быў адрэзаны ад паставак прадуктаў, тавараў, вады, электрычнасці, ацяплення. Жыхары горада пастаянна прыходзілі па ваду да ракі [[Міляцка|Міляцкі]]<ref name=":9" />. Гарадскія службы сутыкаліся з сур’ёзнымі перашкодамі ў сваёй працы. Абстрэлы горада закраналі як ваенную, так і цывільную інфраструктуру (у тым ліку такія ўразлівыя аб’екты як шпіталі) і жылыя дамы, а таксама культурныя, гістарычныя і іншыя неваенныя аб’екты.{{Sfn|Даклад ААН VI}} З-за адсутнасці электрычнасці ў шпіталях даводзілася рабіць аперацыі пры свечках і дактарам з халоднымі рукамі. Таксама не хапала перавязачнага матэрыялу, медыкаментаў, пратэзаў і іншага абсталявання.{{sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=8}} Гарадскія службы не паспявалі рамантаваць водаправод{{sfn|Mann|Drucker|Tarantola|McCabe|1994|p=7}}, а пашкоджанні ў газавых камунікацыях прыводзілі да частых выбухаў у жылых дамах, якія загубілі жыцці каля 2 000 сараеўцаў<ref name="CSMonitor" />. Аднаўленнем падачы электрычнасці і вады займаліся ў тым ліку інжынеры камунікацыйных служб міратворцаў ААН. Міратворцамі ў горад былі дастаўленыя тысячы тон харчавання, медыкаментаў, адзення, гаручага, будаўнічых матэрыялаў.{{Sfn|Гуськова|2001|p=264}} [[Файл:Sarajevo_Siege_Collecting_Firewood_2.jpg|міні|Жыхары Сараева збіраюць дровы, зіма 1992—1993 гг.]] 9 ліпеня 1993 года [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Вярхоўны камісар ААН па справах бежанцаў]] {{Нп3|Садака Агата|3=ru|4=Огата, Садако}} адзначала, што ў Сараеве больш за 300 000 людзей знаходзяцца на мяжы жыцця і смерці, прычым пагроза жыццю была не толькі з боку сербскіх абстрэлаў, але і ад голаду і хвароб{{Sfn|Гуськова|2001|p=255}}. У горадзе адбываліся рабаванні кватэр, іх самавольны захоп. У прыватнасці, была занятая кватэра вядомага кінарэжысёра [[Эмір Кустурыца|Эміра Кустурыцы]], які пакінуў Сараева.{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}} Паводле загаду ўрада горад маглі пакідаць толькі старыя і дзеці ў канвоях, арганізаваных ААН. Спісы для выезду складаліся ўладамі, прычым канвоі часта адкладаліся ці не хадзілі. Працаздольнае насельніцтва горада павінна было выконваць працоўную павіннасць або служыць у баснійскай арміі{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}}. Пры гэтым сербам і харватам пакідаць горад было забаронена{{Sfn|Гуськова|2001|p=288}}. === Снайперы === [[Файл:Pazi Snajper.jpg|міні|Папярэджанне пра снайпераў у Сараеве.]] Другая палова 1992 і першая палова 1993 былі пікам аблогі Сараева, і падчас цяжкіх баёў адбываліся зверствы. Сербскія сілы за горадам бесперапынна абстрэльвалі абаронцаў урада. Унутры горада сербы кантралявалі большасць асноўных ваенных пазіцый і пастаўкі зброі. Калі [[снайпер]]ы занялі пазіцыі ў горадзе, шыльды з надпісам «''<span dir="ltr" lang="sh">Pazite, Snajper!</span>''» («''Сцеражыцеся, снайпер!''») сталі звычайнай з’явай, а некаторыя асабліва небяспечныя вуліцы называліся «шляхамі снайпераў». Лекары галоўнай гарадской бальніцы паведамлялі, што ў дзень прымалі ад пяці да пятнаццаці параненых снайперамі{{Sfn|Даклад ААН VI|loc=зноска 240}}. {{Цытата|Бывала я паводзіў сябе па-дурному, напрыклад, перабягаў вуліцу, дзе быў снайпер. Дык тады людзі мне пляскалі. А я сам рабіў гэта для іх, каб падняць ім маральны дух.<ref name="dalje">{{cite web|url=http://dalje.com/hr-svijet/ja-nisam-srbin-ja-sam-bosanac/29869|title=''Ja nisam Srbin, ja sam Bosanac''|publisher=Dalje|date=27. ožujka 2007.|access-date=08. 11. 2010.|archive-date=2010-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119145926/http://dalje.com/hr-svijet/ja-nisam-srbin-ja-sam-bosanac/29869|url-status=dead}}</ref> {{арыгінальны тэкст|bs|Nekada sam se glupo ponašao, recimo pretrčavao ulicu gdje je bio snajper. Pa bi mi onda ljudi pljeskali. A ja sam to radio zbog njih, da im dignem moral.}}}} Вуліца Цмока з Босніі (''<span dir="ltr" lang="bs">Ulica Zmaja od Bosne</span>''), галоўная вуліца, якая ў канчатковым выніку вядзе да аэрапорта, стала вядома свету як «{{Нп3|Алея снайпераў||4=Sniper Alley}}» (''<span dir="ltr" lang="bs">Snajperska aleja</span>'').<ref name="Bell"/> Забойства снайперам Адміры Ісміч і Бошка Бркіча, змешанай басняцка-сербскай пары, якая спрабавала перасекчы лінію, стала сімвалам пакут у горадзе і асновай ''[[Рамэа і Джульета ў Сараеве|Рамэа і Джульеты ў Сараеве]]'', але невядома, снайперы з якога боку адкрывалі агонь<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/WORLD/Bosnia/updates/9604/10/|publisher=CNN|title='Only a bullet' could separate them|date=10 April 1996}}</ref>. === Урбіцыд === [[Файл:Sarajevo_19.3.1996_war.JPG|міні|Агульны від на цэнтр горада Грбавіца, прыгарад Сараева. Сакавік 1996 года.]] Нацыянальная бібліятэка Сараева (цяпер Сараеўская ратуша) была спалена ў выніку нападу сербаў; каля ~2 мільёнаў кніг было страчана. Атаку праводзіў палкоўнік Таміслаў Шыпчыч. Каля 20 гадоў пайшло на рамонт бібліятэкі.<ref name=":43"/> У справаздачах адзначалася ў сярэднім каля 329 удараў снарадамі ў дзень падчас аблогі, з максімумам у 3777 на 22 ліпеня 1993 года{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Гэты [[урбіцыд]] у выніку абстрэлу моцна пашкодзіў гарадскія структуры, як жылыя, так і культурныя. Да верасня 1993 г. было ацэнена, што практычна ўсе будынкі ў Сараеве пацярпелі ў той ці іншай ступені пашкоджання, а 35 000 будынкаў былі цалкам разбураны{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Сярод будынкаў, пацярпелых і знішчаных, былі бальніцы і медыцынскія комплексы, медыяцэнтры і камунікацыйныя цэнтры, прамысловыя комплексы, дзяржаўныя будынкі, ваенныя аб’екты і аб’екты ААН. Іншыя значныя будынкі, пашкоджаныя або разбураныя, уключалі [[прэзідыум Босніі і Герцагавіны]] і [[Нацыянальная і універсітэцкая бібліятэка Босніі і Герцагавіны|Нацыянальную бібліятэку]], якая была падпалена і згарэла дашчэнту, знішчыўшы больш за 1 500 000 тамоў і 600 000 серыйных выданняў.<ref>{{Cite journal|date=1996-07-01|title=The National and University Library of Bosnia and Herzegovina during the Current War}}</ref><ref name="erasingthepast">{{Cite web|url=http://fp.arizona.edu/mesassoc/Bulletin/bosnia.htm|title=Erasing the Past: The Destruction of Libraries and Archives in Bosnia-Herzegovina|first=András|last=Riedlmayer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118204551/http://fp.arizona.edu/mesassoc/Bulletin/bosnia.htm|archive-date=2012-01-18}}</ref> === Абстрэлы мірных жыхароў === [[Файл:Shells_-_Sarajevo_Tunnel_Museum.jpg|злева|міні| Прыклады зброі, якую выкарыстоўвалі супраць [[Сараева|сараеўцаў]], выстаўленая ў музеі {{Нп3|Сараеўскі тунэль|Сараеўскага тунэлю|4=Sarajevo Tunnel}}.]] [[Масавае забойства|Масавыя забойствы]] мірных жыхароў былі ў першую чаргу вынікам мінамётных абстрэлаў. 1 чэрвеня 1993 падчас [[Курбан-байрам]]у на футбольным матчы ў Дабрыні, дзе сабралася 200 гледачоў, былі выпушчаныя дзве ракеты. У выніку выбуху загінулі 15 чалавек<ref name=":8" /> і больш за 100 былі параненыя<ref name="bbc">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2493000/2493441.stm|title=On this day: 1993: Serb attack on football match kills 11|date=1 June 1993|work=BBC News}}</ref>. 12 ліпеня ў чарзе па ваду загінулі 12 чалавек. Самым вялікім злачынствам ВРС стала першая {{Нп3|Бойні на Маркале|бойня на рынку Маркале|4=Markale massacres}} 5 лютага 1994 года, падчас якой 68 мірных жыхароў былі забітыя і 200 былі параненыя. Медыцынскія ўстановы былі перапоўнены ад маштабу ахвяр сярод цывільнага насельніцтва, і толькі невялікая колькасць параненых змагла атрымаць дапамогу па праграмах [[Медыцынская эвакуацыя|медыцынскай эвакуацыі]], такіх як [[Аперацыя Ірма|аперацыя «Ірма»]] ў 1993 годзе.<ref>{{Cite news|publisher=Keesing's Record of World Events|title=Geneva talks (Bosnia)|date=August 1993|url=http://www.keesings.com/search?kssp_search_phrase=%22operation+irma%22&x=0&y=0&kssp_a_id=39603n05xxx&kssp_selected_tab=article&kssp_rspn=1&kssp_v_id=39}}</ref> [[Радаван Караджыч]] заяўляў, што ВРС не мае ніякага дачынення да Маркале, а наадварот, «''баснійцы нацэліліся на ўласны народ, каб пачаць дзеянні НАТА''». Ён таксама сцвярджаў, што «''баснійцы ператварылі школы і бальніцы ў ваенныя аб’екты і таму яны былі легітымнымі мішэнямі''»<ref name="guardian">{{Cite web|title=Radovan Karadzic claims Bosnian Muslims 'killed own people' in Sarajevo|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/mar/02/radovan-karadzic-siege-sarajevo-myth|publisher=Guardian|access-date=29. 08. 2010.}}</ref>. === Ганенні супраць сербаў === [[Файл:Сербские_беженцы_из_Грбавицы.jpg|злева|міні|Сербскія ўцекачы пакідаюць Грбавіцу (раён Сараева).]] У раёнах Сараева, якія кантраляваліся баснійцамі, узровень злачыннасці рэзка ўзрос. У першы год аблогі 10-я горная дывізія ARBiH на чале з камандзірам [[Мушан Тапалавіч|Мушанам Тапалавічам]] пачала кампанію масавых пакаранняў смерцю сербскіх мірных жыхароў, якія ўсё яшчэ жылі ў раёнах, што кантралююцца баснійцамі. Многія ахвяры былі перавезены ў [[Казанская яма забойстваў|яму Казані]] каля Сараева, дзе былі забіты і пахаваны ў брацкай магіле<ref>{{Cite web|url=https://zurnal.info/novost/18413/casno-novinarstvo-kako-su-sarajevski-mediji-tokom-rata-pisali-o-zlocinu-u-kazanima|title=ČASNO NOVINARSTVO: Kako su sarajevski mediji tokom rata pisali o zločinu u Kazanima|website=zurnal.info}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sarajevotimes.com/performance-in-memory-of-kazani-pay-tribute-to-all-victims/|title=Performance in Memory of Kazani: Pay Tribute to all Victims!}}</ref>. У горадзе супраць сербаў дзейнічалі ад 10 да 15 узброеных груп, якія, на думку расійскага гісторыка і сербскага сенатара [[Гуськова, Алена Юр'еўна|Алены Гуськовай]], пазней ператварыліся ў банды. Акрамя баёў яны займаліся рабаваннем. Сярод лідараў такіх атрадаў быў [[Юсуф Празіна|Юсуф «Юка» Празіна]]{{Sfn|Гуськова|2001|p=259}}, даваенны крымінальны аўтарытэт<ref>{{cite web|url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/16442/Juka+Prazina+1992.+pucao+na+mitingaše.html|title=Juka Prazina 1992. pucao na mitingaše|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUGtJAa?url=http://pressrs.ba/sr/vesti/vesti_dana/story/16442/Juka+Prazina+1992.+pucao+na+mitinga%C5%A1e.html|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref><ref name="Kriminalci kao ratni junaci">{{cite web|url=http://pescanik.net/2000/01/kriminalci-kao-ratni-junaci/|title=Kriminalci kao ratni junaci|access-date=2013-04-30|lang=sr|archive-date=2013-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503222551/http://pescanik.net/2000/01/kriminalci-kao-ratni-junaci/|url-status=live}}</ref><ref name="Kriminalci kao ratni junaci"/><ref>{{cite web|url=http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/120/t120-5.htm|title=January 10, 1994 Vreme News Digest Agency No 120|publisher=ArtOfWar|access-date=2013-03-30|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUIkdcL?url=http://www.scc.rutgers.edu/serbian_digest/120/t120-5.htm|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Гуськова сцвярджае, што імі ж былі створаны ад 10 да 20 прыватных турмаў{{Sfn|Гуськова|2001|p=259}}. Па сцвярджэннях баснійскай газеты «Дані», за час аблогі горада некалькі соцень сербаў у горадзе былі забітыя з-за свайго этнічнага паходжання. Пасля вайны былі эксгумаваныя целы прыкладна 400 сербаў, аднак, па сцвярджэнні афіцыйнага боку, сярод іх былі ў тым ліку і памерлыя ад натуральных прычын або сербскіх абстрэлаў<ref>{{cite web|url=http://www.bhdani.com/arhiva/165/t16513.htm|title=Masovne grobnice u Sarajevu|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUKKZNU?url=http://www.bhdani.com/arhiva/165/t16513.htm|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}</ref>. Старшыня сербскага грамадзянскага веча Босніі і Герцагавіны Мірка Пеянавіч адзначаў, што з амаль 12 000 загінулых у Сараеве чвэрць ахвяр этнічна былі сербамі. Паводле яго слоў, становішча сербаў у горадзе палепшылася пасля таго, як рэгулярная баснійская армія правяла аперацыю па барацьбе з крымінальнымі атрадамі ў сваіх шэрагах, у выніку чаго была знішчана банда Мушана Тапалавіча, якая здзяйсняла злачынствы ў адносінах да цывільнага насельніцтва<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&mm=03&dd=28&nav_category=167&nav_id=165242|title=Čemu služe izjave o poginulima|publisher=B92|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUKlbW4?url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Паводле даных прэзідэнта Рэспублікі Сербскай [[Міларад Додзік|Міларада Додзіка]], усяго за гады вайны з Сараева і наваколляў былі вымушаны бегчы 150 000 сербаў<ref name="vidovdan.org">{{cite web|url=http://www.vidovdan.org/index.php?option=com_content&view=article&id=27355:2012-04-07-14-32-59&catid=48:vesti&Itemid=103|title=Додик: Фашизам отерао Србе из Сарајева|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXU0bcEg?url=http://www.vidovdan.org/index.php?option=com_content|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. За пакаранні сербаў ваенны суд акругі Сараева ў снежні 1994 года асудзіў 14 чалавек{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}}. У 1997 годзе сараеўская газета «Дані» апублікавала судовыя дасье пра забойствы сараеўскіх сербаў падчас вайны і катаваннях, якія здзяйсняліся над імі салдатамі 10-й горнай брыгады Мушана Тапалавіча{{Sfn|Югославия в XX веке|2011|p=813}}{{Sfn|Миротворцы|2007|p=17}}. Целы загінулых былі выяўленыя ў шахце Казані{{Sfn|Гуськова|2001|p=263}}.{{некалькі выяў|width=120|image1=Sarajevo - Udeo Srba po naseljima 1991 L.gif|alt1=1991 census|image2=Sarajevo - Udeo Srba po naseljima 2013 L.gif|alt2=2013 census|footer=Змяненне колькасці сербаў у Сараеве на прыкладзе перапісаў 1991 і 2013.}}Акрамя прыватных турмаў у Сараеве для сербаў існавалі і ўрадавыя турмы і лагеры. Па сцвярджэнні баснійскай пракуратуры, у іх адпраўлялі як ваеннапалонных, так і цывільных асоб<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/191232/Bosanski-muslimani-optuzeni-za-ratni-zlocin|title=Bosanski muslimani optuženi za ratni zločin|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUNS3Df?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/191232/Bosanski-muslimani-optuzeni-za-ratni-zlocin|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Сярод іх вядомыя акруговая турма ў пераабсталяванай казарме ЮНА «Віктар Бубань»<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/299562/Srbe-u-logor-dovodio-ko-je-hteo-|title=Srbe u logor dovodio ko je hteo|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUQeOOA?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/299562/Srbe-u-logor-dovodio-ko-je-hteo-|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref> і [[Сілас (лагер)|лагер «Сілас»]]. У «Сіласе» ўтрымліваліся не толькі сербы. Паводле ўспамінаў былых зняволеных лагера з ліку членаў Харвацкіх абарончых сіл, у «Сілас» яны былі адпраўленыя за адмову ўдзельнічаць у забойствах сербаў<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/189002/Odbio-da-strelja-Srbe-pa-zavrsio-u-logoru-Silos|title=Odbio da strelja Srbe pa završio u logoru "Silos"|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUTNmbM?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/189002/Odbio-da-strelja-Srbe-pa-zavrsio-u-logoru-Silos|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>, а па сцвярджэнні сербскага боку, пра існаванне лагера ведала і вышэйшае палітычнае кіраўніцтва баснійцаў<ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/182223/I-Ganic-znao-za-logor-smrti|title=I Ganić znao za logor smrti|access-date=2013-03-30|lang=sr|archive-url=https://www.webcitation.org/6GXUWWVvD?url=http://www.vesti-online.com/Vesti/Ex-YU/182223/I-Ganic-znao-za-logor-smrti|archive-date=2013-05-11|url-status=live}}</ref>. Пасля вайны дзясяткі тысяч сербаў пад страхам ганенняў {{Нп3|Выгнанне сербаў з Сараева|пакінулі Сараева|4=Exodus of Sarajevo Serbs}} (і іншыя землі ў складзе [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|Федэрацыі Босніі і Герцагавіны]]) і пераязджалі на тэрыторыі, кантраляваныя [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] (у прыватнасці [[Усходняе Сараева]]). == Умяшанне НАТА == [[Файл:Sarajevo_Tower.jpg|злева|міні| Рэшткі будынку сараеўскай газеты ''[[Oslobođenje]]'', які захоўваўся як помнік на працягу некалькіх гадоў пасля аблогі.]] 6 лютага 1994 года, праз дзень пасля першай бойні на рынку Маркале, [[Генеральны сакратар ААН]] [[Бутрас Бутрас-Галі]] афіцыйна запытаў НАТА пацвярджэнне таго, што авіяўдары будуць нанесены неадкладна<ref name="Bethlehem1997pliii">{{Cite book|title=The 'Yugoslav' Crisis in International Law|last1=Bethlehem|first1=Daniel L.|last2=Weller|first2=Marc|year=1997|page=liii|series=Cambridge International Documents Series|volume=5|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-46304-1|url=https://books.google.com/books?id=7SczBzxA6-IC&pg=PR53}}</ref>. 9 лютага 1994 года, пагадзіўшыся з просьбай ААН, [[Паўночнаатлантычны савет]] [[НАТА]] ўпаўнаважыў камандуючага аб’яднанымі сіламі ў Паўднёвай Еўропе (CINCSOUTH), адмірала ЗША Джэрэмі Бурду, нанесці авіяўдары па артылерыйскім і мінамётным пазіцыям унутры і вакол Сараева, якія былі вызначаны UNPROFOR адказнымі за напады на цывільныя аб’екты<ref name="nh-ev2">{{citation|title=NATO Handbook: Evolution of the Conflict|publisher=NATO|url=http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb050102.htm}} {{Cite web |url=http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb050102.htm |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011107101023/http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb050102.htm |archive-date=2001-11-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book|title=American national biography|first1=Mark Christopher|last1=Carnes|page=29|volume=29|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780195222029|url=https://books.google.com/books?id=wZczV8ZxgL4C&pg=PA29}}</ref>. Толькі [[Грэцыя]] не падтрымала выкарыстання авіяўдараў, але не наклала вета на прапанову<ref name="Bethlehem1997pliii" />. На пасяджэнні 9 лютага Савет таксама выставіў ультыматум баснійскім сербам, запатрабаваўшы або вывесці цяжкае ўзбраенне вакол Сараева да поўначы з 20 на 21 лютага, або сутыкнуцца з авіяўдарамі<ref name="Bethlehem1997pliii" />. Вакол выканання ўльтыматуму ўзнікла пэўная блытаніна, і [[прэм’ер-міністр Венгрыі]] [[Петэр Бораш|Петэр Барос]] абвясціў, што паветраная прастора яго краіны будзе закрыта для самалётаў НАТА ў выпадку авіяўдараў<ref name="Bethlehem1997pliii" />. [[Файл:Bombing_republika_srpska.jpg|міні|Пазіцыі баснійскіх сербаў, падбітыя авіяцыяй ЗША.]] У авіякампаніі ўдзельнічала каля 400 самалётаў НАТА<ref>{{Cite book|last=Mahnken|first=Thomas G.|title=Technology and the American Way of War Since 1945|url=https://archive.org/details/technologyameric0000mahn|publisher=Columbia University Press|year=2010|isbn=978-0-231-12337-2|location=New York|page=[https://archive.org/details/technologyameric0000mahn/page/182 182]}}</ref>. Нарэшце 20 верасня 1995 года французскі генерал [[Бернар Жанвье]] (камандуючы UNPROFOR) і амерыканскі адмірал {{нп3|Лейтан У. Сміт-малодшы|||Leighton W. Smith Jr.}} (CINCSOUTH) пагадзіліся, што няма неабходнасці аднаўляць удары, паколькі баснійскія сербы выканалі ўмовы ААН.<ref>{{Cite web|url=https://planken.org/balkans/chronology/unprofor/1995|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314010216/http://planken.org/balkans/chronology/unprofor/1995|url-status=dead|title=1995 &#124; planken.org|archive-date=14 March 2016|website=planken.org}}</ref> == Аэрапорт Сараева і Сараеўскі тунэль == 5 красавіка 1992 года падраздзяленні Югаслаўскай народнай арміі (ЮНА) захапілі аэрапорт Сараева<ref name="galic"/><ref name=":12">{{Citation|title=The Death Of Yugoslavia [4/6] The Gates Of Hell -BBC Documentary|url=https://www.youtube.com/watch?v=hY7BwM952ZY|language=en|access-date=2022-09-20}}.</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=8 January 2017|title=Sarajevo International Airport|url=https://sarajevo.travel/en/text/sarajevo-international-airport/560#:~:text=On%20the%20night%20of%20April%205%2C%201992%2C%20the,in%20modern%20history%2C%20lasting%20an%20unbelievable%201%2C425%20days.?adlt=strict&toWww=1&redig=48472935B41D4AB8A7A3807319867D05}}</ref>, затым ён знаходзіўся пад кантролем ААН з 28 чэрвеня 1992 года<ref name=":2" /><ref>{{Cite news|date=30 June 1992|title=CONFLICT IN THE BALKANS; U.N. Takes Control of Airport At Sarajevo as Serbs Pull Back|url=https://www.nytimes.com/1992/06/30/world/conflict-balkans-un-takes-control-airport-sarajevo-serbs-pull-back.html?adlt=strict&toWww=1&redig=A764DF8A71724215A1E476D17126691A}}</ref> UNPROFOR пачалі свае гуманітарныя аперацыі па [[паветраны мост|паветраных перавозках]]. Да пачатку 1995 года было выканана звыш 13 тысяч рэйсаў<ref name=":2"/>. Гэта была найбольшая колькасць авіяперакіданняў у сталіцу з часоў Берлінскіх авіяпаставак<ref name=":2" />. Некалькі соцень асоб загінулі, перабягаючы ўзлётна-пасадачную паласу, якая была адзіным спосабам пераходу ўнутр або з абложанага Сараева, пакуль не быў пракапаны Сараеўскі ваенны тунэль.<ref name=":2" /> [[Файл:Sarajevo_(8745531436).jpg|міні|200px|Сараеўскі тунэль.]] Карыстаючыся тым, што аэрапорт знаходзіўся пад кантролем UNPROFOR, абаронцы Сараева пачалі капаць тунэль пад узлётна-пасадачнай паласой, якая праходзіла паміж сараеўскімі кварталамі [[Дабрыня]] і [[Бутмір]]. Ён стане вядомым як «{{Нп3|Сараеўскі тунэль|4=Sarajevo Tunnel}}» (''<span style="font-style:italic;" lang="bs">Tunel spasa</span>''). Будаўніцтва было завершана 30 чэрвеня, а выкарыстанне гэтага шляху пачалося 1 ліпеня. Тунэль выкарыстоўвалі для транспарціроўкі прадуктаў харчавання, паліва, газет і зброі, агулам да 30 тон<ref>[http://lenta.ru/articles/2016/03/16/saraevo/ Что делать на мусульманском Востоке в центре Европы: Мир: Путешествия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160316172010/http://lenta.ru/articles/2016/03/16/saraevo/ |date=16 сакавіка 2016 }} Lenta.ru</ref> штодня. Кожны дзень да 4000 асоб маглі прайсці праз тунэль<ref>{{Cite web|url=http://www.balcanicaucaso.org/eng/Regions-and-countries/Bosnia-Herzegovina/The-Sarajevo-Tunnel-101624|title=The Sarajevo Tunnel|access-date=2016-03-16|archive-date=2016-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321101440/http://www.balcanicaucaso.org/eng/Regions-and-countries/Bosnia-Herzegovina/The-Sarajevo-Tunnel-101624|url-status=live}}</ref>. Уваходы знаходзіліся пад аховай баснійскіх войск. У далейшым праклалі чыгуначныя шляхі і выкарыстоўваліся невялікія вагоны ўмяшчальнасцю 400 кг. У канчатковым выглядзе тунэль меў асвятленне, адпампоўванне грунтавых вод, нафтаправод, былі праведзены электрычныя кабелі і тэлефонныя лініі сувязі. == Зняцце аблогі == {{Асноўны артыкул|Дэйтанскае пагадненне}} [[Дэйтанскае пагадненне]] прынесла мір у краіну і прывяло да стабілізацыі<ref>{{cite web|date=30 March 1996|title=Dayton Accords|url=https://2009-2017.state.gov/p/eur/rls/or/dayton|access-date=5 May 2014|publisher=US Department of State}}</ref>. Аднак, сербы не адразу пачалі ажыццяўляць Дэйтанскае пагадненне, якое прадугледжвала іх адыход з раёнаў на поўначы і захадзе Сараева, так жа сама, як і з іншых частак горада, і як вынік, баснійскае кіраўніцтва не абвяшчала пра заканчэнне аблогі. Адзін з апошніх варожых актаў адбыўся ўвечары 9 студзеня 1996 года, калі [[Рэактыўны гранатамёт|рэактыўная граната]] была выпушчана па трамваю, які рухаўся па галоўнай вуліцы Сараева, забіўшы адну асобу і параніўшы 19 чалавек<ref name="NewYorkTimes">«[https://www.nytimes.com/1996/01/10/world/sarajevo-grenade-leaves-one-dead-and-19-wounded.html Sarajevo Grenade Leaves One Dead And 19 Wounded] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306120413/http://www.nytimes.com/1996/01/10/world/sarajevo-grenade-leaves-one-dead-and-19-wounded.html|date=6 March 2016}}» (10 January 1996).</ref>. Граната была выпушчана з мікрараёна [[Грбавіца (Сараева)|Грбавіца]], які ў той час утрымліваўся сербамі. Пасля нападу французскія вайскоўцы з [[Сілы рэалізацыі|IFOR]] абшукалі будынак, з якога была выпушчана граната<ref name=":7" />, але ні адзін чалавек не быў арыштаваны за напад. Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў спыненне аблогі Сараева 29 лютага 1996 года, калі войскі баснійскіх сербаў пакінулі пазіцыі ў горадзе і ваколіцах<ref>{{cite news|last1=Kidd|first1=James|title=The ghosts of Sarajevo: a journalist looks back at the enduring tragedy of the Balkan wars|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/the-ghosts-of-sarajevo-a-journalist-looks-back-at-the-enduring-tragedy-of-the-balkan-wars-1.76494|access-date=17 September 2021|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=30 March 2017}}</ref>. Пасля гэтага больш за 70 000 сараеўскіх сербаў пакінулі кантраляваныя баснійцамі раёны горада і пераехалі ў Рэспубліку Сербскую, забраўшы з сабой усю сваю маёмасць<ref>{{Cite book|last1=Dubinsky|first1=Alex|last2=Djukić|first2=Slavoljub|title=Milosevic and Markovic: A Lust for Power|publisher=McGill-Queen's Press|year=2001|isbn=978-0-7735-6939-3|pages=83–84}}</ref>. Дэйтанскае пагадненне зафіксавала новы адміністрацыйны падзел, згодна з якім горад распаўся на два гарады: Сараева ([[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|Федэрацыя БіГ]]) і [[Усходняе Сараева]] ([[Рэспубліка Сербская]]). == Наступствы == === Ахвяры === [[Файл:Sarajevo_martyrs_memorial_cemetery_2009_2.jpg|міні|злева|Мемарыяльныя могілкі пакутнікаў Ковачы для ахвяраў вайны ў [[Стары Град, Сараева|Старым Градзе]].]] [[Файл:Sarajevo – Kovači memorial 2.jpg|міні|злева|Імёны ўсіх ахвяраў на сцяне каля могілак Ковачы.]] Абложанае насельніцтва складалася не толькі з [[Баснякі|баснякоў]] і [[харваты Босніі і Герцагавіны|харватаў]], але і з [[сербаў Босніі і Герцагавіны|сербаў]], якія засталіся ў горадзе і былі забітыя агнём асадных сіл ВРС. Перапіс 1991 года паказвае, што да блакады ў горадзе і ваколіцах пражывала 525 980 чалавек. Ёсць падлікі, што да пачатку аблогі насельніцтва ўласна горада складала 435 000 чалавек. Ацэнкі сучаснага насельніцтва вагаюцца паміж 300 000 і 380 000. У 1994 годзе ў справаздачы пра агульную колькасць смерцяў за 315 дзён была зроблена выснова пра тое, што памерлі 2474 чалавекі, у сярэднім каля васьмі забітых у горадзе за дзень. Са справаздачы пра агульную колькасць параненых за 306 дзён вынікае, што 13 472 былі параненыя — прыкладна 44 чалавекі ў дзень. У гэтым жа дакладзе колькасць забітых або прапаўшых без вестак у горадзе склала амаль 10 000 чалавек, у тым ліку больш за 1500 дзяцей. Яшчэ 56 000 чалавек атрымалі раненні, у тым ліку амаль 15 000 дзяцей.{{Sfn|Даклад ААН VI}} У дакладзе, падрыхтаваным МТБЮ пасля вайны, колькасць загінулых у выніку блакады склала 4 548 салдат {{нп3|Армія Рэспублікі Боснія і Герцагавіна|ARBiH||Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina}} і 4 954 мірных жыхары Сараева<ref>{{Cite web|publisher=[[МТБЮ]]|url=http://www.icty.org/x/file/About/OTP/War_Demographics/en/slobodan_milosevic_sarajevo_030818.pdf|last=Demographic Unit, OTP|title=Death Toll in the Siege of Sarajevo, April 1992 to December 1995: A Study of Mortality Based on Eight Large Data Sources|date=18 August 2003}}</ref><ref>{{Cite web|publisher=BBC|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407|title=Ratko Mladic arrested: Bosnia war crimes suspect held|date=26 May 2011}}</ref>. Цэнтр даследаванняў і дакументацыі ў Сараеве (RDC) выявіў, што ў выніку аблогі загінулі 13 952 чалавекі: 9 429 баснякоў, 3 573 серба, 810 харватаў і 140 іншых. З іх 6137 былі салдатамі ARBiH і 2241 салдатамі, якія ваявалі на баку ЮНА або ВРС. З забітых салдат ARBiH 235 былі сербамі, 328 — харватамі, а астатнія — баснякамі. Шэсцьдзясят працэнтаў усіх людзей, забітых у Сараеве падчас аблогі, былі салдатамі. У прыватнасці, 44 працэнты ўсіх загінуўшых былі вайскоўцамі ARBiH. Усяго падчас аблогі загінулі 5434 мірныя жыхары, у тым ліку 3855 баснякоў, 1097 сербаў і 482 харваты. Больш за 66 % забітых падчас аблогі былі баснякамі, 25,6 % — сербамі, 5,8 % — харватамі і 1 % — іншымі. Каля 14,5 % усіх смерцяў у баснійскай вайне адбыліся ў абложаным Сараеве.<ref>{{Cite web|publisher=Prometej.ba|last=Ivan Tučić|title=Pojedinačan popis broja ratnih žrtava u svim općinama BiH|url=http://www.prometej.ba/clanak/drustvo-i-znanost/pojedinacan-popis-broja-ratnih-zrtava-u-svim-opcinama-bih-997|date=February 2013}}</ref> Афіцыйныя асобы [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны|Федэрацыі Босніі і Герцагавіны]] падлічылі, што па меншай меры 150 сараеўскіх сербскіх мірных жыхароў былі забітыя ўрадавымі сіламі, у той час як некаторыя нацыяналістычныя групы сярод сербаў і прадстаўнікі Рэспублікі Сербскай назвалі «многія тысячы». Аднак спробы абгрунтаваць прэтэнзіі баснійскіх сербаў былі непераканаўчымі{{Sfn|Donia|2006}}. {| class="wikitable" style="float: right;" |+Колькасць загінулых у Сараеве (цывільных асоб і вайскоўцаў) з 1991 па 1995 год<ref name="idc2">{{cite web|title=''Rezultati istraživanja "Ljudski gubici '91-'95" (Sarajevo)''|url=http://www.idc.org.ba/index.php?option=com_content&view=section&id=35&Itemid=126&lang=bs|publisher=''Istraživačko dokumentacijski centar (IDC)''|date=2007|access-date=2010-08-29|archive-date=2009-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091108152023/http://www.idc.org.ba/index.php?option=com_content&view=section&id=35&Itemid=126&lang=bs|url-status=dead}}</ref> !Год !бяснякі !сербы !харваты !іншыя |- |1991 |9 |8 |1 |0 |- |1992 |5 199 |2,043 |458 |108 |- |1993 |2,473 |698 |184 |37 |- |1994 |809 |376 |50 |10 |- |1995 |799 |343 |43 |5 |- |Агулам |9 289 |3468 |736 |160 |} У якасці могілак выкарыстоўваліся паркі, спартыўныя пляцоўкі і іншыя адкрытыя прасторы. Адным з такіх аб’ектаў з’яўляецца спартыўны комплекс, пабудаваны да [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1984|зімовых Алімпійскіх гульняў 1984 года]]. [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЕФ]] паведаміў, што ў горадзе заставалася ад 65 000 да 80 000 дзяцей, па меншай меры 40 % з іх абстрэльваліся снайперамі; 51 % бачылі, як кагосьці забілі; 39 % бачылі забойства аднаго або некалькіх членаў сям’і; 19 % былі сведкамі расправы; у 48 % дом быў заняты кімсьці іншым; у 73 % дом быў атакаваны або абстраляны; і 89 % жылі ў падземных сховішчах. У выніку вялікай колькасці ахвяр і ўмоў ваеннага часу па ўсім Сараева і ваколіцах ёсць імправізаваныя могілкі. У справаздачы за 1994 год гаварылася, што «''аблога таксама моцна паўплывала на псіхіку і будучыню насельніцтва горада.'' ''Урад Босніі паведаміў пра рэзкі рост самагубстваў сярод сараеўцаў, амаль удвая павялічанай колькасці абортаў і зніжэнні нараджальнасці на 50 % з пачатку блакады''»{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Мемарыял з імёнамі 521 дзіцяці, забітых падчас блакады, быў адкрыты 9 мая 2010 года. Справы яшчэ 500 дзяцей на той час яшчэ правяраліся.<ref>{{Cite news|url=https://nationalpost.com/news/story.html?id=3006345|title=Sarajevo unveils memorial for children killed during siege|website=National Post}}{{Недаступная спасылка}}</ref> [[Файл:Mezarje_Stadion_Cemetery.jpg|цэнтр|міні|640пкс|Могілкі ''Стадыён Межар’е'', ''Ліга патрыётаў'', [[Сараева]].]] === Пашкоджанні і разбурэнне забудовы і маёмасці === [[Файл:Sarajevo_Grbavica.JPG|злева|міні| Цяжка пашкоджаныя жылыя дамы каля моста Врбаня ў раёне [[Грбавіца (Сараева)|Грбавіца]] на левым беразе ракі [[Міляцка]].]] Структурны і матэрыяльны ўрон у Сараеве ў выніку аблогі ўключаў асабліва крытычныя аб’екты, такія як бальніцы і медыцынскія комплексы, медыцынскія ўстановы (уключаючы машыны хуткай дапамогі), медыцынскі персанал, а таксама культурныя каштоўнасці, як напр. калекцыя рукапісаў [[Усходні інстытут у Сараева|Усходняга інстытута ў Сараеве]], адзін з найбагацейшых збораў усходніх рукапісаў у свеце<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wjfBaNW1i4EC&pg=PA62|title=Libraries in open societies&nbsp;... – Google Books|isbn=9780789019684|access-date=5 August 2010|last1=Leich|first1=Harold M.|year=2002}}</ref>. У ноч на 25 жніўня 1992 года сербскі бок правёў бамбардзіроўка запальнымі снарадамі, якая прывяла да поўнага знішчэння незаменнай [[Нацыянальная і універсітэцкая бібліятэка Босніі і Герцагавіны|Нацыянальнай і ўніверсітэцкай бібліятэкі Босніі і Герцагавіны]], цэнтральнага сховішча баснійскай пісьмовай культуры і галоўнага культурнага цэнтра для ўсіх Балкан. Сярод страт было каля 700 рукапісаў і інкунабул, а таксама ўнікальная калекцыя баснійскіх перыядычных выданняў, некаторыя з якіх адносіліся да сярэдзіны XIX стагоддзя баснійскага культурнага адраджэння. Бібліятэкі ўсяго свету пасля супрацоўнічалі, каб аднавіць частку страчанай спадчыны праз ахвяраванні і электронныя тэксты ў кіберпрасторы. [[Файл:Evstafiev-bosnia-cello.jpg|справа|міні| [[Ведран Смайловіч|Ведран Смаілавіч]] грае ў часткова разбуранай [[Нацыянальная і універсітэцкая бібліятэка Босніі і Герцагавіны|Нацыянальнай бібліятэцы]] ў Сараеве ў 1992 годзе.]] [[Файл:Dobrinja_in_1996.JPEG|міні| Разбурэнні ў сараеўскім раёне [[Дабрыня (Сараева)|Дабрыня]], сфатаграфаваныя пасля аблогі.]] Таксама неапраўданымі былі напады на цывільную маёмасць. Баснійскі ўрад падлічыў, што абстрэлы разбурылі больш за 10 000 кватэр і пашкодзілі больш за 100 000 іншых. З іншых будынкаў у горадзе 23 % былі пашкоджаны сур’ёзна, 64 % былі часткова пашкоджаны і 10 % — нязначна. У сваёй справаздачы Камітэт па культуры і адукацыі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] пракаментаваў структурныя пашкоджанні ў горадзе{{Sfn|Даклад ААН VI}}. Камітэт заявіў:{{Цытата|Відавочна, што Сараева цяжка пацярпела ад рук нападнікаў. Апрача вядомых чалавечых страт у працяглых пакутах і складанасці выжывання ад дня да дня, мелі месца сур’ёзныя пашкоджанні гарадскога палатна. Інфраструктура (вадасток, электрычнасць, тэлефонныя сэрвісы і г.д.) была надзвычай пашкоджана. Большасць будынкаў былі значна разбіты і напэўна ўсе будынкі ў цэлым былі паражоны ў большай ці меншай меры (пабітае шкло і г.д.). Некаторыя будынкі былі цалкам зруйнаваны, уключаючы манументы старажытнасці (такія, як Бібліятэка) і шэраг сучасных стальных каркасных будынкаў (такіх як будынак Unis), якія ў некаторых выпадках проста абрынуліся. Таксама ацэньваецца, што за апошні год было зруйнавана 35 000 месцаў для жыхарства.{{Sfn|Даклад ААН VI}} {{арыгінальны тэкст|en|It is plain that Sarajevo has suffered badly at the hands of its attackers. Apart from the obvious human cost in the continued suffering and difficulties of day to day living, there has been serious damage to the urban fabric. The infrastructure (drainage, electricity, telephone services, etc.) is badly damaged. Most buildings are damaged significantly and probably all buildings are damaged to a greater or lesser degree (broken glass etc.). Some buildings have been completely destroyed including ancient monuments (such as the Library) and including a number of modern steel framed buildings (such as the Unis Building) which in some cases have simply collapsed. 35,000 dwellings are also assessed to have been destroyed during the past year.}}}}Сараева істотна аднавілася з пункту гледжання колькасці будынкаў, якія былі цалкам адрэстаўраваны і зноў заселены. Аднак па стане на 2017 год многія будынкі заставаліся моцна пашкоджанымі і зрубцаванымі<ref>{{Cite web|title=A City that Doesn't Forget: Sarajevo Thirty Years after the War|url=https://www.sah.org/community/sah-blog/sah-blog/2022/07/08/a-city-that-doesn-t-forget-sarajevo-thirty-years-after-the-war|access-date=2022-12-13|website=Default|url-status=dead|archive-date=18 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318125548/https://www.sah.org/community/sah-blog/sah-blog/2022/07/08/a-city-that-doesn-t-forget-sarajevo-thirty-years-after-the-war}}</ref>. Нягледзячы на тое, што горад быў узорам міжэтнічных адносін<ref>Так горад апісваецца ў {{Нп3|Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 824|Рэзалюцыі 824 СБ ААН|4=United Nations Security Council Resolution 824}}</ref>, аблога прынесла драматычныя змены ў насельніцтве. У дадатак да тысяч бежанцаў, якія пакінулі горад, многія сараеўскія сербы з’ехалі ў Рэспубліку Сербскую, а доля сербаў у Сараеве знізілася ў 3 разы з {{Нп3|Перапіс насельніцтва Босніі і Герцагавіны 1991|1991|4=1991 population census in Bosnia and Herzegovina}} па {{Нп3|Перапіс насельніцтва Босніі і Герцагавіны 2013|2013|4=2013 population census in Bosnia and Herzegovina}} год. Рэгіёны [[Нова Сараева|Нова-Сараева]], якія цяпер з’яўляюцца часткай Рэспублікі Сербскай, утварылі [[Усходняе Сараева]], дзе сёння жыве вялікая частка даваеннага сербскага насельніцтва. Новыя будаўнічыя праекты і інвестыцыі замежнага капіталу зрабілі Сараева, магчыма, самым хуткарослым горадам у [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|былой Югаславіі]]. Колькасць насельніцтва ў 2002 годзе вырасла да 401 000 чалавек<ref name=":7" />, што толькі на 20 000 менш, чым ацэнка перапісу да 1991 года. У 2009 годзе горад і яго найбліжэйшыя аколіцы насяляла больш за 435,5 тыс. жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://www.fzs.ba/saopcenja/2009/14.2.1.pdf|title=Procjena ukupnog broja prisutnih stanovnika po starosnoj i spolnoj strukturi, 30.06.2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020446/http://www.fzs.ba/saopcenja/2009/14.2.1.pdf|archive-date=2015-09-24|language=bs}}</ref>. [[Файл:Robna_kuća_Sarajka_(today_BBI_Centar).jpg|цэнтр|міні|640пкс| Знакавым будынкам да вайны быў ''Універмаг Сарайка''. Сёння на яго месцы стаіць BBI Centar.]] == Абвінаваўчыя прысуды МТБЮ == 5 снежня 2003 года [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі]] (МТБЮ) прызнаў першага камандзіра Сараеўска-Раманійскага корпуса генерала {{нп3|Станіслаў Галіч|Станіслава Галіча||Stanislav Galić}} вінаватым у абстрэле і снайперскай тэрарыстычнай кампаніі супраць Сараева, у тым ліку ў першай {{Нп3|Бойні на Маркале|бойні на Маркале|4=Markale massacres}}. Галіч быў прысуджаны да пажыццёвага зняволення за [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствы супраць чалавечнасці]] падчас блакады.<ref name="galic"/> У справе супраць Станіслава Галіча абвінавачанне ва ўступным слове сцвярджала, што:{{Цытата|Аблога Сараева, як стала шырока вядома грамадскасці, была эпізодам такой благой славы падчас канфлікту ў былой Югаславіі, што іншаму прыйдзецца звярнуцца да Другой сусветнай вайны, каб знайсці падабенствы ў еўрапейскай гісторыі. Ніколі пасля гэтага прафесійная армія не праводзіла кампаніі па бязлітасным гвалце супраць жыхароў еўрапейскага горада, каб тых завалачы ў стан сярэднявечнай абяздоленасці, у якой іх бы пастаянна прыгнятаў страх смерці. У перыяд, пакрыты гэтым абвінавачвальным актам, не было для сараеўца месца, ахаванага ад наўмыснай атакі, ні дома, ні ў школе, ні ў шпіталі. {{арыгінальны тэкст|en|The siege of Sarajevo, as it came to be popularly known, was an episode of such notoriety in the conflict in the former Yugoslavia that one must go back to World War II to find a parallel in European history. Not since then had a professional army conducted a campaign of unrelenting violence against the inhabitants of a European city so as to reduce them to a state of medieval deprivation in which they were in constant fear of death. In the period covered in this Indictment, there was nowhere safe for a Sarajevan, not at home, at school, in a hospital, from deliberate attack.}}|Уступная заява абвінавачання, МТБЮ супраць Станіслава Галіча, 2003<ref>{{cite web |url=http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/6c3f0d5286f9bf3cc12571b500329d62/31f622000d199e48c12571fe004be26e?OpenDocument |title=ICTY: Stanislav Galić judgement and opinion |date=5 December 2003 |publisher=[[МТБЮ]] |access-date=3 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120716103929/http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/6c3f0d5286f9bf3cc12571b500329d62/31f622000d199e48c12571fe004be26e?OpenDocument |archive-date=16 July 2012}}</ref>}} [[Файл:Initial_appearance_Radovan_Karadžić_at_his_trial_-_31_July_2008.jpg|міні|[[Радаван Караджыч]] на [[Суд над Радаванам Караджычам|судзе]] ў ліпені 2008 года.]] У 2007 годзе генерал {{нп3|Драгамір Мілошавіч|||Dragomir Milošević}}, які змяніў Галіча на пасадзе камандзіра Сараеўска-Раманійскага корпуса, быў прызнаны вінаватым у абстрэлах і снайперскай тэрарыстычнай кампаніі супраць Сараева і яго грамадзян са жніўня 1994 да канца 1995 года, уключаючы {{Нп3|Бойні на Маркале|другую бойню на Маркале|4=Markale massacres}}. Яго прысудзілі да 29 гадоў пазбаўлення волі. МТБЮ прыйшоў да высновы, што 28 жніўня 1995 года на гарадскі рынак Маркале быў здзейснены 120 мм мінамётны абстрэл з пазіцый Сараеўска-Раманійскага корпуса. У 2011 годзе былы начальнік [[Штаб|Генеральнага штаба]] [[Югаслаўская армія|югаслаўскай арміі]] генерал [[Момчыла Перышыч]] быў прысуджаны да 27 гадоў пазбаўлення волі за саўдзел і падбухторванне да забойства, таму што югаслаўская армія пад яго кіраўніцтвам аказвала «''вялікую матэрыяльна-тэхнічную падтрымку [[боепрыпас]]амі, палівам і [[Запасная частка|запчасткамі]]''», а таксама «''неабходную экспертную дапамогу''» [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай|ВРС]] падчас аблогі<ref name="Perisic Verdict2">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/perisic/tjug/en/110906_summary.pdf|title=Summary of the Judgement in the Case of Prosecutor v. Momčilo Perišić|date=6 September 2011|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=7 September 2011|location=The Hague}}</ref>. Па ацэнцы Галоўнага штаба ад 1994 года, для вядзення вайны ў Босніі ВРС атрымала ад югаслаўскай арміі каля 25 мільёнаў куль і больш за 7500 снарадаў. Аднак суддзі пастанавілі, што Перышыч не меў эфектыўнага кантролю над афіцэрамі ВРС, якія ў асноўным ваявалі незалежна ад яго інструкцый, але ўсё роўна атрымлівалі грошы і льготы з [[Бялград]]а<ref name="Perisic Verdict2" /><ref>{{cite web|url=http://www.sense-agency.com/icty/perisic-sentenced-to-27-years-for-crimes-in-bh-and-croatia.29.html?cat_id=1&news_id=13151|title=PERISIC SENTENCED TO 27 YEARS FOR CRIMES IN BH AND CROATIA|date=6 September 2011|publisher=Sense-Agency|access-date=7 September 2011|location=The Hague|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328212556/http://www.sense-agency.com/icty/perisic-sentenced-to-27-years-for-crimes-in-bh-and-croatia.29.html%3Fcat_id%3D1%26news_id%3D13151|url-status=dead}}</ref>. У 2013 годзе прысуд Перышычу быў адменены, і ён быў вызвалены з турмы<ref name="Perisic2">{{cite web|publisher=[[BBC]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21621242|title=Momcilo Perisic: Yugoslav army chief conviction overturned|date=28 February 2013|access-date=28 February 2013}}</ref>. Да [[Пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]] быў прысуджаны лідар баснійскіх сербаў [[Радаван Караджыч]]<ref>{{Cite web|title=Bosnia-Herzegovina: Karadžić life sentence sends powerful message to the world|publisher=Amnesty International|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/03/bosnia-herzegovina-karadzic-life-sentence-sends-powerful-message-to-the-world/|date=20 March 2019}}</ref>. Яго прызналі вінаватым у тым ліку па эпізодзе з аблогай горада Сараева. Нарэшце, 22 лістапада 2017 года генерал [[Ратка Младзіч]] быў таксама асуджаны да [[Пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]]<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=58143#.WhadpdLiXIU|title=UN hails conviction of Mladic, the 'epitome of evil,' a momentous victory for justice|date=22 November 2017|publisher=UN News Centre}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|title=Ratko Mladić convicted of war crimes and genocide at UN tribunal|date=22 November 2017}}</ref>. == Памяць пра трагедыю == {{Некалькі выяў|direction=horizontal|width=150|footer=Сараеўскія ружы на месцы Маркальскіх боень.|align=left|image1=Markale_1.jpg|image2=Markale 2.jpg}}Аблога Сараева пакінула шрамы на целе горада, якія застаюцца і сёння заўважнымі на некаторых будынках і вуліцах горада. Імі сталі шматлікія могілкі, мемарыялы, пашкоджанні на будынках і вуліцах. === Сараеўскія ружы === Адной з формаў увекавечання памяці пра загінулых сталі {{Нп3|сараеўскія ружы|4=Sarajevo Rose}}, якія можна спаткаць на вуліцах горада. Гэтыя сляды ад бомб, пасля заканчэння вайны былі запоўнены чырвонай смалой у тых месцах, дзе яны забралі адно ці болей чалавечых жыццяў<ref>[http://www.flickr.com/search/?q=sarajevo+rose Фотаздымкі сараеўскіх руж на сэрвісе Flickr].</ref><ref>Greg Campbell — ''The Road to Kosovo: A Balkan Diary''. Boulder, Colo.: Westview Press, 1999. {{ISBN|0-8133-3767-4}}.</ref>. === Акцыі памяці === [[Файл:Sarajevo_Red_Line.jpg|справа|міні|У памяць пра ахвяр блакады ў 2012 годзе ў Сараеве было пастаўлена 11 тысяч чырвоных крэслаў.]] 5 красавіка 2012 г., у 20-ю гадавіну пачатку блакады горада, на галоўнай дарозе ў Сараеве агульнай працягласцю 800 метраў было ўстаноўлена 11 541 чырвонае крэсла ў памяць пра ахвяры. Праект называецца «Сараева Чырвоная лінія»<ref>{{Cite news|publisher=Jutarnji list|title=''Rijeka crvenih stolaca u središtu Sarajeva: 11.541, po jedan za svakog poginulog''|url=http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011/|access-date=2012-04-09}} {{Cite web |url=http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409012801/http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |archive-date=2012-04-09 }}{{Cite web |url=http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409012801/http://www.jutarnji.hr/rijeka-crvenih-stolaca-u-sredistu-sarajeva--11-541--po-jedan-za-svakog-poginulog/1020011 |archive-date=2012-04-09 |url-status=dead }}</ref>. У той жа дзень [[жанчыны ў чорным]] арганізавалі акцыю памяці ахвяраў блакады на Плошчы Рэспублікі ў Бялградзе<ref name="žene u crnom">{{Cite web|url=http://www.zeneucrnom.org/index.php?option=com_content&task=view&id=783|publisher=Žene u crnom|title=''20 godina OD AGRESIJE NA BOSNU I HERCEGOVINU''|access-date=2012-04-09}}</ref>. У тым жа годзе быў адкрыты «Музей аблогі» пад назвай «Мастацтва жыць 1992—1996»<ref>{{Cite news|url=http://www.dnevniavaz.ba/vijesti/sarajevo/88867-predstavljen-muzej-opsade-umijece-zivljenja-1992-1996-video.html|publisher=Dnevni Avaz|title="Muzej opsade - Umijeće življenja 1992-1996" (VIDEO)|author=Redakcija Dnevnog Avaza|date=2012-04-04|access-date=2012-04-09}}</ref>. === У масавай культуры === * Падзеі аблогі Сараева згадваюцца ў песні U2 ''[[Міс Сараева|Miss Sarajevo]]'', якую група запісала з прадзюсарам [[Браян Іна|Браянам Іна]] ў 1995 годзе пад псеўданімам [[Арыгінальныя саўндтрэкі 1|Passengers]]. У запісе песні прымаў удзел тэнар [[Лучана Павароці]]<ref>{{Cite web|url=http://www.rp.pl/artykul/66821.html|language=pl|title=Rzeczpospolita: Kiedy Bono śpiewał na żywo „Miss Sarajewo”|access-date=23 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127140212/http://www.rp.pl/artykul/66821.html|archive-date=2012-01-27|url-status=dead}}</ref>. Песню напісаў фронтмэн U2 Бона, натхніўшыся дакументальным фільмам журналіста [[Bill Carter|Біла Картэра]], які правёў паўгода ў абложаным горадзе. Фільм паказвае конкурс «Міс Сараева», які праходзіў падчас блакады ў 1993 годзе ў гарадскіх падвалах. Гэты конкурс выйграла [[Інэла Ногіч]]. * Падчас блакады ў горадзе з канцэртамі выступілі, між іншым, [[Брус Дзікінсан|Брус Дыкінсан]] у снежні 1994 года (удастоены за гэта праз 25 гадоў звання ганаровага жыхара Сараева<ref>{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/07/iron-maidens-singer-bruce-dickinson-honored-in-sarajevo.html|title=Iron Maiden's singer Bruce Dickinson honored in Sarajevo|language=en|publisher=The Jakarta Post|access-date=2019-11-04}}</ref>) і [[Славенія|славенскі]] [[Laibach]] 20 і 21 лістапада 1995 года<ref>{{Cite web|url=http://www.laibach.nsk.si/react.htm|date=2008-01-18|title=Laibach [NATO]|access-date=23 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118171028/http://www.laibach.nsk.si/react.htm|archive-date=2008-01-18|url-status=dead}}</ref>. * Неўзабаве пасля заканчэння блакады, 23 верасня 1997 года, на [[Стадыён Асім Ферхатавіч Хасэ|стадыёне Кошэва]] ў Сараеве адбыўся канцэрт [[U2]], на які прыйшло 50 000 гледачоў<ref name="autonazwa1">{{Cite web|url=http://www.charnas.pl/glosy.php?subaction=showfull&id=1220306445&archive=&start_from=&ucat=4|title=Tomasz Charnas: POP 4 U 2|access-date=2010-02-28|language=en|archive-date=5 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405082719/http://www.charnas.pl/glosy.php?subaction=showfull&id=1220306445&archive=&start_from=&ucat=4|url-status=dead}}</ref>. * Адміра Ісміч і Бошка Бркіч сталі героямі дакументальных фільмаў пад назвай «''[[Рамэа і Джульета з Сараева]]»<ref name=":1" />'' і «''Сараева, маё каханне''»<ref>{{Cite web|publisher=PriMed|title=Sarajevo mon amour|language=en|url=https://primed.tv/sarajevo-mon-amour-2/?lang=en|access-date=2020-10-31|date=2013-02-20}}</ref>. * Заснаваны на рэальных падзеях, графічны раман [[Joe Kubert|Джо Куберта]] «{{Нп3|Факс з Сараева|4=Fax from Sarajevo}}», апублікаваны [[Dark Horse Comics]] у 1996 годзе, апавядае гісторыю [[Ervin Rustemagić|Эрвіна Рустэмаджыка]], які паўтара гады спрабаваў уцячы з абложанага горада разам са сваёй сям’ёй<ref>Kubert, Joe. "This book is dedicated to Karim Zaimovic, " ''Fax From Sarajevo: A Story of Survival'' softcover (Dark Horse Comics, 1996/1998).</ref>. * Камп’ютарная гульня «{{Нп3|This War of Mine|4=This War of Mine}}» была натхнёная аблогай Сараева<ref>{{Cite web|date=14 лістапада 2014|access-date=2014-12-05|publisher=11 bit studios|title=This War of Mine Launch Trailer – The Survivor|url=https://www.youtube.com/watch?v=gotK5DLdVvI}}</ref>. * Песня «''Bosnia''» [[The Cranberries]] адносіцца да аблогі Сараева і агульнай сітуацыі ў Босніі. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book|first=Daniel|last=Bethlehem|url=http://books.google.hr/books?id=7SczBzxA6-IC&dq=The+%22Yugoslav%22+crisis+in+international+law:+General+issues&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|title=The "Yugoslav" crisis in international law: General issues|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1997|isbn=9780521463041|language=en}} * {{кніга|аўтар=David C. Isby|загаловак=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995|спасылка=https://books.google.ru/books?id=0AoPAAAACAAJ&redir_esc=y|месца=Washington|выдавецтва=Diane Publishing Company|год=2003|volume=1|allpages=501|isbn=978-0-7567-2930-1|мова=en}} * {{cite book|ref={{sfnref|Donia|2006}}|last=Donia|first=Robert J.|title=Sarajevo: A Biography|year=2006|url=http://books.google.hr/books?id=ACvJHam2_-oC&dq=sarajevo+siege&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|publisher=[[University of Michigan Press]]|isbn=9780472115570}} * {{кніга|аўтар=Dr N Thomas & K Mikulan|загаловак=The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001|выдавецтва=Osprey publishing|isbn=1-84176-964-9|мова=en}} * {{cite book|last=Forsythe|first=David P.|url=http://books.google.hr/books?id=-2FPAAllJEMC&dq=srebrenica+after+world+war+II&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|title=The International Committee of the Red Cross: a neutral humanitarian actor|publisher=Taylor & Francis|location=Oxford|year=2007|isbn=9780415341516}} * {{cite book|last=Goldstein|first=Ivo|title=Kronologija: Hrvatska, Europa, Svijet|publisher=Novi Liber|year=1996|location=Zagreb|isbn=9536045125}} * {{cite book|last=Maček|first=Ivana|title=Sarajevo Under Siege: Anthropology in Wartime|year=2009|url=http://books.google.hr/books?id=1DHDVf2ITy0C&dq=sarajevo+school+siege&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|isbn=9780812241266|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]}} * {{Кніга|год=2003|аўтар=Mark A. Bucknam|загаловак=Responsibility of Command: How UN and NATO Commanders Influenced Airpower Over Bosnia|ref=Bucknam|старонак=407|isbn=9781585661152|выдавецтва=Air University Press|мова=en}} * {{кніга|аўтар=Milutinović M.|загаловак=Rat je poćeo rijećima|месца=Banja Luka|выдавецтва=Grafid|год=2010|allpages=495|isbn=978-99955-41-15-6|тыраж=1000|мова=sh}} * {{cite book|last1=Mann|last2=Drucker|last3=Tarantola|last4=McCabe|first1=Jonathan|first2=Ernest|first3=Daniel|first4=Mary Pat|title=Bosnia: The War Against Public Health|year=1994|url=http://www.ippnw.org/pdf/mgs/1-3-mann.pdf|publisher=Medicine & Global Survival|volume=1|access-date=2013-02-28|archive-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621012838/https://www.ippnw.org/pdf/mgs/1-3-mann.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Preez Bezdrob|first=Anne Marie du|title=Sarajevo Roses: War Memoir of a Peacekeeper|year=2006|publisher=Oshun|isbn=9781770070318}} * {{cite book|ref={{sfnref|Human Rights Watch|1993}}|first=Ivana|last=Nizich|title=War Crimes in Bosnia-Hercegovina: A Helsinki Watch Report, Opseg 1|url=http://books.google.hr/books?id=nltdtAo38K0C&dq=Red+Cross+Convoy+Attacked+En+Route+to+Sarajevo+1992&hl=hr&source=gbs_navlinks_s|location=New York City|publisher=Human Rights Watch|year=1993|isbn=9781564320834}} * {{кніга|аўтар=Radinović R.|загаловак=Laži o sarajevskom ratištu|месца=Beograd|выдавецтва=Svet knjige|год=2004|allpages=261|isbn=86-7396-076-2|тыраж=1000|мова=sh}} * {{кніга|аўтар=R. Craig Nation.|загаловак=War in the Balkans 1991-2002|выдавецтва=U.S. Army War College|год=2003|allpages=388|isbn=1-58487-134-2|мова=en}} * {{Cite book|author=Sense Agency|ref=Sense-Karadžić|url=http://sense-agency.com/tv_tribunal.27.html?vid=89|title=''TV Tribunal 429''|date=30 October 2009|publisher=Sense-Agency.com|access-date=2013-02-28|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233823/http://sense-agency.com/tv_tribunal.27.html?vid=89|url-status=dead}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304233823/http://sense-agency.com/tv_tribunal.27.html?vid=89 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{Кніга|загаловак=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|ref=Burg Shoup|год=1999|аўтар=Steven L. Burg, Paul S. Shoup|старонак=499|isbn=1-56324-308-3|выдавецтва=M. E. Sharpe, Inc.|мова=en|месца=New York}} * {{cite book|ref=Vulliamy|last=Vulliamy|first=Ed|title=Seasons in hell: understanding Bosnia's war|year=1994|publisher=Simon & Schuster|location=New York City|isbn=9780671713454}} * {{кніга|аўтар=Булатович Лиляна.|загаловак=Сербский генерал Младич. Судьба защитника Отечества|месца=Москва|выдавецтва=ИППК «ИХТИОС»|год=2013|старонак=556|isbn=978-5-8402-0348-3|ref=Булатович|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=[[Гуськова, Елена Юрьевна|Гуськова Е.Ю.]]|загаловак=История югославского кризиса (1990-2000)|месца=М.|выдавецтва=Русское право/Русский Национальный Фонд|год=2001|старонак=720|isbn=5941910037|ref=Гуськова|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Макартур С.|загаловак=Когда к штыку приравняли перо. Деятельность СМИ по освещению боснийского кризиса (1992-1995 гг.)|месца=Москва|выдавецтва=Институт славяноведения РАН|год=2007|старонак=164|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Наши миротворцы на Балканах|адказны=Гуськова Е.Ю|месца=Москва|выдавецтва=Индрик|год=2007|старонак=360|isbn=5-85759-397-2|мова=ru|ref=Миротворцы}} * {{кніга|загаловак=Югославия в XX веке: очерки политической истории|адказны=К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др|месца=М.|выдавецтва=Индрик|год=2011|старонак=888|isbn=9785916741216|ref=Югославия в XX веке|мова=ru}} === Даклады === {{refbegin}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН IV}}|last=Bassiouni|first=M. Cherif|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex IV – The policy of ethnic cleansing|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|publisher=[[ААН]]|access-date=9 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604020502/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|archive-date=2011-06-04}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI part 1 – Study of the battle and siege of Sarajevo|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604023055/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302163248/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |archive-date=2014-03-02 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010222115037/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-01.htm |archive-date=2001-02-22 |url-status=dead }} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI4}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (04/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015256/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm}} {{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |title=Архіўная копія |access-date=5 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015256/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |title=Архіўная копія |access-date=5 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629015256/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-04.htm |archive-date=2011-06-29 |url-status=dead }} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI7}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (07/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-07.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022355/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-07.htm}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI8}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (08/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-08.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022434/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-08.htm}} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI9}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (09/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-09.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022325/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-09.htm}} {{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426211010/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |archive-date=2012-04-26 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426211010/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/anx/VI-09.htm |archive-date=2012-04-26 |url-status=dead }} * {{cite book|ref={{sfnref|Даклад ААН VI10}}|title=Final report of the United Nations Commission of Experts established pursuant to security council resolution 780 (1992), Annex VI – Study of the battle and siege of Sarajevo (10/10)|last=Bassiouni|first=M. Cherif|publisher=[[ААН]]|date=28 снежня 1994|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-10.htm|access-date=9 красавіка 2012|archive-date=2011-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022408/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VI-10.htm}} {{refend}} === Іншыя крыніцы === {{refbegin}} * {{Cite book|url=http://www.icty.org/x/cases/galic/tjug/en/gal-tj031205e.pdf|title=The Prosecutor vs. Stanislav Galić - Judgement and Opinion|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Галіч}}|date=5 снежня 2003}} * {{Cite book|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Караджыч}}|url=http://www.icty.org/x/cases/karadzic/ind/bcs/090227.pdf|publisher=[[МТБЮ]]|title=''Tužitelj Međunarodnog suda protiv Radovana Karadžića - Treća izmijenjena optužnica''|date=27 лютага 2009}} * {{Cite book|url=http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/tjug/en/071212.pdf|title=The Prosecutor vs. Dragomir Milošević - Judgement|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Мілошавіч}}|date=12 снежня 2007}} * {{Cite book|url=http://www.icty.org/x/cases/perisic/tjug/en/110906_judgement.pdf|title=The Prosecutor vs. Momčilo Perišić - Judgement|publisher=[[МТБЮ]]|access-date=9 красавіка 2012|ref={{sfnref|МТБЮ Перышыч}}|date=6 верасня 2011}} {{refend}} == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Siege of Sarajevo|Аблога Сараева}} * [http://www.digitaljournalist.org/issue0405/remember_sarajevo.pdf «Remember Sarajevo» by Roger M. Richards], is an eBook of photographs and text from the siege of Sarajevo. * [https://meetbosnia.com/sarajevo-siege-4-devastating-years-longest-siege/ Sarajevo Siege | 4 Devastating Years of Longest Siege.] {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1996 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1995 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1994 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1993 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1992 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Сараева]] [[Катэгорыя:Баснійская вайна]] kmcsbv5ba3mx6harkr2evfl7z9uocth 0 311302 5174532 4303368 2026-08-02T14:23:35Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174532 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Photo 066 1200x673.jpg|thumb|250px|Бляхар]] '''Бляха́р''' — майстар, які вырабляе розныя бляшаныя вырабы. Традыцыйна бляхары выраблялі садовы інвентар і хатнія інструменты. Бляхары таксама працавалі з [[бляха]]й і займаліся пакрыццём [[дах]]аў. У цяперашні час бляхары займаюцца апрацоўкай тэхнічных аб’ектаў, рамонтам і вырабам вузлоў з ліставога металу. У сваёй працы бляхар выконвае шматлікія складаныя аперацыі: раскройвае і вальцуе метал, ажыццяўляе пайку, кропкавую зварку, свідраванне і выбіванне адтулін, вырабляе вузлы розных механізмаў. Бляхары таксама займаюцца выпраўленнем увагнутасцяў, наладкай прэсаў і іншага абсталявання. == Крыніцы == {{commonscat}} {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прафесіі]] [[Катэгорыя:Кавальства]] tuoid9rz8wstadztu4cdwd7eezr44nf 5174543 5174532 2026-08-02T14:36:33Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5174543 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Photo 066 1200x673.jpg|thumb|250px|Бляхар]] '''Бляха́р''' — майстар, які вырабляе розныя бляшаныя вырабы. Традыцыйна бляхары выраблялі садовы інвентар і хатнія інструменты. Бляхары таксама працавалі з [[бляха]]й і займаліся пакрыццём [[дах]]аў. У цяперашні час бляхары займаюцца апрацоўкай тэхнічных аб’ектаў, рамонтам і вырабам вузлоў з ліставога металу. У сваёй працы бляхар выконвае шматлікія складаныя аперацыі: раскройвае і вальцуе метал, ажыццяўляе пайку, кропкавую зварку, свідраванне і выбіванне адтулін, вырабляе вузлы розных механізмаў. Бляхары таксама займаюцца выпраўленнем увагнутасцяў, наладкай прэсаў і іншага абсталявання. == Крыніцы == {{commonscat}} {{крыніцы}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прафесіі]] [[Катэгорыя:Кавальства]] ip4i7tezd17cer71vgh1ddu7q28dsx3 0 334465 5174800 5006542 2026-08-03T07:44:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174800 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Тышкевіч}} {{ДД | імя = Альфонс Ільіч Тышкевіч | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Старшыня Мінскага абласнога выканаўчага камітэта|Старшыня Мінскага аблвыканкама]] | сцяг = Coat of Arms of Minsk province.svg | перыядпачатак = [[1986]] | перыядканец = [[1994]] | прэзідэнт = | прэм'ер = [[Міхаіл Васілевіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]]<br/>[[Вячаслаў Францавіч Кебіч|Вячаслаў Кебіч]] | папярэднік = [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]] | пераемнік = [[Пётр Пятровіч Пётух|Пётр Пётух]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = 5.7.1938 | месца нараджэння = в. [[Ліпкі (Смалявіцкі раён)|Ліпкі]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = беларус | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі інстытут механізацыі і сельскай гаспадаркі]] ([[1963]])<br/>Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Дружбы народаў}} {{!}}} }} '''Альфо́нс Ільі́ч Тышке́віч''' (нар. {{ДН|5|7|1938}} г., в. [[Ліпкі (Смалявіцкі раён)|Ліпкі]] {{МН|Смалявіцкага раёна|ў Смалявіцкім раёне|Смалявіцкі раён}} [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня Мінскага аблвыканкаму ([[1986]]—[[1994]]), дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 9, 11 і 12-га скліканняў. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 ліпеня [[1938]] года<ref>[http://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/tishkevich-alfons-165/ Тишкевич — Члены Совета Республики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715040942/http://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/tishkevich-alfons-165/ |date=15 ліпеня 2015 }} Официальный сайт Совета Республики{{ref-ru}}</ref> ў вёсцы [[Ліпкі (Смалявіцкі раён)|Ліпкі]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Скончыў Мінскі тэхнікум лёгкай прамысловасці. Працоўную дзейнасць пачаў у [[1958]] годзе механікам на швачнай фабрыцы імя Крупскай. У гэтым жа годзе паступіў у Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі (цяперашні [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт]], скончыў яго ў [[1963]] годзе па спецыяльнасці інжынер-механік, завочна Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС. З [[1963]] па [[1967]] гады працаваў інструктарам Мінскага сельскага абкама ЛКСМБ, 1-м сакратаром Вілейскага райкама ЛКСМБ, загадчыкам арганізацыйным аддзелам Мінскага абкама ЛКСМБ. З [[1967]] па [[1986]] гады — інструктар, намеснік загадчыка сельскагаспадарчага аддзела Мінскага абкама КПБ, першы сакратар Стаўбцоўскага райкама КПБ, намеснік загадчыка аддзела сельскай гаспадаркі і харчовай прамысловасці [[ЦК КПБ]]. У 1975 абраны народным дэпутатам Вярхоўнага Савету БССР 9-га склікання<ref>[http://www.slounik.org/80283.html Тишкевич Альфонс] // Кто есть кто в Беларуси. — Москва: Книжный дом «Университет», 1999. ISBN 5-8013-0068-6</ref>. З [[1986]] па [[1994]] гады працаваў старшынёй [[Старшыня Мінскага абласнога выканаўчага камітэта|выканкама Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў]]. Член ЦК КПБ, народны дэпутат [[БССР]] і абласнога Савета народных дэпутатаў. [[14 студзеня]] [[1997]] года быў абраны ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савет Рэспублікі]], ад 22 студзеня 1997 году — старшыня пастаяннай камісіі па рэгіянальнай палітыцы, член прэзідыума Савета<ref>[http://www.busel.org/texts/cat1ex/id5ewvcns.htm Постановление Совета Республики Национального собрания Республики Беларусь от 22 января 1997 г. № 24-СР/I О Президиуме Совета Республики Национального собрания Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250123165100/http://www.busel.org/texts/cat1ex/id5ewvcns.htm |date=23 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. У студзені [[1998]] года А. І. Тышкевіч быў старшынёй Мінскага абласнога Савета дэпутатаў. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/belregions/data/26.html Профіль]{{ref-ru}} * {{Спасылка| url = http://www.pseudology.org/people/Slunkov_NN.htm| загаловак = Слюньков Николай Никитович| выдавец = Псеўдалогія| дата = 5 красавіка 2009| мова = ru| access-date = 15 чэрвеня 2016| archive-date = 12 кастрычніка 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081012173835/http://www.pseudology.org/people/Slunkov_NN.htm| url-status = dead}} {{Старшыні Мінскага аблвыканкама}} {{DEFAULTSORT:Тышкевіч, Альфонс Ільіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БДАТУ‎]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання‎]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] 0dh5r72awzu8d5krf0k4bqirj1fx9hb 0 342172 5174624 4961542 2026-08-02T18:04:27Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5174624 wikitext text/x-wiki '''Днепра-дзвінская культура''' — археалагічная культура ўсходніх [[балты|балцкіх плямёнаў]], якія ў 8 ст. да н.э. — 4 ст. н.э. жылі ў Верхнім Падняпроўі, Сярэднім Падзвінні і ў вярхоўях ракі Вялікая. == Днепра-дзвінская культура на тэрыторыі Беларусі == У межах [[Беларусь|Беларусі]] ўключала ў сябе тэрыторыю амаль усёй [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і паўночную частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей. Днепра-дзвінская культура [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]] адрозніваецца ад аднакультурнай вобласці [[Верхняе Падняпроўе|Верхняга Падняпроўя]] (тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]) шэрагам адметных рыс: перавага слоікападобных форм [[посуд]]у і арнаментаваных гаршкоў; працяглае выкарыстанне вырабаў з косці і каменю; наяўнасць вялікай колькасці прадметаў, звязаных з балцкім уплывам (касцяныя шпількі, жалезныя сякеры, сярпы, бранзалеты, шпількі, фібулы і іншыя), а таксама спецыфічных вырабаў, характэрных толькі для тэрыторыі паўночнай Беларусі (сярпы з прамавугольнай спінкай, шпількі з вялікай галоўкай, некаторыя ўпрыгожанні з косці і іншыя). Асаблівасць звязана і са значнай роляй жывёлагадоўлі ў гаспадарцы насельніцтва днепра-дзвінскай культуры, са спецыфічнымі рысамі ўзвядзення жылля (слупавая тэхніка будаўніцтва, канструкцыя агнішчаў), з адсутнасцю знешняга ўплыву з боку паўднёвых культур, таму днепра-дзвінская культура праіснавала на тэрыторыі паўночнай Беларусі як заходнедзвінскі варыянт у адносна чыстым выглядзе да 5 ст. н. э. Паходжанне культуры звязана з асаблівасцямі развіцця карэннага насельніцтва басейна [[Дзвіна|Дзвіны]] ў [[бронзавы век|бронзавым веку]]. Старажытнасці днепра-дзвінскай культуры на тэрыторыі Беларусі вывучалі [[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|А. М. Ляўданскі]], [[Сяргей Антонавіч Дубінскі|С. А. Дубінскі]], [[Аляксандр Дзмітрыевіч Каваленя|А. Дз. Каваленя]], [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Л. В. Аляксееў]], [[Кліменцій Пятровіч Шут|К. П. Шут]], [[Вадзім Іосіфавіч Шадыра|В. І. Шадыра]] і іншыя. У навуковы абарот паняцце днепра-дзвінскай культуры як адзінага этнакультурнага масіву ўвёў [[Аляксей Рыгоравіч Мітрафанаў|А. Р. Мітрафанаў]]. == Паселішчы == Асноўным тыпам паселішчаў былі ўмацаваныя пасёлкі-[[гарадзішча|гарадзішчы]], якія размяшчаліся на ледавіковых астанцах-узгорках (узгоркавыя) і на мысах надпоймавай тэрасы (мысавыя). На тэрыторыі Беларусі вядома каля 200 гарадзішчаў. Гарадзішчы мелі наступныя формы: * авальная, * круглая, * трохвугольная, * прамавугольная. Іх форма залежала ад канфігурацыі ўчастка і характару абарончых збудаванняў. Плошча пляцовак, дзе размяшчаліся жылыя і гаспадарчыя пабудовы, складала ад 500 да 2500 м². Асноўнымі жылымі пабудовамі былі наземныя збудаванні слупавой канструкцыі, якія размяшчаліся пераважна па краі пляцоўкі. == Перыядызацыя == У залежнасці ад асаблівасцей і змен, што назіраліся ў характары гарадзішчаў, матэрыяльнай культуры, сацыяльна-эканамічным жыцці насельніцтва, час існавання днепра-дзвінскай культуры на тэрыторыі Беларусі падзяляецца на 3 храналагічныя перыяды. === Ранні перыяд === У ранні перыяд (8—5 ст. да н. э.) насельніцтва будавала гарадзішчы на ўзвышаных месцах каля вады на тэрыторыях з узгоркава-азёрным [[ландшафт]]ам, іх пляцоўкі не ўмацоўваліся, падсыпаліся толькі краі і рабіліся драўляныя агароджы. Сярод знаходак пераважаюць вырабы з каменю (каменныя клінападобныя і свідраваныя [[сякера|сякеры]], [[зерняцёрка|зерняцёркі]], [[таўкач]]ы, тачыльныя брускі і іншыя), касцяныя і рагавыя прылады палявання, дэталі адзення і ўпрыгожанні, нешматлікія бронзавыя ўпрыгожанні. [[Кераміка]] — гладкасценны посуд у асноўным слоікападобных форм з грубай шышкаватай паверхняй, арнаментаваны скразнымі адтулінамі, і слабапрафіляваны з ямкавымі ўцісканнямі ў верхняй частцы. У гліне пасудзін вялікія дамешкі жарствы. У гаспадарцы пераважалі [[жывёлагадоўля]], [[паляванне]] і [[рыбалоўства]]. === Сярэдні перыяд === У сярэдні перыяд (4—1 ст. да н. э.) павялічваюцца памеры гарадзішчаў, ускладняюцца абарончыя збудаванні. Па краі пляцовак насыпаліся земляныя валы, узмоцненыя равамі. Падоўжаныя наземныя жытлы слупавой канструкцыі, падзеленыя на асобныя памяшканні з каменнымі агнішчамі ўсярэдзіне, размяшчаліся па перыметры пляцовак. Побач з каменнымі і касцянымі прыладамі працы распаўсюджваюцца жалезныя вырабы. Па-ранейшаму вырабляўся ляпны гладкасценны слоікападобны слабапрафіляваны посуд з арнаментам пераважна ў выглядзе груп падкрэсленых косых ліній, ямкавых уцісканняў і інш. Асноўным заняткам насельніцтва стала жывёлагадоўля, развіваліся разнастайныя рамёствы. === Позні перыяд === Позні перыяд (1—5 ст. н. э.) характарызуецца складанай і дасканалай сістэмай кальцавых валоў з драўлянымі сценамі і равоў вакол схілаў ніжэй за пляцоўкі гарадзішчаў у 2, 3 і больш ліній. Плошча пляцовак павялічылася ад 2000 да 7000 м², яны ператварыліся ў пасёлкі-крэпасці. Жытлы на познім этапе — невялікія падземныя чатырохвугольныя пабудовы слупавой канструкцыі з каменнымі агнішчамі ўсярэдзіне. Усюды пашырыліся жалезныя прылады працы і зброя, сярод іх сярпы з шырокім лязом і выгнутай спінкай, нажы для жніва, нажы прамыя і з гарбатай спінкай, шылы, іголкі, наканечнікі коп’яў і стрэл, шпількі, бранзалеты (гладкія, вітыя, з насечкамі), брытвы і іншыя. У кераміцы сярод слабапрафіляваных гаршкоў паявіліся падоўжаныя венчыкі, паверхня посуду шурпатая ад значных дамешкаў буйнога пяску ў гліне, афарбоўка керамікі ад светла-чырванаватага да жаўтаватага адценняў. Трапляюцца гліняныя прасліцы і грузікі [[Дзякоўская культура|дзякоўскага]] тыпу. Вядучымі галінамі гаспадаркі сталі ляднае [[земляробства]] і жывёлагадоўля, а таксама разнастайныя рамёствы і заняткі, звязаныя з апрацоўкай каменю, косці, жалеза і бронзы, з вырабам рэчаў з гліны, прадзеннем, ткацтвам, пляценнем. == Літаратура == * {{Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі|Днепра-дзвінская культура|Шадыра В. І.|}} * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Магілёўская вобласць. — Мн. Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1986. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Беларусі]] [[Катэгорыя:Днепра-дзвінская культура| ]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Расіі]] [[Катэгорыя:Усходнія балты]] f7fi83zdoeqqqg53dw3s11t5024fxb4 0 345063 5174526 4884192 2026-08-02T13:55:48Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174526 wikitext text/x-wiki '''Агнішча''' — прыстасаванне для развядзення і падтрымання адкрытага агню ў жытлах альбо па-за імі для абагрэву, прыгатавання ежы, асвятлення і абароны ад дзікіх жывёл. Падчас археалагічных даследаванняў вызначаецца па рэштках попелу, вуголля і змяненні колеру глебы. Канструктыўна вылучаюцца агнішчы адкрытыя, у ямах, з каменнай ці глінянай абкладкай ці вымасткай. Рэшткі найбольш старажытных агнішчаў знойдзены на стаянках перыяду ніжняга (ранняга) палеаліту ў [[Алдувайская цясніна|Алдувайскай цясніне]] ў паўночнай [[Танзанія|Танзаніі]] (Афрыка). У Беларусі вядомы з эпохі [[Палеаліт на Беларусі|верхняга (позняга) палеаліту]] ([[Бердыж (археалагічны помнік)|Бердыж]], [[Юравічы (археалагічныя помнікі)|Юравічы]]). У гэты час агнішчы паглыбляліся ў мацярык на 0,1—0,5 м, у разрэзе былі лінзападобныя, у плане акруглыя, дыяметрам 1—2 м. Часам побач з агнішчам ставілі каменныя пліты альбо абкладвалі сценку дробнымі камянямі, каб захаваць агонь ад ветру. Пазней агнішчы заглыбляліся ў мацярык да 1 м, мелі котлападобную форму ў разрэзе. Пашыраны на помніках эпохі [[неаліт]]у, [[Бронзавы век|бронзавага]] і [[Жалезны век|жалезнага вякоў]]. Пачынаючы з ранняга бронзавага веку на грунтавых могільніках зафіксаваны агнішчы, якія мелі рытуальны характар і з’яўляліся структурным элементам пахавальнага абраду — [[Крэмацыя|крэмацыі]]. На помніках [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]] і [[Пражская культура|пражска-карчацкай культуры]] існавалі побач з печамі-каменкамі, былі паступова выцеснены імі ў раннефеадальны перыяд. == Літаратура == * ''[[Уладзімір Паўлавіч Ксяндзоў|Ксяндзоў, У. П.]]'' Агнішча / У. П. Ксяндзоў // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 25. — ISBN 5-85700-077-7. * {{Крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Агнішча|[[Ігар Мікалаевіч|Язэпенка, І. М.]]|18}} * {{крыніцы/БелЭн|1|Агні́шча||78}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]] ton3mupeusscu4sixt3tse6o158z9hn 0 346599 5174870 4789601 2026-08-03T11:15:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174870 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[рэлігіязнавец]], [[этнолаг]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} {{Цёзкі2|Гурко}} '''Аляксандр Віктаравіч Гурко''' ({{ДН|17|3|1964}}, {{МН|Мар’іна Горка|ў Мар’інай Горцы}}) — беларускі [[этнолаг]], рэлігіязнавец, этнолаг. [[Доктар гістарычных навук]] (2005). == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|17|3|1964}} года ў горадзе [[Мар’іна Горка]]. Скончыў у 1986 годзе [[Беларускі дзяржаўны універсітэт|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. З 1993 года працаваў у [[Гродзенскі аблвыканкам|Гродзенскім аблвыканкаме]], адначасова ў [[Гродзенскі універсітэт імя Купалы|Гродзенскім універсітэце]], з 1995 года ў [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], у 1999—2005 гадах у [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў|Інстытуце сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], адначасова ў 2000—2004 гадах у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]], з 2005 года ў [[Мінскі інстытут кіравання|Мінскім інстытуце кіравання]]<ref name=":0">{{крыніцы/ЭКБ|3|Гурко Аляксандр Віктаравіч|аўтар=[[Т. А. Сінькевіч]]}}</ref>. Доктар гістарычных навук па спецыяльнасці 07.00.07 — [[этнаграфія]], [[этналогія]] і [[антрапалогія]] (2005 г.). 3 2006 вучоны сакратар [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі]]<ref name=":0" />. Дацэнт па спецыяльнасці «Гісторыя» (2008). == Навуковая дзейнасць == Даследуе новыя рэлігіі і этнаканфесійныя працэсы ў Беларусі, займаецца пытаннем прадухілення этнічных і рэлігійных канфліктаў. Аўтар манаграфій «Канфесійная сітуацыя ў Рэспубліцы Беларусь: этнічны і гістарычны аспекты» ([[2001]]), «Новыя рэлігіі ў Рэспубліцы Беларусь: этналагічнае даследаванне» ([[2003]]), «Новыя рэлігіі ў Рэспубліцы Беларусь: генезіс, эвалюцыя, паслядоўнікі» (2006). Адзін з аўтараў кнігі «Гісторыя канфесій на Беларусі ў другой палове XX стагоддзя» ([[1999]]), «Гісторыя канфесій на Беларусі: мінулае і сучаснасць» ([[2000]]), «Традыцыйныя веравызнанні і новыя рэлігійныя рухі ў Беларусі» ([[2001]]), «Этнакультурныя працэсы ва Усходнім Палессі ў мінулым і сучасным» ([[2010]]), «Хто жыве ў Беларусі» (2012)<ref name=":0" />. == Сям'я == У шлюбе з этнолагам [[Аляксандра Уладзіміраўна Гурко|Аляксандрай Гурко]].{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|3|Гурко Аляксандр Віктаравіч|аўтар=[[Т. А. Сінькевіч]]}} * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6, кн. 2. — Мінск, 2003. == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-354429&strq=l_siz=20 Гурко, Аляксандр Віктаравіч] * [http://wiki.belstu.by/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%B2%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87 ГУРКО Аляксандр Віктаравіч ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160803122135/http://wiki.belstu.by/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%B2%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87 |date=3 жніўня 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурко Аляксандр Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі царквы Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігіязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Гродненскага абласнога выканаўчага камітэта]] gta638s5kg5n3gpa902wzicnpw2mtv9 0 347424 5174623 5155158 2026-08-02T18:03:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174623 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Абенакі <br /> ''ăbnäˈkē''</center> | image = [[Выява:Abenaki Tribe.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 12000 | popplace = {{Сцягафікацыя|Канада}} {{Сцягафікацыя|ЗША}} | langs = [[абенакі, мова|абенакі]] | rels = [[анімізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]] | related = [[малісіт]], [[пасамакуоды]], [[пенабскот]], [[мікмак]] }} '''Абенакі''', або '''абнакі''' (саманазва: ''ăbnäˈkē'') — усходняя група [[Алганкіны|алганкінаў]], карэнныя жыхары ўсходу [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]. У нашы дні вызначаюцца як асобны народ у Канадзе і [[Вермонт|Вермонце]] (ЗША). Агульная колькасць - каля 12 000 чал. == Гісторыя == Старажытныя алганкіны, продкі абенакі, мігрыравалі на ўсход [[ЗША]] і [[Канада|Канады]] каля 3000 - 2500 гадоў таму. Да прыходу еўрапейцаў яны падзяляліся на асобныя плямёны і разам з блізкімі па мове і культуры [[мікмак]], [[пасамакуоды]] і [[малісіт]] складалі асобную канфедэрацыю [[Вабанакі]]. Яе назва стала вытворнай у дачыненні да назвы абенакі. Ужо да прыходу [[Еўропа|еўрапейцаў]] абенакі знаходзіліся ў варожых адносінах да [[Іракезы|іракезаў]], чыя міграцыя на поўнач прыводзіла да згубы заходніх тэрыторый і разрыву з астатнімі алганкінамі<ref>{{Cite web |url=http://www.utm.utoronto.ca/~crawfor7/gcrawford_site/North_America_Publications_files/migration.pdf |title=Gary W. Crawford and David G. Smith, MIGRATION IN PREHISTORY: PRINCESS POINT AND THE NORTHERN IROQUOIAN CASE |access-date=30 верасня 2016 |archive-date=15 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915185331/https://www.utm.utoronto.ca/~crawfor7/gcrawford_site/North_America_Publications_files/migration.pdf |url-status=dead }}</ref>. [[Археалогія|Археолагі]] выявілі, што суседства абенакі і іракезаў мела месца не толькі на захадзе, але і на поўдні<ref>[http://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-archaeologist-suggests-abenaki-had-company-in-pre-european-vermont/Content?oid=2266185 UVM Archaeologist Suggests Abenaki Had Company in Pre-European Vermont]</ref>. Каля [[1600]] г. плямёны абенакі падзяляліся на 2 масіва — заходні і ўсходні. Усходнія абенакі ([[пенабскот]], кенебек, адраскогін, аданак, квапахаг і інш.) жылі на тэрыторыі сучасных штатаў [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Вермонт]], [[Нью-Гэмпшыр]]. Заходнія абенакі (сакокі, кавасук, місіквоі, пеквакет, вініпесаўкі, вавенок і інш.) насялялі поўнач [[Новая Англія|Новай Англіі]], поўдзень [[Квебек (правінцыя)|Квебека]], [[Атлантычны акіян|атлантычнае]] ўзбярэжжа паўднёвага ўсходу [[Канада|Канады]]. Колькасць усходніх абенакі дасягала 12 000 чалавек, заходніх — 10 000 чалавек. Першыя кантакты з еўрапейцамі прывялі да распаўсюдання [[эпідэмія|эпідэмічных]] захворванняў і хуткага вымірання значнай колькасці насельніцтва. Гэта ў сваю чаргу прывяло да распаду традыцыйных племянных груп, фарміравання новых саюзаў і ўнутраных міграцый. У барацьбе з іракезамі абенакі былі вымушаны абапірацца на падтрымку [[Францыя|французскіх]] каланістаў і захоўваць варожыя адносіны ў дачыненні да [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] перасяленцаў. Падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць ЗША]] ўсходнія абенакі падтрымалі амерыканскіх паўстанцаў. Пасля заканчэння [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] заходнія абенакі апынуліся на землях, што фармальна лічыліся калоніяй Вялікабрытаніі. Каралеўская пракламацыя [[Георг III|Георга III]] ([[1763]] г.)<ref>[http://indigenousfoundations.arts.ubc.ca/home/government-policy/royal-proclamation-1763.html Royal Proclamation, 1763] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416024028/http://indigenousfoundations.arts.ubc.ca/home/government-policy/royal-proclamation-1763.html |date=16 красавіка 2015 }}</ref> спыняла некантраляваны захоп індзейскіх тэрыторый, але на працягу другой паловы [[18 стагоддзе|XVIII]] - пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст. яны значна скараціліся. У нашы дні абенакі прызнаны карэннымі насельнікамі Канады. На тэрыторыі Квебека створаны 2 рэзервацыі. Акрамя таго, асобныя групы абенакі жывуць у іншых правінцыях гэтай дзяржавы і карыстаюцца дзяржаўнымі землямі, перададзенымі ім па пагадненню. У [[1976]] г. абенакі былі прызнаны асобным народам губернатарам штата Вермонт, аднак у [[1977]] г. гэта прызнанне было адменена<ref>[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/united-states/vermont-finally-recognizes-abenaki Vermont Finally Recognizes the Abenaki]</ref>. [[7 мая]] [[2012]] г. штат Вермонт канчаткова прызнаў [[нацыя|нацыю]] абенакі<ref>[http://vcnaa.vermont.gov/recognition/recognized-tribes STATE RECOGNIZED TRIBES]</ref>, што гарантуе прадстаўнікам трох груп гэтага народа пэўную аўтаномію. == Культура == [[Выява:Wabanaki wigwam with birch bark covering.jpg|thumb|Вігвам, крыты бярозавай карой]] Да [[17 стагоддзе|XVII]] ст. абенакі вялі вандроўны лад жыцця, сезонна перамяшчаліся ўздоўж [[рака|рэк]], узбярэжжа [[Атлантычны акіян|акіяна]] і [[возера|азёр]]. Галоўнымі заняткамі былі [[рыбалоўства]], збор [[малюскі|малюскаў]], лясных [[арэх]]аў і [[ягада|ягад]], [[паляванне]]. Было вядома [[земляробства]], якое адыгрывала значную ролю на поўдні. Вырошчвалі [[кукуруза|кукуруз]]у, [[тытунь]] і [[бабовыя]]<ref>[https://books.google.by/books?id=_DleD-FXovgC&dq=abenaki+horticulture&source=gbs_navlinks_s Christopher McGrory Klyza, Stephen C. Trombulak, The Story of Vermont: A Natural and Cultural History] б p. 51</ref>. [[Рамяство]] не было адмежавана ад іншых традыцыйных форм гаспадарання. Абенакі выраблялі [[зброя|зброю]], [[каркас]]ныя [[лодка|лодкі]], хатняе начынне, [[кераміка|кераміку]]. Шырока выкарыстоўваліся [[бяроза]]вая [[Кара (біялогія)|кара]] і [[дзёгаць]]. [[Гандаль]] паміж рознымі вандроўнымі групамі не меў вялікай эзначнасці. Аднак з пачатку кантактаў з еўрапейцамі абмен скур і футраў дзікіх жывёл на [[прамысловасць|прамысловыя]] тавары прывёў да падвышэння ролі палявання і ў выніку — да [[Бабровыя войны|Бабровых войн]]. Вынішчэнне футравых жывёл абясцэніла [[лес|лясныя]] землі ў вачах правадыроў, так што яны лёгка ішлі на продаж земляў каланістам. Ужо ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. многія абенакі працавалі ў якасці наёмных рабочых у дробнай прамысловасці, лесапільнях, выраблялі на продаж лодкі, скураны [[абутак]], [[кошык]]і, дзёгаць і попел. Абенакі жылі ў сталых [[вёска]]х уздоўж рэк, каля якіх ладзіліся палеткі, а таксама ў часовых сезонных паселішчах. Асноўным традыцыйным жытлом з'яўляўся каркасны [[вігвам]]. Ён мог умяшчаць да некалькі дзесяткаў чалавек. У часовых паселішчах найчасцей усталёўвалі лёгкія каркасныя [[будан]]ы. Пасля кантактаў з еўрапейцамі таксама будавалі бервяныя і каркасныя хаты. У [[Новая Францыя|Новай Францыі]] з дапамогай ваенных будавалі бервяныя [[крэпасць|крэпасці]]<ref>[http://www.cbc.ca/news/canada/montreal/archeological-dig-reveals-abenaki-fortress-in-quebec-1.2732240 Archeological dig reveals Abenaki fortress in Quebec]</ref>. Традыцыйная мужчынская летняя [[вопратка]] ўключала насцегнавыя повязі, счэпленыя скураным рамянём. Да іх маглі дадавацца вузкія скураныя штаны з махрамі. Жанчыны насілі скураныя [[спадніца|спадніцы]], [[Сукенка|сукенкі]], кароткія штаны. Звычайным абуткам былі высокія [[макасіны]] з доўгім языком. Узімку выкарыстоўвалі снегаступы і плашчы. Мужчыны і жанчыны апраналі [[капялюш|капелюшы]]. Хаця ў [[літаратура|літаратуры]] распаўсюджаны ўзгадкі пра [[племя|плямёны]], гэты тып арганізацыі быў практычна не вядомы абенакі. Асноўнай сацыяльнай адзінкай з'яўляўся род, які займаў цэлую сталую вёску, складаўся з малых нуклеарных [[сям'я|сем'яў]] і кіраваўся правадыром ''сагамор''. У буйных родах магло мецца адначасова 2 правадыра. Яны сумяшчалі ваенныя, палітычныя і рэлігійныя функцыі. Часам другі правадыр прадстаўляў апазіцыю першаму. Роды ўваходзілі ў склад канфедэрацыі [[Вабанакі]]. Забараняліся эндагамныя [[шлюб]]ы<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Abenaki-Marriage-and-Family.html Abenaki - Marriage and Family]</ref>, былі пашыраны [[палігінія]], [[левірат]], [[сарарат]]. Блізкія сваякі адыгрывалі значную ролю ў выхаванні дзяцей. Мужчыны заключалі сяброўскія саюзы, што падтрымоўваліся на працягу жыцця і часам лічыліся больш важнымі, чым сваяцкія. [[Фальклор]] абенакі вядомы сваімі [[казка]]мі, [[міф]]амі, [[легенда]]мі, [[генеалогія|генеалагічнымі]] і [[гісторыя|гістарычнымі]] паданнямі. Папулярны цыкл смешных гісторый пра прыгоды Глускабэ<ref>{{Cite web |url=http://www.firstpeople.us/FP-Html-Legends/GluskabeChangesMapleSyrup-Abenaki.html |title=Native American Indian Legends - Gluskabe Changes Maple |access-date=5 кастрычніка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107174433/http://www.firstpeople.us/FP-Html-Legends/GluskabeChangesMapleSyrup-Abenaki.html |archivedate=7 студзеня 2017 |url-status=dead }}</ref>. [[Танец|Танцы]] мелі цырыманіяльны характар. == Рэлігія == Старажытныя релігійныя вераванні абапіраліся на веру ў [[бог|багоў]], духаў, шматлікіх чарадзейных істот. У [[міфалогія|міфалогіі]] гісторыя [[сусвет]]у падзялялася на 3 перыяды, у выніку якіх чалавек адасобіўся ад свету жывёл. Сакральныя функцыі звычайна належалі правадыру ''сагамор''. [[Шаманізм|Шаманская]] практыка засноўвалася на патаемным мастацтве лекавання ''мідэвівін''. З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. пашырана хрысціянства. Большасць вернікаў — [[каталіцызм|каталікі]]. == Мова == Родная [[абенакі, мова|мова абенакі]] належыць да [[Алганкінскія мовы|алганкінскай групы моў]]. У нашы дні знаходзіцца пад пагрозай знікнення. Большасць носьбітаў жыве ў [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Abenaki}} * [http://www.everyculture.com/North-America/Abenaki.html Abenaki: Countries and Their Cultures] * [https://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/abenaki-tribe.htm Abenaki Tribe: Facts, Clothes, Food and History] * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/abenaki/ Abenaki - The Canadian Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160923011834/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/abenaki/ |date=23 верасня 2016 }} * [http://rhondabesaw.com/images/Resources.pdf Abenaki and their neighbors] * [http://www.native-languages.org/abenaki.htm Abenaki Tribe (Abanaki, Abnaki, Abenakis)] * [http://academics.smcvt.edu/winooskimills/Abenaki/AbenakiToday.htm The Abenaki Today] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704161058/http://academics.smcvt.edu/winooskimills/Abenaki/AbenakiToday.htm |date=4 ліпеня 2016 }} * [http://www.cowasuck.org Cowasuck Band of the Pennacook-Abenaki People] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алганкіны]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] cxjil2dqwxl70jwr184tj64w2v9gq2u 0 348120 5174559 5155092 2026-08-02T14:51:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174559 wikitext text/x-wiki [[Выява:Guerrier Iroquois.JPG|thumb|Воін-іракез. Малюнак канца XVIII ст.]] '''Іраке́зы''' (саманазва: ''Haudenosaunee'', літаральна «людзі доўгай хаціны») — група [[індзейцы|індзейскіх]] народаў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Сфарміравалася як канфедэрацыя (ліга) пяці народаў: [[Магаўкі|магаўкаў]], [[анандага]], [[анейда]], [[каюга]], [[Сенека (народ)|сенека]]. Пазней да яе далучыліся [[тускарора]]. Карэннымі тэрыторыямі іракезаў лічыцца паўночны захад сучаснага [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]] у [[ЗША]]. У нашы дні большасць іракезаў стала жыве ў ЗША і [[Канада|Канадзе]]. Акрамя таго, іракезамі называюць індзейскія народы Паўночнай Амерыкі, якія размаўляюць на [[іракезскія мовы|іракезскіх мовах]]. == Паходжанне == Згодна [[міф]]алагічным паданням іракезаў, яны былі створаны непасрэдна Трымальнікам Неба. Прычым, кожны народ быў ашчасліўлены пэўнай тэрыторыяй з адметнымі багаццямі<ref>[http://www.ilhawaii.net/~stony/lore37.html The Origin of the Iroquois Nations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170922185402/http://www.ilhawaii.net/~stony/lore37.html |date=22 верасня 2017 }}</ref>. [[Магаўкі]] атрымалі землі на вялікай [[рака|рацэ]] і [[кукуруза|кукурузу]]. Анейда пасяліліся каля камянёў і маглі карыстацца [[арэх]]амі і драўнянымі [[плод|пладамі]]. [[Анандага]] мелі высокія пагоркі, [[вінаград]], [[кабачок|кабачкі]] і [[тытунь]]. [[Каюга]] — [[балота|балоты]] і [[Корань расліны|карані]] раслін. [[Сенека (народ)|Сенека]] дасталіся ўзвышшы і [[фасоля]]. Тускарора, што прыйшлі ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. з поўдню, лічылі, што ў іх землях знаходзіўся дом Трымальніка Неба. [[Мовазнаўства|Лінгвісты]] сцвярджаюць блізкасць [[іракезскія мовы|іракезскай сям’і моў]] да [[Сіў, мовы|сіўанскай]] і [[Кадаанскія мовы|кадаанскай]] груп моў<ref>{{Cite web |url=http://www.mingolanguage.org/iroquoianlanguages.html |title=Iroquoian Languages |access-date=7 мая 2017 |archive-date=21 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021013232/http://www.mingolanguage.org/iroquoianlanguages.html |url-status=dead }}</ref>, што сведчыць пра тое, што продкі іракезамоўных народаў здаўна жылі на ўсходзе [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. [[Археалогія|Археолагі]] лакалізуюць старажытныя паселішчы іракезаў і іх блізкіх моўных сваякоў ([[ваяндот|гуронаў]], [[мехерын]], [[натавэй]], [[Нейтраль (народ)|нейтраль]], [[саскуэханцы|саскуэханцаў]], [[тыанантаты]], [[чэрокі]], [[Эры (народ)|эры]]) раёнам усходу [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], часткі [[Агая]] і землямі на захад да ўзбярэжжа [[Атлантычны акіян|Атлантыкі]]<ref>[https://archive.org/stream/jstor-660119/660119_djvu.txt Arthur C. Parker, The Origin of the Iroquois as Suggested by Their Archeology]</ref>. З’яўленне непасрэдна іракезаў звязваецца з [[археалагічная культура|археалагічнай культурай]] [[земляробства|земляробаў]] Аваска на тэрыторыі сучаснага [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]<ref>[http://nativeamericannetroots.net/diary/1219 The Ancestors of the Iroquois]</ref>. Для носьбітаў Аваска былі характэрны добра ўмацаваныя драўлянымі платамі паселішчы з доўгімі хацінамі. Мяркуецца, што ў ранні перыяд яны вялі частыя войны. Пранікненне іракезамоўных народаў на паўночнае ўзбярэжжа Вялікіх азёр датуецца не раней за сярэдзіну [[13 стагоддзе|XIII]] ст.<ref>{{Cite web |url=http://ontarioarchaeology.wildapricot.org/Resources/Publications/oa25-5-pendergast.pdf |title=JAMES F. PENDERGAST, AN IN-SITU HYPOTHESIS TO EXPLAIN THE ORIGIN OF THE ST. LAWRENCE IROQUOIANS |access-date=7 мая 2017 |archive-date=5 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705134355/https://ontarioarchaeology.wildapricot.org/Resources/Publications/oa25-5-pendergast.pdf |url-status=dead }}</ref> Упершыню назву '''іракезы''' ў [[1603]] г. выкарыстаў [[Самюэль дэ Шамплейн]]<ref>Гл.: ''Gordon M. Day'', In Search of New England’s Native Past, p. 114</ref>. Высоўваюцца версіі аб яе паходжанні з моў гуронаў (''ierokwa'' — «тыя, хто кураць»), [[каюга]] (''iakwai'' — «мядзведзь»), [[алганкіны|алганкінаў]] (''Iriⁿakhoiw'' — «сапраўдныя змеі»), [[баскі|баскаў]] (''hilokoa''— «забойцы») і г. д. Самі іракезы называюць сваё аб’яднанне ''Haudenosaunee'' (ад ''hodensote'' — доўгая хаціна). Хаціна як агульны сімвал паходзіць ад традыцыі сваяцкіх матрылакальных [[сям'я|сямей]] мець у адным жытле некалькі агменяў<ref>[http://nativeamericannetroots.net/diary/1081 The Iroquois Longhouse]</ref>. Кожны народ, што ўваходзіў у лігу, таксама меў свой агмень, каля якога збіралася рада правадыроў. Такім чынам ліга атаесамлялася з пашыранай матрылакальнай сям’ёй. == Фарміраванне лігі == [[Выява:Flag of the Iroquois Confederacy.svg|thumb|Вампум і дрэва міру на сцягу лігі іракезаў]] Дакладны час фарміравання лігі іракезаў не вядомы, паколькі падзеі перадаваліся толькі праз [[вусная гісторыя|вусную традыцыю]]. Мяркуюць, што гэта адбылося ў [[14 стагоддзе|XIV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. Паколькі ў легендах [[Сенека (народ)|сенека]] пачатак першай рады лігі звязаны з сонечным зацьменнем, то верагодным годам заснавання з’яўляецца [[1451]]. Згодна паданням, [[магаўкі]], [[анандага]], [[анейда]], [[каюга]] і сенека доўгі час вялі ўзаемныя крывавыя войны, пакуль да іх не прыбыў вялікі міратворац [[Дэганавайда]] з краіны [[ваяндот|гуронаў]] на поўнач ад [[Антарыа (возера)|возера Антарыа]]. Ён вандраваў на ўсход і заклікаў ваяроў аб’яднацца і жыць у міры<ref>[http://www.indians.org/welker/hiawatha.htm De-Ka-Nah-Wi-Da and Hiawatha]</ref>. Адным з найбольш амбітных паслядоўнікаў Дэганавайды стаў [[Гаявата]]<ref>[https://www.warpaths2peacepipes.com/famous-native-americans/hiawatha.htm Hiawatha]</ref>, правадыр племені магаўкаў, які выступаў ад імя міратворцы з планам аб’яднання. Супраць міру быў правадыр анандага, чараўнік [[Тададаха]]. Дзякуючы яго чарадзейству Гаявата згубіў тры дачкі. Разам з Дэганавайдам правадыр магаўкаў пранік у [[пячора|пячору]], дзе жыў Тададаха. Там яны ўбачылі пачварнага монстра са [[змеі|змеямі]], ўплеценымі ў валасы. Аднак Тададаха пагадзіўся выслухаць прыхільнікаў міру і ў выніку прыняў іх план. Яго твар пры гэтым стаў чалавечым. Гаявата вычасаў змей з яго валасоў<ref>[http://www.jamboree.freedom-in-education.co.uk/real_history/hiawatha_deganawida.htm REAL HISTORY: Deganawida and Hiawatha]</ref>. Дэганавайда ў знак іх пагаднення пасадзіў на тэрыторыі анандага дрэва міру і сфармуляваў асноўны [[Закон (права)|законы]] іракезаў ''Gayanashagowa''<ref>[http://www.indigenouspeople.net/iroqcon.htm The Great Binding Law GAYANASHAGOWA]</ref>. Ён рэгламентаваў узаемаадносіны паміж чальцамі лігі. Усе спрэчныя пытанні павінны былі вырашацца радай з 13 прадстаўнікоў. Галоўную ролю пры вырашэнні адыгрывалі прадстаўнікі магаўкаў як «трымальнікі закону». Прадстаўнікі анандага не ўдзельнічалі ў прыняцці рашэнняў, аднак мелі правы склікаць раду і накласці на ніх [[вета]]. У радзе не маглі ўдзельнічаць прадстаўнікі народаў, якія не ўваходзілі ў лігу. ''Gayanashagowa'' не забараняў пашырэнне лігі за лік новых добраахвотнікаў. Пасля паражэння ў вайне [[1711]]—[[1715]] гг. ад [[Англія|англійскіх]] каланістаў з [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]] на тэрыторыю [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]] прыбылі [[тускарора]]<ref>[http://www.tuscaroranationnc.com/history Tuscarora Nation — History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140908155432/http://www.tuscaroranationnc.com/history |date=8 верасня 2014 }}</ref>. Яны пажадалі стаць шостым чальцом лігі. == Бабровыя войны == {{main|Бабровыя войны}} [[Выява:Grande Paix Montreal.jpg|thumb|[[Піктаграма|Піктаграмы]]-подпісы [[індзейцы|індзейцаў]] пад дагаворам у [[Манрэаль|Манрэалі]], [[1701]] г.]] У пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. ліга іракезаў налічвала ўсяго каля 20 тысяч чалавек, але адыгрывала значную ролю ў палітычным жыцці [[індзейцы|індзейскіх]] плямён усходняга ўзбярэжжа [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. З пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у Паўночнай Амерыцы з’явіліся [[Нідэрланды|галандскія]], [[Францыя|французскія]] і [[Англія|англійскія]] каланісты. Іх прыбыццё змяніла расстаноўку сіл, пачалося распаўсюджванне тавараў з [[метал]]аў і [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]. Наўзамен еўрапейскія гандляры куплялі мясцовыя тавары. Іх асабліва цікавілі скуры [[Бабры|баброў]]. Іракезы традыцыйна падтрымлівалі сувязі з галандскімі, а потым англійскімі калоніямі, іх праціўнікі, [[ваяндот|гуроны]] і [[алганкіны]], — з французскімі. [[29 ліпеня]] [[1609]] г. 10 французаў, узброеных [[аркебуза]]мі, на чале [[Самюэль дэ Шамплейн|Самуэля дэ Шамплейна]] прынялі ўдзел у бітве [[іну]] супраць [[магаўкі|магаўкаў]]<ref>[http://nyindependencetrail.org/stories-champlains-battle.html Discovery of Lake Champlain, Champlain’s Battle with the Iroquois, July 1609]</ref><ref>{{Cite web |url=http://historymatters.gmu.edu/d/6594 |title=«The Iroquois were much astonished that two men should have been killed so quickly»: Samuel de Champlain Introduces Firearms to Native Warfare, 1609 |access-date=19 мая 2017 |archive-date=18 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518033118/http://historymatters.gmu.edu/d/6594 |url-status=dead }}</ref>. 2 правадыра магаўкаў былі забіты, астатнія збеглі з поля бою. Наступныя перамогі французаў, а таксама заключэнне імі ў [[1614]] г. пагаднення з магутнай канфедэрацыяй гуронаў на некаторы час спынілі экспансію іракезаў на поўнач, але не перапынілі ваенныя дзеянні паміж варожымі індзейцамі. У першай палове XVII ст. назіралася хуткае пераўзбраенне індзейскіх плямён, выкарыстанне імі агнястрэльнай зброі. У [[1636]]—[[1637]] гг. у іракезаў, якія набылі стрэльбы ў галандцаў, атрымалася выціснуць саюзных французам [[амамівініні]] на поўнач<ref>[http://www.tolatsga.org/alg.html ALGONKIN HISTORY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050107094124/http://www.tolatsga.org/alg.html |date=7 студзеня 2005 }}</ref>. Аднак гандлёвыя кантакты з еўрапейцамі, што садзейнічалі ўзбраенню, таксама вялі да вынішчэння баброў. У выніку, ужо да [[1650]] г. іракезы сутыкнуліся з нястачай бабровага футра. Іх [[паляванне|паляўнічыя]] былі вымушаны асвойваць даліну [[Агая (рака)|ракі Агая]] на ўсходзе<ref>[http://www.ohiohistorycentral.org/w/Iroquois_Indians Iroquois Indians]</ref>, а таксама весьці перамовы з паўночнымі плямёнамі. Апошнія не прывялі да істотных зрухаў, таму з [[1642]] г. іракезы пачалі наступ у раёне ракі [[Рака Святога Лаўрэнція|Святога Лаўрэнція]]. У [[1649]]—[[1675]] гг. яны здолелі разграміць канфедэрацыі гуронаў, [[Нейтраль (народ)|нейтраль]], [[тыанантаты]], [[Эры (народ)|эры]], [[Саскуэханцы|саскуэханцаў]], нанесці жорсткае паражэнне [[Ілінойс (індзейцы)|ілінойс]]. З самога пачатку 1650-х гг. у канфлікт паміж індзейцамі была ўцягнута [[Новая Францыя]]<ref>{{Cite web |url=https://www.uswars.net/french-iroquois-wars/ |title=The French and Iroquois Wars (1642—1698) |access-date=19 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170603030413/https://www.uswars.net/french-iroquois-wars/ |archivedate=3 чэрвеня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Чарага ваенных сутычак паміж французамі і іх саюзнікамі з аднаго боку і іракезамі з другога атрымала назву [[Бабровыя войны|Бабровых войн]]. У [[1665]] г., [[1684]] г., [[1687]] г., [[1696]] г. французы арганізоўвалі ваенныя экспедыцыі супраць іракезаў, але ўсе яны мелі часовы поспех. Толькі ваеннае паражэнне [[анандага]] і [[анейда]] ў [[1696]] г. дапамагло французам пазбавіцца ад рэйдаў на каланіяльныя паселішчы. Францыя несла вялізныя страты з-за перапынення гандлёвых адносін уздоўж [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]] і ракі Святога Лаўрэнція. У [[1700]] г. правадыры анандага, анейда, [[каюга]] і [[Сенека (народ)|сенека]] сустрэліся з губернатарам [[Манрэаль|Манрэаля]] і дамовіліся працягнуць перагаворы ў наступным годзе. У [[1701]] г. у Манрэалі сустрэліся прадстаўнікі 13 розных народаў (усяго 1300 чалавек)<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/peace-of-montreal-1701/ |title=Peace of Montréal 1701 — The Canadian Encyclopedia |access-date=19 мая 2017 |archive-date=23 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523123638/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/peace-of-montreal-1701/ |url-status=dead }}</ref>, каб заключыць мір з іракезамі. Іракезы абавязваліся захоўваць нейтралітэт у канфліктах паміж Францыяй і [[Вялікабрытанія]]й. Французскія каланіяльныя ўлады станавіліся пасрэднікамі ў спрэчках іракезаў з іншымі плямёнамі. Бабровыя войны былі адным з найбольш працяглых і жорсткіх канфліктаў паміж еўрапейскімі каланістамі і карэннымі народамі Паўночнай Амерыкі. == Палітыка лігі ў XVIII ст == [[Выява:Iroquois western goods.jpg|thumb|Гандаль з еўрапейцамі, [[1722]] г.]] [[Бабровыя войны]] і ў большай ступені [[эпідэмія|эпідэмічныя]] захворванні, завезеныя еўрапейцамі, прывялі да скарачэння насельніцтва і саслаблення лігі. У [[1768]] г. агульная колькасць іракезаў была каля 12 000 чалавек<ref>[http://www.tolatsga.org/iro.html Iroquois History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110218151003/http://www.tolatsga.org/iro.html |date=18 лютага 2011 }}</ref>. Пры гэтым, іракезы імкнуліся скараціць свае чалавечыя страты з дапамогай традыцыі прыняцця ў свой склад ваеннапалонных. У першай палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. яны давалі дазвол на пасяленне на бязлюдных землях, што заставаліся пад іх кантролем, прадстаўнікам іншых плямён, у тым ліку раней варожым [[ваяндот|гуронам]] і [[алганкіны|алганкінам]]. Перасяленцы лічыліся падначаленымі і не праводзілі актыўную асабістую палітыку. У [[1722]] г. у склад лігі былі прыняты [[тускарора]]<ref>[http://www.crystalinks.com/iroquois.html Iroquois Nation]</ref>. Фармальна яны лічыліся роўнымі з іншымі народамі, што складалі лігу, аднак атрымалі вельмі абмежаваныя правы ў агульным кіраванні. У [[1710]] г. чатыры правадыры [[магаўкі|магаўкаў]] (на самой справе, адзін з іх прадстаўляў [[магіканы|магіканаў]]) па ініцыятыве брытанцаў наведалі [[Лондан]]. Падчас сустрэчы з [[Ганна Сцюарт|каралевай Ганнай]] [[19 красавіка]] [[1710]] г. яны фактычна заявілі пра імкненне да [[нейтралітэт]]у ў адносінах да [[Францыя|Францыі]], але спадзяваліся на далейшае развіццё адносін з Вялікабрытаніяй<ref>[https://ratical.org/many_worlds/6Nations/EoL/chp3.html Chp 3: Natural Man in an Unnatural Land]</ref>. Брытанская грамадскасць уважліва сачыла за прыбыццём правадыроў. Ім прысвячаліся [[літаратура|літаратурныя]] і [[тэатр]]альныя творы, якія скажалі рэчаісны стан спраў, але спрыялі цікавасці еўрапейскіх інтэлектуалаў да [[культура|культуры]] індзейцаў. У [[1721]]—[[1722]] гг. і ў [[1744]] г. іракезы заключылі мірныя пагадненні з брытанскімі калоніямі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]<ref>[http://www.virginiaplaces.org/settleland/treaties.html Key Treaties Defining the Boundaries Separating English and Native American Territories in Virginia]</ref><ref>[http://www.lancasterhistory.org/county-commonwealth-country/turmoil-transitions/3009-the-treaty-of-1744 The Treaty of 1744] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160930155018/http://www.lancasterhistory.org/county-commonwealth-country/turmoil-transitions/3009-the-treaty-of-1744 |date=30 верасня 2016 }}</ref>. Лічыцца, што Канасатэга, правадыр [[анандага]], які вёў перагаворы ў [[1744]] г., параіў каланістам скласці канфедэрацыю па прыкладу іракезаў. Падчас [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] і паўстання [[Пантыяк (правадыр)|Пантыяка]], іракезы фармальна падтрымалі Вялікабрытанію, але актыўнага ўдзелу у ваенных дзеяннях не прымалі. У [[1768]] г. яны пагадзіліся на пашырэнне каланіяльных паселішчаў на незанятыя землі ў [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільваніі]]<ref>[https://www.nps.gov/fost/learn/historyculture/1768-boundary-line-treaty.htm 1768 Boundary Line Treaty of Fort Stanwix]</ref>, каб саслабіць ціск на свае тэрыторыі ў [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]]. Адначасова адбываліся значныя змены ва ўнутраным эканамічным жыцці, мадэрнізацыя традыцыйнай гаспадаркі. Так, у [[1779]] г. амерыканскія салдаты выявілі, што [[Сенека (народ)|сенека]] ўжо будавалі хаціны еўрапейскага тыпу і вялі інтэнсіўную [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]]. У пачатку [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] іракезы імкнуліся захаваць нейтралітэт. У лісце правадыроў [[анейда]] губернатару Нью-Ёрка паведамлялася, што яны не падрыхтаваны да таго, каб прыняць пэўную пазіцыю, бо любяць [[Англія|Старую]] і [[Новая Англія|Новую Англіі]] аднолькава<ref>[https://www.nps.gov/fost/learn/historyculture/the-six-nations-confederacy-during-the-american-revolution.htm The Six Nations Confederacy During the American Revolution]</ref>. Але брытанскі і [[ЗША|амерыканскі]] бакі аказвалі ціск на лігу. У выніку ў стане іракезаў адбыўся раскол. Анейда і тускарора падтрымалі амерыканцаў, а астатнія іракезы — брытанцаў. Амерыканская даследчыцца Барбара Грэймант тлумачыць падтрымку брытанцаў больш шчыльнымі [[эканоміка|эканамічнымі]] сувязямі і пашырэннем паставак брытанскіх тавараў<ref>[https://scholarworks.iu.edu/journals/index.php/imh/article/view/9688/13087 The Iroquois in the American Revolution]</ref>. [[Кантынентальная армія]] выкарыстоўвала саюзнікаў-іракезаў пераважна як праводнікаў і выведвальнікаў. Іракезы, што падтрымалі Вялікабрытанію, здзяйснялі спусташальныя рэйды супраць каланістаў. У [[1779]] г. па ініцыятыве [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]] часткі Кантынентальнай арміі (4469 салдат і прадстаўнікоў анейда) арганізавалі ваенную кампанію супраць іракезаў<ref>[https://www.nps.gov/fost/learn/historyculture/the-western-expedition-against-the-six-nations-1779.htm The Clinton-Sullivan Campaign of 1779]</ref>. Мэтай кампаніі былі разгром асноўных ваенных сіл сенека і [[каюга]], а таксама спусташэнне іх [[вёска|вёсак]]. Амерыканцы знішчылі больш за 40 паселішчаў, але ня здолелі нанесці істотную шкоду ваенным сілам і нават захапіць ваеннапалонных. Іракезы ратаваліся ў гарнізонах [[лаялісты|лаялістаў]], і з [[1780]] г. працягвалі рэйды супраць праціўніка. Паражэнне Вялікабрытаніі вымусіла іракезаў падпісаць шэраг дагавораў з [[ЗША]]. У [[1784]] г. быў падпісаны агульны дагавор, які прывёў да скарачэння індзейскіх тэрыторый. У [[1788]] г. штат Нью-Ёрк падпісаў асобны дагавор з анейда, у [[1788]] г. і [[1790]] г. — з анандага, у [[1790]] г. — з каюга<ref>[https://www.nps.gov/fost/learn/historyculture/treaties-intro.htm Treaties of the Fort]</ref>. Анейда і тускарора атрымалі пэўную зямельную кампенсацыю, у той час як іншыя народы страцілі частку сваіх зямель. Пасля вайны частка іракезаў, паслядоўнікаў [[Джозеф Брант|Джозефа Бранта]], перасялілася ў [[Канада|Канаду]]. == Іракезы ў ЗША == Пасля заканчэння [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць ЗША]] правадыры іракезаў імкнуліся ўзнавіць лігу. З гэтай мэтай была адроджана рада з 13 прадстаўнкоў. У [[1794]] г. яна падпісала пагадненне з [[ЗША]] аб прызнанні зямельных правоў іракезаў на тэрыторыі [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]<ref>[http://nmai.si.edu/nationtonation/treaty-of-canandaigua.html Treaty of Canandaigua, 1794 — National Museum of the American Indian]</ref>. Асаблівую ролю ва ўзнаўленні лігі адыгралі правадыры [[Сенека (народ)|сенека]] [[:en:Cornplanter|Джон Эбіл III]], [[:en:Red Jacket|Сагаевата]] і [[:en:Handsome Lake|Хэндсам Лэйк]], якія выступалі за мірнае супрацоўніцтва з белымі людзьмі, захаванне культурных і рэлігійных традыцый, паляпшэнне адукацыі, вялі перагаворы з палітыкамі ЗША. Аднак доўгі час захоўваўся раскол паміж іракезамі ЗША і [[Канада|Канады]], адчуваўся ціск з боку амерыканскіх зямельных махляроў. У [[1831]] г. іракезы даліны [[Агая (рака)|Агая]] перасяліліся ў [[Аклахома|Аклахому]]<ref>[http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=SE018 SENECA-CAYUGA.]</ref>. У [[1838]] г. група [[пратэстантызм|пратэстантаў]]-[[анейда]] атрымала правы на землі ў [[Вісконсін]]е<ref>[https://oneida-nsn.gov Oneida Tribe Of Indians Of Wisconsin]</ref>. Многія іракезы ўдзельнічалі ў асваенні [[Захад ЗША|Захаду ЗША]] і Канады ў якасці гандляроў і перасяленцаў. З сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у ЗША вялося актыўнае [[навука|навуковае]] вывучэнне іракезаў, пачаліся сістэматычныя публікацыі іракезскага [[фальклор]]а. Адным з найбольш выбітных даследчыкаў [[гісторыя|гісторыі]] і [[этнаграфія|этнаграфіі]] іракезаў быў [[Льюіс Генры Морган]]. У нашы дні сістэма прадстаўнічага кіравання лігай мае фармальны характар. Федэральныя ўлады ЗША прызнаюць насельнікаў кожнай рэзервацыі як аўтаномную [[нацыя|нацыю]] паасобку. У кожнай рэзервацыі ёсць свае заканадаўствы, органы кіравання і [[суд]]<ref>[http://www.srmt-nsn.gov/government/culture_and_history/history_of_tribal_government/ History of Tribal Government] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706012023/http://www.srmt-nsn.gov/government/culture_and_history/history_of_tribal_government/ |date=6 ліпеня 2017 }}</ref>. == Іракезы ў Канадзе == Іракезы, што перасяліліся пасля [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] ў [[Канада|Канаду]], былі заахвочаны [[Вялікабрытанія|брытанскімі]] ўладамі. [[25 кастрычніка]] [[1784]] г. [[:en:Frederick Haldimand|Фрэдэрык Халдыманд]], губернатар [[Квебек (правінцыя)|Квебека]], абвясціў дэкларацыю<ref>[http://www.sixnations.ca/LandsResources/HaldProc.htm Haldimand Tract — Six Nations Lands and Resources]</ref>, паводле якой каля [[:en:Grand River (Ontario)|Вялікай ракі]] ствараўся зямельны калідор, што пераходзіў у маёмасць іракезаў. Хаця дэкларацыя Ф. Халдыманда пазней аспрэчвалася канадскім ўрадам, на Вялікай рацэ была створана аўтаномная рэзервацыя для ўсіх шасці народаў лігі. [[Джозеф Брант]] заахвочваў для перасялення ў рэзервацыю белых [[лаялісты|лаялістаў]]. Яны арэндавалі зямлю іракезаў і прымалі ўдзел у стварэнні эфектыўнай гаспадаркі, медыцынскім абслугоўванні індзейцаў, іх адукацыі. Сярод перасяленцаў у рэзервацыю таксама былі прадстаўнікі іншых залежных ад іракезаў плямён. Канадскія іракезы ўдзельнічалі ў [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|вайне 1812—1814 гг.]] на баку Вялікабрытаніі. Джон Брант, сын Джозефа Бранта, удзельнічаў у баях супраць [[ЗША|амерыканцаў]] у [[1812]] г. і ў [[1830]] г. быў абраны ў Заканадаўчы сход [[Верхняя Канада|Верхняй Канады]]<ref>[http://www.biographi.ca/en/bio/tekarihogen_1794_1832_6E.html TEKARIHOGEN (Dekarihokenh, Ahyonwaeghs, Ahyouwaeghs, John Brant)]</ref>. Іракезскія правадыры імкнуліся захаваць традыцыйнае прадстаўнічае кіраванне лігай, у 1920-я гг. звярталіся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]] для прызнання свайго суверынітэта<ref>[http://www2.warwick.ac.uk/fac/soc/law/elj/lgd/2003_1/woo/ Canada’s Forgotten Founders: The Modern Signifance of the Haudenosaunee (Iroquois) Application for Membership in the League of Nations]</ref>. У [[1924]] г. канадскія ўлады прынялі акт, які прадпісваў стварэнне агульнавыбарчых органаў кіравання<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/indian-act/ |title=Indian Act |access-date=2 чэрвеня 2017 |archive-date=9 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609003144/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/indian-act/ |url-status=dead }}</ref>. Гэта прывяло да з’яўлення дваістай сістэмы, калі адначасова існуюць рада правадыроў, што прытрымліваецца старой сістэмы выбараў, і органы ўлады, абраныя прамым галасаваннем<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/iroquois/ |title=Haudenosaunee (Iroquois) |access-date=2 чэрвеня 2017 |archive-date=28 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528063220/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/iroquois/ |url-status=dead }}</ref>. У нашы дні іракезы маюць у Канадзе статус першаснай [[нацыя|нацыі]]. Рэзервацыя на Вялікай рацэ складае плошчу каля 183,20 км² з насельніцтвам 13 389 чалавек ([[2013]] г.). Яшчэ 12 271 чалец селяцца па-за межамі рэзервацыі<ref>[http://www.sixnations.ca/CommunityProfile.htm Community Profile — Six Nations Of The Grand River] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170618022029/http://www.sixnations.ca/CommunityProfile.htm |date=18 чэрвеня 2017 }}</ref>. Акрамя іракезаў, у ёй жывуць [[ленапэ]]. У радзе правадыроў іх інтарэсы прадстаўляюць [[каюга]]. == Культура == === Эканоміка === [[Выява:Iroquois women work.JPG|thumb|Іракезскія жанчыны падчас працы, [[1664]] г.]] Ужо да з’яўлення еўрапейцаў іракезы вялі комплексную гаспадарку. Сведчанні пра наяўнасць [[земляробства]] прасочваюцца ў [[археалогія|археалагічных]] знаходках часоў [[археалагічная культура|культуры]] Аваска (з другой паловы 1 тысячагоддзя н. э.). Асноўнымі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчымі]] культурамі былі [[кукуруза]], [[гарбуз]]ы і [[бабовыя]]<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Iroquois-Economy.html Iroquois — Economy]</ref>. [[Тытунь]] вырошчвалі для [[рэлігія|сакральных]] мэтаў. Зямлю апрацоўвалі ўручную. Мужчыны расшчышчалі ад [[лес]]у будучыя палеткі, але далейшы клопат пра атрыманне ўраджаю клаўся на жанчын. Зямля перадавалася па жаночай спадчыне, што ў выніку абумовіла высокі статус жанчын у грамадстве. Жанчыны і дзеці таксама забяспечвалі [[сям'я|сем’і]] прадуктамі [[збіральніцтва]] — ядомымі [[Корань расліны|карэннем]] і [[трава]]мі, [[арэх]]амі і [[ягада]]мі. Галоўнымі мужчынскімі гаспадарчымі заняткамі лічыліся [[паляванне]], [[рыбалоўства]] і [[гандаль]]. Палявалі на [[Алені|аленяў]], [[барыбал]]аў, увесну — на пералётных [[Голубападобныя|галубоў]]. Здабыча [[рыбы]] мела важнае сезоннае значэнне. Для лову выкарыстоўвалі самыя розныя прылады, у тым ліку пасткі на берагах [[рака|рэк]] і [[возера|азёр]]<ref>[http://www.carnegiemnh.org/online/indians/iroquois/hunting.html Hunting and Fishing — Carnegie Museum of Natural History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171004134558/http://www.carnegiemnh.org/online/indians/iroquois/hunting.html |date=4 кастрычніка 2017 }}</ref>. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. вызначальнае месца заняла здабыча [[бабёр канадскі|баброў]]<ref>[http://www.carnegiemnh.org/online/indians/iroquois/beaver.html Beaver — Carnegie Museum of Natural History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006150352/http://www.carnegiemnh.org/online/indians/iroquois/beaver.html |date=6 кастрычніка 2017 }}</ref>, скуры якіх выменьвалі ў еўрапейцаў на [[агнястрэльная зброя|агнястрэльную зброю]], прылады працы, [[метал]]ы. Хуткае знішчэнне баброў на землях іракезаў прывяло да іх экспансіі на поўнач і на захад, у выніку — да [[Бабровыя войны|Бабровых войн]]. [[Рамяство]] не вылучылася ў самастойны від дзейнасці. Мужчыны ладзілі [[зброя|зброю]], будавалі хаціны і [[лодка|лодкі]]. Жанчыны плялі [[кошык]]і, рабілі [[кераміка|кераміку]], [[вопратка|вопратку]] і хатняе начынне. Іракезы былі выдатнымі апрацоўшчыкамі [[драўніна|драўніны]], шырока выкарыстоўвалі [[крэмень]]. Апошні здабывалі і прывозілі з земляў [[Нейтраль (народ)|нейтраль]]<ref>[http://angloboerwarmuseum.com/Boer9d_relics8_axes_stone.html Great Canadian Aboriginal Stone Age Tools]</ref>. Традыцыйнае рамяство моцна пацярпела ад гандлю з еўрапейцамі, паколькі пакупныя тавары хутка выцеснілі традыцыйныя. Даволі складаная сістэма менавага гандлю склалася на ўсходзе [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] ўжо да XVII ст., прычым іракезы ўдзельнічалі ў ім як пасрэднікі<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Iroquois Iroquois — New World Encyclopedia]</ref>. Прыход еўрапейцаў змяніў традыцыйныя гандлёвыя маршруты, што таксама стала важнай прычынай Бабровых войн. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. эканоміка іракезаў перажыла моцныя змены. Галоўнай галіной стала сучасная фермерская гаспадарка<ref>[http://elearning.la.psu.edu/anth/146/lesson-5/the-iroquois-and-the-fur-trade The Iroquois and the Fur Trade]</ref>. Іракезы актыўна пераймалі вопыт еўрапейскіх каланістаў. === Кухня === Традыцыйная [[кулінарыя|кухня]] іракезаў уключала разнастайныя прадукты [[земляробства]], [[паляванне|палявання]] і [[рыбалоўства]]. Для забеспячэння захаванасці [[мяса]] і [[рыбы|рыбу]] вэндзілі на агменях у доўгіх хацінах. [[Кукуруза|Кукурузныя]] катахі падвешвалі на вяроўкі і сушылі. Харч доўгатэрмінова захоўваўся ў [[кераміка|керамічным]] посудзе<ref>[http://iroquoisgroup24.weebly.com/food.html Diet]</ref>. Гатавалі на плоскіх камянях, над агнём, у керамічных катлах. Звычайнай ежай была кукурузная каша, што цэлы дзень знаходзілася над агменем, так што кожны мог у любы момант паесці. З кукурузы таксама рабілі плоскія перапечкі<ref>{{Cite web |url=http://quatr.us/northamerica/before1500/food/iroquois.htm |title=Iroquois Food |access-date=7 чэрвеня 2017 |archive-date=5 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170605144357/http://quatr.us/northamerica/before1500/food/iroquois.htm |url-status=dead }}</ref>. Мяса, рыбу і [[гародніна|гародніну]] смажылі, ужывалі самастойна або з кукурузнай кашай. === Вопратка === Выраб [[вопратка|вопраткі]] лічыўся справай жанчын. Яны ўжывалі [[тканіны]] з раслінных валокнаў, [[скура|скуру]] дзікіх жывёл, галоўным чынам [[алені|аленяў]], для ўпрыгожванняў — [[бісер]], [[Пяро|пер’е]] птушак, іглы [[дзікабразы|дзікабразаў]] і г. д. Мужчынская вопратка ўключала кавалак тканіны, які абгортвалі вакол стану накшталт [[Саронг (вопратка)|саронга]], і доўгія вузкія [[штаны]]. У якасці абутку выкарыстоўвалі скураныя [[макасіны]], адрозныя па крою і ўпрыгожванню ў кожнага народа. Зімовыя макасіны часцяком шылі з футра [[барыбал]]а. Важны элемент мужчынскай вопраткі — галаўное ўпрыгожванне з пер’я ''gustoweh''. Яно разглядалася як частка асобы, таму было абавязковым. У розных народаў і нават родаў ''gustoweh'' меў свае асаблівасці. Так, [[Сенека (народ)|сенека]] насілі только адно пяро, накіраванае ўгару, а [[анандага]] — два пяра (адно накіравана ўгару, другое — да долу)<ref>[http://www.onondaganation.org/culture/dress/ The Gustoweh — Dress]</ref>. Жанчыны насілі [[Спадніца|спадніцы]], [[кашуля|кашулі]] ці сукенкі накшталт [[Сукенка|понча]], кароткія вузкія нагавіцы. У дрэннае надвор’е апраналі [[капялюш]]<ref>[http://www.haudenosauneeconfederacy.com/appearance.html TRADITIONAL APPEARANCE]</ref>. === Жытло === Іракезы жылі ў вялікіх паселішчах ад 300 да 600 чалавек<ref>[http://www.encyclopedia.com/history/united-states-and-canada/north-american-indigenous-peoples/iroquoian Iroquoian facts, information, pictures]</ref>. Паселішчы будавалі на сухіх пагорках і прыпаднятых тэрасах каля [[рака|рэк]] і [[возера|азёр]] у непасрэднай блізкасці ад [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] зямель і [[лес]]у з запасам дроў. Вакол паселішчаў узводзілі частакол. Ён нагадваў вялізарны плецены кошык<ref>[http://exhibitions.nysm.nysed.gov/iroquoisvillage/slideonea.html A Mohawk Iroquois Village. Scenes from the Mohawk Iroquois Village (circa 1600) at the New York State Museum]</ref>. Знутры будаваліся жытлы. Асноўным жытлом з’яўлялася [[драўніна|драўляная]] доўгая хаціна, што стала распаўсюджанай ужо да [[12 стагоддзе|XII]] ст. Яна была каля 12 м у шырыню, рознай даўжыні. На поўдні [[Антарыа (правінцыя)|правінцыі Антарыа]] [[археалогія|археолагамі]] была знойдзена хаціна 94 м у даўжыню. [[Францыя|Французскіе]] [[езуіты]] [[17 стагоддзе|XVII]] ст. апісвалі значна меней доўгія дамы<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/longhouse/ |title=Longhouse — The Canadian Encyclopedia |access-date=8 чэрвеня 2017 |archive-date=31 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531230809/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/longhouse/ |url-status=dead }}</ref>. Асновай [[каркас]]а былі [[слуп]]ы, да якіх палоскамі [[Кара (біялогія)|кары]] гарызантальна прымацоўвалі доўгія тычкі. Са знешняга боку крылі шырокімі лустамі кары. Знутры прастора падзялялася на камеры, разлічаныя на 1 — 2 сям’і і злучаныя праходам. У цэнтры камеры памяшчаўся агмень. Над ім рабілася адтуліна для выхаду дыму і пранікнення святла. Паабапал праходу месцілі лавы, на якіх спалі, і паміж якімі захоўвалі асабістыя рэчы і хатняе начынне. У адной хаціне магло жыць да 20 [[сям'я|сем’яў]], звычайна сваякі па жаночай лініі. Доўгая хаціна з’яўлялася сімвалам грамадства, у тым ліку ўсёй лігі іракезаў<ref>[http://exhibitions.nysm.nysed.gov/iroquoisvillage/constructiontwo.html A Mohawk Iroquois Village — Exhibitions]</ref>. Але ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. шырока распаўсюдзіліся невялікія па памерах хаты еўрапейскага тыпу, разлічаныя на нуклеарную сям’ю. <gallery> An Iroquois Fort.png|Умацаванае паселішча анандага, [[1619]] г. PNIB 193.jpg|Сучасная рэканструкцыя доўгай хаціны Ganondagan-house.jpg|Сучасная рэканструкцыя доўгай хаціны Iroquoian Village, Ontario, Canada52.JPG|Знутры доўгай хаціны </gallery> === Сацыяльная арганізацыя === Ужо першыя еўрапейцы, якія сутыкаліся з іракезамі, бачылі выразныя адрозненні паміж еўрапейскім і іракезскім [[грамадства]]мі. У першую чаргу, у іракезаў меўся высокі сацыяльны статус жанчын. Жанчыны займаліся [[земляробства]]м, адказвалі за [[сям'я|сямейную]] і родавую гаспадарку, таму зямля і маёмасць перадаваліся па жаночай спадчыне. У доўгай хаціне распараджалася старэйшая жанчына. Жанчыны былі ўключаны ў абмеркаванне найбольш важных пытанняў<ref>[http://theiroquoisstory.weebly.com/iroquois-social-roles.html The Iroquois]</ref>. Пры разводзе дзеці і маёмасць даставаліся жанчыне. Нарэшце, адлік сваяцтва вёўся па жаночай лініі. Налічвалася 15 матрылакальных родаў. У [[каюга]], [[анандага]], [[Сенека (народ)|сенека]] і [[тускарора]] таксама вылучаліся больш дробныя матрылакальныя падраздзяленні<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Iroquois-Kinship.html Iroquois — Kinship]</ref>. Чальцы матрылакальных родаў супрацоўнічалі і аказвалі падтрымку адзін іншаму, супольна арганізоўвалі гульні і [[рэлігія|рэлігійныя]] абрады, помсцілі за забойства сваякоў<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Iroquois-Sociopolitical-Organization.html Iroquois — Sociopolitical Organization]</ref>. Роды ня мелі пэўнай мяжы, іх прадстаўнікі сустракаліся ў кожным паселішчы, часам жылі ў розных доўгіх хацінах. На чале рода стаяла старэйшая жанчына. [[Шлюб]]ы заключаліся па сузгоднасці. У выбары жонкі пэўную ролю магла адыгрываць маці. Нявеста часцяком была старэйшая за жаніха<ref>[https://katiepology.wordpress.com/2015/01/19/marriage-practices-of-the-iroquois-indians-more-than-just-a-totem-pole/ MARRIAGE PRACTICES OF THE IROQUOIS INDIANS — «MORE THAN JUST A TOTEM POLE» — A CULTURAL REVIEW]</ref>. Сустракаўся звычай [[палігінія|палігініі]], але да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. ён практычна знік. Мужчына пераходзіў жыць у сям’ю жонкі, але цалкам не адлучаўся ад сям’і бацькоў. Малыя нуклеарныя сем’і аб’ядноўваліся ў вялікія пашыраныя, што займалі адну доўгую хаціну. Дзеці супольна выхоўваліся пашыранай сям’ёй. Дзеці аднаго ўзросту з розных нуклеарных сем’яў называлі адзін іншага «брат» або «сястра»<ref>[http://www.haudenosauneeconfederacy.com/familystructure.html FAMILY STRUCTURE]</ref>. Хаця ў наш час пашыраныя сем’і практычна не існуюць, іракезы захоўваюць цесную прыхільнасць да блізкіх сваякоў і суседзяў. Іракезы [[ЗША]] працягваюць перадаваць сваяцтва і спадчыну па жаночай лініі. Важную сацыяльную і ваенную ролю меў звычай «усынаўлення». Падчас вайны іракезы застаўлялі частку палонных у жывых, калі жанчыны, што згубілі сына або мужа, пагаджаліся іх «усынавіць»<ref>[http://www.lagrange.edu/resources/pdf/citations08/CULTURALASPECTSOFWARFARE.pdf CANDICE CAMPBELL, CULTURAL ASPECTS OF WARFARE: THE IROQUOIS INSTITUSION OF THE MOURNING WAR] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171026163059/http://www.lagrange.edu/resources/pdf/citations08/culturalaspectsofwarfare.pdf |date=26 кастрычніка 2017 }}</ref>. Палонныя пераходзілі ў род жанчыны і праз некаторы час набывалі роўны з іншымі іракезамі статус. Такім чынам кампенсаваліся ваенныя згубы. Сярод іракезаў сустракаліся прадстаўнікі многіх плямён, з якімі вяліся войны. === Палітычная арганізацыя === Кожны народ, што ўваходзіў у лігу іракезаў, захоўваў асабістую ідэнтычнасць, тэрыторыю і палітычную аўтаномію. Кіраванне належала правадырам ''sachem''<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iroquois-Confederacy Iroquois Confederacy AMERICAN INDIAN CONFEDERATION]</ref>. Яны не вылучаліся ў маёмасным плане, не маглі перадаць сваё званне па спадчыне, а выконвалі функцыю прадстаўнікоў, ваенных лідараў і [[рыторыка|аратараў]]. Кіраванне лігай здзяйсняла рада правадыроў, створаная адпаведна закону, уведзенаму [[Дэганавайда]]м. Галоўную ролю пры прыняцці рашэнняў мелі правадыры [[магаўкі|магаўкаў]]. Правадыры [[анандага]] склікалі і распускалі раду, абвяшчалі канчатковыя рашэнні, але не ўдзельнічалі ў іх прыняцці. У [[1722]] г., калі ў лігу ўступілі [[тускарора]], іх правадыры не атрымалі месца ў агульнай радзе, а былі прадстаўлены анейда<ref>[https://americanindian.si.edu/sites/1/files/pdf/education/HaudenosauneeGuide.pdf HAUDENOSAUNEE GUIDE FOR EDUCATORS]</ref>. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. складаная палітычная арганізацыя іракезаў вывучалася еўрапейскімі [[Асветніцтва|асветнікамі]], яна аказала пэўны ўплыў на [[Канстытуцыя|канстытуцыйны]] лад [[ЗША]]. === Ваенная справа === [[Выява:Iroq3.jpg|thumb|Іракезы ў ваенным аблачэнні]] Іракезы традыцыйна выкарыстоўвалі доўгія [[Дзіда|дзіды]], [[лук]]і і [[страла|стрэлы]], [[нож|нажы]], [[тамагаўк]]і, [[булава|булавы]], [[шчыт]]ы і г. д.<ref>[http://peopleof.oureverydaylife.com/traditional-iroquois-weapons-10561.html Traditional Iroquois Weapons]</ref><ref>[https://cayuga-iroquois.wikispaces.com/weapons+%26+tools weapons & tools] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151201235241/http://cayuga-iroquois.wikispaces.com/weapons+%26+tools |date=1 снежня 2015 }}</ref> Дзіды мелі каменныя навершы. Звычайна для іх выкарыстоўваліся вострыя рачныя камяні<ref>{{Cite web |url=https://sites.google.com/a/theearthschool.org/iroquoisonline2013/the-haudenosaunee/weapons-2 |title=Tools and Weapons |access-date=11 чэрвеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210219032048/https://sites.google.com/a/theearthschool.org/iroquoisonline2013/the-haudenosaunee/weapons-2 |archivedate=19 лютага 2021 |url-status=dead }}</ref>. Нажы рабілі з крэменю. Пасля з’яўлення еўрапейцаў хутка распаўсюдзілася [[агнястрэльная зброя]]. Іракезскія паселішчы былі добра ўмацаванымі, прычым традыцыя будаваць умацаванні характэрна ўжо для [[Археалагічная культура|культуры]] Аваска. Стварэнне адзінай лігі іракезаў спрыяла заканчэнню міжусобіц. Крывавыя канфлікты стрымліваліся міжплемянным [[суд]]ом. Калі ж яны ўзнікалі паміж іракезамі, то дзейнічала «[[дыпламатыя]]» [[вампум]]аў — перадача вампума ад рода забойцы да рода пацярпелага. Часам яна выкарыстоўвалася ў дачыненні да іншых [[Іракезскія мовы|іракезамоўных]] народаў і суседніх плямёнаў [[алганкіны|алганкінаў]]. Аднак знешнія агрэсіўныя войны з’яўляліся часткай культуры іракезаў<ref>[http://www.lagrange.edu/resources/pdf/citations08/CULTURALASPECTSOFWARFARE.pdf CANDICE CAMPBELL, CULTURAL ASPECTS OF WARFARE: THE IROQUOIS INSTITUSION OF THE MOURNING WAR] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171026163059/http://www.lagrange.edu/resources/pdf/citations08/culturalaspectsofwarfare.pdf |date=26 кастрычніка 2017 }}</ref>. Яны дапамагалі [[Сацыяльная адаптацыя|сацыялізацыі]] маладых мужчын, набыццю пэўнага статуса. Згуба на вайне выклікала гора сваякоў і патрабавала абавязковай помсты, так што на роўні са звычайнымі войнамі існавалі і так званыя «жалобныя войны». Буйным ваенным дзеянням папярэднічалі дыпламатычныя высілкі. Ліга або адзін з народаў лігі імкнуўся заключыць саюз супраць узаемнага ворага. У [[Бабровыя войны|Бабровых войнах]] ліга іракезаў паспяхова дзейнічала супраць ваенна-палітычнага саюза на чале з [[Новая Францыя|Новай Францыяй]], а таксама супраць нейтральных плямён. Гэта дасягалася з дапамогай перамоў, адцягнення сіл супернікаў шляхам набегаў. Арганізацыя ваеннай справы сярод іракезаў засноўвалася на традыцыйных прынцыпах, калі рашэнні аб пачатку буйных войн прымала рада правадыроў, а ваенныя атрады ўзначальвалі ваенныя правадыры, якія маглі наогул ня мець дачынення да мірнага кіравання. [[Тактыка]] заключалася ў спалучэнні дробных набегаў з буйнымі ваеннымі кампаніямі. Мэтай набегаў было адцягненне ўвагі ворагаў ад магчымых актыўных дзеянняў да абароны. Таксама набегі дазвалялі спустошыць палеткі і малыя часовыя паселішчы, лодкі, месцы здабычы і захавання харчу, арганізаваць выведванне тылоў. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. буйныя ваенныя кампаніі хутка ператвараліся ў майстэрства захопу ўмацаванняў<ref>[http://www.academicroom.com/article/ethnohistorical-analysis-iroquois-assault-tactics-used-against-fortified-settlements-northeast-seventeenth-century An Ethnohistorical Analysis of Iroquois Assault Tactics Used against Fortified Settlements of the Northeast in the Seventeenth Century] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170904175458/http://www.academicroom.com/article/ethnohistorical-analysis-iroquois-assault-tactics-used-against-fortified-settlements-northeast-seventeenth-century |date=4 верасня 2017 }}</ref>, таму іракезы аддавалі перавагу стварэнню вялікіх атрадаў не меней за 200 воінаў. Пры аблозе ўмацаваных паселішчаў і [[крэпасць|крэпасцяў]] яны выкарыстоўвалі сталыя атакі з розных бакоў, падпальвалі драўляныя [[абарончая сцяна|муры]], маглі весці сепаратныя перамовы. Так, пры аблозе французскай крэпасці ў [[1660]] г. іракезы схілілі да пераходу на свой бок [[ваяндот|гуронаў]], што складалі асноўную ваенную сілу, а потым расправіліся з малалікім французскім гарнізонам<ref>[http://www.canadahistory.com/sections/eras/newfrance/theiroquois.htm The Iroquois — Canada History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170611055759/http://www.canadahistory.com/sections/eras/newfrance/theiroquois.htm |date=11 чэрвеня 2017 }}</ref>. === Канібалізм === Ваенныя дзеянні суправаджаліся практыкай [[канібалізм]]а ў дачыненні да ваеннапалонных. [[Археалогія|Археолагі]] фіксуюць існаванне звычая людаедства з [[1300]] г. Сустракаюцца меркаванні, што ён мог існаваць ужо ў эпоху [[археалагічная культура|культуры]] Аваска. У паданнях [[эпас|эпічны]] герой [[Гаявата]] раскайваецца ў людаедстве падчас вайны. Згадванні пра жаданне з’есці цела ворага маюцца ў запісах ваяўнічых прамоў правадыроў іракезаў і [[ваяндот|гуронаў]] [[17 стагоддзе|XVII]] ст. [[Францыя|Французскія]] [[езуіты]] апісвалі выпадкі канібалізма з боку гуронаў і іракезаў у перыяд [[Бабровыя войны|Бабровых войн]]. Так, у [[1677]] г. 50 палонных, дастаўленых да [[Сенека (народ)|сенека]], былі падвергнуты катаванням, пасля чаго [[сэрца|сэрцы]] памерлых былі з’едзены. Апошнія выпадкі канібалізма сярод [[магаўкі|магаўкаў]] зафіксаваны падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць ЗША]]<ref>[http://www.jstor.org/stable/481728?origin=JSTOR-pdf&seq=1#page_scan_tab_contents Thomas S. Abler, Iroquois Cannibalism: Fact Not Fiction]</ref>. === Фальклор === Іракезы захавалі надзвычай багаты [[фальклор]]: [[міф]]ы, [[казка|казкі]], [[легенда|легенды]], [[Прымаўка|прымаўкі]] і г. д. Асабліва вылучаюцца цыкл міфаў пра стварэнне [[сусвет|свету]], [[эпас|эпічныя]] паданні пра [[Гаявата|Гаявату]] і [[Дэганавайда|Дэганавайду]], стваральнікаў лігі іракезаў, чарадзейныя і сацыяльныя казкі пра звышнатуральных істот. [[музыка|Музычныя]], [[песня|спеўныя]] і [[танец|танцавальныя]] традыцыі шчыльна сплецены з [[рэлігія|рэлігійнай]] абраднасцю і сацыяльнымі адносінамі. Існуюць танцы і песні, якія выконваюцца падчас рэлігійных [[свята]]ў, прысвечаных [[прырода|прыроднаму]] і [[земляробства|земляробчаму]] цыклам<ref>[http://www.native-drums.ca/index.php/Music/Social_Dance?tp=a&bg=1&ln=e Iroquois Social Dance] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160911045357/http://www.native-drums.ca/index.php/Music/Social_Dance?tp=a&bg=1&ln=e |date=11 верасня 2016 }}</ref>. Адначасова танцы выконваліся пры сустрэчы прадстаўнікоў народаў, што ўваходзілі ў лігу, з’яўляліся важным грамадскім чыннікам<ref>[http://naiscurationproject.weebly.com/iroquois.html Iroquois Music]</ref>. Распаўсюджаныя [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]]: [[флейта]], [[барабан]], бразготкі. Галоўную ролю ў супольных танцах адыгрываў барабан. Флейтамі часцей карысталіся маладыя мужчыны, каб прывабіць каханую. === Спорт === Іракезы аддавалі перавагу камандным відам [[спорт]]у. Старажытныя карані мела гульня «Зімовая змяя»<ref>[http://jenssannerud.com/SPORTS.htm SPORTS & TOYS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170503171151/http://jenssannerud.com/SPORTS.htm |date=3 мая 2017 }}</ref>, падчас якой 2 каманды спаборнічалі ў цягненні і кіданні бервяна. Аднак найбольшую папулярнасць набыў [[лакрос]] ''Tewaarathon''<ref>[http://iroquoisgroup24.weebly.com/art-and-games.html Art and Games — Iroquois]</ref><ref>[http://iroquoisnationals.org/the-iroquois/a-history-of-iroquois-nationals-lacrosse/ A History of Iroquois Nationals Lacrosse] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702042911/http://iroquoisnationals.org/the-iroquois/a-history-of-iroquois-nationals-lacrosse/ |date=2 ліпеня 2017 }}</ref>. Ён меў [[рэлігія|рэлігійную]] функцыю, паколькі ўслаўляў [[бог|багоў]]. У найбольш важных спаборніцтвах адначасова маглі прымаць удзел некалькі сотняў гульцоў. Прафесійныя каманды іракезаў па лакросу ўзніклі ў [[Канада|Канадзе]] ужо ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. == Рэлігія == [[Выява:False face mask 1 EthnM.jpg|thumb|Маска «фальшывы твар»]] Традыцыйная [[рэлігія]] іракезаў уключала [[анімізм|анімістычныя]] і [[політэізм|політэістычныя]] вераванні. Згодна [[міфалогія|міфалагічным]] уяўленням, існуюць духоўны (нябесны) ''Karonhia:ke'' і рэчаісны [[сусвет]]ы. Рэчаісны свет у мінулым уяўляў сабою паветра. Аднойчы праз дзірку ў небе з духоўнага сусвету ў рэчаісны патрапіла Нябесная жанчына. Яна была выратавана [[птушкі|птушкамі]], якія апусцілі яе на спіну вялізарнай [[чарапахі]]. Гразь на спіне чарапахі ператварылася ў зямлю<ref>[http://dept.cs.williams.edu/~lindsey/myths/myths_12.html Iroquois Creation Myth]</ref>. Чарапаха паступова расце, і разам з ёю — наш сусвет. Доказам гэтага іракезы лічылі [[землятрус]]ы. Праз некаторы час Нябесная жанчына нарадзіла дачку, якая зацяжарыла ад бога заходняга ветру і нарадзіла хлопчыкаў-блізнят ''Tawiskaron'' («Крэмень») і ''Teharonghyawago'' («Трымальнік неба»). ''Tawiskaron'' разглядаўся як добрае [[бог|бажаство]], што стварыла ўсе прыемные рэчы. ''Teharonghyawago'' атаесамляўся са злом. Яму прыпісвалі забойства маці пры нараджэнні<ref>[http://coursesite.uhcl.edu/HSH/Whitec/texts/Amerind/origins/AmindorsIroquois.htm Three versions of Iroquois Creation story] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170605222036/http://coursesite.uhcl.edu/HSH/Whitec/texts/Amerind/origins/AmindorsIroquois.htm |date=5 чэрвеня 2017 }}</ref>. З галавы мёртвай жанчыны нарадзіліся [[кукуруза]], [[фасоля]] і [[гарбуз]]ы. Іракезы таксама верылі ў іншых багоў і духаў. Яны ўяўляліся ў абліччы людзей або жывёл. Адной з найважнейшых цырымоній было паленне [[тытунь|тытуню]]. У старажытнасці памерлых хавалі ў сядзячым становішчы. Існавала традыцыя спачування, калі наведваліся сваякі памерлага. Найбольш устойлівай яна аказалася ў дачыненні правадыроў і практыкавалася да 1970-х гг.<ref>[http://www.everyculture.com/North-America/Iroquois-Religion-and-Expressive-Culture.html Iroquois — Religion and Expressive Culture]</ref> Памінанне доўжылася каля года. Іракезы верылі, што пасля смерці душа чалавека перажывае выпрабаванні, але ў выніку трапляе ў духоўны сусвет. Рэлігійныя [[рэлігія|святы]] былі прысвечаны [[земляробства|земляробчаму]] і [[прырода|прыроднаму]] цыклам, уключалі падзякі за ўраджай, дары прыроды. Узімку святкаваўся сямідзённы [[Новы год]]<ref>[http://theiroquoisstory.weebly.com/iroquois-religion.html Iroquois Religion — The Iroquois]</ref>. Іракезы мелі традыцыйных лекараў, што практыкавалі [[шаманізм]] і аб’ядноўваліся ў таварыства «фальшывых твараў» (падчас цырымоній яны апраналі [[маска|маскі]])<ref>[http://nativeamericans.mrdonn.org/northeast/iroquois/religion.html Northeast Iroquois Nation Religion & the False Face Society]</ref>. У нашы дні большасць іракезаў належыць да розных плыняў [[хрысціянства]], аднак працягвае спраўляць традыцыйныя рэлігійныя цырымоніі. == Выбітныя асобы == * '''[[:uk:Генрі Армстронг (боксер)|Генры Армстронг]]''' — выдатны [[ЗША|амерыканскі]] [[бокс|баксёр]] * '''[[Джозеф Брант]]''' — правадыр [[магаўкі|магаўкаў]] падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] * '''[[:en:Graham Greene (actor)|Грэхам Грын]]''' — [[Канада|канадскі]] актор * '''[[Льюіс Генры Морган]]''' — амерыканскі [[Антрапалогія|антраполаг]], прыняты ў лігу іракезаў * '''[[Робі Робертсан]]''' — канадскі спявак * '''[[Кацярына Тэкаквіта]]''' — [[Святы|святая]] [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкай царквы]] * '''[[:en:Gary Farmer|Гары Фармер]]''' — канадскі актор і рэжысёр {{зноскі|3}} == Літаратура == * ''Day, G.'' [https://books.google.by/books?id=7-9Afcy47XgC&dq=Irocois+1603&source=gbs_navlinks_s In Search of New England’s Native Past: Selected Essays.] / Gordon M. Day. — Boston: University of Massachusetts Press, 1998. — ISBN 9781558491519 * ''Shannon, T.'' [https://books.google.by/books?id=s_Zte_nv634C&printsec=frontcover Iroquois Diplomacy on the Early American Frontier: The Penguin Library of American Indian History (Penguin’s Library of American Indian History)] / Timothy J. Shannon. — New York: Viking Adult, 2008. — ISBN 1-55849-150-3 == Спасылкі == {{Commonscat|Iroquois}} * [http://www.crystalinks.com/iroquois.html Iroquois Nation] * [http://www.zoesaadia.com/category/the-rise-of-the-iroquois/ The Rise of the Iroquois] * [https://www.mpm.edu/wirp/ICW-155.html The League of the Iroquois] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151101014726/http://www.mpm.edu/wirp/ICW-155.html |date=1 лістапада 2015 }} * [http://www.ushistory.org/us/1d.asp The Iroquois Tribes] * [http://www.iroquoismuseum.org Iroquois indian museum] * [http://www.sixnations.ca Six Nations Of The Grand River] * [http://whisperingbooks.com/Show_Page/?book=Legends_Of_The_Iroquois Legends Of The Iroquois] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516221344/http://whisperingbooks.com/Show_Page/?book=Legends_Of_The_Iroquois |date=16 мая 2017 }} [[Катэгорыя:Іракезы| ]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] n4tkfiyn1tccc1k4wbflgujs77uaiof 0 348421 5174698 4832118 2026-08-02T23:43:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174698 wikitext text/x-wiki [[Выява:Azeri_7.jpg|міні|300x300пкс|Азербайджанскія музыканты. Злева направа: [[Тар (музычны інструмент)|тар]], [[Дойра|дэф]], [[Кеменче|кяманча]]]] '''Азербайджанская музыка''' ({{Lang-az|Azərbaycan musiqisi}}) — дасягненне [[Музыка|музычнай]] [[Культура|культуры]] [[Азербайджанцы|азербайджанскага народа]] — вынік шматвяковага гістарычнага працэсу фарміравання і развіцця своеасаблівых, глыбока рэалістычных традыцый. Гэтыя традыцыі аж да пачатку XX стагоддзя насілі вусны характар, з аднаго боку, ідучы каранямі ў народную бытавую творчасць, а з другога, набываючы рысы прафесійнага мастацтва, асабліва выразныя ў ''[[Мугам|мугамате]]'' і творчасці ''ашуга''. == Народная музыка == [[Выява:Azerbaijan_music1.jpg|праворуч|міні|267x267пкс|Азербайджанскія народныя музычныя інструменты. Экспанат у краязнаўчым музеі, р. [[Горад Шэкі|Шэкі]]]] Значную частку народнай музыкі складаюць сямейна-бытавыя песні — вясельныя і жалобна-пахавальныя (''йуг'', ''ага'', ''марсія''). Народная музыка Азербайджана адрозніваецца разнастайнасцю жанраў — гэта песня, танец, творчасць ашуга, мугам. І ў песнях, і ў танцах знайшлі сваё адлюстраванне тып тэмпераменту іх стваральнікаў. Жаночыя танцы — стрыманыя, пластычныя, лірычныя (''Вагзалы'', ''Узундэрэ''), мужчынскія — жывыя, поўныя адвагі, сілы (''Газахі'', ''Гайтагы'', ''Ханчобаны''). Асноўная частка народных танцаў — сольныя, але сустракаюцца таксама парныя і групавыя (''халай'', ''ялы'', '' ёрду- ёрду'', ''джанго''). У азербайджанскай народнай музыцы ёсць 7 асноўных ладоў: ''Раст, Шура, Сегях (асабліва распаўсюджаныя), Шуштэр, Баяты-Шыраз, Чаргях і Хумаюн'', кожны з якіх адрозніваецца асаблівым вобразна-эмацыйным характарам і характэрнымі папеўкамі<ref name="МЭС"><span class="citation">[http://www.music-dic.ru/html-music-keld/a/235.html АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ МУЗЫКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190529112559/http://www.music-dic.ru/html-music-keld/a/235.html |date=29 мая 2019 }}, Музыкальный энциклопедический словарь</span> {{ref-ru}}</ref>. Семантыка ладу ''Раст'' мае важнае значэнне для мужных і гераічных танцаў. У жаночых танцах часцей прымяняюцца ''Сегях'', ''Шура''. Адной з асаблівасцяў ладоў-інтанацыйнага сістэмы азербайджанскай музыкі — наяўнасць мікратонавай музыкі (у актаве 17 прыступак). Згодна з [[Энцыклапедыі Іраніка]], прыкметны ўплыў на развіццё азербайджанскіх музычных традыцый і тэрміналогіі аказалі іранскія музычныя элементы, у сваю чаргу азербайджанскія музычныя элементы сустракаюцца ў іранскай музыкі, асабліва ў танцавальных рытмах. Азербайджанская музыка спаўняецца і ў іншых рэгіёнах [[Каўказ]]а, галоўным чынам сярод [[Армяне|армян]], перанялі мугамную сістэму і такія музычныя інструменты, як [[кяманча]] і тар<ref name="Iranica">[http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-xi Encycclopaedia Iranica] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110203180150/http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-xi |date=3 лютага 2011 }} {{ref-en}}</ref>. У танцах і музыцы [[лакцы]] і [[лезгін]] таксама прыкметныя ўплыву азербайджанскай музычнай культуры<ref><span class="citation">''А.''</span></ref>. Паводле гісторыка XIX стагоддзя Мікалая Дубровіна, на армянскіх вяселлях гучалі таксама азербайджанскія песні<ref> У Дубровіна ''татарскія''</ref><ref name="Дубровин"><span class="citation">''Н.''</span></ref>. Адзначаецца, што лезгінскія і [[Табасарані|табасаранскія]] спевакі-імправізатары, у прыватнасці, складалі песні і сюжэты, запазычаныя ў ашуга Азербайджана, і карысталіся іх формай вершаскладання<ref><span class="citation">История Дагестана.&nbsp;— М.: Наука, 1967.&nbsp;— Т.&nbsp;1.&nbsp;— С.&nbsp;279.</span> {{ref-ru}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html Выдающиеся музыкальные деятели Азербайджана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html |date=22 сакавіка 2011 }}{{ref-ru}} * [http://e-library.musigi-dunya.az/page_ashig_title.html Tarıyel Məmmədov. Azərbaycan xalq-professional musiqisi: Aşıq sənəti.]Bakı: "Musiqi Dünyası" elektron nəşriyyatı, 2003.{{ref-az}} * [http://www.anl.az/el/s/sz_ame.pdf Zemfira Səfərova. Azərbaycan musiqi elmi (XIII-XX əsrlər)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014550/http://www.anl.az/el/s/sz_ame.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}. Bakı: "Azərnəşr", 2006.{{ref-az}} * [http://anl.az/down/sx_kataloq.pdf Azərbaycanın səs xəzinəsi (kataloq). Səs yaddaşımız.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161022171815/http://anl.az/down/sx_kataloq.pdf |date=22 кастрычніка 2016 }} Bakı, 2011.{{ref-az}} * [http://mugam.musigi-dunya.az/ Muğam Ensiklopediyası]{{ref-az}}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Музыка Азербайджана| ]] [[Катэгорыя:Культура Азербайджана]] 3blxt1fi1artyfkb8wvw5mik4zhd37i 0 359808 5174675 5037265 2026-08-02T22:09:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174675 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} '''Адмаўле́нне генацы́ду армя́н''' — сцвярджэнні, што масавае [[Генацыд армян|знішчэнне армянскага насельніцтва]] ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў [[1915]] годзе не было [[генацыд]]ам, а таксама дзеянні ў падтрымку такіх сцвярджэнняў. Асноўныя аргументы [[Гістарычны рэвізіянізм|рэвізіяністаў]], супрацьстаялых дамінантным у акадэмічнай супольнасці паглядам на генацыд армян, зводзяцца да заніжэння колькасці армянскіх ахвяр, адмаўленню мэтанакіраванай палітыкі па знішчэнні армян, перабольшанню ўдзелу саміх армян у антыасманскіх акцыях і забойствах мусульман. Радыкальныя адмаўляльнікі зусім не прызнаюць існаванне значнай [[Армянская дыяспара|армянскай абшчыны]] на гістарычнай тэрыторыі Турцыі. Адмаўленне генацыду армян адрозніваецца ад іншых формаў аспрэчання генацыду, што ажыццяўляецца прыватнымі асобамі ці арганізацыямі, тым, што афіцыйна падтрымліваецца [[Турцыя|Турэцкай]] і [[Азербайджан]]скай рэспублікамі, таксама афіцыйнай [[Гісторыя|гістарыяграфіяй]] гэтых краін. Гэта надае яму больш рэспектабельны выгляд у акадэмічных колах і робіць яго палітычна матываваным{{efn|name="racial"}}. Турэцкая Рэспубліка прызнае шматлікія армянскія ахвяры, аднак усебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, прыкладам, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі. Некаторыя даследчыкі паказваюць, што, прызнаючы шматлікія армянскія ахвяры, шэраг краін, у прыватнасці, [[Вялікабрытанія]], [[ЗША]] і [[Ізраіль]], не выкарыстоўваць тэрмін «генацыд», выходзячы з палітычнай мэтазгоднасці. У [[Францыя|Францыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] былі прыняты законы пра адказнасць за адмаўленне генацыду армян, французскі закон быў скасаваны, як не адпаведны прынцыпу [[Свабода слова|свабоды слова]]. == Прадмет адмаўлення == {{Гл. таксама|Генацыд армян}} Генацыд армян — масавае забойства [[Армяне|армянскага]] насельніцтва, арганізаванае і ажыццёўленае ў [[1915]] годзе (на думку некаторых даследчыкаў, доўжылася да [[1923]] года<ref name="Encyclopedia of genocide" />) на тэрыторыях, што кантраляваліся ўладамі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]]. Генацыд складаўся ў фізічным знішчэнні і [[Дэпартацыя|дэпартацыі]], улучаючы перамяшчэнне {{нп3|Грамадзянскае насельніцтва|грамадзянскага насельніцтва|ru|Мирное население}} ва ўмовах, што прыводзілі да немінучай смерці. У выніку палітыкі генацыду загінулі не менш за 600 тысяч армян (ацэнкі даходзяць да 1,5 мільёна). Сам тэрмін «генацыд» быў прапанаваны для абазначэння масавага знішчэння [[Армяне|армянскага]] насельніцтва ў Асманскай Турцыі<ref name="Auron" /> і яўрэяў на тэрыторыях, акупаваных нацысцкай Германіяй ([[Халакост]]). Генацыд суправаджаўся знішчэннем гістарычнай і матэрыяльнай спадчыны армян, якія насялялі гэтыя тэрыторыі з VII стагоддзя да н.э. == Гістарычны кантэкст == [[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|250px|thumb|[[Мустафа Кемаль Атацюрк]]<br />Прамова ў снежні 1919 года(фрагмент)<ref name="Renewal and Silence">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306-316|аўтар=Erik Jan Zürcher.|частка=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}</ref>:<br /> «Што б ні адбылося з немусульманамі ў нашай краіне, гэты вынік іх варварскага прытрымлівання палітыкі сепаратызму, калі яны сталі прыладай вонкавай інтрыгі і злоўжылі сваімі правамі. Напэўна, ёсць шмат прычын для апраўдання адбытых у Турцыі непажаданых падзей. І хачу вызначана сказаць, што гэтыя падзеі па маштабах далёкія ад тых форм прыгнёту, якія без якога-небудзь апраўдання былі здзейснены ў краінах Еўропы.»]] Палітыка Турцыі ў дачыненні генацыду армян была сфармулявана [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафой Кемалем Атацюркам]], які ў праграмнай прамове ў [[Анкара|Анкары]] ў 1919 годзе прывёў усе класічныя апраўданні гвалтоўнай агрэсіі: вінаватасць ахвяры; усё было не так дрэнна, іншыя паступілі б яшчэ горш. Кемаль проста ўсклаў віну на армян і высока ацаніў талерантнасць мусульман Асманскай імперыі; ён таксама атачыў сябе людзьмі, якія бралі ўдзел у знішчэнні армян. Пасля ўтварэння [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]] ў 1923 годзе яе палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала патрэбы дыстанцыявацца ад генацыду армян ці ад здзяйснялых яго людзей. Кіроўная эліта складалася галоўным чынам з былых функцыянераў [[Іціхат]], многія з якіх асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян, і знаходзілася ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і завадовымі правадырамі мусульман, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне пытання генацыду армян магло разбурыць гэту кааліцыю. У 1926 годзе [[Вялікі нацыянальны сход Турцыі|нацыянальны сход Турцыі]] прыняў закон пра пенсіі ўдовам і сіротам членаў Іціхат, забітых армянамі ў рамках [[Аперацыя «Немезіс»|аперацыі адплаты «Немезіс»]], а таксама пакараных смерцю па рашэнні {{нп3|Турэцкі ваенны трыбунал 1919-1920 гадоў|ваеннага трыбунала 1919 года|ru|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}}. У кастрычніку 1927 года на з’ездзе Рэспубліканскай партыі Турцыі Мустафа Кемаль цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася [[Туркі|турэцкая нацыя]]. Гэты тэкст быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і прадстаўляўся дзяржавай як сакральны. Згодна гэтай гісторыі, генезіс турэцкай нацыі пачаўся ў 1919 годзе, а ў яе фармаванні бралі ўдзел вылучна мусульмане, перадусім, турэцкія. Прамова славіла туркаў і выкрывала хрысціянскія меншасці і [[Заходні свет|Захад]]. Гістарычная канцэпцыя Атацюрка ігнаравала традыцыйную поліэтнічнасць турэцкага грамадства, якая склалася гістарычна. У калектыўным міфе пра Турэцкую Рэспубліку не было месца для этнічных меншасцей: армян, курдаў, грэкаў, а пра гвалт над імі ў дарэспубліканскі перыяд і пасля яго замоўчваўся. Да цяперашняга часу крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытыку ў адносінах да кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымым яе абмеркаванне ў турэцкім грамадстве<ref name="Renewal and Silence" /><ref name="Reading Genocide" />. [[Файл:Mark_Lambert_Bristol.jpg|thumb|left|200px|Вярхоўны камісар ЗША ў Турцыі Марк Брысталь, што фармаваў палітыку ЗША ў адносінах да Турцыі.]] З 1919 года Турцыя стала неадымнай і важнай часткай [[ЗША|амерыканскіх]] стратэгічных зацікаўленасцей, буйным рынкам збыту і фарпостам супраць [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], а потым і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Другім найбуйнейшым іграком на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] з’яўлялася [[Вялікабрытанія]]. Абедзве гэтыя краіны выходзілі з прынцыпу, што чым менш узнікае пытанняў пра этнічны склад Турцыі, тэм лепш, і ва ўсім спрыялі турэцкаму адмаўленню армянскага генацыду. У 1919 годзе Вярхоўным камісарам ЗША ў Турцыі быў прызначаны адмірал Марк Брысталь ({{lang-en|Mark Lambert Bristol}}), які быў шчыра перакананы, што [[Вільсанаўская Арменія]] як буфер паміж [[Ірак]]ам і [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]] служыць на карысць толькі [[Францыя|Францыі]] і Вялікабрытаніі. У эканамічнай сферы Брысталь імкнуўся замацаваць амерыканскі ўплыў у Турцыі. «Падазроныя» нацыянальныя меншасці ўспрымаліся ім як пагрозлівыя стабільнасці Турцыі. Палітыка ЗША выходзіла з таго, што дзяржава [[Арменія]] не зможа самастойна існаваць без вонкавай абароны, а гэтай абаронай магла быць толькі Савецкая Расія. З першых жа дзён знаходжання ў [[Стамбул]]е Брысталь пачаў крытыкаваць дзеянні амерыканскіх арганізацый па дапамозе армянам і супрацівіўся спробам арганізацыі «Блізкаўсходняя дапамога» ({{lang-en|Near East Relief}}) вывезці з Турцыі армянскіх сірот, заявіўшы, што «лепш ахвяраваць гэтымі сіротамі, калі гэта патрэбна для ўсталявання даверу»<ref name="Bloxham-195">Bristol to Secretary of State, 29 May 1922. // Цытуецца паводле {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|195}}</ref>. Таксама Брысталь супрацівіўся спробам выслабаніць армянскіх жанчын, якія патрапілі ў турэцкія сем’і. Падчас масавага [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй]], пачатага ў 1922 годзе, Брысталь ахарактарызаваў грэкаў і армян як «[[п’яўкі|п’явак]], якія на працягу стагоддзяў высмоктваюць кроў», і публічна заявіў, што ўсе хрысціяне павінны пакінуць Турцыю і пасяліцца ў іншым месцы{{efn|У арыгінальнай дакументацыі Дэярждэпа ЗША гэтыя выказы Брысталя падкрэслены і прыпісана што «гэта адны з нешматлікіх месцаў, дзе Б. сапраўды кажа тое, што думае» (Bristol diary, 10, 12 Oct. 1922 // Цытуецца паводле {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|196}})}}. Усё гэта выдатна спалучалася з нацыяналістычнай і антыхрысціянскай рыторыкай Іціхат і кемалістаў<ref name="Bloxham-185-197" />. [[Місіянерства|Місіянерская]] літаратура ў ЗША галоўным чынам была станоўча настроена да армян і адмоўна да туркаў, і, апроч таго, падзеі 1915 года было цяжка інтэрпрэтаваць у карысць Турцыі. Для стварэння «балансу» Брысталь перамяншаў колькасць армянскіх ахвяр ці зусім адмаўляўся іх прызнаваць. У лютым 1920 года ён сумысля дэзынфармаваў [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэп ЗША]] пра {{нп3|Разня ў Смірне|разню армян у Кілікіі|ru|Резня в Смирне}}, заяўляючы, што там не было ахвяр. У тых выпадках, калі яму даводзілася тлумачыць масавыя забойствы, Брысталь заяўляў, што гэтым займаліся «ўсе народы ў гэтай частцы свету». Яшчэ адным актыўным прыхільнікам перагляду паглядаў на тое, што адбылося, быў адмірал Колбі Чэстэр ({{lang-en|Colby Mitchell Chester}}), які напісаў у 1922 годзе, што Асманскі ўрад за вялікія грошы перавозіў армян у самыя цудоўныя раёны [[Сірыя|Сірыі]], дзе клімат напамінаў [[Паўвостраў Фларыда|Фларыду]]. Гэтыя сцвярджэнні ўтрымвалі элементы, надалей прынятыя прыхільнікамі тэорыі адмаўлення генацыду армян: мінімізацыя армянскіх страт, адмаўленне намеру забойства армян, вінавачанні ахвяр забойстваў і еўрапейцаў, падвышаная ўвага да турэцкіх страт. Брысталь таксама дэзынфармаваў Дзярждэп пра жорсткае прыгнечанне туркамі [[Курды|курдскіх]] паўстанняў, апісваючы іх як «выдатны подзвіг турэцкай арміі». У 1923 годзе была створана арганізацыя «Амерыканскія сябры Турцыі» ({{lang-en|American Friends of Turkey}}), якую пазней узначаліў Брысталь<ref name="Bloxham-197-202" />. У 1951 годзе амерыканскі прафесар Льюіс Томас ({{lang-en|Lewis Thomas}}) з суаўтарамі апублікаваў кнігу «Злучаныя Штаты, Турцыя і Іран» у серыі «Бібліятэка вонкавай палітыкі Амерыкі». Рэдактарам серыі выступіў былы намеснік дзяржаўнага сакратара ЗША {{нп3|Самнер Уэлес|Самнер Уэлес|ru|Уэллес, Самнер}} ({{lang-en|Sumner Welles}}), які ў прадмове адзначыў фундаментальнае супрацьстаянне паміж туркамі і камунізмам. Апісваючы Турцыю, Льюіс Томас сцвярджаў, што туркі ратавалі сябе, знішчаючы і высяляючы армян. Паводле Томаса, аднастайнасць насельніцтва Турцыі забяспечвае ўстойлівасць краіны, якая з’яўляецца важным партнёрам ЗША. Вучнем Томаса ў Прынстанскім універсітэце быў Стэнфард Шоу, які ў сваю чаргу кіраваў падрыхтоўкай дысертацый Джасціна Мак-Карці і Хіта Лоўры ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскім універсітэце]]<ref name="Bloxham_213-214">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|213-214}}</ref>. Шоу, Мак-Карці і Лоўры сталі ключавымі фігурамі ў адмаўленні генацыду армян у ЗША<ref name="Charny_163">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=1|pages=163}}</ref>. == Адмаўленне генацыду: мэты і метады == Адмаўленне генацыду армян ставіць заданне перагляду<ref name="Colin Martin Tatz" /> агульнапрынятага<ref name="IAGS" /><ref name="TheRoadtoSlaughter">Richard J. Evans (Regius Professor of History and President of Wolfson College at Cambridge University) [http://www.tnr.com/book/review/the-road-slaughter?page=0%2C0# The Road to Slaughter] // The New Republic. December 5, 2011. «Almost every serious historian outside Turkey agrees that this was a genocide in which vast numbers of innocent people were killed for racial reasons alone»</ref> кірунку ў гістарыяграфіі, што мяркуе, што ў 1915 годзе ў Асманскай імперыі праводзілася масавая і мэтная палітыка [[Генацыд армян|знішчэнні армянскага насельніцтва]]. Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, што адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Заходнія дзяржавы падтрымвалі ў гэтым Турцыю, калі гэта супадала з іх зацікаўленасцямі. Так [[прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Бенджамін Дызраэлі|Дызраэлі]] спрабаваў прадставіць [[Красавіцкае паўстанне (1876)|балгарскія забойствы]] як «кававую плётку»<ref name="coffee-house-babble">Ann Pottinger Saab. ''Reluctant Icon: Gladstone, Bulgaria, and the Working Classes, 1856—1878''. Harvard University Press, 1991. ISBN 0674759656, 9780674759657. Стр. 85. Беллетризованное описание этой истории на русском у Андре Моруа в «Жизнь Дизраэли».</ref>, урад [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы|Солсберы]] замоўчваў пра [[Хамідыйская разня|масавыя забойствы 1894—1895 гадоў]], [[Германія]] ў 1915 годзе займалася масавымі фальсіфікацыямі з мэтай абяліць сябе і свайго саюзніка Турцыю. Дзве найболей уплывовыя краіны на Блізкім Усходзе, ЗША і Вялікабрытанія, у змове з Турэцкай Рэспублікай, прыкладалі ўсе магчымыя высілкі для адмаўлення масавых забойстваў армян, і ўсё ж праблема генацыду армян не страціла актуальнасць<ref name="Bloxham-207-209" />. Турэцкая Рэспубліка ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнання генацыду Турцыя пагражае дыпламатычнымі і {{нп3|Эканамічныя санкцыі|гандлёвымі санкцыямі|ru|Экономические санкции}} іншым дзяржавам і рэпрэсіямі ўласным меншасцям<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}} «Finally, Turkey has persistently lied about its past, bullied and threatened its own minorities and other states in furtherance of its falsehoods, written the Armenians out of its history books, and systematically destroyed Armenian architecture and monuments to erase any physical traces of an Armenian presence.»</ref>. == Тэзы == Аргументы прыхільнікаў тэорыі адмаўлення генацыду звычайна ўяўляюць мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў<ref name="Totten 21" />: * масавага забойства армян у Асманскай імперыі ніколі не было; * гібель армян адбылася па неасцярожнасці ад голаду і хвароб падчас іх высылання з зоны баявых дзеянняў; * з боку [[Младатуркі|младатурак]] не было мэтнай палітыкі знішчэння армян; * гібель армян была вынікам [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]] ў Асманскай імперыі, у выніку якой загінулі таксама мноства туркаў. === Тэза правакацыі === Гістарычна першым аргументам адмаўлення генацыду армян з’яўляецца т.зв. «тэза правакацыі» (тэрмін уведзены {{нп3|Роберт Мелсан|Робертам Мелсанам|en|Robert Melson}}<ref name="Bloxham-17" />), які сцвярджае наступнае: # армяне і туркі стагоддзямі жылі ў міры, які быў парушаны вонкавымі сіламі ў асобе амерыканскіх місіянераў, Расіі і армянскіх рэвалюцыянераў, якія імкнуліся разбурыць тэрытарыяльную цэласць Асманскай імперыі; # дзеянні турэцкага ўрада былі абумоўлены армянскімі паўстаннямі; # такім чынам, армяне самі справакавалі сваю дэпартацыю і знішчэнне. Тэза правакацыі аперуе ідэалагічнымі паняццямі і не спрабуе разглядаць якія-небудзь адмоўныя рысы асманскага грамадства. Ён ігнаруе таксама прычыны супраціву армян і лаяльнасць большасці армянскага насельніцтва турэцкай дзяржаве. Упершыню гэта тэза была высунутая міністрам унутраных спраў Асманскай імперыі [[Талаат-паша|Талаатам]], якія апраўдваюць дэпартацыю армян [[Ванская бітва|ванскім паўстаннем 1915 года]]. Альтэрнатыўная інтэрпрэтацыя была прапанавана паслом ЗША ў Асманскай імперыі {{нп3|Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента|ru|Моргенто, Генри (старший)}}. Засноўваючыся на данясеннях амерыканскіх місіянераў, якія апісалі зверствы асманскіх салдат над армянскім насельніцтвам замест пераследу адступалых рускіх войскаў, Маргента прыйшоў да высновы, што падзеі ў Ване паслужылі толькі нагодай для пачатку мэтнага знішчэння армянскага насельніцтва Турцыі<ref name="Miller-75-77" />. Пазней тэза правакацыі была падтрыманая заходнімі гісторыкамі {{нп3|Уільям Леанард Лангер|Уільямам Лангерам|en|William L. Langer}} і {{нп3|Стэнфард Джэй Шоу|Стэнфардам Шоу|en|Stanford J. Shaw}}, а таксама турэцкімі гісторыкамі, якія сцвярджалі, што армянскія рэвалюцыянеры свядома ахвяравалі суайчыннікамі ў імя стварэння незалежнай армянскай дзяржавы. Крытыкі гэтай тэзы зважаюць, што армянскія рэвалюцыйныя групы паўсталі, калі былі вычарпаны іншыя спосабы барацьбы за выжыванне армян і што гэтыя групы былі ўзорам і прадметам захаплення для радыкальных [[Младатуркі|младатурак]]. Крытыкі бачаць яшчэ менш сэнсу ў тэзе правакацыі, калі разглядаюцца падзеі пасля 1896 года і асабліва пасля 1908 года, калі, нягледзячы на лаяльнасць пераважнай большасці армянскага насельніцтва і працу армянскіх партый у парламенце Асманскай імперыі, дыскрымінацыя і забойствы армян не спыніліся (найболей вядомы выпадак {{нп3|Кілікійская разня|разня ў Адане|ru|Киликийская резня}})<ref name="Suny-qog-24-27" /><ref name="Suny-qog-100-101" />. {{нп3|Дональд Блоксхэм|Дональд Блоксхэм|ru|Блоксхэм, Дональд}} адзначае, што гэты аргумент заснаваны на ўспрыманні дзеянняў Асманскай дзяржавы толькі ў якасці зваротных, ігнараванні дзяржаўнай ідэалогіі і завышэнні значэння армянскіх рэвалюцыянераў<ref name="Bloxham-17" />. Гісторык прыводзіць прыклады шматлікіх генацыдаў ад {{нп3|Генацыд плямён герэра і нама|знішчэння герэра і нама|ru|Геноцид племён гереро и нама}} да [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], калі забіваючы бок матываваў свае дзеянні супрацівам ахвяры<ref name="Bloxham-208-210" />. Пярэчачы тэзе правакацыі, {{нп3|Крыстафер Уолкер|Крыстафер Уолкер|en|Christopher J. Walker}} адзначае, што ён супярэчыць храналогіі, бо [[Генацыд армян#Арганізацыя дэпартацыі армян|першая дэпартацыя армян]] адбылася 8 красавіка 1915 года ў горадзе Зейтун і прыводзіць у прыклад Стэнфарда Шоу, які, апраўдваючы дзеянні турэцкіх улад у кнізе па гісторыі сучаснай Турцыі, ніяк не згадвае папярэднія армянскаму паўстанню ў Ване (сярэдзіна красавіка 1915 года) дэпартацыі і забойствы армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-218-219">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=218-219}}</ref>. === Абмен насельніцтвам === {{also|Мухаджырства ў Асманскай імперыі}} Найболей вядомым выразнікам гэтага пункту погляду з’яўляецца адзін са студэнтаў Шоу — {{нп3|Джасцін Мак-Карці|Джасцін Мак-Карці|en|Justin McCarthy (American historian)}}. Аналізуючы механізмы перамяшчэння грамадзянскага насельніцтва падчас войн 1912—1923 гадоў і [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|міждзяржаўныя пагадненні пра абмен насельніцтвам]], Мак-Карці прыходзіць да высновы, што армяне сталі часткай агульнай палітыкі «абмену насельніцтвам»<ref name="McCarthy-1983" />. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць, што, хоць праца Мак-Карці карэктна апісвае часта недаацэненыя гісторыкамі пакуты перамяшчаемых мусульманаў і паказвае, што этнічны нацыяналізм быў уласцівы не толькі ўраду младатурак, аднак, яго інтэрпрэтацыя армянскай праблемы вельмі спрэчная<ref name="Erik Jan Zürcher 345" /> і неправамерна экстрапалюе гэту сітуацыю на армян. На думку крытыкаў, Мак-Карці апісвае «абмен мусульманскага і армянскага насельніцтва» выходзячы з няслушных пасылак, што армяне мелі на той момант дзяржаву, з якой здзяйсняўся гэты абмен, і ўяўленні младатурак як урада, залучанага ў знішчэнне армян непераадольнай гістарычнай сілай. Сцвярджэнне Мак-Карці пра немагчымасць унікнуць масавай гібелі армян у практыцы абмену насельніцтвам падрывае пазіцыі іншага спосабу адмаўлення, «тэзы правакацыі», бо мяркуе масавую гібель армян па-за залежнасцю ад жадання армянскіх рэвалюцыянераў справакаваць рэпрэсіі<ref name="Bloxham-210-211" />. === Дэмаграфічны аргумент === {{also|Генацыд армян#Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «канчатковага рашэння»|l1=Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «канчатковага рашэння»}} Першым гісторыкам, які выкарыстаў дэмаграфічны аргумент для адмаўлення генацыду армян, быў Стэнфард Шоу. У першым выданні кнігі «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» ён ацаніў армянскае насельніцтва Асманскай імперыі ў {{s|1 300 000}} чалавек, а лік ахвяр у {{s|200 000}} ({{s|300 000}} у другім выданні)<ref name="Shaw-1977" />. У той жа час {{нп3|Кемаль Карпат|Кемаль Карпат|en|Kemal Karpat}}, сцвярджае што асманскі перапіс 1914 года найболей верагодны, і ацэньвае лік армян у імперыі ў 1914 годзе ў {{s|1 165 000}} чалавек<ref name="Karpat-54-188" />. Джасцін Мак-Карці, таксама засноўваючыся на асманскай статыстыцы, заве лік у {{s|1 493 276}} армян у Асманскай імперыі, з якіх {{s|600 000}}, то бок каля 40 % насельніцтва, загінулі падчас вайны<ref name="McCarthy-1983-112-130" />. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць што асманскі перапіс 1844 года паказваў 2,4 мільёна армян, а 1881—1882 гадоў — {{s|1 048 143}} армян, а гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд, не ў стане вытлумачыць гэта змяншэнне армянскага насельніцтва да 1880 года. Паводле крытыкаў, Асманская імперыя з 1880-х гадоў маніпулявала лічбамі і ў палітычных мэтах удвойчы заніжала лік армян. У якасці доваду некарэктнасці афіцыйнай статыстыкі прыводзіцца і той факт, што, згодна афіцыйным крыніц, сабраны з армян падатак удвойчы перавысіў разліковы, заснаваны на асманскай статыстыцы. Апроч таго, увесну 1915 года губернатар Дыярбакіра паведаміў пра дэпартацыю з вілаета {{s|120 000}} армян, тым часам як паводле афіцыйных дадзеных армянскае насельніцтва складала ўсяго {{s|73 226}} чалавек<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278" /><ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. === Параўнальны аргумент === {{also|Халакост}} Згодна гэтаму аргументу, [[Халакост]] быў унікальным і беспрэцэдэнтным, а знішчэнне армян уяўляе сабою жудасную трагедыю, аднак носіць абмежаваны характар і мае рацыянальныя і палітычныя матывы. Вядомыя даследчыкі генацыду {{нп3|Іегуда Баўэр|Іегуда Баўэр|ru|Бауэр, Иегуда}}, {{нп3|Дэбара Ліпштат|Дэбара Ліпштат|ru|Липштадт, Дебора}}, [[Роберт Мелсан]], і Майкл Марус прызнаюць, што генацыд армян адбыўся, але быў не таго ж парадку, што Халакост, які яны ўспрымаюць як [[Ірацыяналізм|ірацыянальны]] і ўнікальны. У апошнія гады пагляды Баўэр і Ліпштат змяніліся. Так, Баўэр заявіў, што сцвярджэнне пра тое, што забойствы армян адбыліся па ваенных прычынах, няслушна, а меў месца запланаваны напад на грамадзянскую меншасць. Буйныя даследчыкі, якія адпрэчваюць генацыд армян на падставе параўнальнага аргумента, гэта {{нп3|Стывен Кац|Стывен Кац|en|Steven T. Katz}} (згодна {{нп3|Дэвід Брус Мак-Дональд|Дэвіду Мак-Дональду|en|David Bruce MacDonald}}) і {{нп3|Гюнтэр Леві|Гюнтэр Леві|en|Guenter Lewy}}<ref name="MacDonald 136-143" />. Варта адзначыць, што подпіс Каца стаіць пад лістом 126 даследчыкаў Халакосту, у якім прызнаецца армянскі генацыд<ref name="Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers">March 7, 2000. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers]</ref>. Рэлятывісты адзначаюць адрозненні паміж [[Нацыянал-сацыялізм|нямецкім нацызмам]] і рознымі турэцкімі ідэалогіямі, адмаўляючы магчымасць генацыду армян на глебе [[расізм]]у і прыпісваючы яму палітычна апраўданы характар. Згодна гэтаму пункту погляду, знішчэнне армян было выклікана ўспрыманнем іх з боку Іціхат як агентаў ворага. У якасці пацверджання гэтай высновы рэлятывісты спасылаюцца, у тым ліку, на абмежаваны характар забойстваў армян і адсутнасць намеру Іціхат знішчыць усіх армян у свеце. Кац згаджаецца з тым што армяне страцілі ад 550 да 800 тысяч чалавек і крытыкуе высілкі турэцкага ўрада, злучаныя з адмаўленнем армянскай трагедыі, аднак сцвярджае, што туркі бачылі ў армянах толькі нацыяналістычную пагрозу, і як толькі гэта пагроза спынілася, спыніліся і забойствы армян. Прынцыповую розніцу з Халакостам Кац бачыць у патэнцыяльнай магчымасці армян выжыць, прыняўшы іслам, тым часам як яўрэі павінны былі быць знішчаны ў любым разе<ref name="Steven T. Katz. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension" />. Крытыкі пярэчаць, што забойствы армян працягваліся і значна пазней адхілення Іціхат ад улады кемалістамі, і што армяне не былі цалкам знішчаны ў Закаўказзе з-за супраціву савецкіх войскаў. Пярэчачы супраць аргумента пра «ўсеагульнае знішчэнне», крытыкі прыводзяць прыклад, што з паўмільёна нямецкіх яўрэяў {{s|165 000}} з’ехалі ці былі высланы; у Францыі з {{s|330 000}} яўрэяў загінулі толькі {{s|80 000}}<ref name="MacDonald 136-143" />, а лік загінулых еўрапейскіх яўрэяў (60 %) супастаўна з лікам загінулых турэцкіх армян (50—70 %)<ref name="Davide E. Stannard. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship" />. У сваю чаргу, {{нп3|Ваагн Дадран|Ваагн Дадран|ru|Дадрян, Ваагн}}, аналізуючы сувязі генацыду армян і Халакосту, знаходзіць, што генацыд армян у некаторых адносінах перасягаў Халакост. З пункту погляду Дадрана, у выніку генацыду армян была знішчана вялікая частка армянскай матэрыяльнай культуры і, у адрозненне ад яўрэяў, яны страцілі, а не набылі гістарычную радзіму. Забойствы армян адбываліся больш жорсткімі метадамі, што ўключаюць працяглую агонію ахвяр. Выжылыя ахвяры Халакосту ў выніку {{нп3|Кампенсацыі ахвярам Халакосту|атрымалі кампенсацыі|ru|Компенсации жертвам Холокоста}}, а армяне не. Нарэшце, вінаватыя ў Халакосце [[Нюрнбергскі працэс|былі асуджаны]], а вінаватыя ў генацыдзе армян — не<ref name="Dadrian. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide" />. === Сцвярджэнні пра адсутнасць дакументальнага пацверджання === {{also|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў}} {{also|Довады генацыду армян}} Палітыкі і гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд армян, прыцягваюць аргумент пра адсутнасць дакументаў, што пацвярджаюць факт існавання загадаў асманскіх лідараў, скіраваных на знішчэнне армян. Кіруючы кафедрай міжнародных адносін Бількенцкага ўніверсітэта [[Анкара|Анкары]] {{нп3|Норман Стоўн|Норман Стоўн|ru|Стоун, Норман}} мяркуе, што дакументальныя довады палітыкі [[генацыд]]у<ref name="Stone-2006"/> адсутнічаюць. Да гэтага ж аргумента звяртаецца і Гюнтэр Леві, які з’яўляецца адзіным гісторыкам, хто фактычна адмаўляе як генацыд армян, так і [[Генацыд індзейцаў|генацыд амерыканскіх індзейцаў]] і {{нп3|Генацыд цыган|цыган|ru|Геноцид цыган}}. Аргументуючы свой пункт погляду ў артыкуле «Revisiting the Armenian Genocide», Леві адзначае, што генацыд армян быў аспрэчаны многімі турэцкімі і заходнімі гісторыкамі. Паводле Леві, тэза пра генацыд армян заснаваная на трох сумнеўных аргументах: рашэннях [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|ваеннага трыбунала 1919 года]], ролі {{нп3|Тэшкілят-і Махсуса|Адмысловай арганізацыі|ru|Тешкилят-и Махсуса}} ў разне армян і мемуарах Наім-бея, што змяшчаюць тэлеграмы Талаата пра знішчэнне армян. Леві мяркуе, што трыбунал праходзіў пад ціскам Антанты для дыскрэдытацыі рэжыму [[Младатуркі|младатурак]] і не адпавядае стандартам заходняга правасуддзя. Самай сур’ёзнай праблемай гэтага трыбунала Леві лічыць страту ўсёй яго дакументацыі і немагчымасць усталяваць адпаведнасць матэрыялаў, апублікаваных у турэцкай прэсе, арыгінальным судовым дакументам. У якасці прыкладу Леві прыводзіць праведзены Дадранам аналіз абвінаваўчага заключэння па Вехіб-пашы, тым часам як па звестках Леві, фактаграфічныя матэрыялы суда, выключаючы гэта вінавачанне, згублены. Паводле Леві, сцвярджэнні пра Адмысловую арганізацыю заснаваны не на аргументах, а на здагадках. Аспрэчваючы мемуары Наім-бея, Леві спасылаецца на працу турэцкіх аўтараў Шынасі Арала ({{lang-tr|Şinasi Orel}}) і Сурэя Юджа ({{lang-tr|Süreyya Yuca}}), якія мяркуюць, што армяне наўмысна знішчылі арыгіналы, каб няможна было давесці фальшывасць дакументаў<ref name="meforum-748" />. Разгорнутая крытыка артыкула Леві ўтрымваецца ў працы [[Ваагн Дадран|Ваагна Дадрана]] («Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy») і {{нп3|Танер Акчам|Танера Акчама|ru|Акчам, Танер}} («Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey»). Дадран прыводзіць шматлікія прыклады, што паказваюць, што артыкул Леві поўны сумнеўных сцвярджэнняў і абмылаў, у некаторых выпадках свядомых, і што яна паказвае дрэнныя веды Леві турэцкай, а тым больш асманска-турэцкай мовы. Каментуючы шкадаванне Леві з нагоды знікнення архіва трыбунала, Дадран заўважае, што гэта падзея дзіўна супала з захопам Стамбула кемалістамі ў 1922 годзе. Таксама Дадрян мяркуе, што Леві ігнаруе велізарны масіў дакументаў і сведчанняў, супярэчных яго тэзам<ref name="Dhimmi Watch" />. Макдональд, крытыкуючы пазіцыю Леві, згаджаецца з Дадранам у тым, што, кажучы пра акадэмічныя нязгоды і раўнапраўныя пункты погляду на генацыд армян, Леві насамрэч прыводзіць толькі турэцкія і шчыра пратурэцкія крыніцы. Аргументы Леві пра наўмыснае знішчэнне армянамі дакументаў па разаніне Макдональд знаходзіць аналагічнымі аргументам {{нп3|Адмаўляльнікі Халакосту|адмаўляльнікаў Халакосту|ru|Отрицатели Холокоста}}, якія аспрэчваюць [[Дзённік Ганны Франк|дзённікі Ганны Франк]] і {{нп3|Газавая камера|газавыя камеры|ru|Газовая камера}}<ref name="MacDonald 139-140" />. Акчам таксама адзначае, што ў працы Леві ўтрымваецца мноства фактычных памылак, службоўцаў дастатковай падставай лічыць, што яна сумнеўная. Пасля крытыкі Дадрана Леві, выкарыстоўваючы гэты артыкул у якасці прадмовы да кнігі<ref name="Lewy" />, выправіў некаторыя памылкі, тым не менш Акчам знаходзіць мноства фактычных памылак і ў выпраўленым варыянце. Крытыкуючы змястоўную частку артыкула, Акчам адзначае, што нягледзячы на палітычны характар гэтых органаў, сцвярджэнне Леві пра несправядлівасць «суда пераможцаў» з тым жа поспехам можна ўжыць да ўсіх аналагічных суднаў: [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскаму працэсу]], [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|крымінальнаму суду па былой Югаславіі]] і інш. Акчам адзначае, што, заяўляючы пра адсутнасць сведчанняў Вехіб-пашы, Леві не ведае, што прэса таго перыяду публікавала яго сведчанні цалкам, сведчанні Вехіб-пашы ўтрымваюцца ў архівах [[Іерусалімскі патрыярхат Армянскай апостальскай царквы|армянскага Патрыярхату Іерусаліма]], і гэтыя тэксты цалкам супадаюць адзін з адным і дапасуюцца з выцемкамі са сведчанняў, што змяшчаюцца ў абвінаваўчым зняволенні. Аналагічную магчымасць праверыць верагоднасць матэрыялаў трыбунала з дапамогай параўнання публікацый газет, успамінаў, архіваў армянскага Патрыярхату Іерусаліма і тэкстаў абвінаваўчых зняволенняў Акчам бачыць і для ўсіх іншых выпадкаў<ref name="Akcham" />. Крытыкамі канцэпцыі армянскага генацыду недаказанымі ці фальшывымі таксама лічацца так званыя «тэлеграмы Талаата», апублікаваныя ў [[1920]] годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатурак<ref name="Remembrance_and_Denial_108">Richard G. Hovannisian. Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide. Wayne State University Press, 1998. ISBN 081432777X, 9780814327777. P. 108</ref>. === Палітычны аргумент === {{also|#Адстаўка Дональда Кватаэрта|l1=Адстаўка Дональда Кватаэрта}} Пры абмеркаванні генацыду армян на палітычным узроўні часта выкарыстоўваецца аргумент, што гэта пытанне знаходзіцца ў кампетэнцыі гісторыкаў, а не палітыкаў. Падобная аргументацыя выкарыстоўваецца Турцыяй<ref>[http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2008-10-10/2235.html Стратегический альянс Израиля и Турции — под «армянской угрозой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140604210835/http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2008-10-10/2235.html |date=4 чэрвеня 2014 }} // IzRus, 10.10.2008. [http://www.peeep.us/bdfffa19 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607010843/http://www.peeep.us/bdfffa19 |date=7 чэрвеня 2014 }}</ref>. Пазіцыя армянскага боку зводзіцца да таго, што ў гісторыкаў няма ніякіх сумневаў у факце генацыду армян. Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «Пастаянны трыбунал народаў» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам<ref name="Permanent Peoples' Tribunal">April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]</ref>. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла {{нп3|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|ru|Международная ассоциация исследователей геноцида}}<ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.</ref><ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083553/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Obama_Letter.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, website of the IAGS, March 7, 2009. p. 2</ref><ref name="The Association of Genocide Scholars">June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]</ref>. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «[[The New York Times]]» і «{{нп3|The Jerusalem Post|The Jerusalem Post|ru|The Jerusalem Post}}» была апублікавана заява 126 даследчыкаў [[Халакост]]у (у іх ліку [[Іегуда Баўэр]], {{нп3|Ізраэль Чарні|Ізраэль Чарні|ru|Чарни, Израэль}} і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000</ref>. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «{{нп3|Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду|Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду|en|International Center for Transitional Justice}}» (МЦППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦППП уявіў заключэнне, што падзеі 1915 года падпадаюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжыванне гэтага тэрміна цалкам апраўдана<ref name="International Center for Transitional Justice">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]</ref>. Ізраільскі гісторык {{нп3|Яір Арон|Яір Арон|ru|Орон, Яир}} адзначае, што аргумент «гісторыя для гісторыкаў» цынічна выкарыстоўваецца ў палітычных зацікаўленасцях, каб пазбегнуць абмеркавання на палітычным узроўні<ref name="Auron_101">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|101}}</ref>. === Сустрэчныя вінавачанні ў генацыдзе === Турэцкі бок сцвярджае, што нелаяльныя армяне Асманскай імперыі забілі 1,1 мільён мусульман і 100 000 яўрэяў. Яір Арон заўважае, што апошняе «забойства» ніколі не згадвалася ізраільскімі даследчыкамі і з’яўляецца спробай туркаў згуляць на яўрэйскай адчувальнасці да рэпрэсій, узмоцненай [[Халакост]]ам. Згодна афіцыйнай асманскай статыстыцы ў абласцях, дзе армянамі прыпісваюцца антыасманскія злачынствы, лік яўрэяў не перавышаў 4000. Адсутнасць яўрэйскай рэакцыі на гэтыя факты і спасылак на якія-небудзь крыніцы робіць, паводле Арона, гэтыя падзеі зусім неверагоднымі. Ён адзначае, што, наадварот, яму вядомыя яўрэйскія крыніцы, што адзначалі дапамогу армян пры {{нп3|Яўрэйскі пагром|яўрэйскіх пагромах|ru|Еврейский погром}} апошніх дзесяцігоддзяў XIX і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя<ref name="Auron_257">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|257}}</ref>. Згодна амерыканскаму палітолагу {{нп3|Рудольф Румель|Румеля|ru|Руммель, Рудольф}}, у 1915—1918 гг. армянскімі ратнікамі былі забіты 75 тыс. туркаў і курдаў, тым часам як лік забітых армян ён ацэньвае ў 2,1 мільёна чалавек<ref name="Rummel 224—225">''R. Rummel'' [http://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA225&dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&hl=ru&ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225</ref>. Турэцкі гісторык {{нп3|Халіл Берктай|Халіл Берктай|en|Halil Berktay}} ацэньвае колькасць забітых мусульман у армянанаселеных рэгіёнах у 1915 годзе ў 10-12 тысяч<ref name="Berktay">Интервью Халила Берктая (Halil Berktay) турецкой газете «Радикал» // Цытуецца паводле {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref>. == Адкрыццё архіваў == Турэцкі бок заклікае Арменію адкрыць архівы, якія па іх думцы маглі б разліць святло на адбытае ў 1915 годзе<ref name="armtown_20081114">[http://www.panarmenian.net/rus/news/27560/ Эрдоган назвал позицию армянской диаспоры «дешевым политическим лоббингом»] // PanARMENIAN.Net, 14 ноября 2008. ([http://web.archive.org/web/20140616224636/http://www.panarmenian.net/rus/news/27560/ копія])</ref>. У адказ дырэктар Нацыянальнага архіва Арменіі Аматуні Вірабян неаднаразова заяўляў, што архівы Арменіі адкрыты для любых даследчыкаў, у тым ліку і працуючых у наш час у ім турэцкіх гісторыкаў, а кажучы пра закрытыя архівы, турэцкія і пратурэцкія дзеячы маюць на ўвазе бастонскі прыватны архіў [[Дашнакцуцюн]], да якога дзяржава Арменія не мае ніякага дачынення<ref name="yerkramas_2012-02-25">Yerkramas.org. 25 февраля 2012. [http://www.yerkramas.org/2012/02/25/v-nacionalnom-arxive-armenii-gotovyat-material-o-genocide/ В национальном архиве Армении готовят материал о Геноциде] ([http://web.archive.org/web/20140616224825/http://www.yerkramas.org/2012/02/25/v-nacionalnom-arxive-armenii-gotovyat-material-o-genocide/ копія])</ref>. Сама Турцыя ўпершыню афіцыйна заявіла пра адкрыццё сваіх архіваў у 1989 годзе. У сувязі з гэтай заявай [[Яір Арон]] адзначае, што пасля гэтага турэцкі ўрад яшчэ некалькі разоў заяўляў пра чарговае «адкрыццё архіваў», тады як у рэчаіснасці доступ да дакументаў абмежаваны<ref name="Auron_259-260">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|259-260}}</ref>. Хізер Рэй таксама згодна, што навукоўцам ужо даўно адмоўлена ў доступе да асманскіх архіваў: «У канцы 1980-х быў пададзены доступ да некаторых архіваў з боку турэцкага ўрада, але здаецца, што матэрыял быў абмежаваны, і ўрад прыняў вельмі выбарчы падыход да тых, каму быў дазволена вывучыць матэрыял»<ref>Heather Rae. State Identities and the Homogenisation of Peoples. Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p. 128. ISBN 0-521-79708-X. «Scholars have long been denied access to Ottoman archives. In the late 1980s access was granted to some archives by the Turkish government, but it appears that the material was limited and the government took a very selective approach to who was allowed to study the material»</ref><ref>Vahakn Dadrian. «Ottoman archives and Denial of the Armenian Genocide» in The Armenian Genocide: History, Politics and Ethics. Richard G. Hovannisian (ed.) New York: Palgrave MacMillan, 1992.</ref>. Аналагічны пункт погляду выказаў і [[Танер Акчам]]<ref>Taner Akcam. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Macmillan, 2007, ISBN 1466832126, 9781466832121. Стр. 5 «While we are missing a significant portion of these papers, what remains in the Ottoman archives and in court records is sufficient to show that the CUP Central Committee, and the Special Organization it set up to carry out its plan, did deliberately attempt to destroy the Armenian population»</ref>. У кастрычніку [[2000]] года турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг таксама канстатаваў, што турэцкія архівы не былі адкрыты для даследчыкаў<ref name="Sukru" />. У ліку апублікаваных [[WikiLeaks]] дакументаў было паведамленне генеральнага консула ЗША ў Стамбуле, дзе перадавалася яго гутарка з турэцкім гісторыкам Халілам Берктаем у ліпені 2004 года. Берктай сцвярджаў, што ў турэцкіх архівах двойчы праводзілася чышчанне дакументаў па генацыдзе армян, у 1919 годзе і 90-х гадах XX стагоддзя<ref name="WikiLeaks">[http://www.mirrorspectator.com/2011/09/16/wikileaks-on-armenian-genocide-turkey-‘purged’-archives-to-destroy-evidence/ WikiLeaks on Armenian Genocide: Turkey ‘Purged’ Archives to Destroy Evidence] // The Armenian Mirror Spectator, SEPTEMBER 16, 2011 ([http://web.archive.org/web/20110916220232/http://www.mirrorspectator.com/2011/09/16/wikileaks-on-armenian-genocide-turkey-‘purged’-archives-to-destroy-evidence/ копія])</ref>. == Ліст Хіта Лоўры == Адным з галоўных адмаўляльнікаў генацыду армян з’яўляецца прафесар [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]] {{нп3|Хіт Лоўры|Хіт Лоўры|en|Heath W. Lowry}} ({{lang-en|Heath W. Lowry}}). У 1985 годзе Лоўры быў у ліку 69 навукоўцаў, якія падпісалі ліст [[Вышэйшыя федэральныя органы дзяржаўнай улады ЗША|ураду ЗША]] з прапановай не прызнаваць генацыд армян. У [[1990]] годзе псіхолаг {{нп3|Роберт Джэй Ліфтан|Роберт Ліфтан|ru|Лифтон, Роберт Джей}} атрымаў ліст ад [[Турцыя|турэцкага]] пасла ў [[ЗША]], з каментарамі па пытанні генацыду армян. Да ліста выпадкова быў прыкладзены тэкст Лоўры, што змяшчае саветы па прадухіленні згадвання генацыду армян у акадэмічных даследаваннях. Выкладзеныя ў прыкладзеным тэксце рэкамендацыі былі расцэнены Робертам Ліфтанам і яго калегамі як грубае парушэнне акадэмічнай этыкі і прыклад метадаў, з дапамогай якіх турэцкі пасол у Вашынгтоне спрабуе адмаўляць генацыд армян<ref name="Smith" />. Ва ўніверсітэт Прынстана была скіравана петыцыя «Супраць адмаўлення генацыду армян з боку турэцкага ўрада і навуковай карупцыі ў акадэмічнай супольнасці», дзе 150 інтэлектуалаў патрабавалі выключыць Лоўры з універсітэта. Петыцыю, у ліку іншых, падпісалі {{нп3|Рауль Хільберг|Рауль Хільберг|ru|Хильберг, Рауль}}, [[Іегуда Баўэр]], [[Ізраэль Чарні]], [[Уільям Стайран]], [[Сьюзан Зонтаг]], [[Курт Вонегут]] і [[Дэрэк Уолкат]]. Скандал з Лоўры асвятляўся ў [[The New York Times|New York Times]], [[The Boston Globe|Boston Globe]] і іншых вядомых СМІ. Хоць Прынстанскі ўніверсітэт адмовіўся звольніць Лоўры, гэты скандал стаў нагодай для прыцягнення ўвагі да фактаў генацыду і адмаўлення генацыду армян, а таксама пашкодзіў рэпутацыі ўніверсітэта<ref name="Encyclopedia of genocide 163-164">''Peter Balakian''. COMBATTING DENIALS OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN ACADEMIA. // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|163-164}}</ref>. == Справа Люіса == 19 сакавіка 1985 года ў газетах «[[The New York Times]]» і «[[The Washington Post]]» група з 69 амерыканскіх гісторыкаў, якія спецыялізаваліся па турэцкай тэматыцы, у ліку якіх былі вядомыя даследчыкі, на правах [[Рэклама|рэкламы]] апублікавала заяву, у якой яны заклікалі [[Кангрэс ЗША]] не прымаць рэзалюцыю па генацыдзе армян<ref name="Hovannisian-241" /><ref name="Lewis Affair" />. Сярод тых, хто падпісалі, быў вядомы гісторык {{нп3|Бернард Льюіс|Бернард Льюіс|ru|Льюис, Бернард}}, імем якога стала звацца гэта заява<ref name="Lewis Affair" /><ref name="Rubinstein-145" /><ref name="Banality-226-227" />. Публікацыю аплаціла Турэцкая Асамблея ЗША<ref name="Lewis Affair" />. [[Рычард Аванісян]] адзначае, што важную ролю ў гэтай публікацыі згуляў Хіт Лоўры, дырэктар Інстытута турэцкіх даследаванняў, у якім многія з тых, хто падпісалі гэты ліст, атрымвалі гранты<ref name="Hovannisian-227" />. Паводле Пітэра Сур’яна, большасць тых, хто падпісалі ліст, мабыць, мелі прамыя ці ўскосныя зыскі ад турэцкага ўрада<ref>цытуецца паводле ''[[:en:Kenneth S. Stern|Kenneth S. Stern]]''. Holocaust Denial. Amer Jewish Committee, 1993. ISBN 0-87495-102-X. Р. 86-87. «''Academics have also been used to give a veneer of legitimacy to the denial of the Armenian genocide. Sixty-nine academics signed a New York Times ad in 1985, protesting a proposed day of remembrance for the victims of the Armenian genocide. According to Professor Peter Sourian, most of these academics „apparently benefited directly or indirectly from Turkish largess.“''»</ref>. Армянская асамблея ЗША прааналізавала спіс 69 і паказала, што большасць з іх не з’яўляюцца спецыялістамі па перыядзе, адпаведнаму генацыду, а таксама, што больш важна, што большая колькасць з’яўляліся атрымальнікамі грантаў з турэцкіх афіцыйных крыніц<ref name=autogenerated1>The Psychological Satisfaction of Denials of the Holocaust or Other Genocides by Non-Extremists or Bigots, and Even by Known Scholars, by Israel Charny, «IDEA» journal, July 17, 2001, Vol.6, no.1</ref>. {{нп3|Сперас Врыёніс|Сперас Врыёніс|en|Speros Vryonis}}, які прааналізаваў спіс, таксама прыходзіць да высновы, што значны лік падпісантаў і іх інстытутаў былі прамымі атрымальнікамі грошай з Турцыі<ref name=autogenerated1 />. Сумневы якія падпісалі ліст дакраналіся слоў «Турцыя» і «генацыд». Так, у лісце адзначалася, што тэрыторыя цяперашняй Турцыі з’яўляецца толькі часткай Асманскай імперыі, і выкарыстанне ў рэзалюцыі тэрміна «Турцыя» недапушчальна. {{нп3|Іў Цернан|Іў Цернан|ru|Тернон, Ив}} у гэтай сувязі адзначае, што ў сваіх працах падпісанты ліста прытрымліюцца больш ліберальных крытэраў, так Бернард Льюіс толькі ў адной частцы кнігі «The Emergence of Modern Turkey» выкарыстаў тэрмін «Турцыя» замест «Асманская імперыя» адзінаццаць разоў. Аргументы супраць выкарыстання вызначэння «генацыд» Цернан знаходзіць непрымальнымі. Пасля публікацыі заявы прафесар Сарбоны {{нп3|Жэрар Шальян|Жэрар Шальян|en|Gerard Chaliand}} выказаў расчараванне ў тым, што падпісаў ліст, паслаўшы ліст Бернарду Льюісу, які адказаў, што прычынай гэтай заявы было нежаданне псаваць амерыкана-турэцкія адносіны і што заява заклікае Турцыю адкрыць свае архівы. Шальян адказаў Льюісу, што некарэктна — калі не сказаць несумленна — казаць, што прычынай непрызнання генацыду з боку Захаду з’яўляецца нястача сведчанняў, што даказваюць выпадкі генацыду супраць армянскага насельніцтва ў Анатоліі падчас вайны, калі насамрэч прычынай былі боязі ў дэстабілізацыі НАТА<ref name="Lewis Affair" />. У 2006 годзе Жэрар Шальян у суаўтарстве з [[Іў Цернан|Івам Цернанам]] напісаў кнігу, у якой падзеі 1915 года ацэньваюцца як генацыд армян, што прывёў да амаль 1,5 мільёна ахвяр<ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, Yves Ternon. 1915, Le génocide des Arméniens. Editions Complexe, 2006, ISBN 2804801020, 9782804801021</ref>. [[Ізраэль Чарні]], дырэктар Інстытута халакосту і генацыду ў Іерусаліме, правёў уласнае даследаванне, паслаўшы анкеты кожнаму з падпісантаў заяву, дзе быў зададзены шэраг падрабязных пытанняў: што яны думаюць пра смерць армян у Турцыі, ці адмаўляюць яны генацыд армян, ці лічаць яны, што армяне перакручваюць факты і што яны думаюць пра падпісантаў адкрытага ліста. Вынікі апытання Чарні ацэньвае як: «такія, што ўражальна паказалі, што прынамсі некаторыя даследчыкі прызналі, што мелі месца масавыя забойствы армян, у ісце не паддаючы сумневу факт генацыду армян, хоць ніхто з іх не пагадзіўся з выкарыстаннем слова „генацыд“; некаторыя прызнавалі, што адбываецца наўмыснае заблытванне пытання і адмаўленне з боку туркаў». Папярэднія дадзеныя апытання былі апублікаваны ў 1990 годзе «Internet on the Holocaust and Genocide»<ref>''[[Ізраэль Чарні]]''. A Passion for Life and Rige at the Wasting of Life // ''Samuel Totten, Steven L. Jacobs''. Pioneers of genocide studies. Transaction Publishers, 2002. ISBN 0-7658-0151-5, 9780765801517. P. 456—464. «The results were impressive in conveying that at least several of the scholars acknowledged that major massacres of the Armenians had occurred, so that in effect there was no doubt about the Armenian Genocide, although none of them agreed to me word genocide, and several acknowledged that there was a pattern of obfuscation and denial by me Turks.»</ref>. Згодна [[Яір Арон|Яіру Арону]] гэты ліст, што прызывае не спяшацца з прызнаннем генацыду армян да таго, як будуць апублікаваны турэцкія архівы, з’яўляецца прыкладам чарговай спробы Турцыі ўплываць на акадэмічнае асяроддзе, для чаго Турцыяй выдаткоўваюцца велізарныя грошы і высілкі<ref>''Yair Auron''. The banality of denial: Israel and the Armenian genocide. Transaction Publishers, 2004. ISBN 0-7658-0834-X, 9780765808349. P.216</ref>. У кастрычніку 2000 года, калі ў [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў ЗША]] разглядалася чарговая рэзалюцыя па генацыдзе армян, у газеце «Міліет» турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг ({{lang-tr|[[:tr:Mustafa Şükrü Elekdağ|Mustafa Şükrü Elekdağ]]}}) наракаў, што заява 69 навукоўцаў была бескарыснай, бо ніхто з іх, з выняткам Джасціна Мак-Карці, не хоча падпісваць новую дэкларацыю. Элекдаг тлумачыў гэта дзвюма прычынамі: тым, што навукоўцы баяцца армянскіх баевікоў, і што турэцкія архівы, пра закрытасць якіх гаварылася ў заяве, так і не былі адкрыты<ref name="Sukru">Şükrü Elekdağ. [http://www.milliyet.com.tr/2000/10/02/yazar/elekdag.html Soykırımı balonu nasıl patlar?] Milliyet. 02.10.2000 ([http://web.archive.org/web/20071230002837/http://www.milliyet.com.tr/2000/10/02/yazar/elekdag.html копія])</ref><ref>Lou Ann Matossian. [http://www.reporter.am/index.cfm?furl=/go/article/2008-07-19-politics-scholarship-and-the-armenian-genocide&pg=2 Politics, scholarship, and the Armenian Genocide]. Armenian Reporter. July 19, 2008</ref>. === Адстаўка Дональда Кватаэрта === Адзін з 69 падпісантаў, {{нп3|Дональд Кватаэрт|Дональд Кватаэрт|en|Donald Quataert}}, у снежні [[2006]] года падаў у адстаўку з паста кіраўніка савета кіраўнікоў Інстытута турэцкіх даследаванняў ({{lang-en|[[:en:Institute of Turkish Studies|Institute of Turkish Studies]]}}), які ён займаў з [[2001]] года. Згодна яго заяве, ён змушаны быў падаць у адстаўку з-за ціску пасла Турцыі ў ЗША Набі Шэнсоя, пасля таго, як ахарактарызаваў забойствы армян у Турцыі як генацыд. Шэнсой адмаўляў, што ён аказваў нейкі ўплыў на адстаўку. Адстаўка Квартаэрта выклікала скандал у акадэмічным асяроддзі. Шэраг членаў рады дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў у знак пратэсту таксама падалі ў адстаўку. Мерват Хацем ({{lang-en|Mervat Hatem}}), дырэктар Асацыяцыі даследаванняў Сярэдняга Усходу ({{lang-en|[[:en:Middle East Studies Association|Middle East Studies Association]]}}), скіраваў рэзкі ліст прэм’ер-міністру Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Эрдагану]], у якім выказаў заклапочанасць заявамі турэцкіх урадоўцаў пра намер адклікаць фінансаванне Інстытута турэцкіх даследаванняў, калі Квартаэрт публічна не адмовіцца ад сваіх ацэнак. Хацем таксама адзначыў, што адстаўка рэзка кантрастуе з заявай урада Турцыі пакінуць абмеркаванне [[Генацыд армян|падзей 1915 года]] навукоўцам. Паводле заявы Квартаэрта, члены савета дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў са здзіўленнем пазналі, што фінансаванне інстытута Турцыяй не знак даверу, а падарунак, які ў любы момант можа быць ануляваны<ref>''David Holthouse ''. [http://www.splcenter.org/blog/2008/06/06/institute-of-turkish-studies-chair-forced-out-for-rebuking-genocide-deniers/ Institute of Turkish Studies Chair Forced Out For Rebuking Genocide Deniers]. Southern Poverty Law Center, June 6, 2008</ref><ref>''Susan Kinzie''. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/07/04/AR2008070402408.html Board Members Resign to Protest Chair’s Ousting]. The Washington Post. July 5, 2008 (копія: [http://www.peeep.us/80589db1 стр.1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715005049/http://www.peeep.us/80589db1 |date=15 ліпеня 2014 }}, [http://www.peeep.us/9f66a4f7 стр.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715043326/http://www.peeep.us/9f66a4f7 |date=15 ліпеня 2014 }})</ref>. == Армянскі генацыд у навуковых энцыклапедыях == Найбуйнейшыя профільныя энцыклапедыі: «Encyclopedia of Genocide»<ref>{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref>, «Dictionary of Genocide»<ref>{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}</ref> і «Encyclopedia Of Genocide And Crimes Against Humanity»<ref>{{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}</ref>, «Encyclopedia of Human Rights»<ref>David P. Forsythe (ed.) ''Encyclopedia of Human Rights'': Vol. 1, Oxford University Press, 2009, ISBN 0195334027, 9780195334029</ref> адназначна вызначаюць армяна-турэцкія падзеі 1915 года як генацыд. У той жа час шэраг даследчыкаў адзначае, што найбуйнейшыя агульнаадукацыйныя энцыклапедыі да апошняга часу адлюстроўвалі рэвізіянісцкі пункт погляду на генацыд армян. З энцыклапедый «{{нп3|Энцыклапедыя Кольера|Collier’s Encyclopedia|ru|Энциклопедия Кольера}}», «{{нп3|Амерыканская энцыклапедыя|Encyclopedia Americana|ru|Американская энциклопедия}}», «{{нп3|Энцыклапедыя ісламу|Encyclopedia of Islam New Edition|ru|Энциклопедия ислама}}», «Encyclopedia of the Modern Middle East» і «[[Энцыклапедыя Брытаніка|The New Encyclopaedia Britannica]]» толькі апошняя паведамляе, што гэтыя падзеі могуць быць кваліфікаваны як генацыд (у рэдакцыі красавіка 2015 года «Брытаніка» кваліфікавала падзеі як генацыд, які аспрэчваецца Турцыяй). «Encyclopedia Americana» кажа пра «спробу знішчэння армян», а «Collier’s Encyclopedia» паведамляе толькі пра дэпартацыю армянскага насельніцтва{{efn|«Collier’s Encyclopedia» была куплена кампаніяй Microsoft, якая ўключыла яе ў энцыклапедыю «Encarta». У «Encarta» падзеі 1915 года кваліфікуюцца як генацыд: «The Armenian Genocide took place under cover of World War I and had four major stages.»}}. Таксама ўплыў рэвізіянісцкага пункту погляду выяўляецца ў тлумачэннях забойстваў армян, якое прыпісваецца супрацы армян з рускімі войскамі. Артыкулы пра Турцыю ці Асманскую Імперыю амаль не ўтрымваюць якіх-небудзь звестак пра знішчэнне армян, а артыкулы пра лідараў младатурак зусім не кажуць пра іх ролю ў гэтым працэсе<ref>''Rouben Paul Adalian''. TREATMENT OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN REPRESENTATIVE ENCYCLOPEDIAS // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref><ref name="Dolabjian">Dolabjian, Vartkes S.(2003) 'The Armenian Genocide as portrayed in the Encyclopaedia Brittanica' // Journal of Genocide Research, 5: 1, 103—115</ref>. Механізм уплыву турэцкага ўрада на акадэмічныя тэксты, злучаныя з генацыдам армян, быў прадэманстраваны пры падрыхтоўцы энцыклапедыі «{{нп3|Encarta|Энкарта|ru|Encarta}}»<ref>''John Shamsey''. 80 Years Too Late: The International Criminal Court and the 20th Century’s First Genocide // 11 Journal of Transnational Law & Policy 2001—2002. P.374</ref>. Кампанія [[Microsoft]], якая распрацоўвала энцыклапедыю, звярнулася да вядомых даследчыкаў, {{нп3|Рональд Грыгор Сюні|Рональда Сюні|ru|Суни, Рональд Григор}} і {{нп3|Хелен Фейн|Хелен Фейн|en|Helen Fein}}, з прапановай напісаць некалькі артыкулаў, у тым ліку і злучаных з генацыдам армян. Увесну 2000 года турэцкі пасол у ЗША скіраваў ліст у рэдакцыю «Энкарты», пратэстуючы супраць ужытку тэрміна «генацыд» пры апісанні забойстваў армян. Рэдактар «Энкарты» прапанаваў Сюні і Фейн перапісаць артыкулы, каб адбіць «нязгоды ў думках». Паводле слоў рэдактара, турэцкі ўрад пагражаў арыштаваць супрацоўнікаў і забараніць прадукцыю кампаніі [[Microsoft]], калі падзеі 1915 года будуць ахарактарызаваны як генацыд. Сюні і Фейн адмовіліся перапісваць артыкулы пад націскам турэцкага ўрада, і ў выніку «Энкарта» вырашыла пакінуць артыкулы ў выточным выглядзе<ref>{{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref><ref>Helen Fein, "Changing minds at Microsoft: Armenian Genocide denial checked, " ISG Newsletter, No 25, Fall 2000, p 13.</ref>. У 1986 годзе турэцкае выданне «[[Энцыклапедыя Брытаніка]]», якое сцвярджала, што ў паўднёвай Анатоліі ў XI стагоддзі існавала [[Кілікійскае царства|армянская дзяржава]], было звінавачана ў крымінальным злачынстве супраць турэцкай нацыі. Генеральны пракурор дзяржаўнага суда бяспекі заявіў што гэта «супярэчыць гістарычным фактам» і прыстрашыў рэдактара выдання Партураглу (Huya Porturoglu) 4,5 гадамі турмы, што азначае, што Брытаніка таксама была падвергнута ціску па пытанні генацыду армян<ref name="Dolabjian" />. Французская {{нп3|Вялікая энцыклапедыя Ларуса|Вялікая энцыклапедыя Ларуса|ru|Большая энциклопедия Ларусса}}<ref name="larousse">Артыкул [http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/génocide_arménien/186105 génocide arménien]</ref> і нямецкая [[Brockhaus Enzyklopädie|Энцыклапедыя Бракгаўз]] <ref name="Brockhaus">Артыкул «Völkermord»: «Das 20. Jahrhundert kennt Völkermord größten Ausmaßes: Den Völkermord an den Armeniern besonders im und nach dem Ersten Weltkrieg durch die Türkei, die Vernichtungspolitik des nationalsozialistischen Deutschland v. a. gegen die Juden (Holocaust), den Völkermord an der Bevölkerung Kambodschas unter dem Terrorregime von Pol Pot (1975-79)»</ref> вызначаюць падзеі 1915 года як генацыд. === Britannica === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Фрагмент артыкула «Armenia» з [[Энцыклапедыя Брытаніка|Encyclopædia Britannica]] ў рэдакцыі 1922 года (пераклад на беларускую)<ref name="Britannica_1922">[[s:en:1922 Encyclopædia Britannica/Armenia|Armenia]] // Encyclopædia Britannica, 1922: «A preposterous and cynical scheme of compulsory colonization as part of the policy has been attributed to German theorists; but it was not even a mask except as affording greater opportunities for destroying the Armenian population. Described in a few words the policy was that of deportation coupled with extermination. The Armenian race was to be uprooted from the wide territories of Asia Minor beyond hope of continuance or return.»</ref>:<br /> «Абсурдны і цынічны план гвалтоўнай каланізацыі як складніка палітыкі прыпісваецца нямецкім тэарэтыкам; але ён служыў усяго толькі дымавой заслонай для знішчэння армянскага насельніцтва. На справе ўся палітыка складалася ў дэпартацыі і ліквідацыі. Армянскі народ на шырокіх прасторах Малой Азіі падлягаў вынішчэнню; любая надзея на тое, што армяне змогуць і далей жыць на гэтых тэрыторыях ці некалі вярнуцца на свае землі, павінна была быць пахавана.» |} Першае згадванне пра армянскія пагромы з’явілася ў «[[Энцыклапедыя Брытаніка|Энцыклапедыі Брытаніка]]» ў 1922 годзе і было падпісана супрацоўнікам брытанскай выведкі Чайлдсам ({{lang-en|W.J. Childs}}). У артыкуле апісваліся дэпартацыя і забойствы безабароннага насельніцтва. Дэпартацыя кваліфікавалася як ускосны сродак знішчэння армян, а афіцыйная прычына дэпартацыі — падстава для масавага забойства. Наступнае выданне 1926 года ўлучала апісанне падзей, напісанае былым брытанскім віцэ-консулам у Бітлісе Сафрасцянам, паводле якога законныя акты самаабароны армян былі пададзены асманскім урадам як здрада і нагода для палітыкі знішчэння. Наступныя 14 выданняў Брытанікі ўтрымвалі рэзюмэ таго ж аўтара, аднак у 1957 годзе невядомы рэдактар выдаліў фрагмент пра забойства армянскіх жанчын і дзяцей без разбору. З 1968 года тэкст Сафрасцяна быў заменены на тэкст {{нп3|Чарлз Доўсет|Чарлза Доўсета|en|Charles Dowsett}}, які паказваў прычынай знішчэння 600 тысяч армян іх супрацу з рускімі. Тэкст Доўсета нічога не паведамляў пра ўдзел армян у турэцкай арміі і пра знішчэнне жанчын і дзяцей. З некаторымі мадыфікацыямі 1985 года гэты тэкст прысутнічае і ў наступных выданнях Брытанікі. У тэксце артыкула «Армянская разня» ({{lang-en|Armenian Massacres}}) напісана: * армяне з добраахвотніцкіх атрадаў завуцца не «расійскія армяне», а «армяне з Каўказскага рэгіёна», каб чытач не зразумеў, што гэта былі не грамадзяне Асманскай імперыі без абавязанняў у адносінах да яе; * згадваецца пра наяўнасць турэцкіх добраахвотнікаў у расійскіх войсках, але нічога не гаворыцца пра армян у асманскай арміі, якіх было прынамсі ў дзесяць разоў больш; * не гаворыцца, што дэпартацыя мела беспрэцэдэнтна жорсткі і ўсеагульны характар, улучаючы жанчын і дзяцей. У выданні 1974 года ў артыкуле «Urartu and Armenia» той жа Чарлз Доўсет уявіў ужо іншую трактоўку падзей, назваўшы падзеі 1915 года аналагічнымі «{{нп3|Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковаму рашэнню|ru|Окончательное решение еврейского вопроса}}» Гітлера. Аналагічныя пропускі інфармацыі ёсць і ў артыкулах пра архітэктараў генацыду армян. Так, у артыкулах пра Талаата і Энвера адсутнічае інфармацыя пра тое, што яны былі прысуджаны да смерці [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|турэцкім ваенным трыбуналам]] у тым ліку і за ўдзел у разне армян. У артыкуле пра Энвера няма ніякіх згадванняў пра яго ўдзел у забойствах армян. У выданнях Брытанікі да 1969 года ўлучна ў артыкуле пра Талаата быў тэкст пра яго адказнасць, як міністра ўнутраных спраў, за дэпартацыю армян і гібель большасці з Пазнейшыя рэдакцыі выключылі гэтыя словы і паказваюць Талаата як «{{нп3|Ахвярны казёл|ахвярнага казла|ru|Козёл отпущения}}», на якога былі спісаны злачынствы, якія ён не мог запабегчы<ref name="Dolabjian" />. У выданні 2012 года, у артыкуле «Genocide» Джордж Андрэапулас<ref name="George J. Andreopoulos">George J. Andreopoulos. Professor, Department of Government, John Jay College of Criminal Justice, New York. Author of Genocide: Conceptual and Historical Dimensions and others.</ref> кваліфікуе разню армян 1915 года як генацыд<ref name="Britannica_Genocide">Britannica. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/229236/genocide Genocide]: «''Twentieth-century events often cited as genocide include the 1915 Armenian massacre by the Turkish-led Ottoman Empire, the extermination of Jews, Roma (Gypsies), and other groups by Nazi Germany during World War II, and the killing of Tutsi by Hutu in Rwanda in the 1990s.''»</ref>. У студзені 2015 года рэдактары Брытанікі дадалі ў артыкул «Armenian massacres» інфармацыю, што кваліфікацыя гэтых падзей, як генацыд, аспрэчваецца турэцкім урадам, а ў красавіку артыкул быў наноў перапісаны Рональдам Сюні пад назвай «Armenian Genocide»<ref name="britannica-Armenian-Genocide">[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide] // Britannica</ref>. == Турцыя == {| class="toccolours" style="float: left; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" Прэм'ер-міністр Турцыі |[[Тансу Чылер]]. Верасень 1994 года<ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}</ref>:<br />«Гэта не праўда, што турэцкія ўлады не жадаюць выказаць сваю пазіцыю па так званым „армянскім пытанні“. Наша пазіцыя лімітава ясная. Сёння выяўна, што ў святле гістарычных фактаў армянскія прэтэнзіі з’яўляюцца неабгрунтаванымі і ілюзорнымі. Армяне ў любым выпадку не падвяргаліся генацыду». |} {{also|#Адкрыццё архіваў|l1=Адкрыццё архіваў}} {{also|Армяне ў Турэцкай Рэспубліцы}} Турэцкая Рэспубліка афіцыйна і ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, таксама выдаткоўвае значныя сродкі на [[Піяр|піяр-кампаніі]] па адмаўленні генацыду армян, падтрымвае і фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнанні генацыду дзяржаўнымі органамі ці навуковымі калектывамі, Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды наяўнасці армян у Турцыі, у краіне сістэматычна разбураліся помнікі [[Армянская архітэктура|армянскай архітэктуры]]<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228"/><ref name="Jones-157">''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157 «Looting and pillaging were accompanied by a concerted campaign to destroy the Armenian cultural heritage.»</ref><ref name="Charny_561-562">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=1|pages=561-562}} «Indicative of the destructive dimension of denial and the uninterrupted policy of erasing even the record of the once-Armenian presence in Turkey, historical Armenian structures ranging from thousand-year-old churches to entire ancient cities have been subjected to willful vandalism and in numerous instances to complete obliteration. Despite the three-thousand-year existence of the Armenians and their continuous construction of civilization in their historic homeland, no archeological site in Turkey is permitted designation as historically Armenian. While Ottoman Turkey persecuted and sought to destroy the living Armenian population, Republican Turkey has been methodically erasing the physical record of an extinguished civilization with the goal of blotting out even the memory of its existence.»</ref><ref name="Robert Bevan">[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5 «In contrast to Kristallnacht, where the destruction of architecture offered a warning of worse to come, the Turks have continued to remove, stone by stone, the evidence of millennia of Armenian architectural and art history following the mass murder and exile of the Armenian people.»</ref><ref name="UgurUmitUngor">{{кніга |аўтар=[[:en:Uğur Ümit Üngör|Ugur Ümit Üngör]]|загаловак=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950|выдавецтва=Oxford University Press|год=2012|isbn=978-0-19-965522-9|старонкі=219|старонак=328}}{{oq|en|The Kemalist regime continued on all fronts the preceding Young Turk policies of effacing physical traces of Armenian existence: churches were defaced and buildings rid of their Armenian inscriptions. Although the Armenians were gone, in a sense they were still deemed too visible. In Diyarbekir city, a landmark event that marked the decay of Armenian existence was the collapse of the church, Surp Giragos. Another important stage was the razing of the local Armenian cemeteries.}}</ref>. Тэса Хофман адзначае, што пасля наўмысных разбурэнняў да 1970-х у 1990-х з’явілася «разбуральнае аднаўленне» пад падставай археалагічных раскопаў і некваліфікаванай рэстаўрацыі, у прыватнасці пры раскопах горада [[Ані]]<ref name="TessaHofmann">Dr. Tessa Hofmann. [http://www.armenian.ch/gsa/Docs/faae02.pdf ARMENIANS IN TURKEY TODAY. A CRITICAL ASSESSMENT OF THE SITUATION OF THE ARMENIAN MINORITY IN THE TURKISH REPUBLIC] // ([http://web.archive.org/web/20140125020824/http://www.armenian.ch/gsa/Docs/faae02.pdf копія])</ref>. У апошні час адзначаюцца станоўчыя змены ў дачыненні да армян і іншых меншасцей у турэцкім грамадстве, у прыватнасці адноўлены некаторыя армянскія помнікі: манастыр «Сурб Хач» на востраве Ахтамар, «Святы Кіракос» у Дыярбекіры, слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года перастае быць табуяваным, і г.д.<ref>Cengiz AKTAR, Hrant Dink Foundation, Istanbul, TURKEY and Richard GIRAGOSIAN, Regional Studies Center, Yerevan, ARMENIA. [http://www.iris-france.org/docs/kfm_docs/docs/observatoire-pol-etrangere-europe/1-expo-afetnt-2013-433710en.pdf TURKEY-ARMENIA RELATIONS] // EP/EXPO/B/AFET/FWC/2009-01/Lot1/49</ref>. {{нп3|Артыкул 301, Крымінальны кодэкс Турцыі|Артыкул 301 крымінальнага кодэкса Турцыі|ru|Статья 301 (Уголовный кодекс Турции)}} агадвае кару за «аганьбаванне турэцкай нацыі» тэрмінам да двух гадоў (у рэдакцыі да 2008 года да трох гадоў за абразу «турэцкасці»). Па гэтым артыкуле праходзілі некалькі гучных спраў, фігуранты якіх вінаваціліся ў канстатаванні факта масавых забойстваў армян у 1915 годзе. У 2005 годзе судоваму пераследу падвяргаўся [[Нобелеўская прэмія|нобелеўскі лаўрэат]] [[Архан Памук]], у 2006 годзе — {{нп3|Грант Дзінк|Грант Дзінк|ru|Динк, Грант}}, які атрымаў тэрмін у 6 месяцаў. 19 студзеня 2007 года Грант Дзінк быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, які пратэставаў супраць выступаў Дзінка па пытанні генацыду армян. Пасля забойства Дзінка і пагроз у свой адрас з боку ісламскіх экстрэмістаў пакінуў Турцыю Архан Памук<ref name="Denial_History_Betrayed_1-4">Tony Taylor. Denial: History Betrayed. Melbourne Univ. Publishing, 2008. ISBN 0522859070, 9780522859072. Стр. 1-4</ref>. Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], якая адмаўляла [[Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах|масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя]]. Пляма масавых забойстваў была непрыемнай ношай для пераемніка Асманскай імперыі, а мадэрнісцкі {{нп3|Кемалізм|кемалісцкі|ru|Кемализм}} рэжым быў вельмі адчувальны да задзірлівага «традыцыйнага» іміджу турэцкага варварства. Адмаўленне таксама згуляла значную ролю падчас стварэння міфаў пра паходжанне Турцыю і фармавання нацыянальнай ідэнтычнасці. Многія прадстаўнікі турэцкай эліты мелі асабістую цікавасць ва ўтойванні крыніцы прысвоеных імі земляў і маёмасці армян. Многія са злачынцаў [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] захавалі ўплыў і ў Турэцкай Рэспубліцы. Пасля Другой сусветнай вайны на фоне прызнання [[Халакост]]у Турцыя таксама асцерагалася параўнання з нацысцкай Германіяй. Спроба Турцыі падманным шляхам мінімізаваць лік армян, якія жылі ў Асманскай імперыі, перакручванне наступстваў і прычын рашэння пра дэпартацыю 1915 года прывяла да сістэматычнага і фундаванага Турцыяй перапісвання гісторыі. Турэцкая гістарыяграфія складаецца з кемалісцкіх міфаў пра турэцкае засяленне Анатоліі тысячагоддзі назад, пра турэцкую культуру, якая паслужыў глебай для ўсіх [[Еўразія|еўраазіяцкіх]] культур, адмаўляе існаванне сярэднявечнага [[Кілікійскае армянскае царства|армянскага царства Кілікія]]<ref name="Bloxham-207-209" />. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" Прэм'ер-міністр Турцыі |[[Рэджэп Эрдаган]]. 23 красавіка 2014 года<ref name="tass">[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1141812 Премьер Турции принес соболезнования потомкам армян, погибших в Османской империи] // ИТАР ТАСС, 23.04.2014</ref>:<br />«З надзеяй і верай у тое, што старажытныя народы, што валодаюць падобнымі звычаямі і традыцыямі, змогуць разам і годным чынам успомніць пра сваё мінулае і пра страты, мы жадаем, каб душы армян, загінулых у падзеях пачатку стагоддзя, спачывалі з мірам, а іх унукам перадаём свае спачуванні». |} У 2005 годзе турэцкі прэм’ер-міністр [[Рэджэп Эрдаган]] прапанаваў ураду [[Арменія|Арменіі]] стварыць супольную камісію гісторыкаў для вывучэння падзей [[1915]] года<ref name="armtown_20081114" /><ref>[http://www.trend.az/news/karabakh/1595598.html Освобождение семи районов Азербайджана содействовало бы сближению армяно-турецких отношений — премьер-министр Эрдоган] // Trend, 8 декабря 2009 ([http://web.archive.org/web/20140618233007/http://www.trend.az/news/karabakh/1595598.html копія])</ref>. На дадзеную прапанову прэзідэнт Арменіі [[Роберт Качаран]] адказаў, што развіццё двухбаковых адносін — справа ўрадаў, а не гісторыкаў, і прапанаваў нармалізацыю адносін паміж дзвюма краінамі без якіх-небудзь прадумоў<ref name="Oskanian Comments">{{Cite web|url=http://www.armeniaforeignministry.com/pr_06/061104_vo_gul.html|title=Minister Oskanian Comments on Turkish Foreign Minister Abdullah Gul's Recent Remarks|publisher=Armenian Ministry of Foreign Affairs|date=2006-11-04|access-date=2007-04-23|archive-url=https://www.webcitation.org/65uaECjhM?url=http://www.armeniaforeignministry.com/pr_06/061104_vo_gul.html|archive-date=4 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Міністр замежных спраў Арменіі {{нп3|Вардан Асканян|Вардан Асканян|en|Vartan Oskanian}} у зваротнай заяве адзначыў, што «па-за Турцыяй, навукоўцы — армяне, туркі і іншыя, вывучылі гэтыя праблемы і зрабілі ўласныя незалежныя высновы. Самы вядомы сярод іх — ліст прэм’ер-міністру [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Эрдагану]] ад Міжнароднай асацыяцыі навукоўцаў генацыду ў маі 2006 года, у якім яны разам і згоднена пацвярджаюць факт генацыду і звяртаюцца да турэцкага ўрада з просьбай прызнаць адказнасць папярэдняга ўрада»<ref name="Oskanian Comments"/>. У снежні 2008 года Рэджэп Эрдаган выступіў з крытыкай {{нп3|Прабачце нас|інтэрнэт-кампаніі|ru|Простите нас}}, разгорнутай шэрагам прадстаўнікоў турэцкай інтэлігенцыі, якія прынеслі выбачэнні за генацыд армян у Асманскай імперыі. Ён, у прыватнасці, адзначыў: «Мы не здзяйснялі гэтага злачынства, нам няма за што прасіць прабачэння. Хто вінаваты, той можа прынесці выбачэнні. Аднак у [[Турэцкая Рэспубліка|Турэцкай Рэспублікуі]], у турэцкай нацыі такіх праблем няма»<ref>[https://web.archive.org/web/20081219134905/http://www.izvestia.ru/news/news194533 Премьер Турции не собирается извиняться за геноцид армян] // Известия. 18 декабря 2008 ([https://web.archive.org/web/20140618233601/http://izvestia.ru/news/441416 копія])</ref>. У сакавіку 2010 года Эрдаган заявіў, што па-ранейшаму чакае адказу армянскіх улад на ліст пра стварэнне супольнай камісіі гісторыкаў<ref>[http://ru.trend.az/regions/met/turkey/1660001.html Турция ждет ответа от Армении на письмо о проведении совместного исследования — премьер-министр] // Trend.Az, 29 марта 2010 ([http://web.archive.org/web/20140618233745/http://www.trend.az/regions/met/turkey/1660001.html копія])</ref>. [[Танер Акчам]] падчас канферэнцыі, што праходзіць у Глендэйле ў чэрвені 2011 года, заявіў пра тое, што яму пры ўмове захавання прыватнасці паведамілі з [[Стамбул]]а, што навукоўцам, гатовымі адмаўляць факт генацыду армян, былі выплачаны велізарныя сумы грошай. «Калі б вы працавалі над тэмай генацыду армян і выкарысталі дадзены тэрмін, вы б неадкладна страцілі працу. Гэта і з’яўляецца асноўнай прычынай таго, што ніводны турэцкі вучоны не скарыстае тэрмін „генацыд“, хоць ёсць мноства журналістаў і грамадскіх дзеячаў, якія выкарыстоўваюць гэты тэрмін. Калі б я захацеў працаваць у Турцыі, тое не здолеў бы знайсці ніякай працы ў турэцкіх універсітэтах. Ніводны з іх не ўзяў бы мяне на працу, бо іх пасля гэтага адразу пачалі б „тэрарызаваць“ урад, грамадства і СМІ»<ref>[http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1448296.html МИД Турции покупает отрицание Геноцида армян у своих академиков — Times Higher Education] // Регнум. 23.09.2011 ([http://web.archive.org/web/20111228041107/http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1448296.html копія])</ref>. 23 красавіка 2014 года, выступаючы ў парламенце, Эрдаган упершыню выказаў спачуванні нашчадкам армян, «загінулых падчас падзей пачатку стагоддзя»<ref name="Gazeta_23.04.2014">[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/23/n_6104589.shtml Эрдоган выразил соболезнования потомкам жертв геноцида армян начала ХХ века] // Газета.ру, 23.04.2014 ([http://web.archive.org/web/20140618234201/http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/04/23/n_6104589.shtml копія])</ref>. Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для {{нп3|Пытанне пра ўступ Турцыі ў Еўрапейскі саюз|ўступу Турцыі ў ЕС|ru|Вопрос о вступлении Турции в Европейский союз}}, аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС<ref name="bbc.co.uk-4290524" /><ref name="mk.ru-76188" />. == Азербайджан == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Указ Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі Гейдара Аліева «Пра генацыд азербайджанцаў» (фрагмент)<ref>[http://www.human.gov.az/?sehife=etrafli&dil=ru&sid=MTMyMjMzMTA4MTMyNjE1Mw== Указ Президента Азербайджанской Республики о геноциде азербайджанцев] // Государственная Комиссия Азербайджанской Республики по делам военнопленных, заложников и без вести пропавших граждан. ([https://web.archive.org/web/20140719084340/http://www.human.gov.az/?sehife=etrafli&sid=MTMyMjMzMTA4MTMyNjE1Mw==&dil=ru копія])</ref>:<br /> «Ствараючы выяву „няшчаснага, абяздоленага армянскага народа“, яны свядома фальсіфікавалі падзеі, што адбываліся ў рэгіёне ў пачатку стагоддзя: тыя, хто здзейснілі генацыд супраць азербайджанцаў, паказваліся як ахвяры генацыду». |} {{Гл. таксама|Дзень генацыду азербайджанцаў}} [[Азербайджан]] на дзяржаўным узроўні адмаўляе генацыд армян 1915 года. Згодна дзяржаўнай ідэалогіі, сфармуляванай [[Гейдар Аліеў|Гейдарам Аліевым]], генацыд армян з’яўляецца лжывым, тым часам як насамрэч меў месца генацыд азербайджанцаў, які доўжыўся {{нп3|Гюлістанскі мірны дагавор|з 1813 года|ru|Гюлистанский мирный договор}} і ажыццяўляўся армянамі і рускімі. Паводле заявы дырэктара інстытута гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Азербайджана|НАНА]] {{нп3|Ягуб Мікаіл аглы Махмудаў|Ягуба Махмудава|ru|Махмудов, Ягуб Микаил оглы}}, генацыд армян з’яўляецца выдумкай, і азербайджанскімі гісторыкамі прароблена вялікая праца для доваду гэтага<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137517/ В Азербайджане профессор истории Махмудов уверен в надуманности геноцида армян] // кавказский узел. 24 апреля 2008. ([http://web.archive.org/web/20141205094628/http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/137517/ копія])</ref><ref>[http://anl.az/down/meqale/zerkalo/2011/may/av534.htm «Геноцида армян» не было] // Зеркало. 2011. — 27 мая. ([http://web.archive.org/web/20141205095238/http://anl.az/down/meqale/zerkalo/2011/may/av534.htm копія])</ref>. == Вялікабрытанія == У 2009 годзе ініцыятыўная група армянскіх эмігрантаў у Лондане наняла вядомага юрыста і прэзідэнта суда ААН па ваенных злачынствах у Сьера-Леонэ {{нп3|Джофры Робертсан|Джофры Робертсана|en|Geoffrey Robertson}} для аналізу дакументаў {{нп3|Форын-офіс|брытанскага МЗСа|ru|Форин-офис}} па пытанні генацыду армян. У апублікаванай у 2009 годзе справаздачы Робертсана<ref name="Robertson">Geoffrey Robertson. [http://groong.usc.edu/Geoffrey-Robertson-QC-Genocide.pdf Was there an Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150501070714/http://groong.usc.edu/Geoffrey-Robertson-QC-Genocide.pdf |date=1 мая 2015 }} // Report. 9 October 2009</ref> гаворыцца, што няма ніякіх сумневаў у дэпартацыі больш 2 мільёнаў армян і гібель некалькіх сотняў тысяч з іх. У справаздачы таксама адзначана, што брытанскі парламент рэгулярна дэзынфармаваўся ўрадам. Брытанскі МЗС не рэкамендаваў міністру замежных спраў наведваць імпрэзы, прысвечаныя армянскаму генацыду, і адмаўляўся ўлучаць гэтыя імпрэзы ў дні памяці Халакосту. Паводле Робертсана, пазіцыя Брытаніі абумоўлена нежаданнем крыўдзіць Турцыю, за ўваходжанне якой у ЕС актыўна выступае Брытанія<ref name="Guardian_3-11-2009">David Leigh. [http://www.theguardian.com/world/2009/nov/03/armenia-genocide-denial-britain Britain accused of 'genocide denial' over Armenia] // The Guardian. 3 November 2009 ([http://web.archive.org/web/20140115024316/http://www.theguardian.com/world/2009/nov/03/armenia-genocide-denial-britain копія])</ref>. == ЗША, Ізраіль і яўрэйскія арганізацыі == Многія даследнікі адзначаюць ключавую ролю [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] як асноўных краін, прызнанне якімі генацыду армян здольна паўплываць на пазіцыю Турцыі. Таксама адзначаецца, што прызнанне з боку адной з краін — ЗША ці Ізраіля — рана ці позна прывядзе да прызнання і з боку другой дзяржавы<ref name="Auron_284">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|284}}</ref>. Разню армян афіцыйна прызналі генацыдам 42 штаты [[ЗША]] і [[Вашынгтон|акруга Калумбія]]<ref>[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute</ref>, а таксама асобныя ўплывовыя яўрэйскія арганізацыі ЗША: The Elie Wiesel Foundation for Humanity<ref name="EWFH">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.375/current_category.5/affirmation_detail.html The Elie Wiesel Foundation for Humanity]</ref>, [[:en:American Jewish Committee|Амерыкана-яўрэйскі камітэт]]<ref name="AJC">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.446/current_category.5/affirmation_detail.html American Jewish Commitee]</ref>, [[:en:Union for Reform Judaism|Саюз рэфармавання іўдаізму]]<ref name="UFRJ">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.68/current_category.5/affirmation_detail.html Union of American Hebrew Congregations]</ref>. === ЗША === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Зварот [[Барак Абама|Барака Абамы]] 24 красавіка 2014 года<ref name="Obama_24_05_2014">[http://www.armenianweekly.com/2014/04/24/obama-fails-recognize-genocide/ Obama Once again Fails to Recognize Genocide] // The Armenian Weekly, April 24, 2014</ref>:<br /> «Сёння мы ўспамінаем ахвяр Мец Егерна, тых, хто загінуў у выніку аднаго з самых жудасных злачынстваў 20-га стагоддзя. Мы ўспамінаем жудасныя падзеі, якія здарыліся 99 гадоў назад, калі 1,5 мільёна армян былі забіты ці пасланы на смерць у апошнія дні існавання Асманскай імперыі, і смуткуем пра страчаныя жыцці і пакуты гэтых мужчын, жанчын і дзяцей. Мы далучаемся да мільёнаў людзей у ЗША і па ўсім свеце, каб ушанаваць іх памяць. Тым самым мы напамінаем сабе пра ўзятыя на сябе абавязанні пра недапушчэнне паўтору падобных цёмных старонак гісторыі ў будучыні…» |} {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Пракламацыя Прэзідэнта ЗША Рональда Рэйгана да дня памяці ахвяр Халакосту (фрагмент)<ref name="Proclamation_4838">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.63/current_category.4/affirmation_detail.html Proclamation 4838] of April 22, 1981. «Like the genocide of the Armenians before it, and the genocide of the Cambodians which followed it — and like too many other such persecutions of too many other peoples — the lessons of the Holocaust must never be forgotten.»</ref>:<br /> «Як і ранейшы генацыд армян, генацыд камбаджыйцаў, што адбыўся пазней, як і мноства падобных пераследаў розных народаў, урокі Халакосту ніколі не павінны быць забыты.» |} У пракламацыі да дня памяці ахвяр Халакосту 22 красавіка 1981 года прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган стаў першым і дасёння адзіным прэзідэнтам ЗША, што ўжылі слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года<ref name="Proclamation_4838" />. У ЗША ў 1985 і 1987 гадах былі распачаты першыя спробы правесці дакумент, асуджальны генацыд армян, праз [[Сенат ЗША|Сенат]]. У 1989 годзе ў Сенат была прапанавана рэзалюцыя, якая аб’яўляла 24 красавіка днём памяці ахвяр армянскага генацыду, аналагічная рэзалюцыі па дні памяці Халакосту. Турцыя звінаваціла ў падрыхтоўцы гэтай рэзалюцыі «яўрэйскае лобі ў Вашынгтоне». Падчас праходжання рэзалюцыі ў Сенаце яўрэйскія арганізацыі Турцыі і ізраільскія дыпламаты распачыналі спробы выклікаць адчужэнне паміж яўрэямі і армянамі і не дапусціць прыняцця рэзалюцыі, што паставіла яўрэйскія арганізацыі ЗША ў няспрытнае становішча. Галоўны рабін Турцыі паслаў асабісты ліст кожнаму члену Сената, у якім прызнаваў «трагедыю, якая здарылася з туркамі і армянамі», але адмаўляў генацыд. Роля пасольства Ізраіля ў ЗША была асуджана побач яўрэйскіх арганізацый і лідараў у ЗША, якія падтрымалі рэзалюцыю пра генацыд армян. Турэцкі міністр замежных спраў сустрэўся з лідарамі «{{нп3|Антыдыфамацыйная ліга|Антыдыфамацыйнай лігі|ru|Антидиффамационная лига}}», аднак яны адмовіліся падтрымаць туркаў. Тым не менш, прадстаўнікі яўрэйскай супольнасці негалосна аказвалі туркам дапамогу<ref name="Auron_103-106">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|103-106}}</ref>. У самым Ізраілі роля дзяржавы ў прадухіленні армянскай рэзалюцыі выклікала рэзкую крытыку ў прэсе<ref name="Auron_Press_1">Гл. напрыклад [[Га-Арэц|Ha’aretz]] ад 20 кастрычніка 1989 і 23 кастрычніка 1989, [[The Jerusalem Post]] ад 25 кастрычніка 1989, [[Маарыў, газета|Maariv]] і [[Едыёт Ахранот|Yedioth Ahronoth]] ад 23 кастрычніка 1989, Yedioth Ahronoth ад 20 кастрычніка 1989 і г. д. // Спіс СМІ даецца па кнізе {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}</ref>. Намеснік міністра замежных спраў [[Біньямін Нетаньяху]] адмаўляў кожную дзейнасць Ізраіля ці {{нп3|Амерыкана-ізраільскі камітэт па грамадскіх сувязях|Амерыкана-ізраільскага камітэта па грамадскіх сувязях|ru|Американо-израильский комитет по общественным связям}} па армянскай рэзалюцыі ([[Яір Арон]] расцэньвае гэту заяву, як свядомую няпраўду)<ref name="Auron_107-110">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|107-110}}</ref>. Чарговая рэзалюцыя ў 2000 годзе была занесена ўжо ў [[Кангрэс ЗША]] і падтрымана камітэтам па міжнародных адносінах. У выпадку прыняцця рэзалюцыі Турцыя пагражала закрыць {{нп3|Авіябаза Інджырлік|ваенную базу НАТА ў Інджырлік|ru|Авиабаза Инджирлик}}, якую выкарыстоўвалі ў вайне супраць Ірака. Пасля ціску на Кангрэс з боку прэзідэнта ЗША [[Біл Клінтан|Клінтана]] за некалькі гадзін да абмеркавання рэзалюцыя была знята з парадку дня па прычыне магчымай небяспекі для жыцця амерыканцаў у Іраку. Згодна Ніцану Хоравіцу, туркі зноў спрабавалі выкарыстаць яўрэйскія арганізацыі ЗША, аднак яны адмовіліся, бо пытанне не тычылася Ізраіля і выходзіла за рамкі магчымасцей яўрэйскага лобі. Тым не менш нейтральная пазіцыя яўрэйскіх арганізацый выклікала крытыку<ref name="Auron_Press_2">Гл. напрыклад [[Га-Арэц|Ha’aretz]] October 25, 2000 // Спіс СМІ даецца па кнізе {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}</ref>. Варта адзначыць, што, нягледзячы на супраціў рэзалюцыі, у розныя гады Клінтан неаднаразова выступаў 24 красавіка з прамовай, у якой адзначаў масавае забойства армян у Асманскай імперыі, аднак унікаў слова «генацыд»<ref name="Auron_111-115">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|111-115}}</ref>. Многія амерыканскія сенатары і прадстаўнікі, якія ініцыююць ці заўважна падтрымліваюць рэзалюцыі па генацыдзе, прадстаўляюць акругі са значным армянскім насельніцтвам, і ключавым фактарам іх дзейнасці, па думцы [[Дональд Блоксхэм|Блоксхэма]], з’яўляецца перавыбранне<ref name="Bloxham224-225">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|224-225}}</ref>. У 2006 годзе пасол ЗША ў Арменіі Джон Эванс быў пазбыты занятай пасады за публічнае прызнанне масавай разні армян у Асманскай імперыі генацыдам<ref>А. Галоян. [http://archive.168.am/ru/articles/1147 Называющий вещи своими именами]. Газета «168 часов», Март 12, 2006</ref><ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/601884.html Вашингтон отозвал своего посла в Армении за высказывания о Геноциде армян] // Регнум, 07.03.2006</ref>. === Ізраіль === {{main|Стаўленне да генацыду армян у Ізраілі}} Ізраіль з’яўляецца той дзяржавай, у чыім прызнанні было асабліва зацікаўлена армянскае лобі<ref name="Bloxham225">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|225}}</ref>. Асноўныя прычыны, па якіх Ізраіль афіцыйна не прызнае генацыд армян, гэты пастаянны ціск з боку Турцыі і супраціўленне вызначаных груп у ізраільскім грамадстве, якія баяцца, што прызнанне армянскага генацыду пашкодзіла б прадстаўленню пра ўнікальнасць Халакосту (па другім аргуменце гл. вышэй раздзел [[#Параўнальны аргумент|Параўнальны аргумент]])<ref name="Auron_61-62">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|61-62}}</ref>. У перыяд халоднай вайны Турцыя забяспечвала бяспечны праход яўрэйскім мігрантам з Савецкага Саюза, што таксама з’яўляецца адной з прычын непрызнання<ref name="Bloxham225"/>. Як адзначаюць аналітыкі, прызнанне Ізраілем генацыду армян таксама можа сур’ёзна сапсаваць адносіны яўрэйскай дзяржавы з Азербайджанам, які лічыцца стратэгічным партнёрам Ізраіля супраць Ірана<ref name="Cursorinfo_23_04_2013">[http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2013/04/23/v-izraile-zvuchat-prizivi-priznat-genocid-armyan/ В Израиле звучат призывы признать геноцид армян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141019171850/http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2013/04/23/v-izraile-zvuchat-prizivi-priznat-genocid-armyan/ |date=19 кастрычніка 2014 }} // Cursorinfo, 23 апреля 2013</ref>. Прэзідэнт Міжнароднай Асацыяцыі «Ізраіль-Азербайджан» {{нп3|Ёсеф Шагал|Ёсеф Шагал|ru|Шагал, Йосеф}} адзначаючы традыцыйна дадатнае стаўленне ў Азербайджане да яўрэйскай абшчыны, выказаў думку, што прызнанне генацыду армян Ізраілем можа пагоршыць становішча і нават прывесці да антыяўрэйскіх эксцэсаў супраць абшчыны<ref>[http://www.newsru.co.il/arch/israel/01apr2008/shagal_110.html Дискуссия о геноциде армян привела к скандалу между «русскими» депутатами Кнессета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210636/http://www.newsru.co.il/arch/israel/01apr2008/shagal_110.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Новости Израиля, 2 апреля 2008 г.</ref>. Довады прыхільнікаў прызнання галоўным чынам грунтуюцца на маральна-этычным боку пытання. Пасля астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін таксама стаў папулярны пункт погляду, што прызнанне генацыду армян можа быць адэкватным адказам новым уладам Турцыі, што займаюць праісламскую пазіцыю і падтрымваюць палестынцаў. Праціўнікі прызнання спасылаюцца на [[Рэальная палітыка|realpolitik]]: армянская абшчына Ізраіля малая і не прадстаўляе цікавасці, з улікам астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін прызнанне генацыду армян можа цалкам перапыніць іх, улічваючы колькасць ворагаў у бліжэйшым асяроддзі Ізраіль не можа стварыць яшчэ аднаго моцнага ворага. Таксама важным фактарам для Ізраіля з’яўляецца ўразлівасць армянскіх абшчын у арабскіх краінах і іх залежнасць ад кіруючых рэжымаў, што фактычна ператвараюць гэтыя абшчыны ў ворагаў Ізраіля<ref name="Satanovsky">Евгений Сатановский (президент Института Ближнего Востока). [http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=4410 Израиль и геноцид армян] // Интернет-газета «Мы здесь» ([http://web.archive.org/web/20140614171758/http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=4410 копія])</ref>. Праведзены ў 2007 годзе NEWSru.co.il апытанне па тэме прызнання генацыду армян сярод рускамоўных ізраільцян паказала, што 72,4 % лічылі, што Ізраіль павінен прызнаць масавыя забойствы армян у Турцыі ў 1915 годзе генацыдам армянскага народа. Калі цаной прызнання стаў бы разрыў з Турцыяй, дзель прыхільнікаў прызнання падала да 43,8 %<ref name="NEWSru.co.il_27.08.2007">[http://www.newsru.co.il/info/bigpoll/armen.html Израиль и геноцид армянского народа] // NEWSru.co.il, 27.08.2007 ([http://www.peeep.us/df7faffc копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715034235/http://www.peeep.us/df7faffc |date=15 ліпеня 2014 }})</ref>. Аналагічнае апытанне ў 2011 годзе паказала падтрымку прызнання генацыду з боку ўжо 89 % рэспандэнтаў<ref name="NEWSru.co.il_21.05.2011">[http://www.newsru.co.il/info/bigpoll/armen.html Должен ли Израиль признать геноцид армян в Османской империи?] // NEWSru.co.il, Начало опроса: 21.05.2011 ([http://www.peeep.us/e914dce2 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715044312/http://www.peeep.us/e914dce2 |date=15 ліпеня 2014 }})</ref>. Згодна [[The Jerusalem Post]] многія ізраільцяне лічаць, што генацыд армян варта прызнаць<ref name="Jerusalem_Post">David Smith. [http://www.jpost.com/Local-Israel/In-Jerusalem/Armenias-Christian-holocaust Armenia’s 'Christian holocaust'] // The Jerusalem Post. 04/24/2008 ([http://web.archive.org/web/20140619013924/http://www.jpost.com/Local-Israel/In-Jerusalem/Armenias-Christian-holocaust копія])</ref>. У чэрвені 1982 года ў Ерусаліме планавалася Першая міжнародная канферэнцыя па пытаннях Халакосту і генацыду, адкрыццё якой павінна было прайсці ў мемарыяле [[Яд ва-Шэм]]. У праграме канферэнцыі агадваліся 150 лекцый, пяць з якіх былі прысвечаны генацыду армян. Турцыя зрабіла моцны ціск на Ізраіль, і МЗС Ізраіля запатрабаваў, каб арганізатары канферэнцыі выключылі з праграмы даклады пра генацыд армян. У выніку армянскія даклады засталіся ў праграме, але мемарыял Яд ва-Шэм адмовіў арганізатарам канферэнцыі і яна была перанесена ў Тэль-Авіў. Шэраг арганізатараў канферэнцыі падаў у адстаўку, заявіўшы пра небяспеку для турэцкіх яўрэяў. МЗС Ізраіля і Турцыя адмаўлялі ціск на арганізатараў і ўдзельнікаў<ref name="Auron_217-226">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|217-226}}</ref>. Канферэнцыя была падтрымана ізраільскай прэсай і мела поспех<ref name="Fifty_Key_Thinkers_on_the_Holocaust_and_Genocide">{{Кніга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|67-72}}</ref><ref name="Totten">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|66-67}}</ref>. Першы раз дакументальны фільм пра падзеі 1915 года, зняты {{нп3|Якаў Ахімеір|Якавам Ахімеірам|en|Ya'akov Ahimeir}}, быў паказаны ў папулярнай праграме навін «Каляндар тыдня» 22 красавіка 1994 года, і з таго часу штогод напярэдадні 24 красавіка хоць бы адзін ізраільскі тэлеканал паведамляе пра хуткія ўгодкі<ref name="Auron_199-211">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|199-211}}</ref>. Рэпартаж быў скрытыкаваны паслом Турцыі, які заявіў, што стаўленне Ізраіля да армянскага пытання супярэчыць супольным зацікаўленасцям Турцыі і Ізраіля. Падчас дэбатаў у [[Кнэсет|Кнэсеце]] па заяве пасла Турцыі, намеснік міністра замежных спраў {{нп3|Ёсі Бэйлін|Ёсі Бэйлін|ru|Бейлин, Йоси}} заявіў, што падзеі 1915 года несумнеўна былі генацыдам, а не проста гібеллю людзей падчас грамадзянскай вайны. Заява Бэйліна была расцэнена некаторымі СМІ як прызнанне Ізраілем генацыду армян<ref name="Auron_118-119">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|118-119}}</ref>. Надалей афіцыйная пазіцыя Ізраіля пад ціскам Турцыі стала змяняцца. Турцыя з’яўлялася адзінай мусульманскай краінай, што падтрымвае дыпламатычныя адносіны з Ізраілем, была буйным бізнес-партнёрам Яўрэйскай дзяржавы, і магла зрабіць сур’ёзны ўплыў на насельніцтва [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|ПНА]], якая вяла [[Інтыфада|інтыфаду]]. У 2000 годзе намміністра замежных спраў Ізраіля Алон Ліэль фактычна дезавуяваў словы Бэйліна пра генацыд армян. У 2001 годзе міністр замежных спраў [[Шымон Перэс]] заявіў, што параўноўваць генацыд армян і Халакост немагчыма, і што ў першым выпадку мела месца трагедыя, але не генацыд. Шэраг яўрэйскіх лідараў засудзіў заяву Перэса. МЗС Ізраіля заявіў, што сцвярджэнні пра падзеі 1915 не былі сказаны Перасам, і што ён быў няслушна працытаваны турэцкай прэсай. У 2002 годзе пасол Ізраіля ў Арменіі, Рыўка Коэн, паўтарыла тэзу Пераса пра немагчымасць параўнання Халакосту і «армянскай трагедыі», што выклікала пратэст МЗСа Арменіі. У адказе на гэты пратэст МЗС Ізраіля заявіў, што прызнае велізарную колькасць армянскіх ахвяр, але таксама лічыць Халакост унікальнай з’явай, непараўнальнай з армянскімі падзеямі<ref name="Auron_119-133">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|119-133}}</ref>. Рэзалюцыі пра прызнанне генацыду армян 5 разоў выносіліся на абмеркаванне ў Кнэсеце, але былі адхілены<ref name="Israel_5">[http://www.panarmenian.net/rus/news/152218/ Яир Аурон: Общественность Израиля готова к признанию Геноцида армян, дело за правительством] // Panarmenian, 30 марта 2013 ([http://web.archive.org/web/20130404175021/http://www.panarmenian.net/rus/news/152218/ копія])</ref>. 13 мая 2014 года ў Кнэсеце прайшло адмысловае пасяджэнне, на якім абмяркоўвалася магчымасць прызнання генацыду армян да 100-гадовых угодкаў гэтай падзеі ў 2015 годзе. Шэраг парламентароў падтрымаў гэту ініцыятыву. «Мы не можам адмаўляць гісторыю і абыходзіць чалавечыя каштоўнасці з-за дыпламатычнай ці палітычнай дамэтнасці», — заявіў на пасяджэнні спікер кнэсета {{нп3|Ёэль Эдэльштэйн|Ёэль Эдэльштэйн|ru|Эдельштейн, Йоэль}}<ref name="regnum_14.05.2014">[http://www.regnum.ru/news/society/1801769.html Спикер Кнессета о Геноциде армян: «Мы не можем отрицать историю из политической целесообразности»] // Регнум, 14.05.2014 ([http://web.archive.org/web/20140618235746/http://www.regnum.ru/news/society/1801769.html копія])</ref>. Пітар Балаян адзначае, што яўрэйскія даследчыкі, у тым ліку і за межамі Ізраіля, такія як [[Элі Візель]], [[Роберт Джэй Ліфтан]], [[Дэбора Ліпштат]], [[Роберт Мелсан]], [[Яір Арон]], і інш., унеслі выбітны ўнёсак у вывучэнне генацыду армян<ref>Peter Balakian. [https://web.archive.org/web/20140701140843/http://www.jsantisemitism.org/pdf/jsa_2-2.pdf Israel’s State of Denial] // JOURNAL for the STUDY of ANTISEMITISM, Volume 2, Issue #2, 2010. Special Issue: New York Conference on Muslim Antisemitism. P. 423—427</ref>. === Калектыўныя рэзалюцыі === 8 чэрвеня 2000 года ў газетах "[[The New York Times]]" і "[[The Jerusalem Post]]" апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку [[Іегуда Баўэр]], [[Ізраэль Чарні]] і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars" />. У жніўні 2001 года была апублікавана «Заява даследчыкаў, рабінаў, настаўнікаў, грамадскіх лідараў і студэнтаў яўрэйскага паходжання», у якой сцвярджаўся факт генацыду армян. У ліку падпісантаў былі {{нп3|Леон Ботстэйн|Леон Ботстэйн|en|Leon Botstein}}, {{нп3|Рут Месінджэр|Рут Месінджэр|ru|Мессинджер, Рут}}, {{нп3|Эфраім Карш|Эфраім Карш|en|Efraim Karsh}}, [[Роберт Джэй Ліфтан]], [[Дэбара Ліпштат]], [[Роберт Мелсан]] і іншыя<ref name="Auron_315-320">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|315-320}}</ref>. == Расія == Нягледзячы на тое, што Расія прызнала факт генацыду армян у 1995 годзе, шэраг расійскіх дзеячаў ({{нп3|Міхаіл Серафімавіч Меер|Міхаіл Меер|ru|Мейер, Михаил Серафимович}}<ref>[http://novostink.ru/sng/48402-rossiyskiy-uchenyy-kotoryy-otricaet-fakt-genocida-armyan.html Российский ученый, который отрицает факт геноцида армян]</ref>, {{нп3|Гейдар Джахідавіч Джэмаль|Гейдар Джэмаль|ru|Джемаль, Гейдар Джахидович}}<ref>[http://www.kontrudar.com/faq/k-voprosu-ob-armyanskom-genocide Джемаль: К ВОПРОСУ ОБ АРМЯНСКОМ ГЕНОЦИДЕ]</ref> і іншыя) таксама распачыналі спробы публічнага адмаўлення генацыду армян. У 2008 годзе Генконсульства РФ у [[Трабзон]]е ў інфармацыйным паведамленні, апублікаваным на афіцыйным сайце Генконсульства, паставіла пад сумнеў факт генацыду армян у Асманскай імперыі, выкарыстаўшыы фармулёўку «так званы армянскі генацыд». У гэтай сувязі шэраг грамадскіх з’яднанняў Рэспублікі Арменія падрыхтавалі зварот у Дэпартамент інфармацыі і друку МЗС РФ, у пасольства Расійскай Федэрацыі ў Ерэване, у Генконсульства Расійскай Федэрацыі ў Трабзоне, у якім запатрабавалі выбачэнняў<ref>{{Cite web |url=http://www.armenia-online.ru/armnews/27727.html |title=Генконсульство РФ в турецком Трабзоне пересмотрело позицию России по Геноциду армян |access-date=10 лютага 2017 |archive-date=22 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222105751/http://www.armenia-online.ru/armnews/27727.html |url-status=dead }}</ref>. Пазней дадзеная фармулёўка была зменена<ref>[http://regnum.ru/news/1078217.html С сайта Генконсульства РФ в Трабзоне убрали некорректную формулировку об армянском Геноциде] // ИА REGNUM.</ref>. == Судовыя працэсы над «адмаўляльнікамі» == У 1995 годзе грамадзянскі суд [[Францыя|Францыі]] засудзіў заявы гісторыка [[Бернард Льюіс|Бернарда Льюіса]] і аштрафаваў яго за адмаўленне армянскага генацыду на адзін [[французскі франк|франк]], а таксама прысудзіў да абавязковай платнай публікацыі прысуду ў дачыненні сябе ў [[Le Monde]]<ref name=Frjudg>{{cite web|url=http://www.voltairenet.org/article14133.html|title=Civil judgment finding Lewis at fault|date=21 June 1995|publisher=Сетка Вальтэр|access-date=2015-10-16|lang=fr}}</ref>. Суд пастанавіў, што, тым часам як Льюіс мае права на ўласныя пагляды, яны ў рэчаіснасці нанеслі шкоду трэцім асобам і «толькі хаваючы факты, якія супярэчылі яго перакананням, адказнік змог заявіць, што не існуе „сур’ёзнага доваду“ генацыду армян; такім чынам, ён занядбаў абавязкам быць аб’ектыўным і разважным пры выказе пра такую спрэчную тэму, не маючы пры гэтым на тое кваліфікацыі»<ref name="Frjudg"/>. У кастрычніку 2006 года [[Нацыянальны сход Францыі]] прыняў законапраект<ref name="assembleenationale" />, які разглядаў адмаўленне генацыду армян як злачынства; законапраект, што агадвае турэмнае зняволенне тэрмінам да 1 года і штраф у 45 000<ref>{{cite web|url=http://en.rian.ru/society/20111222/170430019.html|title=France makes denial of Armenian genocide illegal|date=22.12.2011|publisher=Sputnik|access-date=2015-10-16|lang=en}}</ref>, быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне<ref>{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Отношения Франции с Арменией расцвели, а вот связи Парижа с Турцией, напротив, грозят охладеть вплоть до разрыва|publisher=NTV.RU|date=24.01.2012|access-date=2015-10-16}}</ref>. Аднак законапраект не набыў сілы, бо 28 лютага 2012 года Французская Канстытуцыйная рада прыняла рашэнне, паводле якога закон, што карае за адмаўленне армянскага генацыду ў Атаманскай імперыі ў 1915 годзе, прызнаны супярэчным французскай Канстытуцыі, таму што з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|quote=Отрицание геноцида армян не является преступлением, решил конституционный совет Франции... "«Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения»|publisher=[[Газета.Ru]]|date=29.02.2012|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян (Ереван)|access-date=2015-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.russian.rfi.fr/frantsiya/20120228-zakon-ob-armyanskom-genotside-protivorechit-konstitutsii-frantsii|title=Закон об армянском геноциде противоречит Конституции Франции|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301203014/http://www.russian.rfi.fr/frantsiya/20120228-zakon-ob-armyanskom-genotside-protivorechit-konstitutsii-frantsii|archive-date=1 сакавіка 2012|access-date=2015-10-16|date=28-02-2012|publisher=RFI|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2008 года швейцарскі суд звінаваціў траіх туркаў у расавай дыскрымінацыі, бо яны сцвярджалі, што армянскі генацыд — гэта «міжнародная хлусня». Палітычны дзеяч Алі Мерчан была асуджана да штрафу ў 4500 [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франкаў]], а астатнія — да штрафу ў 3600 швейцарскіх франкаў<ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/1072740.html|title=Суд в Швейцарии осудил трех турок за отрицание геноцида армян|date=21 Октября 2008|publisher=[[Regnum|ИА REGNUM]]|access-date=2015-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=2c674032-c444-414c-a17a-9f3a23e0fc59|title=Swiss court finds Turks guilty for denying Armenian genocide|date=October 21, 2008|publisher=Canada.com|access-date=2015-10-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324102925/http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=2c674032-c444-414c-a17a-9f3a23e0fc59|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. У сакавіку 2007 года турэцкі палітычны дзеяч [[Догу Перынчэк]] за адмаўленне генацыду армян быў прызнаны вінаватым у [[расавая дыскрымінацыя|расавай дыскрымінацыі]] швейцарскім акруговым судом [[Лазана|Лазаны]]. Перынчэк апратэставаў рашэнне, аднак у снежні 2007 года швейцарскі федэральны суд пакінуў прысуд без змен<ref>{{cite web|url=http://www.swissinfo.org/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&sid=8549273&cKey=1198071731000&ty=nd|title=Court confirms verdict against Perinçek|publisher=SwissInfo|date=December 19, 2007|access-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224212341/http://www.swissinfo.ch/eng/front/Court_confirms_verdict_against_Perin_ek.html?siteSect=104&sid=8549273&cKey=1198071731000&ty=nd|archive-date=24 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2013 года Еўрапейскі суд па правах чалавека злічыў асуджэнне Перынчэка супрацьпраўным, абгрунтаваўшы свой рашэнне прынцыпам свабоды слова<ref name="News.Am_17_12_2013">{{cite web|url=http://news.am/rus/news/185817.html|title=Европейский суд оправдал отрицающего Геноцид армян Догу Перинчека|publisher=Новости Армении - NEWS.am|date=17.12.2013|access-date=2015-10-16}}</ref>. Не пагадзіўшыся з гэтай пастановай, Швейцарыя паспрабавала апратэставаць рашэнне ЕСПЧ у судовым парадку, аднак 15 кастрычніка 2015 года Вялікая палата ЕСПЧ адхіліла апеляцыйны зварот. У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што ўсталяванне гістарычнага факта генацыду не ўваходзіць у кампетэнцыю суда па правах чалавека. У тлумачэнні адзначана, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі адмаўлення генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымваюць выразаў нянавісці ці няцерпнасці, і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека<ref>[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q & A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда</ref>. Суд адмовіў Перынчэку ў кампенсацыі ў памеры 120 тыс. еўра і судовых выдаткаў. Афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі (заяўлена трэцім бокам у працэсе) падтрымалі рашэнне суда<ref>[http://news.am/rus/news/290865.html Генпрокурор Армении о том, чего ждет Ереван от вердикта по делу Перинчека] // News.am, 14.10.2015</ref><ref>[http://www.panorama.am/ru/law/2015/10/15/g-kostanyan/ Генпрокурор Армении: Вердикт ЕСПЧ по делу «Перинчек против Швейцарии» — прецедент, дающий армянам серьезные возможности]{{Недаступная спасылка}} // Панорама, 15/10/2015</ref>. Таксама рашэнне быў падтрымана вядомымі адвакатамі [[:en:Geoffrey Robertson|Джэфры Робертсанам]] і Амаль Клуні, прадстаўнікамі Арменіі ў судзе, якія заявілі, што Перынчэк з’яўляецца толькі правакатарам<ref>[http://panarmenian.net/m/rus/news/199018 Адвокаты Робертсон и Клуни: Вердикт ЕСПЧ не оспаривает факт Геноцид армян]</ref><ref>[http://www.theguardian.com/law/2015/oct/15/swiss-authorities-wrong-to-prosecute-politician-for-denying-armenian-genocide-court-rules Swiss wrong to prosecute politician for denying Armenian genocide, court rules] // The Guardian, 15 October 2015</ref>. == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="racial"|Прыкладам, у адрозненне ад адмаўлення Халакосту, галоўным чынам абумоўленым расавымі матывамі.}} }} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Encyclopedia of genocide">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}</ref> <ref name="Auron">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}} «When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.»</ref> <ref name="Reading Genocide">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42-52|аўтар=Fatma Müge Göçek.|частка=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}</ref> <ref name="Bloxham-185-197">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|185-197}}</ref> <ref name="Bloxham-197-202">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|197-202}}</ref> <ref name="Colin Martin Tatz">{{Кніга:Colin Martin Tatz:With Intent to Destroy: Reflecting on Genocide|178}} «We examine the 'historical revisionism' that seeks to hide or deny genocide, particularly in the case of Turkish behaviour towards Armenians, Pontian Greeks and Assyrians.»</ref> <ref name="IAGS">[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], March 7, 2009 "that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence."</ref> <ref name="Bloxham-207-209">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|207-209}}</ref> <ref name="Totten 21">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}</ref> <ref name="Smith">Smith, Roger W.; Markusen, Eric; Lifton, Robert Jay (Spring 1995). “Professional Ethics and the Denial of Armenian Genocide”. Holocaust and Genocide Studies 9 (1): 1-22</ref> <ref name="assembleenationale">[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=11 лютага 2009 }}{{ref-fr}}</ref> <ref name="Lewis Affair">''[[Тернон, Ив|Yves Ternon]]''. The “Lewis Affair” // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=241}}<blockquote>The “Lewis Affair” began in the United States on May 19,1985, with the publication, both in the New York Times and in the Washington Post, of an advertisement addressed to members of the House of Representatives. The statement was signed by sixty-nine academics in Turkish studies and sponsored by die Assembly of Turkish American Associations. Among the signatories was die name of Bernard Lewis, the Cleveland E. Dodge Professor of Near Eastern History at Princeton University.</blockquote></ref> <ref name="Hovannisian-241">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=241}}</ref> <ref name="Rubinstein-145">''W. D. Rubinstein''. Genocide: a history. Pearson Education, 2004. ISBN 0-582-50601-8, 9780582506015. P.145 <blockquote>This was an element in the so-called ‘Lewis Affair’, which occurred in 1985 when Professor Bernard Lewis of Princeton University, one of the world’s leading experts on modern Turkish history, signed a statement addressed to the American Congress concerning the inclusion of the Armenian genocide in a proposed ‘National Day of Remembrance of Man’s Inhumanity to Man’.⁷⁰</blockquote></ref> <ref name="Banality-226-227">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|pages=226—227}}<blockquote>The rationalization of the Armenian Genocide began to take root in Western academic circles in the 1980s, and was further strengthened by the hiring of Bernard Lewis at Princeton University. Lewis is one of the most prominent specialists on the Middle East — some would say the most distinguished historian of the Middle East. Lewis' stature provided a lofty cover for the Turkish national agenda of obfuscating academic research on the Armenian Genocide. <…> Later on Bernard Lewis reversed his position and changed the text. In 1985 he signed a petition to the U.S. Congress protesting the plan to make April 24, the day on which the Armenians commemorate the victims of the Genocide, a national American-Armenian memorial day, mentioning man’s inhumanity to man. Lewis' signature was the most significant of sixty-nine signatures published. A two-page spread appeared simultaneously in the New York Times and Washington Post, financed by the Committee of the Turkish Associations.</blockquote></ref> <ref name="Hovannisian-227">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide|pages=227}}<blockquote>The Institute of Turkish Studies and its director. Heath Lowry, were instrumental in securing the signature of sixty-nine academics in Turkish studies, many of whom had been awarded grants by the institute, for an open letter published as an advertisement in the New York Times and the Washington Post, and read more than once into the Congressional Record.</blockquote></ref> <ref name="Bloxham-17">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|17}}</ref> <ref name="Miller-75-77">''Miller, Donald E. and Miller, Lorna Touryan''. Survivors: An Oral History Of The Armenian Genocide. Berkeley: University of California Press. P. 75-77</ref> <ref name="Suny-qog-24-27">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|24-27|аўтар=Ronald Grigor Suny.|частка=Writing Genocide. The Fate of the Ottoman Armenians}}</ref> <ref name="Suny-qog-100-101">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|100-101|аўтар=Gerard J. Libaridian.|частка=What Was Revolutionary about Armenian Revolutionary Parties in the Ottoman Empire?}}</ref> <ref name="Bloxham-208-210">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|208-210}}</ref> <ref name="McCarthy-1983">{{Кніга:McCarthy:Muslims and minorities: the population of Ottoman Anatolia and the end of empire}}</ref> <ref name="Erik Jan Zürcher 345">{{Кніга:Zurcher:Turkey: A Modern History|345}}</ref> <ref name="Bloxham-210-211">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|210-211}}</ref> <ref name="Shaw-1977">{{Кніга:Stanford J. Shaw:History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. 2}}</ref> <ref name="Karpat-54-188">''Kemal H. Karpat'' Onoman Population 1830-1 914. Demographic and Social Characteristics. Madison: The University of Wisconsin Press, 1985. Стр. 54 и 188</ref> <ref name="McCarthy-1983-112-130">''Justin McCarthy'' Muslim and Minorities. The Population of Onoman Anatolia and the End of the Empire (New York: New York University Press, 1983). Стр. 112 и 130</ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267-278}}</ref> <ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation">{{Артыкул:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}</ref> <ref name="MacDonald 136-143">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|136-143}}</ref> <ref name="Steven T. Katz. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension">''Steven T. Katz''. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|55-74}}</ref> <ref name="Davide E. Stannard. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship">''Davide E. Stannard''. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|295-340}}</ref> <ref name="Dadrian. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide">''Vahakn N. Dadrian''. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide: A Sociohistorical Perspective // {{Кніга:Alan S. Rosenbaum:Is the Holocaust unique?|139-174}}</ref> <ref name="Stone-2006">[http://www.turkishcoalition.org/media/stone.pdf Norman Stone: «There is No Armenian Genocide». JTW News, 21/10/2006.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505105330/http://www.turkishcoalition.org/media/stone.pdf |date=5 мая 2017 }}</ref> <ref name="meforum-748">[http://www.meforum.org/748/revisiting-the-armenian-genocide Guenter Lewy. Revisiting the Armenian Genocide] // Middle East Quarterly, Fall 2005, pp. 3-12</ref> <ref name="Dhimmi Watch">{{cite web |url = http://www.jihadwatch.org/2005/10/vahakn-dadrian-responds-to-guenther-lewy.html |title = Dr. Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy |author = Vahakn Dadrian |date = 2005-10-18 |access-date = 2011-09-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110827125218/http://www.jihadwatch.org/2005/10/vahakn-dadrian-responds-to-guenther-lewy.html |archive-date = 27 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> <ref name="MacDonald 139-140">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|139-140}}</ref> <ref name="Lewy">Guenter Lewy. The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide (Salt Lake City: University of Utah Press, 2004)</ref> <ref name="Akcham">Taner Akcham. Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey. // Genocide Studies and Prevention 3, 1 (April 2008): 111—145</ref> <ref name="bbc.co.uk-4290524">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="mk.ru-76188">МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос]</ref> }} == Літаратура == * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}} * {{Кніга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}} * {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}} * {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}} * {{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}} * {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}} * {{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}} * {{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}} * {{Кніга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide}} * {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} * {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} == Спасылкі == * [http://www.armeniangenocidedebate.com/ Armenian Genocide Debate] * [http://www.ermenisorunu.gen.tr/english/intro/index.html Armenian issue] * [http://www.tallarmeniantale.com/ Tall Armenian Tale] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081231053625/http://www.tallarmeniantale.com/ |date=31 снежня 2008 }} {{Генацыд армян}} [[Катэгорыя:Генацыд армян]] h9nhj4kszxcrr5yf1fqpvb2h5gm1jc4 0 359866 5174519 5035925 2026-08-02T13:27:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174519 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Інтэрвенцыя ў Гамбію |частка = |выява = Operation Restore Democracy participants.svg |памер = |загаловак = |дата = [[19 студзеня]] — [[20 студзеня]] [[2017]] |месца = [[Гамбія]] |прычына = адмова Яя Джамэ сысці з паста прэзідэнта Гамбіі |вынік = Яя Джамэ пакінуў пост прэзідэнта Гамбіі<ref>[http://www.bbc.com/news/world-africa-38702787 Yahya Jammeh says he will step down in The Gambia]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3959196 Джамме согласился уйти с поста главы Гамбии]</ref> |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг Гамбіі}} '''[[Гамбія]]''' ** {{Сцяг Гамбіі}} [[Альянс за патрыятычную пераарыентацыю і стварэнне|АППС]] {{flagicon image|Flag of Casamance.svg}} [[Рух дэмакратычных сіл Казаманса|РДСК]] |праціўнік2 = {{Сцяг Гамбіі}} [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя, Гамбія|Аб'яднаная дэмакратычная партыя]] * '''[[ЭКАВАС]]''' ** {{Сцяг Сенегала}} [[Сенегал]] ** {{Сцяг Нігерыі}} [[Нігерыя]] ** {{Сцяг Ганы}} [[Гана]] ** {{Сцяг Малі}} [[Малі]] ** {{Сцяг Тога}} [[Тога]] |камандзір1 = {{Сцяг Гамбіі}} [[Яя Джамэ]]<br>Абдуліе Баянг {{Капітуляцыя}} |камандзір2 = {{Сцяг Гамбіі}} [[Адама Бэрау]]<br>{{Сцяг Сенегала}} [[Макі Сал]]<br>{{Сцяг Нігерыі}} [[Мухамаду Бухары]]<br>{{Сцяг Ганы}} [[Нана Акуфа-Адо]] |сілы1 = {{Сцяг Гамбіі}} 2500 чалавек 200 чалавек (РДСК) каля 2000 наймітаў |сілы2 = *{{Сцяг Нігерыі}} 200 — 800 чалавек, некалькі самолётаў ды вайсковыя караблі *{{Сцяг Ганы}} 205 чалавек *{{Сцяг Сенегала}} 530 - 700 чалавек, не менш за 20 бронемашын |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = да 45000 бежанцаў |заўвага = |Commons = }} '''Інтэрвенцыя ў Гамбію''', пад кодавай назвай «Аперацыя аднаўлення дэмакратыі» — ваенны [[канфлікт]] паміж некалькімі краінамі [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] і [[Гамбія]]й, справакаваны адмовай прэзідэнта Гамбіі [[Яя Джамэ]] падаць у адстаўку пасля перамогі [[Адама Бэрау|Адамы Бэрау]] на прэзідэнцкіх выбарах 2016 года. ==Удзельнікі== З боку [[ЭКАВАС]] у аперацыі прынялі ўдзел узброеныя сілы [[Сенегал]]а, [[Гана|Ганы]] і [[Нігерыя|Нігерыі]]. Нігерыя таксама дала [[самалёт]]ы і караблі<ref>Senegal troops move to Gambia border as Jammeh faces ultimatum (18 January 2017).</ref>. Паводле некаторых дадзеных, да аперацыі могуць далучыцца вайскоўцы з Малі і Тога. Армія Гамбіі не збіраецца ўмешвацца ў палітычную спрэчку. Пра гэта заявіў начальнік штаба ўзброеных сіл Гамбіі генерал Усман Баджа. Аднак некаторыя ваенізаваныя фармаванні, напрыклад дзяржаўная ахова, і найміты заставаліся вернымі Джамэ<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-jammeh-military-intervention-170119035928489.html|title=Military intervention looms as Jammeh clings to power}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://allafrica.com/stories/201701180043.html|title=Gambia: Jammeh 'Imports Rebels'|first=C. Y.|last=Kwanue|date=18 January 2017|accessdate=19 January 2017}}</ref>. Сенегальская паўстанцкая групоўка «Рух дэмакратычных сіл Казаманса» далучылася да прапрэзідэнцкіх сіл, паведамлялася пра сутыкненні на граніцы з Сенегалам. ==Уварванне== Эканамічная супольнасць краін Заходняй Афрыкі (ЭКАВАС) вырашыла ўмяшацца ў канстытуцыйны крызіс у Гамбіі 19 студзеня 2017 года і пачаць ваенную аперацыю ў сувязі з тым, што прэзідэнт Гамбіі Яя Джамэ адмовіўся сысці ў адстаўку пасля паразы на прэзідэнцкіх выбарах у краіне <ref>{{Cite web|url=http://www.africanews.com/2017/01/18/ecowas-okays-military-intervention-in-gambia-joint-troop-stationed-at-border/|title=ECOWAS okays military intervention in Gambia, joint troops stationed at border|last=AfricaNews|date=19 January 2017}}</ref><ref name="RestoreDemocracy">{{Cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Senegal-army-says-regional-force-has-launched-strikes-in-Gambia-479042?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter|title=Senegal army says regional force has launched strikes in Gambia|accessdate=19 January 2017}}</ref>. 19 студзеня 2017 года сенегальскія войскі ўварваліся ў Гамбію, каб забяспечыць уладу абранаму прэзідэнту краіны Адаме Бэрау <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-africa-38682184|title=Gambia crisis: Senegal troops 'enter' to back new president|date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-president-adama-barrow-takes-oath-senegal-170119170745954.html|title=New Gambia President Adama Barrow takes oath in Senegal}}</ref>. У гэты ж дзень прэзідэнт [[Батсвана|Батсваны]] Ян Кхама заявіў, што яго краіна не прызнае Джамэ кіраўніком Гамбіі. 19 студзеня Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю з заклікам паважаць вынікі выбараў, паводле якіх Адама Бэрау быў прызнаны ў якасці абранага прэзідэнта Гамбіі і заявай аб падтрымцы ЭКАВАС ў яго рашучасці забяспечыць, перш за ўсё палітычнымі сродкамі, павагу да волевыяўлення народа Гамбіі. Аднак рэзалюцыя, па патрабаванні Расіі і Егіпта, не санкцыянавала прымяненне сілы<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=27318|title=Совет Безопасности и Генеральный секретарь ООН признали Адаму Барроу в качестве президента Гамбии|date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-4136274/UN-vote-backing-ECOWAS-action-The-Gambia.html|title=UN Security Council unanimously backs ECOWAS action in The Gambia|date=19 January 2017}}</ref>. Па словах прэс-сакратара Дзяржаўнага дэпартамэнта ЗША Джона Кірбі, інтэрвенцыя павінна «стабілізаваць напружаную сітуацыю ў Гамбіі» <ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2228993.html|title=Госдеп США «одобряет» вторжение Сенегала в Гамбию|date=19 January 2017|access-date=11 лютага 2017|archive-date=29 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129080007/https://regnum.ru/news/polit/2228993.html|url-status=dead}}</ref>. Была ўсталяваная марская блакада Гамбіі, у якой прыняў удзел найноўшы карвет ВМС Нігерыі NNS Unity <ref name="tsargrad.tv">{{Cite web|url=http://tsargrad.tv/articles/operacija-vosstanovlenie-demokratii_45194|title=Операция «Восстановление демократии»|date=20 January 2017}}</ref>. У першыя гадзіны наступу сутыкненні мелі месца ў раёне прыгранічнага пасёлка Канілаі, роднага горада Джамэ, паміж сенегальцамі і падкантрольнымі прэзідэнту сіламі РДСК <ref>{{Cite web |url=http://okdakar.com/video-kanilai-est-tombe-avec-base-arriere-yahya-jammeh-les-troupes-sont-route-banjul/ |title=Архіўная копія |access-date=11 лютага 2017 |archive-date=20 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120090446/http://okdakar.com/video-kanilai-est-tombe-avec-base-arriere-yahya-jammeh-les-troupes-sont-route-banjul/ |url-status=dead }}</ref>. ВПС Нігерыі быў нанесены шэраг ракетна-бомбавых удараў па лаяльным Джамэ армейскім падраздзяленням, да якіх далучыліся прыхільнікі Руху дэмакратычных сіл Казаманса. Па словах палкоўніка арміі Сенегала Абду Ндзіае, бамбардзіроўкай была нанесена «значная шкода» паветраным, наземным і марскім аб'ектам узброеных сіл Гамбіі <ref name="tsargrad.tv"/><ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2228999.html|title=«Восстановление демократии»: Войска ЭКОВАС нанесли ракетные удары по Гамбии|date=20 January 2017|access-date=11 лютага 2017|archive-date=20 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120063236/https://regnum.ru/news/polit/2228999.html|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэтага Сенегал часова спыніў свой наступ, даўшы магчымасць Джамэ падаць у адстаўку да поўдня 20 студзеня <ref>{{Cite news|title=West African nations halt Gambia operation to allow mediation|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/reuters/article-4138386/West-African-nations-halt-Gambia-operation-allow-mediation.html|date=2017-01-19}}</ref>. Аднак нігерыйскія выведвальныя самалёты нават у гэты час няспынна кружылі над тэрыторыяй Гамбіі. 21 студзеня Джамэ паведаміў, што адмаўляецца ад барацьбы за ўладу. У заяве, паказанай па мясцовым тэлебачанні, ён сказаў, што ў Гамбіі не павінна быць праліта ні кроплі крыві. Потым ён сеў у самалёт, які паляцеў у сталіцу [[Гвінея|Гвінеі]] [[Канакры]] <ref>[https://regnum.ru/news/polit/2229580.html Президент Гамбии, долго не желавший расставаться с властью, покинул страну]</ref>. 26 студзеня абраны прэзідэнт Адама Бэрау вярнуўся ў Гамбію з Сенегала і прыступіў да выканання абавязкаў прэзідэнта. 2500 ваеннаслужачых краін ЭКАВАС часова засталіся ў Гамбіі <ref>{{Cite news|url=https://www.newsru.com/world/26jan2017/gambia.html|title=Новый президент Гамбии вернулся в страну после конфликта с бывшим главой государства |date=2017-01-26|publisher=[[NEWSru.com]]|access-date=2017-01-28}}</ref><ref name=PostReturn>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/gambias-new-president-adama-barrow-returning-to-nation/2017/01/26/58372f50-e3b6-11e6-a419-eefe8eff0835_story.html?utm_term=.63cb744490e4 |title=Throngs cheer new president's triumphant return to Gambia |publisher=[[Washington Post]] |date=26 January 2017 |accessdate=26 January 2017 |author=Carley Petesch |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170130044710/https://www.washingtonpost.com/world/africa/gambias-new-president-adama-barrow-returning-to-nation/2017/01/26/58372f50-e3b6-11e6-a419-eefe8eff0835_story.html |archivedate=30 студзеня 2017 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Гамбіі]] [[Катэгорыя:Войны ў Афрыцы]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2017 года]] 1g1zz1sw2japnkb537v8ovc20z1rpdi 0 468817 5174781 4754814 2026-08-03T07:24:09Z DzBar 156353 шаблон 5174781 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}}{{Нарматыўны акт}} '''Канстытуцыя Індыі''' ({{Lang-en|Constitution of India}}, {{lang-hi|भारतीय़ संविधान}}) — вярхоўны закон [[Індыя|Індыйскай Рэспублікі]], аснова, на якой пабудаваны фундаментальныя палітычныя прынцыпы, устаноўлена структура, працэдуры, паўнамоцтвы і абавязкі [[Урад Індыі|Урада Індыі]] і ўрадаў асобных адміністрацыйных адзінак, асноўныя правы і абавязкі грамадзян.[[File:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|thumb|]]Канстытуцыя Індыі была прынятая Устаноўчым сходам '''[[26 лістапада]]''' '''[[1949]]''' года, праз два гады пасля здабыцця краінай незалежнасці. Увайшла ў сілу '''[[26 студзеня]]''' '''[[1950]]''' года і з папраўкамі дзейнічае да гэтага часу<ref name="law_min_intro">{{cite web|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/introd.htm|title=Introduction to ''Constitution of India|accessdate=2008-10-14|work===|publisher=Ministry of Law and Justice of India|date=2008-07-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HndDnYSf?url=http://indiacode.nic.in/coiweb/introd.htm|archivedate=2 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref>. Па канстытуцыі Індыя з'яўляецца суверэннай, дэмакратычнай рэспублікай, якая гарантуе ўсім сваім грамадзянам [[правасуддзе]], [[раўнапраўе]] і [[Свабода|свабоду]]. З 42-й папраўкі [[1975]] года да вызначэння Індыйскай Рэспублікі былі дададзеныя словы «сацыялістычная» і «свецкая»<ref name="42_amend">{{cite web|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend42.htm|title=Forty-Second Amendment to the Constitution|accessdate=2008-10-14|publisher=Ministry of Law and Justice of fishys|date=1976-08-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HndET7Cl?url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend42.htm|archivedate=2 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref>. Дзень прыняцця Канстытуцыі з'яўляецца афіцыйным святам у Індыі, які святкуецца штогод 26 студзеня як [[Дзень Рэспублікі (Індыя)|Дзень Рэспублікі]]<ref name="Hari Das">{{cite book|last=Das|first=Hari|authorlink=|title=Political System of India|publisher=Anmol Publications|pages=120|year=2002|isbn=8174886907}}</ref>. Канстытуцыя замяніла сабой Акт аб дзяржаўным ладзе Індыі 1935 года, які рэгуляваў яго дзейнасць да 1950 года. Галоўным аўтарам Канстытуцыі лічыцца [[Бхімраа Рамджы Амбедкар]], старшыня Канстытуцыйнага камітэта. == Характэрныя рысы і асаблівасці == Канстытуцыя Індыі 1950 г. — унікальны ў сусветнай практыцы канстытуцыйны дакумент, паколькі яна: * З'яўляецца самай вялікай па аб'ёме канстытуцыяй у свеце<ref name="longest">{{cite book|last=Pylee|first=M.V.|authorlink=|title=India's Constitution|publisher=S. Chand & Co.|pages=3|year=1997|isbn=812190403X}}</ref> — уключае 465 артыкулаў, 12 буйных прыкладанняў, больш за 70 паправак і складаецца з 117 369 слоў у версіі на англійскай мове, акрамя якой існуе таксама афіцыйны пераклад на [[хіндзі]]. Кожны закон, які прымаецца урадам, павінен знаходзіцца ў згодзе з канстытуцыяй як вярхоўным законам дзяржавы; * Вельмі падрабязная і дэталёвая, але яе асноўны змест адносіцца да найважнейшых бакоў грамадскага і дзяржаўнага ладу, прававога статусу асобы; * Эклектычная: аўтары канстытуцыі імкнуліся «навучыцца ўсім» ад ўсяго свету, засяродзіць у сваёй канстытуцыі ўсе лепшыя канстытуцыйныя дасягненні іншых дзяржаў, у сілу чаго індыйская канстытуцыя запазычала шэраг палажэнняў канстытуцыйных актаў былой метраполіі — Вялікабрытаніі, а таксама канстытуцый СССР, ЗША, Канады, Японіі, Аўстраліі і інш; * З'яўляецца вельмі гнуткай (прадугледжвае вельмі просты парадак унясення паправак), у выніку чаго за 50 гадоў былі змененыя сотні яе розных палажэнняў, г. зн. Канстытуцыя Індыі пастаянна «прыстасоўваецца» да сітуацыі. У выніку прыняцця паправак было дададзена каля 80 новых артыкулаў, выключана каля 20, усяго было выраблена каля 500 розных змяненняў у тэксце. Адны папраўкі ўносяцца ў тэкст Канстытуцыі, змяняючы яго, іншыя прыкладаюцца да яе (ёсць вельмі падрабязныя папраўкі, асобныя з іх блізкія па аб'ёме да Канстытуцыі ЗША). Нягледзячы на аб'емнасць і структурную складанасць індыйскай Канстытуцыі, можна вылучыць найбольш важныя характэрныя яе рысы: * Юрыдычнае замацаванне суверэнітэту [[Індыя|Індыйскай Рэспублікі]], заваяванага ў выніку антыкаланіяльнага руху (прэамбула); * Адмоўнае стаўленне да сацыяльнай няроўнасці; * Абвяшчэнне вельмі шырокага круга праў, свабод і абавязкаў грамадзян (часткі 3, 4, 4-А) з улікам індыйскай спецыфікі, каставай сістэмы, захаванне вялікага разрыву ва ўзроўні развіцця розных этнічных груп; * Замацаванне прынцыпу змешанай эканомікі, дзе дзяржаўны сектар грае важную ролю. Яна прадугледжвае абмежаванне і скасаванне буйных манаполій, уведзена спецыяльнае антыманапольнае заканадаўства, але каля 130 буйных манаполій і ў наш час кантралююць ѕ усіх прыватных актываў; * Спалучэнне некаторых традыцыйных індыйскіх інстытутаў з інстытутамі, утворанымі глабальным развіццём канстытуцыйнага права; * Палітыка падтрымання ўсеагульнага міру і міжнароднай бяспекі пры вылучэнні на першы план прыярытэтных інтарэсаў Індыі, асабліва ў апошнія гады, з прычыны наяўнасці ў гэтай краіны ядзернай зброі; == Асновы прававога статусу асобы == Асновы прававога статусу індыйскіх грамадзян аднолькавыя, але вызначаюцца няроўнымі па значэнні артыкуламі канстытуцыі. Сацыяльна-эканамічныя правы фармулююцца ў якасці кіруючых прынцыпаў палітыкі з вынікаючымі адсюль асаблівасцямі іх судовай абароны; іншыя правы замацаваныя іншымі артыкуламі канстытуцыі. Фактычнае ажыццяўленне ўсіх гэтых правоў, аднак, у спецыфічных умовах краіны неаднолькава і шмат у чым залежыць ад перажыткаў каставай сістэмы, якія яшчэ захаваліся, а таксама узроўню развіцця этнічных груп. Канстытуцыя ўстанаўлівае раўнапраўе грамадзян перад законам, забараняе дыскрымінацыю па матывах рэлігійнай, расавай, каставай прыналежнасці, полу і мясцовасці нараджэння. Да '''сацыяльна-эканамічных правоў''', якія абвяшчае Канстытуцыя Індыі 1949 г. адносяцца: права на абарону ад эксплуатацыі, у ліку кіруючых прынцыпаў палітыкі — права на дастатковыя сродкі для існавання жывёлагадоўлі, на працу, на абарону ад эканамічнай эксплуатацыі, на дзяржаўную дапамогу ў выпадку хваробы, беспрацоўя, права на пражытачны мінімум, права дзяцей на абавязковае бясплатнае навучанне. '''Палітычныя правы''' ўключаюць свабоду слова, друку, права на аб'яднанне і іншыя традыцыйныя палітычныя правы і свабоды. Сярод '''асабістых свабод''' Канстытуцыя называе недатыкальнасць асобы (хоць дапускаецца і шырока выкарыстоўвалася ў Індыі пры аб'яве надзвычайнага становішча доўгае прэвентыўнае зняволенне пад варту без суда), свабоду перамяшчэння, недатыкальнасць жылля, [[Тайна перапіскі|тайну перапіскі]] і іншае. Канстытуцыя адмяняе феадальныя тытулы, недатыкальнасць (асабліва прыніжанае становішча адной з кастаў). Забаранялася дыскрымінацыя па матывах рэлігійнай або каставай прыналежнасці, абвяшчалася абарона правоў і інтарэсаў меншасцей. Быў забаронены гандаль людзьмі, прымусовая праца, праца дзяцей да чатырнаццаці гадоў на фабрыках ці ў шахтах. Дзяржава абяцала ў межах яе эканамічных магчымасцей і развіцця зрабіць усё неабходнае для забеспячэння права на працу, адукацыю і дзяржаўную дапамогу ў выпадках беспрацоўя, старасці, хваробы, непрацаздольнасці. Дзяржава імкнулася забяспечыць на працягу дзесяці гадоў з моманту ўвядзення ў дзеянне Канстытуцыі абавязковае бясплатнае навучанне для ўсіх дзяцей да чатырнаццаці гадоў. Асноўныя правы забяспечваюцца '''канстытуцыйнымі гарантыямі''': пры іх парушэнні грамадзянін можа звяртацца ў любы суд, уключаючы Вярхоўны, і апошні можа прыняць прымусовае рашэнне (ніжэйшы суд не можа абвясціць той ці іншы закон неканстытуцыйным, ён забяспечвае толькі ажыццяўленне асноўных правоў). Правы, замацаваныя ў раздзеле аб кіруючых прынцыпах палітыкі, такімі гарантыямі не забяспечаны. У Канстытуцыі Індыі зафіксаваныя таксама асноўныя '''абавязкі грамадзян'''. Да іх ліку адносяцца: захаванне ідэалаў і інстытутаў краіны, павага да дзяржаўнага сцяга і дзяржаўнага гімна, вайсковы абавязак, абавязак прытрымлівацца ідэалаў нацыянальна-вызваленчай барацьбы, развіваць навуковы падыход, праяўляць гуманізм, імкнуцца да дасканаласці ва ўсіх абласцях індывідуальнай і калектыўнай дзейнасці і інш. Многія з гэтых абавязкаў маюць не юрыдычны, а маральны характар. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Канстытуцыі паводле краін|Індыя]] [[Катэгорыя:Права Індыі]] ej6g2zuvil5w8jzifq1dr9baoid4pe5 0 469092 5174871 4710890 2026-08-03T11:20:59Z Ueschar 151377 Дапаўненне пра смаўжа. 5174871 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{Група таксонаў |regnum = Жывёлы |name = Слімакі |type = <!-- Парафілетычная група / Поліфілетычная група / Клада (не абавязковы, пры пустым значэнні «Група») --> |image file = Helix pomatia 89a.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat|Вінаградны слімак|Helix pomatia}} |images_set = |latin = |status = <!-- Састарэлы таксанамічны / абмяркоўваецца (не абавязковы, пры пустым значэнні «не вызначаны») --> |pater rank = клас |pater name = [[Бруханогія]] (''Gastropoda'') |list = |commons = Snails |wikt = }} [[Файл:Gastropod.jpeg|міні|367x367пкс|{{bt-bellat|Наземны слімак|Stylommatophora|}}]] [[Файл:Смаўжы.jpg|thumb|Слімакі пасля дажджу.]] '''Слімакі́'''{{sfn|БелЭн|2002}}, часам '''смаўжы'''{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|«Беларускай энцыклапедыі»]] ''смаўжы'' пададзены як іншая назва ўсяго класа [[Бруханогія малюскі|бруханогіх малюскаў]] (Gastropoda). У навейшых тлумачальных слоўніках і падручніках смоўж часцей выступае як сінонім тэрміна слімак. У беларускіх гаворках слова таксама можа абазначаць як бруханогага з добра развітай вонкавай ракавінай, так і малюска без яе або з рэдукаванай ракавінай.}} — агульнаўжывальная назва [[Бруханогія малюскі|бруханогіх малюскаў]], якія маюць вонкавую [[Ракавіна малюскаў|ракавіну]] (''Gastropoda''). Бруханогіх малюскаў з рудыментарнай ракавінай ці тых, якія яе поўнасцю страцілі, называюць [[Смоўж|слізнякамі]]{{sfn|Жывёльны свет|1999}}. Паколькі большасць бруханогіх мае ракавіну, часта слімакамі называюць усіх прадстаўнікоў класа. == Будова слімака == У целе слімака вылучаюць ''галаву'', ''нагу'' і ''ўнутраносны мяшок'', ад якога адыходзіць ''мантыйная зморшчына''. Даўжыня цела 15—200{{sfn|БелЭн|2002}} мм. Органы дыхання — лёгачныя мяшкі{{sfn|БелЭн|2002}}. Слімакі перасоўваюцца на ніжняй паверхні нагі (''падэшве''), праганяючы па яе даўжыні хвалі мышачных скарачэнняў. Акрамя таго, эпітэлій нагі выдзяляе вялікую колькасць [[Слізь|слізі]], якая спрыяе лепшаму коўзанню па паверхні субстрату. Мелкія слімакі здольныя рухацца пры дапамозе біцця раснічак. Унутраносны мяшок заключаны ў [[вапна]]вую [[Ракавіна малюскаў|ракавіну]], якая выдзяляецца мантыяй, якая закручана ў [[спіраль]] ці мае форму каўпака (''марскія'' і прэснаводныя сподачкі). Будова гэтага аддзела цела парушыць білатэральную сіметрыю арганізма. Знешняя асіметрыя характарызуе толькі частку прадстаўнікоў. Яна бывае абумоўлена турбаспіральнай (закручанай у трох вымярэннях) формай ракавіны, а таксама кірункам току вады, што прыносіць [[кісларод]] і хімічныя сігналы да [[Жабры|жабраў]] і органаў пачуццяў, што знаходзяцца ў мантыйнай пустоціне, — злева направа. Унутраная асіметрыя (дакранаецца знаходжання ўнутраных органаў) — вынік адбыўшагася падчас эвалюцыі павароту ракавіны на 180° (торсіі). == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{зноскі}} == Літаратура == * ''Вэстхайдэ Ст., Рыгер Р.'' Ад найпрасцейшых да малюскаў і артрапод // Заалогія беспазваночных. = Spezielle Zoology. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere / пер. з ім. Аб. Н. Бёлінг, З. М. Ляпкова, А. Ст. Міхееў, Аб. Г. Манылаў, А. А. Аскольскі, А. Ст. Філіпава, А. Ст. Чэсуноў; пад рэд. А. Ст. Часунова. — М.: Таварышаванне навуковых выданняў КМК, 2008. — Т. 1. — iv+512+iv з. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-87317-491-1</nowiki>. * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слімакі́, слізнякі||9}} * {{Крыніцы/Жывёльны свет|Слімак, смоўж|91, 92}} {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бруханогія]] off9xaycrbjqkuglivettvwj76w2fye 0 469536 5174719 4636480 2026-08-03T03:25:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174719 wikitext text/x-wiki {{Фарматаванне}} {{Палітык | Імя = Алег Міхайлавіч Корбан | Арыгінал імя = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = 4.2.1985 | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = [[Беларусь]] | Адукацыя = Кіеўскі міжнародны універсітэт | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька = Міхаіл Васільевіч Корбан | Маці = Кацярына Вячаславаўна Корбан | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Алег Міхайлавіч Корбан''' (нар. {{ДН|4|2|1985}}, {{МН|Мінск}}, [[Беларусь]]) — быў актывістам [[Малады Фронт|Маладога Фронту]], сябрам Нацыянальнага камітэта [[АГП]], намеснікам старшыні Мінскай гарадской арганізацыі [[АГП]], займаў пасаду старшыні мінскага гарадскога аддзялення арганізацыі «[[Маладыя дэмакраты]]» — моладзевага крыла [[АГП]], на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах 2010 г]]. быў кіраўніком штаба [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]] па г. [[Мінск]]у, старшыня грамадскай арганізацыі «Альтэрнатыва», [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў г. [[Мінск]]у. Вучыўся ў сярэдняй школе № 22 г. [[Мінск]]а ў класе з беларускай мовай навучання. У 2004 г. скончыў машынабудаўнічы ліцэй па спецыяльнасці аператар станкоў з праграмным кіраваннем. У гэтым жа годзе паступіў на завочнае аддзяленне Міжнароднага гуманітарна-эканамічнага інстытута на факультэт правазнаўства. У 2006 г. быў адлічаны з інстутута за грамадскую дзейнасць. Па праграме Паўночных краін падтрымкі рэпрэсаваных беларускіх студэнтаў працягнуў навучанне ў Кіеўскім міжнародным універсітэце завочна па спецыяльнасці псіхолаг, які закончыў у 2012 г. Скончыў 3-х гадовы курс навучання ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] на аддзяленні найноўшай гісторыі Беларусі. З восені 2000 г. стаў актывістам «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», старшынёй Партызанскай рады МФ, рэдактарам бюлетэню “Партызанская”. У 2001 годзе ўдзельнічаў у акцыях у абарону [[Курапаты|Курапатаў]].<ref>https://bydc.info/interview/262-anketa-bdts-oleg-korban {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508213040/https://bydc.info/interview/262-anketa-bdts-oleg-korban |date=8 мая 2021 }} Анкета БДЦ: Олег Корбан</ref> З 2007 па 2012 гг. з'яўляўся сябрам [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]]. У 2008 г. -- каардынатар моладзевага цэнтра Беларускага кангрэсу дэмакратычных прафсаюзаў. Выступаў на 7-м з’ездзе Беларускага кангрэсу дэмакратычных прафсаюзаў. Асноўнымі прыярытэтамі дзейнасці моладзевай сеткі вызначыў: адукацыю, праваабарончую дзейнасць і інфармацыйную працу з насельніцтвам.<ref>https://gazetaby.com/cont/print_rdn.php?sn_nid=17975{{Недаступная спасылка}} Александр Ярошук вновь избран председателем БКДП</ref> 29 студзеня 2011 г. А. Корбан абраны старшынёй моладзевага крыла [[АГП]] — «[[Маладыя дэмакраты]]».<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=49698 Алег Корбан — новы старшыня «Маладых дэмакратаў» </ref> Кандыдат у дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў 26-га склікання.<ref>http://minsk.gov.by/ru/actual/view/240/sveden_dept.shtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170604121009/http://minsk.gov.by/ru/actual/view/240/sveden_dept.shtml |date=4 чэрвеня 2017 }} Сведения о кандидатах в депутаты Минского городского Совета депутатов 26го созыва</ref> Выбары прайшлі 25 красавіка 2010 г. 21 сакавіка 2010 г [[АГП]] на з’ездзе прыняла рашэнне не браць удзел у выбарах, але пакінула сябрам партыі самастойна прыймаць рашэнне аб удзеле.<ref>http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/21/ic_articles_112_167143 Съезд ОГП вновь «инвестировал» в прежнего лидера</ref> 31 сакавіка 2012 г., падчас з’езду АГП, прэтэндаваў на пасаду старшыні [[АГП]], аднак на з’ездзе нечакана зняў сваю кандыдатуру.<ref>http://www.mogilev.by/mnews/62893-oleg-korban-sozdaet-molodezhnuyu-organizaciyu-alternativa.html{{Недаступная спасылка}}</ref> У ліпені 2012 г. выйшаў з АГП. З сярэдзіны 2012 г. адзін са стваральнікаў і лідараў грамадскай арганізацыі, зарэгістраванай у Латвіі, «Альтэрнатыва».<ref>{{Cite web |url=https://alternativaby.net/arganizacyya/ |title=Архіўная копія |access-date=20 лютага 2018 |archive-date=20 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320194207/https://alternativaby.net/arganizacyya/ |url-status=dead }}</ref> Былі абвешчаныя асноўныя кірункі дзейнасці  “Альтэрнатывы” : адстойванне правоў моладзі, распаўсюд альтэрнатыўнай інфармацыі, актыўныя вулічныя акцыі. А. Корбан член ініцыятыўнай групы [[Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька|Анатоля Лябедзькі]] на прэзідэнцкіх [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|выбарах у 2015 годзе]].<ref>http://www.ctv.by/vybory-2015-iniciativnye-gruppy-prodolzhayut-sbor-podpisey-za-vydvizhenie-kandidatov-v-prezidenty {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171223090632/http://www.ctv.by/vybory-2015-iniciativnye-gruppy-prodolzhayut-sbor-podpisey-za-vydvizhenie-kandidatov-v-prezidenty |date=23 снежня 2017 }}</ref> Ініцыятыўная група не сабрала дастатковую для вылучэння А.Лябедзькі кандыдатам у прзідэнты колькасць галасоў.<ref>http://naviny.by/rubrics/elections/2015/09/30/ic_articles_623_189897 Анатоль Лябедзька: калі б у нас былі выбары, мы б разбіліся ў ляпёшку і сабралі гэтыя 100 тысяч подпісаў</ref> Кандыдат у дэпутаты Мінскага гарадскога савета дэпутатаў 28-га склікання на выбарах 18 лютага 2018 г.<ref>https://alternativaby.net/oleg-korban-kandidat-v-minskij-gorodskoj-sovet-deputatov/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180322054756/https://alternativaby.net/oleg-korban-kandidat-v-minskij-gorodskoj-sovet-deputatov/ |date=22 сакавіка 2018 }} Олег Корбан – кандидат в Минский городской Совет депутатов</ref> '''Храналогія пераследу''' У лютым 2006 г. быў адлічаны з Міжнароднага гуманітарна-эканамічнага інстытута за актыўнае валанцёрства ў прэзідэнцкай выбарчай кампаніі. За некалькі дзён да гэтага быў асуджаны на 10 сутак арышту.<ref>https://bydc.info/interview/262-anketa-bdts-oleg-korban {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508213040/https://bydc.info/interview/262-anketa-bdts-oleg-korban |date=8 мая 2021 }}</ref> 4 лютага 2007 г.,  А.Корбан і З.Хведарук былі затрыманыя разам з іншымі моладзевымі актывістамі на паседжанні Цэнтральнай Рады «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», якое адбывалася на прыватнай кватэры. Упраўленнем [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] па Мінску была ўзбуджаная крымінальная справа па арт. 193.1 КК РБ (арганізацыя дзейнасці аб’яднання, фонду ці рэлігіёзнай арганізацыі, якая не прайшла дзяржаўнай рэгістрацыі, ці ўдзел у ёй). А. Корбан, старшыня Партызанскай рады МФ і З. Хведарук, старшыня Першамайскай рады МФ з’яўляліся падазраванымі па ўзбуджанай крымінальнай справе і трое сутак правялі ў СІЗА КДБ. Далей па [[Справа Маладога Фронта|справе Маладога фронта]] ў якасці падазраваных былі прыцягнутыя прэс-сакратар МФ Барыс Гарэцкі, старшыня Заводскай рады МФ Аляксей Янушэўскі і кіраўніца аргаддзелам МФ  непаўнагадовая [[Наста Палажанка]].<ref>https://spring96.org/files/reviews/be/2007_review_by.pdf</ref> Абвінавачанне грунтавалася на канфіскаваных падчас ператрусаў на кватэрах маладафронтаўцаў друкаваных матэрыялах, а таксама на раздрукоўках тэлефонных размоў і аўдыёзапісе сходаў 29 верасня 2006 г., 25-га, 29 студзеня, 1, 4 лютага 2007 г. З. Хведарука абвінавачвалі ў тым, што ён кіраваў Першамайскай радай «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», А. Корбана — у кіраўніцтве Партызанскай рады, А. Янушэўскага — Завадской, Б. Гарэцкага — у тым, што ён быў прэс-сакратаром арганізацыі, [[Наста Палажанка|Н. Дашкевіч]]  абвінавачвалі ў кіраўніцтве арганізацыйным аддзелам арганізацыі. Мэтай дзейнасці «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», на думку абвінавачання, з’яўляўся захоп ўлады шляхам масавых вулічных акцый. Судовыя слуханні па справе праходзілі 28-29 мая 2007 г. ў судзе [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкага раёна Мінска]]. Дзяржабвінаваўца прапанавала пакараць З. Хведарука, А. Янушэўскага, А. Корбана, Б. Гарэцкага штрафамі ў памеры 500 базавых велічынь, а [[Наста Палажанка|Н. Дашкевіч]] — выпраўленчымі працамі. Суддзя Руслан Аніскевіч прызнаў моладзевых актывістаў вінаватымі ва ўчыненні крымінальнага злачынства і вынес наступныя пакаранні: З. Хведарук — штраф у памеры 40 базавых велічынь (1 млн. 240 тыс. руб.), А. Корбан, А. Янушэўскі, Б. Гарэцкі — штрафы ў памеры 30 базавых велічынь (930 тыс. руб.), Н. Дашкевіч вынесена судовае папярэджанне. У студзені 2008 г. за дапамогу адміністрацыйна арыштаваным удзельнікам акцыі пратэсту прадпрымальнікаў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў, быў асуджаны судом Маскоўскага раёна на дзесяць сутак арышту. А. Корбан затрыманы ў ноч з 19 на 20 снежня 2010 г. за ўдзел у мітынгу супраць вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 19 снежня 2010 г]]. у [[Мінск]]у. Абвінавачаны па чч. 1 і 2 арт. 293 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (арганізацыя масавых беспарадкаў і ўдзел у іх). Утрымліваўся ў СІЗА [[КДБ Беларусі|КДБ]]. 7 студзеня 2011 г. вызвалены з-пад варты пад падпіску аб нявыездзе. 31 студзеня 2011 г. на вуліцы ў [[Мінск]]у быў затрыманы паўторна, адпушчаны праз 2 гадзіны пасля допыту ў [[КДБ Беларусі|КДБ]]. 23 жніўня 2011 г. крымінальная справа супраць яго была закрытая «за адсутнасцю складу злачынства». 12 кастрычніка 2012 А. Корбан і Уладзімір Сяргееў асуджаныя судом Партызанскага раёна, суддзя Р. Шарай, на пяць сутак адміністрацыйнага арышту за флэшмоб супраць дзяржаўнай прапаганды.  11 кастрычніка 2012 г. актывісты “Альтэрнатывы” на вул. Няміга ў Мінску паставілі стары тэлевізар, экран якога быў заклеены лагатыпамі дзяржаўных беларускіх каналаў. На тэлевізар паставілі талерку з локшынамі. Каля яго – шыльду з надпісам: «Ахвяраванні на заробак БТ».<ref><nowiki>https://gomel.today/rus/news/belarus/32975/</nowiki> Активисты молодежной инициативы осуждены на пять суток ареста</ref> 11 снежня 2014 г. А. Корбан быў арыштаваны на 10 дзён за акцыю, якую актывісты “Альтэрнатывы” правялі 26 ліпеня 2014 г. у г. [[Дзяржынск|Дяржынску]]. Тады каля гарвыканкаму быў вывешаны бел-чырвона-белы сцяг, а па горадзе былі расклеены  плакаты: «За незалежную [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]]!», «[[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]] — не [[Расія]]!».<ref>https://charter97.org/be/news/2014/12/11/130353/ Алег Корбан арыштаваны на 10 дзён за плакат «Беларусь — не Расея!»</ref> 15 верасня 2016 г. А. Корбан быў аштрафаваны на 20 базавых велічынь у судзе [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральнага раёна Мінска,]] суддзя Вікторыя Шабуня. Штраф грамадскаму актывісту прысудзілі па артыкуле 23.34 КоАП РБ — за арганізацыю несанкцыянаванай вулічнай акцыі 25 жніўня 2016 г. Актывісты «Альтэрнатывы» з нагоды 25-й гадавіны зацвярджэння незалежнасці беларускай дзяржавы, арганізавалі віншаванне мінчан, раздаючы сцяжкі з выявай бел-чырвона-белага сцяга і герба «[[Пагоня]]».<ref>http://by.belapan.by/archive/2016/09/16/865374_865375/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160923030001/http://by.belapan.by/archive/2016/09/16/865374_865375/ |date=23 верасня 2016 }} Лідар «Альтэрнатывы» Алег Корбан атрымаў штраф за раздачу бел-чырвона-белых сцяжкоў</ref> У 2016 г. за грамадскую дзейнасць быў звольнены з працы ў лагістычнай кампаніі. 05.01.2017 г. судом Ленінскага раёна А. Корбан, разам з А. Лябедзькам і [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|П. Севярынцам]]  быў аштрафаваны за пікет у падтрымку «[[БелСат|Белсата]]» і супраць расійскіх прапагандысцкіх тэлеканалаў, які адбыўся каля адміністрацыі прэзідэнта ў [[Мінск]]у 20 снежня 2016 г.<ref>http://belsat.eu/in-focus/menski-sud-za-padtrymanne-belsatu-ashtrafavau-aktyvistau-na-vyalikiya-sumy/ Менскі суд за падтрыманне «Белсату» аштрафаваў актывістаў на вялікія сумы</ref> 16.01.2017 г. суд [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкага раёна горада Мінска]], суддзя — Н.Драчова, пакараў лідара грамадскага аб'яднання «Альтэрнатыва» А. Корбана штрафам у 805 рублёў за ўдзел 9 снежня 2016 г. у пікеце каля будынку [[БДУІР]] супраць адэптаў «рускага свету».<ref>https://novychas.by/hramadstva/aleh-korban-pakarany-za-udzel-u-akcyi-suprac-adept Алег Корбан пакараны за ўдзел у акцыі супраць адэптаў «рускага свету»</ref> 25 сакавіка 2017 г. А. Корбан быў затрыманы на [[Дзень Волі]] ў [[Мінск]]у. Асуджаны на 10 сутак адміністрацыйнага арышту.<ref>https://www.svaboda.org/a/28418119.html Адчуваньне, што прабыў 10 дзён у магіле, — Алег Корбан пра Акрэсьціна</ref> == Узнагароды == Алег Корбан — першы лаўрэат памятнага знаку імя [[Віктар Івашкевіч|Віктара Івашкевіча]],<ref>http://narodny.org/?p=6211 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803183543/http://narodny.org/?p=6211 |date=3 жніўня 2020 }} Першы ляўрэат памятнага знаку імя Віктара Івашкевіча — Алег Корбан</ref> заснаванага Партыяй [[Беларускі народны фронт|БНФ]] у 2014 г. для ўганаравання асобаў і арганізацыяў, якія спрычыніліся да арганізацыі масавых акцый у Беларусі, што мелі істотны ўплыў на грамадства. {{зноскі}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С.144 * ''Тамковіч А.'' Супраць плыні — 2011 — С.147-156 * Еднасць абаронцаў волі — Мінск. 2016 — С. 28-29. * Маладафронтаўцы — Менск 2009 — С. 135-138. * Парушэньні правоў чалавека ў Беларусі ў 2007 годзе. Аналітычны агляд — Менск. 2008 — С. 43-44. * Прага вясны — Менск. 2007 — С. 22-25. == Спасылкі == * https://palitviazni.info/viazen/alieh-korban {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160918141151/http://palitviazni.info/viazen/alieh-korban |date=18 верасня 2016 }} * http://spring96.org/ru/news/41384 * http://www.belaruspartisan.org/blogs/korban/?view_author=y {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160404072348/http://www.belaruspartisan.org/blogs/korban/?view_author=y |date=4 красавіка 2016 }} * http://freebelarus.livejournal.com/32699.html {{DEFAULTSORT:Корбан Алег Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] 5tlz9824x8wxn2yowbkn8433p2mp7pp 0 485177 5174695 5155316 2026-08-02T23:34:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174695 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Azorella |author = [[Lamarck]] (1783) |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Azorella |grin = 1210 }} '''Азарэла'''<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С. 35.</ref> (''Azorella'') — [[Род (біялогія)|род]] раслін [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{Bt-bellat|парасонавыя|Apiaceae}}. [[шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] травы ці паўкусты са скурыстым [[лісце]]м, якое ўтварае шчыльныя, часта цвёрдыя падушкі (часам дыяметрам да 1 м і масай да 150 кг). == Распаўсюджанне == Віды роду ў дзікай прыродзе растуць у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], аддаюць перавагу высакагор’ю [[Анды|Анд]], на [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравах]] і ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. == Віды == Паводле інфармацыі базы дадзеных ''[[The Plant List]]'', род уключае 29 відаў<ref name="TPL">{{Cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apiaceae/Azorella/|title=''Azorella''|lang=en|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|accessdate=2016-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170905074316/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apiaceae/Azorella/|archivedate=5 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>: {{кал}} * {{bt-latbel|Azorella ameghinoi|aut=[[Speg.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella aretioides|aut=([[Kunth]]) [[Willd.]] ex [[DC.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella biloba|aut=([[Schltdl.]]) [[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella compacta|aut=[[Phil.]]|Ярета}} * {{bt-latbel|Azorella corymbosa|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella crassipes|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella crenata|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella cryptantha|aut=([[Clos]]) [[Reiche]]|}} * {{bt-latbel|Azorella cuatrecasasii|aut=[[Mathias]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella diapensioides|aut=[[A.Gray]]|}} * {{bt-latbel|Azorella diversifolia|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella filamentosa|aut=[[Lam.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella fuegiana|aut=[[Speg.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella glacialis|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella julianii|aut=[[Mathias]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella lycopodioides|aut=[[Gaudich.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella macquariensis|aut=[[Orchard]]|}} * {{bt-latbel|Azorella madreporica|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella monantha|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella monteroi|aut=[[S.Martínez]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella multifida|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella patagonica|aut=[[Speg.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella pectinata|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella pedunculata|aut=([[Spreng.]]) [[Mathias]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella pulvinata|aut=[[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella selago|aut=[[Hook.f.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella spinosa|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella trifoliolata|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella trifurcata|aut=([[Gaertn.]]) [[Pers.]]|}} {{канец кал}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Биологический энциклопедический словарь|с=13}} * {{ВРЭ|Азорелла|1|300|id=1804906}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|61173|Азорелла}} * [http://flower.onego.ru/other/azorella.html Азорелла] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194250/http://flower.onego.ru/other/azorella.html |date=4 сакавіка 2016 }} ў [http://flower.onego.ru/ Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] 4n9pc6jlvwsklitpwv7mrot7z5x01yl 0 518952 5174736 5166922 2026-08-03T06:03:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174736 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = * Baisan * JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ({{ВДП}}) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада паміж 1986-1991 гадамі («за савецкім часам») у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]], паводле іншых звестак — у Гомелі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/pra-movu-dzjacinstva-gomelskih-nefarmala-i-soz-vjalikaja-gutarka-z-alesem-plotkam/|title=Пра мову, дзяцінства, гомельскіх нефармалаў і “SOŽ”. Вялікая гутарка з Алесем Плоткам|last=ZB|website=Homeldays|date=2023-12-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|url=http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|title=Будзьма беларусамі! {{!}} Алесь Плотка выдаў кнігу з “лёгкім гомельскім понтам”|website=budzma.by|access-date=2026-07-16|archive-date=10 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610182758/http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250718153132/https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek |date=18 ліпеня 2025 }}» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка, Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] 7absmwl6yupy8n3zdn4wte34op6a1r7 0 536187 5174878 3640780 2026-08-03T11:39:23Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5174878 wikitext text/x-wiki '''Гразноў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Валерый Уладзіміравіч Гразноў]] (нар. 1946) — беларускі архітэктар. * [[Васіль Васільевіч Гразноў]] — мастак, этнограф * [[Міхаіл Пятровіч Гразноў]] — расійскі археолаг * [[Феадосій Мікалаевіч Гразноў]] — беларускі дыпламат {{неадназначнасць}} cvivekvvfove7tuquekmp8bjmy77itu 0 538157 5174672 4916773 2026-08-02T21:59:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174672 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rod_laver_arena_by_night.jpg|міні|''Rod Laver Arena'' ноччу]] '''Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісу''' ([[Англійская мова|англ.]] ''<span lang="en">Australian Open Tennis Championships</span>'') — адзін з чатырох [[Турніры Вялікага шлема|турніраў Вялікага шлема]], цяпер які праводзіцца ў [[Аўстралія|аўстралійскім]] горадзе [[Мельбурн]] на кортах мясцовага спартыўнага комплексу «Мельбурн Парк». Асноўныя сеткі спаборніцтва традыцыйна праводзяць у двухтыднёвы адрэзак у канцы студзеня — пачатку лютага, выяўляючы пераможцаў у дзевяці разрадах: у пяці — у дарослых і чатырох — у старшых юніёраў. Арганізатар турніру — Tennis Australia. З 1988 года гульнявым пакрыццём з'яўляецца адна з мадыфікацый хардавага корта. == Гісторыя == [[Файл:Ausopen_margaret_court_arena_medium.jpg|справа|міні|''Margaret Court Arena'' на Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі. На заднім плане — ''Rod Laver Arena'']] Турнір быў упершыню у Мельбурне у [[1905]] і меў назву «Чэмпіянат Аўстралазіі» ([[Англійская мова|англ.]] The Australasian Championships). У ім брало ўдзел 17 спартсменаў, а на фінальным матчы прысутнічала 5 тыс. гледачоў. У [[1927|1927 годзе]] турнір змянілі назву на «Чэмпіянат Аўстраліі» (Australian Championships). У [[1969|1969 годзе]] ён стаў адкрытым для прафесіяналаў і атрымаў сваю цяперашнюю назву. Пачынаючы з 1905 года, чэмпіянат праводзіўся ў шасці розных месцах: * [[Мельбурн]] (54 разы), * [[Сідней]]<nowiki/> (17 разоў), * [[Адэлаіда]] (14 разоў), * [[Брысбен]] (7 разоў), * [[Перт (Аўстралія)|Перт]] (3 разы), * [[Новая Зеландыя]] (2 разы, у 1906 і 1912). У 1972 годзе было вырашана праводзіць турнір у адным і тым жа горадзе кожны год. Месцам баўлення былі выбраны травяныя корты Тэніснага клуба Куйёнг (Kooyong Lawn Tennis Club), прыгарада Мельбурна. Пазней клуб Куйёнг стаў цесны для турніру, які хутка рос. Да пачатку правядзення чэмпіянату 1988 года было завершана будаванне новага тэніснага комплексу Мельбурн Парк (Melbourne Park, што быў Фліндарс Парк, Flinders Park), куды і было перанесена правядзенне турніру ў тым годзе. Перасоўванне было значным поспехам — наведанне матчаў неадкладна вырасла, і турнір 1988 года наведала на 90 % больш за гледачоў (266 436), чым у папярэднім годзе ў Куйёнг (140 000). Апроч праблем са стадыёнам у Куйёнге (дзе, апроч іншага, існаваў нахіл глебы, з-за якога гульцам на адным боку галоўнага корта даводзілася пры выйсці да сеткі даслоўна падымацца ў гару), на папулярнасць Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі пад канец 1970-х і пачатку 1980-х гадоў адмоўна ўплывала прафесіяналізацыя тэніса. Вядучыя гульцы тым часам зараблялі ўжо гэтак буйныя сумы, што маглі сабе дазволіць прапусціць нават турнір Вялікага шлема з-за таго, што падарожжа на яго азначала пропуск калядных і навагодніх свят. Крыс Эверт прапусціла гэты турнір шэсць разоў падрад на піку кар'еры, Марціна Наўрацілава — чатыры разы; Бёрн Борг аніразу не прыняў удзелы ў Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі пасля 1974, а Джымі Конарс пасля 1975 года. У выніку пераможцамі Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі рабіліся гульцы, якія ні на адным іншым турніры Вялікага шлема не маглі б прэтэндаваць на перамогу: у жаночым адзінкавым разрадзе ў 1978 годзе перамагла Крыс О'Ніл, а ў 1979 годзе Барбара Джордан, у мужчынскім адзінкавым разрадзе ў 1980 годзе быў першым Браян Цічэр. У звязку з планамі арганізацыі двухтыднёвага супертурніру ў Фларыдзе, паўстала пагроза, што ён можа выцесніць мельбурнскае спаборніцтва са спіса турніраў Вялікага шлема. Таму, каб спрасціць прыцягненне элітных гульцоў на Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі, пасля турніру ў студзені 1977 года быў прынята развязак перанесці час правядзення на канец лістапада і пачатак снежня. Таму ў 1977 годзе чэмпіянат быў праведзены другі раз — у снежні. У гэтым месяцы яго працягнулі ўладкоўваць і ў наступныя гады. Пачынальна з 1987 года турнір ізноў перанеслі на студзень, таму ў 1986 годзе чэмпіянат не праводзіўся.<ref>{{Кніга |загаловак = Feinstein|ref=Feinstein|год=1992|pages=47-48|isbn=978-0-307-80096-1}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.wtatennis.com/tournaments/tournamentId/836/ Профіль турніру на сайте WTA]  (англ.) * [http://www.itftennis.com/juniors/tournaments/grand-slams/australian-open.aspx Профіль турніру на сайте ITF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107071648/http://www.itftennis.com/juniors/tournaments/grand-slams/australian-open.aspx |date=7 лістапада 2017 }}  (англ.) * [http://www.grandslamhistory.ru/index.php?menu=winners&act=GetWinnersTGSU&id_tour=1&id_event=1&id_nation=0 Спісы фіналаў турніру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324154112/http://www.grandslamhistory.ru/index.php?menu=winners&act=GetWinnersTGSU&id_tour=1&id_event=1&id_nation=0 |date=24 сакавіка 2016 }}  (рус.) на сайте grandslamhistory.ru {{Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе| ]] 1z6iwhzuwkb7xwi39jjjmximd9f25zz 0 554551 5174879 5133971 2026-08-03T11:44:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174879 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксандр Дзмітрыевіч Валогін |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР|армія}} |гады службы = [[1942]]—[[1943]] |званне = {{СССР, Малодшы сяржант}} |род войскаў = [[стралковыя войскі]] |часць = 118-ы гвардзейскі тралковы полк 37-й гвардзейскай стралковай дывізіі |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксандр Дзмітрыевіч Валогін''' ([[8 кастрычніка]] [[1924]], в. Пячэрскае, Сызранскі раён, [[Самарская вобласць]] — [[17 кастрычніка]] [[1943]], [[Лоеўскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — савецкі вайсковец, кулямётчык 118-га гвардзейскага стралковага палка 37-й гвардзейскай стралковай дывізіі 65-й арміі [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]], гвардыі [[малодшы сяржант]]<ref name="warheroes">{{warheroes|id=5480}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся [[8 кастрычніка]] [[1924]] года ў сяле Пячэрскае цяпер Сызранскага раёна [[Самарская вобласць|Самарскай вобласці]] ў сям’і [[Сялянства|селяніна]]<ref name="warheroes"/>. Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў вучнем токара на Першамайскім асфальтавым заводзе<ref name="warheroes"/>. У 1942 годзе быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]]<ref name="warheroes"/>. Упершыню ўдзельнічаў у баях падчас контрнаступлення савецкай арміі на [[Курская бітва|Курскай дузе]]<ref name="warheroes"/>. У пачатку жніўня 1943 года ў баях за [[Дзмітроўск|Дзмітроўск-Арлоўскі]] стральбой з кулямёта Валогін падавіў контратаку ўзвода [[Вермахт|гітлераўцаў]]<ref name="warheroes"/>. Нягледзячы на раненне асколкам бомбы, міны, малодшы сяржант Валогін заставаўся ў баявым страі на працягу некалькіх дзён, пакуль ішлі баі за Дзмітроўск-Арлоўскі<ref name="warheroes"/>. Кулямётны разлік Валогіна знішчыў некалькі дзясяткаў салдат і афіцэраў праціўніка<ref name="warheroes"/>. [[Кулямёт]]чык Валогін прымаў удзел у фарсіраванні рэк [[Дзясна]], [[Сноў]], [[Сож]], прыкрываючы наступ савецкіх войск кулямётным агнём<ref name="warheroes"/>. Некалькі дзён ішлі баі ў міжрэччы Сожа і [[Дняпро|Дняпра]]<ref name="warheroes"/>. 17 кастрычніка 1943 года каля вёскі [[Рудня Каменева]] гітлераўцы накіравалі супраць дэсантнікаў, танкі і свежыя падмацаванні<ref name="warheroes"/>. Байцы адбіваліся, калі побач з кулямётчыкам Валогіным разарваўся снарад, асколкамі якога ён быў смяротна [[Рана|паранены]]<ref name="warheroes"/>. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 15 студзеня 1944 года гвардыі малодшаму сяржанту Аляксандру Дзмітрыевічу Валогіну было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<blockquote class="">За ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, паспяховае [[Бітва за Дняпро|фарсіраванне Дняпра]] і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства<ref name="warheroes"/><ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref></blockquote> Пахаваны ў брацкай магіле ў вёсцы [[Церуха]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref name="warheroes"/>. == Узнагароды і званні == Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]<ref name="warheroes" />. == Памяць == * У горадзе [[Акцябрск (Самарская вобласць)|Акцябрск]] Самарскай вобласці імем А . Д. Валогіна названыя вуліца і сярэдняя школа<ref name="warheroes" />. На доме, дзе ён жыў, устаноўлена мемарыяльная дошка, а побач са школай-інтэрнатам — [[помнік]]<ref name="warheroes" />. * Імя Аляксандра Валогіна нададзена вуліцам ў [[Полацк]]у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і [[Церуха|Церусе]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{Cite web|url=https://sozhnews.by/news/obshchestvo/sokhranyaya-pamyat-o-geroe-pulemetchik-aleksandr-vologin/|title=Сохраняя память о герое: пулеметчик Александр Вологин|website=Гомельская районная газета «Маяк»|access-date=26 красавіка 2026|archive-date=29 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429184946/https://sozhnews.by/news/obshchestvo/sokhranyaya-pamyat-o-geroe-pulemetchik-aleksandr-vologin/|url-status=dead}}</ref>. * Мемарыяльная дошка Валогіну ўстаноўлена Расійскім ваенна-гістарычным таварыствам на будынку школы № 5 горада Акцябрска, дзе ён вучыўся. * Загадам Міністра абароны СССР А. Д. Валогін навечна залічаны ў спісы асабовага складу вайсковай часткі<ref name="warheroes" />. * Імя Валогіна прысвоена студэнцкаму атраду «Актыў» з [[Церуха|Церухі]] ([[Гомельскі раён]]). * Аляксандру Валогіну ў [[Церуха|Церусе]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] адкрыта мемарыяльная дошка (09.05.2019)<ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/memorialnyy-znak/|title=Мемориальный знак герою войны открыли в Терюхе|website=Телерадиокомпания «Гомель»}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|1}} * ''Зайцев А. Д.'', ''Рощин И. И.'', ''Соловьёв В. Н.'' Зачислены навечно. — кн. 1. — М.: Политиздат, 1990. * Подвиг во имя Родины. — Книга 1 — Куйбышев, 1965. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валогін Аляксандр Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Самарскай вобласці]] 1iv40lmpme21p57ayq18tjuxb5kgytr 0 565953 5174549 4986995 2026-08-02T14:39:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174549 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іо́сіф''' ('''Ю́заф''') '''Станісла́вавіч У́ншліхт''' ({{ДН|31|12|1879|19}}, [[Млава]], {{МН|Плоцкая губерня|ў Плоцкай губерні|}} — {{ДС|29|7|1938}}, [[Расстрэльны палігон «Камунарка»|палігон «Камунарка»]], [[Маскоўская вобласць]]) — партыйны дзеяч СДКПіЛ і [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]], адзін з стваральнікаў савецкіх органаў дзяржаўнай бяспекі — [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|УЧК]]—ДПУ<ref name="bio">[http://www.hrono.ru/biograf/unshliht.html Уншлихт Иосиф Станиславович]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся [[19 снежня]] [[1879]] года ў Млаве (цяпер у [[Польшча|Польшчы]]) у [[Палякі|польскай]] мяшчанскай сям’і<ref>[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/martirolog/?t=page&id=14443 Уншлихт Иосиф Станиславович]</ref><ref>{{Cite web |url=http://mos.memo.ru/shot-17.htm |title=Осинская (Уншлихт) Софья (Зося) Станиславовна |access-date=11 ліпеня 2018 |archive-date=26 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626200746/http://mos.memo.ru/shot-17.htm |url-status=dead }}</ref>. Адукацыю атрымаў на Вышэйшых тэхнічных курсах у [[Варшава|Варшаве]], электратэхнік. У 1900 годзе ўступіў у шэрагі Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ), якая ў 1906 увайшла ў РСДРП, [[Бальшавікі|бальшавік]]. Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] шэсць разоў падвяргаўся арыштам, правёў шмат гадоў у царскіх засценках турмаў і сібірскай спасылцы. У красавіку 1917 года — член Петраградскага савета. У кастрычніку 1917 года — член [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|Петраградскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта]]. У 1917—1918 гадах — член калегіі Наркамата ўнутраных спраў РСФСР. У пачатку 1918 года [[Брэсцкі мір|ваяваў з немцамі]] пад [[Пскоў|Псковам]]. У красавіку 1918 — студзені 1919 года — старшыня Цэнтральнай калегіі па справах палонных і бежанцаў. З лютага 1919 года — наркам па ваенных справах [[Літбел ССР|Літоўска-Беларускай ССР]], член Прэзідыума ЦК [[Камуністычная партыя (бальшавікоў) Літвы і Беларусі|КП Літвы і Беларусі]]. У красавіку 1919 года — намеснік старшыні Савета абароны Літоўска-Беларускай ССР. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны з Польшчай]] быў членам Рэўваенсавета 16-й арміі Заходняга фронту і ўваходзіў у склад Рэвалюцыйнага Камітэта Польшчы. З красавіка 1921 года — намеснік старшыні УЧК—ДПУ (пераемнік І. К. Ксенафонтава), па яго прапанове было створана спецыяльнае бюро па вядзенні актыўнай выведкі — дэзынфармацыі праціўніка. Кіраваў высылкай урачоў<ref name="doctorsexile">[http://www.hrono.ru/dokum/192_dok/19220621unsh.html Записка И. С. Уншлихта в Политбюро ЦК РКП(б) о высылке участников Всероссийского съезда врачей]</ref>, прафесараў і іншых прадстаўнікоў інтэлігенцыі<ref name="exile">[http://www.hrono.ru/dokum/192_dok/19220722unsh.html Записка И. С. Уншлихта в Политбюро ЦК РКП(б) об ускорении подготовки к высылке деятелей интеллигенции]</ref><ref name="petrograddelo">[http://www.hrono.ru/dokum/192_dok/19220802unsh.html Препроводительная записка И. С. Уншлихта И. В. Сталину с приложением протокола заседания Комиссии Политбюро ЦК РКП(б) и списков деятелей интеллигенции, подлежащих высылке]</ref><ref name="lenin">[http://www.hrono.ru/dokum/192_dok/19220818unsh.html Записка И. С. Уншлихта В. И. Ленину]</ref><ref name="politburo">[http://www.hrono.ru/dokum/192_dok/19220810intel.html Постановление Политбюро ЦК РКП(б) об утверждении списков высылаемых деятелей интеллигенции]</ref> (на пасадзе намесніка старшыні ГПУ яго змяніў [[Вячаслаў Рудольфавіч Мянжынскі|Мянжынскі]]). З жніўня 1923 года — член [[РВС СССР]] і начальнік забеспячэння [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]]. У 1924—1925 гадах — член Цэнтральнай рэвізійнай камісіі РКП(б). З 1925 года — кандыдат у члены [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]]. У лютым 1925 — чэрвені 1930 года — намеснік старшыні РВС СССР і намеснік наркама па ваенных і марскіх справах СССР. Адначасова з студзеня 1927 — старшыня «Тсаавіяхім» СССР. [[Файл:Unszlicht_1935.jpg|міні|378x378пкс|Начальнік Галоўнага ўпраўлення Грамадзянскага паветранага флоту (1935)]] У 1933—1935 гадах — начальнік Галоўнага ўпраўлення Грамадзянскага паветранага флоту пры СНК СССР. У лютым 1935 года абраны сакратаром Саюзнага Савета [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]]. [[11 чэрвеня]] [[1937]] года арыштаваны, абвінавачаны ў прыналежнасці да «дыверсійна-шпіёнскай сеткі польскай выведкі ў СССР», якая існавала ў выглядзе так званай «[[Польская ваенная арганізацыя|Польскай арганізацыі вайсковай]]»<ref>[http://allin777.livejournal.com/263642.html Закрытое письмо о фашистско-повстанческой, шпионской, диверсионной, пораженческой и террористической деятельности польской разведки в СССР]</ref>. [[28 ліпеня]] [[1938]] года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй]] [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда СССР]] прыгавораны да расстрэлу. Расстраляны [[29 ліпеня]] 1938 года. Усё абвінавачванне Уншліхту было пабудавана на самаабгаворы. Аднак, будучы выкліканым на Ваенную Калегію Вярхоўнага Суда СССР, Уншліхт заявіў, што «ў арганізацыі „ПАВ“ ён ніколі не знаходзіўся і ўсе гэтыя паказанні даў выключна таму, што не мог пераносіць працяглага допыту. Падчас допыту пракурорам Саюза ССР ён нічога не заявіў аб сваёй недатычнасці да контррэвалюцыйнай арганізацыі таму, што падчас гэтага допыту прысутнічала некалькі чалавек упаўнаважаных [[НКУС]], пры якіх ён баяўся адмаўляцца ад сваіх ранейшых паказанняў, а таму і перад пракурорам Саюза пацвердзіў усе свае ранейшыя паказанні». (Справа Уншліхта, т. I, л. д. 103.) Нягледзячы на абсурднасць прад’яўленых супраць Уншліхта абвінавачванняў і яго катэгарычную адмову ў судзе ад усіх паказанняў, дадзеных ім у выніку яго збіцця, Ваенная Калегія асудзіла яго да вышэйшай меры пакарання. Па сутнасці справы, гэта быў не суд, а простае выкананне фармальнасцей. Дастаткова сказаць, што ўсё судовае разбіральніцтва па справе Уншліхта адбывалася на працягу 20 хвілін. Расстраляны 29 ліпеня 1938 года на [[Расстрэльны палігон «Камунарка»|палігоне «Камунарка»]] (Маскоўская вобласць). У 1956 годзе быў пасмяротна рэабілітаваны і адноўлены ў партыі. == Сям’я == * Сястра — Соф’я (Зося) Станіславаўна Асінская (1882—1937), расстраляная. * Сястра — Стэфанія Станіславаўна Уншліхт (у замужжы Брун, 1888—1947), прадстаўнік кампартыі Польшчы ў ВККІ, жонка [[Юльян Брун|Юльяна Бруна]]. * Жонка — Стэфанія Арнольдаўна Уншліхт (1880—1947).<ref>[http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-19/name-8/surname-35/repression-1 Уншлихт Стефания Арнольдовна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170815011010/http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-19/name-8/surname-35/repression-1 |date=15 жніўня 2017 }}</ref> == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (1928). == Памяць == 25 лютага 1931 года ў Хабараўску была заснавана Далёкаўсходняя краёвая школа грамадзянскіх пілотаў імя І. С. Уншліхта «Тсаавіяхім». З 1 мая 1934 года на яе базе адкрыўся Хабараўскі аэраклуб імя Герояў лётчыкаў-чалюскінцаў Тсаавіяхіма, які працуе да гэтага часу. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Дональд Рейфилд. |частка = |загаловак = Сталин и его подручные |арыгінал = {{lang-en|Stalin and his hangmen}} |спасылка = http://actualcomment.ru/book/115/ |выданне = |адказны = |месца = М. |выдавецтва = Новое литературное обозрение |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = 500 |isbn = 978-5-86793-651-8 |тыраж = 1,5 тыс. }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уншліхт Іосіф Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэвалюцыянеры]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Камуністы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Польшчы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]] [[Катэгорыя:Члены РСДРП]] [[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»]] [[Катэгорыя:Народныя камісары Літбел ССР]] [[Катэгорыя:Вязні Варшаўскай Аляксандраўскай цытадэлі]] l517huw7as56zugczhuperl0boe5347 0 572326 5174793 5157609 2026-08-03T07:33:48Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5174793 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Гістарычны факультэт | арыгінал = | вну = [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = БДПУ (02).jpg | подпіс = Галоўны корпус БДПУ ў асноўным займае гістарычны факультэт | ранейшыя назвы = Сацыяльна-гістарычны, Сацыяльна-эканамічны, Гісторыка-геаграфічны | міжназва = Faculty of History of the Maxim Tank BSPU | дэвіз = | заснаваны = [[1918]] | закрыты = | дэкан = [[Сяргей Пятровіч Шупляк|Сяргей Шупляк]] | размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]], [[Вуліца Савецкая (Мінск)|вул. Савецкая]], 18 | адрас = | каардынаты = | сайт = https://fhist.bspu.by }} '''Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка''' — структурнае падраздзяленне [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]]. == Гісторыя == Пастановай Цэнтральнага народнага камісарыята па асвеце № 4134 ад 30 снежня 1918 года педагагічнаму савету прадпісана пачаць пераўтварэнне Мінскага настаўніцкага інстытута ў вышэйшую навучальную ўстанову. На базе інстытута створаны сацыяльна-гістарычны факультэт. У верасні 1919 года сацыяльна-гістарычны факультэт рэарганізаваны ў літаратурна-гістарычнае аддзяленне. У 1934 годзе на падставе пастаноў ЦК [[ВКП(б)]] і [[СНК СССР]] «Аб выкладанні грамадскай гісторыі ў школах СССР» ў 1934 была праведзена рэарганізацыя сацыяльна-эканамічнага факультэта. На аснове геаграфічнага і эканамічнага аддзяленняў быў створаны геаграфічны факультэт, а на базе гістарычнага аддзялення — самастойны гістарычны факультэт. 24 чэрвеня 1941 — праца ў інстытуце спынілася. 2 верасня 1944 г. — гістарычны факультэт як складовая частка МДПІ імя А. М. Горкага аднавіў сваю працу. На гістарычным факультэце створаны кафедра гісторыі СССР і кафедра ўсеагульнай гісторыі. У маі 1945 года загадчык кафедры ўсеагульнай гісторыі, прафесар [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў|У. М. Перцаў]] у складзе дэлегацыі БССР падпісаў на міжнароднай канферэнцыі ў [[Сан-Францыска]] дакумент пра стварэнне [[ААН]]. У лістападзе 1948 года адноўлена аспірантура, на якой у 1948—1965 гады падрыхтавана больш за 25 гісторыкаў. Большасць з іх ([[Аляксандр Цімафеевіч Караткевіч|А. Ц. Караткевіч]], [[Галіна Міхайлаўна Каванцава|Г. М. Каванцава]], [[Мікалай Дарафеевіч Каўшараў|М. Д. Каўшараў]], [[Фамін Віталь Міхайлавіч|В. М. Фамін]], [[Аляксандр Мікалаевіч Мацко|А. М. Мацко]] і іншыя) абаранілі кандыдацкія, а затым доктарскія дысертацыі. 1 верасня 1956 года створаны гісторыка-геаграфічны факультэт з кафедрамі ўсеагульнай гісторыі, гісторыі СССР, геаграфіі і прыродазнаўства. У лютым 1971 года — гісторыка-геаграфічны факультэт рэарганізаваны на два — гістарычны і [[Факультэт прыродазнаўства БДПУ імя М. Танка|прыродазнаўства]]. У 1994 заснаваны спецыялізаваны Савет універсітэта па абароне дысертацый (гістарычныя навукі). == Былая структура == === Дэканы === * А. А. Лізурчык (1940-?) * Н. Г. Матусевіч (1944-?) ; Сацыяльна-гістарычны (1956—1971) * [[Мікалай Дарафеевіч Каўшараў|М. Д. Каўшараў]] (1961—1974) ; Гісторыка-геаграфічны (1956—1971) * [[Фрол Парфіравіч Шмыгаў|Ф. П. Шмыгаў]] (1957—1974) ; Гістарычны (1971 — наш час) * А. А. Васілеўскі (1974—1986) * Л. А. Шульга (1986—1991) * [[Уладзімір Васільевіч Тугай|У. В. Тугай]] (1991—2004) * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|М. М. Забаўскі]] (2004—2015) * [[Аляксандр Валер’евіч Касовіч|А. В. Касовіч]] (2015—2019) * [[Вераніка Пятроўна Скок|В. П. Скок]] (2019—2022) * [[Сяргей Пятровіч Шупляк|С. П. Шупляк]] (з 2022) === Кафедра ўсеагульнай гісторыі (1931—2004) === Да 1934 кафедра гісторыі Захаду. ;Загадчыкі кафедры * [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў|У. М. Перцаў]] (1931—1932; 1934—1941; 1944—1946) * [[Гілер Маркавіч Ліўшыц|Г. М. Ліўшыц]] (1946—1950) * А. І. Казлоў (1950—1972) * [[Валянціна Уладзіміраўна Чапко|В. У. Чапко]] (1972—1978) * [[Рамуальд Аляксандравіч Чыкалаў|Р. А. Чыкалаў]] (1978—1993) * [[Генадзь Аркадзевіч Космач|Г. А. Космач]] (1993—2004) === Кафедра славянскай гісторыі і метадалогіі гістарычнай навукі (1931—2015) === Да 1944 — кафедра гісторыі народаў СССР і Расіі. Да 1991 — Кафедра гісторыі СССР. ;Загадчыкі кафедры * [[Аляксандра Іванаўна Воранава|А. І. Воранава]] (1944—1948) * [[Іван Сяргеевіч Краўчанка|І. С. Краўчанка]] (1948—1952) * [[Антон Васілевіч Палонскі|А. В. Палонскі]] (1952—1972) * [[Фамін Віталь Міхайлавіч|В. М. Фамін]] (1972—1984; 1985—1997) * [[Анатоль Міхайлавіч Люты|А. М. Люты]] (1984—1985) * [[Анатоль Паўлавіч Жытко|А. П. Жытко]] (1997—2015) === Кафедра эканомікі (1931—2015) === Да 1944 — кафедра палітычнай эканоміі, а пазней кафедра эканамічнай тэорыі і эканамічнага выхавання. ;Загадчыкі кафедры * П. В. Пінчук * А. Я. Кубліцкі * В. М. Лушчыцкі * В. Г. Родзін * [[Фёдар Васілевіч Баравік|Ф. В. Баравік]] (1961—1969) * І. К. Караленка (1969—1973) * [[Сцяпан Яфімавіч Янчанка|С. Я. Янчанка]] (1973—1979) * Серада В. С. (1979—1997) * І. С. Святліцкі (1997-?) * А. А. Дічкоўскі (?-2000) * [[Леанід Мікалаевіч Давыдзенка|Л. М. Давыдзенка]] (2000—2015) === Кафедра гісторыі КПСС (?—1992) === Далучана да кафедры гісторыі Беларусі і методыкі выкладання гісторыі і грамадска-палітычных дысцыплін. === Кафедра паліталогіі і права (?-2015) === === Кафедра філасофіі (1962—2015) === У 1980-я гг. кафедра зрабіла істотны ўклад у аказанні дапамогі Кубе ў падрыхтоўцы навукова-выкладчыцкіх кадраў вышэйшай кваліфікацыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Аляксандр Васільевіч Бадакоў|А. В. Бадакоў]] (1962—1973) * [[Алег Сяргеевіч Цярнавы|А. С. Цярнавы]] (1973—2002) * [[Васіль Васільевіч Бушчык|В. В. Бушчык]] (2002—2009) * [[Ірына Юр’еўна Нікіціна|І. Ю. Нікіціна]] (2010—2015) === Кафедра гісторыі Беларусі і методыкі выкладання гісторыі і грамадска-палітычных дысцыплін (1971—1992) === Да 1991 года кафедра гісторыі БССР. Да 1992 — кафедра гісторыі БССР і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Ніна Васілеўна Каменская|Н. В. Каменская]] (1971—1974) * [[Мікалай Дарафеевіч Каўшараў|М. Д. Каўшараў]] (1974—1978) * [[Валянціна Уладзіміраўна Чапко|В. У. Чапко]] (1978—1984) * [[Анатоль Міхайлавіч Люты|А. М. Люты]] (1985—1992) === Кафедра гісторыі Беларусі (1992—2015) === Створана шляхам падзелу кафедры гісторыі БССР і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчык кафедр * [[Анатоль Міхайлавіч Люты|А. М. Люты]] (1992—2015) === Кафедра дапаможных гістарычных дысцыплін і методыкі выкладання гісторыі (1992—2015) === Створана шляхам падзелу кафедры гісторыі БССР і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Іван Іванавіч Багдановіч|І. І. Багдановіч]] (1992—2007) * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|М. М. Забаўскі]] (2008—2009) * [[Аляксандр Аляксандравіч Корзюк|А. А. Корзюк]] (2009—2015) === Кафедра гісторыі старажытных цывілізацый і сярэднявечча (2004—2015) === Адкрыта ў выніку рэарганізацыі кафедра ўсеагульнай гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Уладзімір Васільевіч Тугай|У. В. Тугай]] (2005—2015) === Кафедра новай і найноўшай гісторыі (2004—2015) === Адкрыта пасля рэарганізацыі кафедра ўсеагульнай гісторыі. * [[Генадзь Аркадзевіч Космач|Г. А. Космач]] (2004—2015) === Кафедра ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі (з 2015) === Створана зліццём кафедраў гісторыі старажытных цывілізацый, новай і найноўшай гісторыі, дапаможных гістарычных дысцыплін і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Аляксандр Аляксандравіч Корзюк|А. А. Корзюк]] (2015—2022) * [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|І. Р. Чыкалава]] (2022) * [[Віталь Альгімантавіч Йоцюс|В. А. Ёцюс]] (з 2022) === Кафедра гісторыі Беларусі і славянскіх народаў (з 2015) === Створана шляхам зліцця кафедраў гісторыі Беларусі і славянскай гісторыі і метадалогіі гістарычнай навукі. ;Загадчыкі кафедры * [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|А. Ф. Вялікі]] (2015-2019) * [[Святлана Аляксандраўна Талмачова|С. А. Талмачова]] (з 2019) === Кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін (з 2015) === Створана шляхам зліцця кафедраў эканомікі, паліталогіі і права, філасофіі ;Загадчыкі кафедры * [[Ірына Юр’еўна Нікіціна|І. Ю. Нікіціна]] (2015) * [[Сяргей Валянцінавіч Зенчанка|С. В. Зенчанка]] (2015—2024) * А. В. Ефімовіч (2024—2025) * А. А. Сарокін (2025-2026) == Сучаснасць == === Кірункі навучання === * 6-05-0113-01 Гістарычная адукацыя, з прафілізацыямі: ** Грамадазнаўчыя дысцыпліны ** Сусветная мастацкая культура ** Экскурсійна-краязнаўчая работа == Структура == Цяпер у складзе факультэта 3 кафедры: {| class="wikitable" !Кафедра !Загадчык |- |Кафедра ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі |<center>Кандыдат гістарычных навук, дацэнт [[Віталь Альгімантавіч Ёцюс|Віталій Альгімантавіч Ёцюс]]</center> |- |Кафедра гісторыі Беларусі і славянскіх народаў |<center>Доктар гістарычных навук, дацэнт [[Святлана Аляксандраўна Талмачова]]</center> |- |Кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін |<center>З сакавіка 2026 г. пасада загадчыка вакантна</center> |} ;На факультэце таксама дзейнічаюць * Цэнтр іраназнаўства і вывучэння персідскай мовы * Пяць студэнцкіх навукова-даследчых лабараторый; == Кіраўніцтва факультэта == * Дэкан: [[Сяргей Пятровіч Шупляк]], кандыдат гістарычных навук, дацэнт * Намеснік дэкана па вучэбнай рабоце: Надзея Аляксандраўна Куімава, кандыдат гістарычных навук * Намеснік дэкана па навуковай рабоце: Наталля Уладзіміраўна Пашкевіч, выкладчык * Намеснік дэкана па ідэалагічнай і выхаваўчай рабоце: Ларыса Леанідаўна Савіч == Вядомыя выкладчыкі == * [[Іна Леанідаўна Калечыц]] * [[Зарына Ібрагімаўна Канапацкая]] * [[Ігар Васільевіч Карпенка]] * [[Алена Мікалаеўна Космач]] * [[Генадзь Аркадзевіч Космач]] * [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава]] * [[Рамуальд Аляксандравіч Чыкалаў]] == Вядомыя выпускнікі == * [[Анатоль Паўлавіч Жытко]] * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі]] * [[Юрый Апанасавіч Заяц]] * [[Аляксандр Валер’евіч Касовіч]] * [[Кузьма Іванавіч Козак]] * [[Ігар Вячаслававіч Мельнікаў]] * [[Людміла Канстанцінаўна Сухнат]] * [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://fhist.bspu.by Афіцыйны сайт гістарычнага факультэта БДПУ імя М. Танка]. {{Факультэты БДПУ імя М. Танка}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гістарычныя факультэты|БДПУ імя М. Танка]] [[Катэгорыя:1918 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Гістарычны факультэт БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Факультэты БДПУ імя М. Танка]] nb67akvtqmum3fd4ebsmresgxyre3q2 0 574811 5174689 5155311 2026-08-02T23:10:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174689 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дошка пашаны моладзі і навучальных устаноў Пухавіцкага раёна.jpg|міні|справа|Дошка пашаны моладзі і навучальных устаноў Пухавіцкага раёна, 18 мая 2019 г.]] У 2017/2018 навучальным годзе сетка адукацыйных устаноў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] складала 51 установай адукацыі (26 устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, 18 устаноў дашкольнай адукацыі, 3 установы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 1 дапаможная школа-інтэрнат, 1 цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі, 1 сацыяльна-педагагічны цэнтр, 1 аздараўленчы летнік «Лясная казка»), а таксама ДУ «Пухавіцкая спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа алімпійскага рэзерву», ДУ «Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр „Вікторыя“», ДУ «Фізкультурна-аздараўленчы комплекс „Энергія“»<ref>http://pukhovichi.minsk-region.by/ru/cotsialnaya-sfera/obrazovanie.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181005022004/http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ru/cotsialnaya-sfera/obrazovanie.html |date=5 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Гісторыя == У 1929 годзе у Пухавіцкім раёне працава 132 настаўніка. На пачатак 1933 года 95,5 працэнта насельніцтва раёна было пісьменным. На Пухавіччыне ў той час працавала 2 тэхнікума, 2 школы фабрычна-завадскога вучнёўства, 28 школ калгаснай моладзі, 118 чатырохгодак, 1 рабфак. Да 1941 года ў раёне працавала ўжо 128 школ, з іх 28 — няпоўных сярэдніх і сярэдніх<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=51440 |title=Архіўная копія |access-date=17 ліпеня 2019 |archive-date=25 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725234536/http://www.gorka.by/?p=51440 |url-status=dead }}</ref>. == Дашкольная адукацыя == * Яслі-сад «Сонейка», [[Дружны (Пухавіцкі раён)|п. Дружны]], * Яслі-сад «Зубраня», п. Дружны, * [[Рудзенск]]і яслі-сад * 6 дашкольных устаноў у г.[[Мар’іна Горка]], * Дзецячы яслі-сад «Крынічка», [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|г.п. Свіслач]], * [[Дрычынскі яслі-сад Пухавіцкага раёна]]<ref>https://sad-drychyn.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190811083913/https://sad-drychyn.schools.by/ |date=11 жніўня 2019 }}</ref>, * Блонская Яслі-сад. == Сярэднія навучальныя ўстановы == === [[Школа|Школы]]: === * [[Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>http://ozerichschool.of.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181021110229/http://ozerichschool.of.by/ |date=21 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Ананіцкі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа]]<ref>http://ananichy.by/</ref>, * [[Блонская сярэдняя школа]]<ref>https://blon.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190225115441/https://blon.schools.by/ |date=25 лютага 2019 }}</ref>, * [[Блужскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа імя М. Чэпіка]]<ref>http://blyjaschool.wixsite.com/blyja-school {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181006050316/http://blyjaschool.wixsite.com/blyja-school |date=6 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Бор-Слабадскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>https://borsl.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190531110919/https://borsl.schools.by/ |date=31 мая 2019 }}</ref>, * [[Грэбенская базавая школа Пухавіцкага раёна]]<ref>https://novopole.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190723122038/https://novopole.schools.by/ |date=23 ліпеня 2019 }}</ref>, * [[Голацкі дзіцячы сад — сярэдняя школа]]<ref>https://golotsk.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228150509/https://golotsk.schools.by/ |date=28 лютага 2021 }}</ref>, * [[Дубраўская сярэдняя школа Пухавіцкага раёна]]<ref>http://dubrovka.ucoz.net/</ref>, * [[Дукорскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад-сярэдняя школа]]<ref>http://schooldukora.edu.minskregion.by/index.php?blogId=80 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180918193844/http://schooldukora.edu.minskregion.by/index.php?blogId=80 |date=18 верасня 2018 }}</ref>, * [[Зоркаўскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа]] <ref>{{Cite web |url=http://www.zorka-upk.guo.by/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archive-date=14 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914194939/http://www.zorka-upk.guo.by/ |url-status=dead }}</ref>, * [[Зазерская сярэдняя школа]]<ref>http://zazerskajashkola.wixsite.com/zazerye {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180819003111/http://zazerskajashkola.wixsite.com/zazerye |date=19 жніўня 2018 }}</ref>, * [[Турынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>http://turinsk.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011023648/http://turinsk.edu.minskregion.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Мар’інагорскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа]]<ref>https://upkmargorka.znaj.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201128165250/https://upkmargorka.znaj.by/ |date=28 лістапада 2020 }}</ref>, * [[Праўдзінская сярэдняя школа]]<ref>http://schoolpravdinsk.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180927134419/http://schoolpravdinsk.edu.minskregion.by/ |date=27 верасня 2018 }}</ref>, * [[Пухавіцкая сярэдняя школа (Пухавіцкі раён)|Пухавіцкая сярэдняя школа]]<ref>https://puhovich.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301043502/https://puhovich.schools.by/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref>, * [[Пярэжырская сярэдняя школа імя А.Е. Гурыновіча]]<ref>https://perezhir.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806050336/https://perezhir.schools.by/ |date=6 жніўня 2019 }}</ref>, * [[Рудзенская сярэдняя школа]]<ref>https://rudensk.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190705215530/https://rudensk.schools.by/ |date=5 ліпеня 2019 }}</ref>, * [[Свіслацкая сярэдняя школа імя А.Р. Чарвякова]]<ref>http://schoolsvisloth.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011023220/http://schoolsvisloth.edu.minskregion.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Суцінскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>{{Cite web |url=http://sutin.ucoz.ru/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archive-date=30 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930112248/http://sutin.ucoz.ru/ |url-status=dead }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 1 п. Дружны]]<ref>https://1drugni.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181129192444/https://1drugni.schools.by/ |date=29 лістапада 2018 }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 2 г. Мар’іна Горка]]<ref>http://school2gorka.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181002052343/http://school2gorka.edu.minskregion.by/ |date=2 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 3 г. Мар’іна Горка]]<ref>{{Cite web |url=http://school3.by/ |title=Архіўная копія |access-date=8 кастрычніка 2018 |archive-date=7 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007213745/http://school3.by/ |url-status=dead }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 4 г. Мар’іна Горка]]<ref>http://school4mgorka.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011023443/http://school4mgorka.edu.minskregion.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Шацкая сярэдняя школа]]<ref>https://shack.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190723113936/https://shack.schools.by/ |date=23 ліпеня 2019 }}</ref>. === [[Гімназія|Гімназіі]]: === * [[Мар’інагорская гімназія]]<ref>http://marinagorka-gym.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011132004/http://marinagorka-gym.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>. === [[Ліцэй|Ліцэі]]: === * [[Праўдзінскі дзяржаўны будаўнічы прафесійны ліцэй]]<ref>http://ptu111.narod.ru/about.html</ref>. == Установы дадатковай адукацыі == * Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі «Світанак» Пухавіцкага раёна<ref>{{Cite web |url=http://gudo-svitanak.by/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180916212955/http://gudo-svitanak.by/ |archivedate=16 верасня 2018 |url-status=dead }}</ref>, * Цэнтр турызму дзяцей і моладзі Пухавіцкага раёна<ref>http://turcenter.ucoz.org/index/muzei/0-8</ref>, * Рудзенскі цэнтр творчасці дзяцей і моладзі «Вяселка»<ref>https://ctdm-vyasyolka.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210620012729/https://ctdm-vyasyolka.schools.by/ |date=20 чэрвеня 2021 }}</ref>. == Установы ў сферы фізічнай культуры і спорту == * [[Пухавіцкая дзіцяча-юнацкая спартыўная школа]]<ref>http://www.puhdush.guo.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190505191301/http://www.puhdush.guo.by/ |date=5 мая 2019 }}</ref>. == Сацыяльна-педагагічны цэнтр == * Пухавіцкі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр<ref>http://rspcpukhovichi.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181009041901/http://rspcpukhovichi.edu.minskregion.by/ |date=9 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Установы спецыяльнай адукацыі == * Рудзенская дапаможная школа-інтэрнат<ref>http://rudenskinternat.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181001121137/http://rudenskinternat.edu.minskregion.by/ |date=1 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі == * Пухавіцкі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі<ref>http://ckrorudensk.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181009044236/http://ckrorudensk.edu.minskregion.by/ |date=9 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы == * [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка]]<ref>{{Cite web |url=http://mgatk.by/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archive-date=12 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012231056/http://mgatk.by/ |url-status=dead }}</ref>. == Ліквідаваныя ўстановы адукаціі == * Дзіцячы сад «Сонейка», г.п. Свіслач * Дзіцячы сад, г.п. Праўдзінскі <ref>{{Cite web |url=http://pravdinsky.info/novyj-dom-v-pravdinske/ |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2019 |archive-date=17 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717065613/http://pravdinsky.info/novyj-dom-v-pravdinske/ |url-status=dead }}</ref> * Дзіцячы сад «Беласнежка», п. Дружны. У [[1992]] годзе дырэкцыя [[Мінская ЦЭЦ-5|ЦЭЦ-5]] перадала ва ўласнасць сярэдняй школы № 1 п. Дружны для пачатковай школы<ref>https://1drugni.schools.by/pages/istorija-shkoly {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190627204311/https://1drugni.schools.by/pages/istorija-shkoly |date=27 чэрвеня 2019 }}</ref>. * [[Талькаўская базавая школа]]<ref name=":0">http://old.talka.info/scuzin.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180113233815/http://old.talka.info/scuzin.html |date=13 студзеня 2018 }}</ref> * Суцінская школа<ref name=":0" /> * Мацеевіцкая школа<ref name=":0" /> * Школа ў Арэшкавічах<ref name=":0" /> * Амяльнянская сярэдняя школа * Раўчацкая пачатковая школа<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=44386 |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2019 |archive-date=2 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102092917/http://www.gorka.by/?p=44386 |url-status=dead }}</ref> * Пачатковая школа ў в.[[Зацітава Слабада|Зацітавай Слабадзе]]<ref>{{Cite web |url=https://nastgaz.by/ales-karlyukevich-vazhna-uves-chas-zastavatstsa-u-kantekstse/ |title=Архіўная копія |access-date=31 ліпеня 2019 |archive-date=31 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731145643/https://nastgaz.by/ales-karlyukevich-vazhna-uves-chas-zastavatstsa-u-kantekstse/ |url-status=dead }}</ref> * Пачатковая школа ў в. [[Асака (Пухавіцкі раён)|Асака]] * [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўская]] школа<ref>http://minsk-region.estu.by/main.aspx?guid=20133{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Сяргеевічы (Пухавіцкі раён)|Сяргеевіцкі]] навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://pukhovichi-roo.by/index.php?option=com_content&view=article&id=5&Itemid=5/ Сайты ўстаноў адукацыі Пухавіцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191118145103/http://pukhovichi-roo.by/index.php?option=com_content&view=article&id=5&Itemid=5/ |date=18 лістапада 2019 }} {{Адукацыя ў Пухавіцкім раёне}} {{Адукацыя паводле абласцей і раёнаў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Пухавіцкім раёне| ]] c10ockntbah35uhzgt472eqo0pbo6d3 0 575350 5174700 4876121 2026-08-02T23:55:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174700 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва= | Выява = | Дэвіз = | Заснавана= | Зачынена = | Дырэктар = | Тып = | Вучні = | Адрас= | Каардынаты = | Сайт= }} '''Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа»''' — установа сярэдняй адукацыі ў в. [[Азярычына]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == Азярычынскія дзеці пачалі вучыцца ў [[1875]] годзе. У кастрычніку 1875 года працаваў Максім Разумаў, які меў педагагічную адукацыю, навучаліся 24 хлопчыкі. У [[1877]] годзе, па рашэнню земства пабудавалі невялікае памяшканне, якое было перададзена пад школу. Памяшканне знаходзілася ў цяперашняй вёсцы [[Ленінскі (Пухавіцкі раён)|Ленінск]] (ранейшая назва Астраўкі). З [[1907]] года школа называлася народным вучылішчам. У [[1911]] годзе настаўнікам, і выкладчыкам Закона Божага працаваў Язэп Багушэвіч, які закончыў Маладзечанскую духоўную семінарыю. Пры Азярычынскай школе была невялікая [[Бібліятэка|бібліятэка]], у якой знаходзілася некалькі экзэмпляраў розных твораў педагагічнага, рэлігійнага і гістарычнага зместу. У 1911 годзе ў школе вучыліся 74 вучня, з іх — 59 хлопчыкаў і 15 дзяўчынак. У [[1912]] годзе пачалося будаўніцтва новага будынка школы і працягвалася 2 гады. У [[1914]] годзе новы будынак быў здадзены ў эксплуатацыю. У [[1925]] годзе школа была трохкамлектная з беларускай мовай навучання. У [[1926]] годзе школа стала чатырохкамплектнай. З 1925 да [[1940]], а затым з [[1944]] да [[1945]] года дырэктарам быў Рыгор Шэлег, ураджэнец вёскі Азярычына. У сувязі з адкрыццём [[1927]] годзе школы ў [[Шалягі (Пухавіцкі раён)|Шалягах]], Дубраўцы, Кухараўцы і Вераб’ёўцы, Азярычынская школа становіцца двухкамплектнай. У [[1934]] годзе школа ператворана ў няпоўную сярэднюю, працавала толькі шэсць класаў. Вучні сёмага класа хадзілі у [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічы]] ці [[Узляны|Вузляны]]. У [[1938]] годзе адбыўся першы выпуск Азярычынскай няпоўнай сярэдняй школы. Сямігадовую адукацыю атрымаў 21 чалавек. У 1934—1941 гадах Азярычынскую сямігадовую школу закончыла 140 чалавек. Настаўнікамі тады працавалі Язэп Багушэвіч, муж і жонка Восіп і Ганна Яскульдовічы, сёстры Марыя і Ганна Адзярэйкі, Леакадзія Дарашкевіч, Сцяпан Палачанін, Марыя Зялёнка, Мікалай Грыбоўскі, Зінаіда Цюхай, Сяргей Пісарчык, муж і жонка Рыгор Шэлег і Лідзія Рабцэвіч. У гады [[Другая сусветная вайна|вайны]] галоўны будынак школы, пабудаваны яшчэ ў 1914 годзе, быў разбураны. У [[1952]] годзе, дзякуючы дырэктару школы Пётру Пракаповічу, асноўнае памяшканне школы было ўзноўлена. У [[1954]] годзе школа стала сярэдняй, ў школе былі адкрыты восьмы і дзявяты класы. У [[1956]] годзе адбыўся першы выпуск. Сярэднюю адукацыю атрымала 36 чалавек. Восенню [[1973]] года ў праграму будаўніцтва школ Мінскай вобласці было ўнесена і будаўніцтва новай школы ў Азярычыне. Будоўля пачалася ў [[Студзень|студзені]] [[1974]] года і працягвалася дзесяць месяцаў. Школа будавалася паводле праекту як тыпавая васьмігадовая на 320 месцаў, з 8 класнымі пакоямі і двума кабінетамі — фізікі і хіміі. 3 [[2004]] школа мае назву « Азярычынская дзяржаўная агульнаадукацыйная дзіцячы сад-базавая школа» . З [[2011]] года — Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад-сярэдняя школа». У [[2013]] годзе школа стала называцца Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад-базавая школа» <ref>http://ozerichschool.of.by/gistoryya-shkoly/{{Недаступная спасылка}}</ref>. Азярычынскую школу наведваюць вучні з [[Вераб’ёўка (Пухавіцкі раён)|Вераб’ёўкі]], Таварскіх, [[Кухараўка|Кухараўкі]], Ленінска, Узлян. == Вядомыя выпускнікі == * [[Зміцер Санько]] — беларускі біёлаг, мовазнавец, выдавец, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=50563 |title=Архіўная копія |access-date=7 чэрвеня 2019 |archive-date=10 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610192335/http://www.gorka.by/?p=50563 |url-status=dead }}</ref>. == Дырэктары школы == * Рыгор Шэлег (1925—1940, 1944—1945), * Пётр Пракаповіч, * Людміла Леанідаўна Бялевіч (з 2013). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pukhovichi-roo.by/index.php?option=com_content&view=article&id=68:---l-------r&catid=7:2015-07-30-20-50-54&Itemid=22/ 24 кастрычніка 2015 года Азярычынская школа адзначыла 140 — годдзе сваёй дзейнасці.]{{Недаступная спасылка}} http://www.pukhovichi-roo.by/{{Недаступная спасылка}} {{Адукацыя ў Пухавіцкім раёне}} [[Катэгорыя:Азярычынская школа| ]] [[Катэгорыя:1875 год у Беларусі]] 7sxht1e1grcc2kxauvasdvoh9moqi1w 0 581757 5174706 5122110 2026-08-03T00:55:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174706 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва|тэмп. плаўлення=1843|тэмп. кіпення=2972|тэмп. раскладання=2900 °C}} '''Аксід тытану(IV)''' (''дыяксід тытану'', ''тытанавыя бялілы'', ''харчовы фарбавальнік E171'') TiO₂ — амфатэрны аксід чатырохвалентнага [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]]. З’яўляецца асноўным прадуктам тытанавай індустрыі (на вытворчасць чыстага тытану ідзе толькі каля 5 % тытанавай руды)<ref>''А. Е. Рикошинский.''&#x20;<span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.snab.ru/lkm2/01/03.pdf Мировой рынок пигментного диоксида титана. Состояние, тенденции, прогнозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080229063352/http://www.snab.ru/lkm2/01/03.pdf |date=29 лютага 2008 }}</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://www.snab.ru/razdely/lkmcon.html Лакокрасочные материалы 2002—2003. Справочник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181219103951/http://snab.ru/razdely/lkmcon.html |date=19 снежня 2018 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Редакция еженедельника «Снабженец», 2003.&nbsp;— С.&nbsp;53-61.&nbsp;— 832&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">3000 экз.</span></ref>. == Будова == [[Файл:The_army_of_titanium_dioxide_nanotubes.jpg|злева|міні|Апрацаваная электронная выява нанатрубок дыяксіду тытана, атрыманых анадаванне металічнага тытана. Дыяметр трубкі 70 нм, даўжыня 1000 нм]] [[Файл:Rutile-unit-cell-3D.png|міні|200x200пкс|Дыяксід тытана ў рутыльнай форме.<br /><br />Шэрым колерам пазначаныя атамы тытана, чырвоным — кіслароду]] Аксід тытана існуе ў выглядзе некалькіх мадыфікацый. У прыродзе сустракаюцца крышталі з тэтраганальнай сінгоніяй ([[анатаз]], [[рутыл]]) і рамбічнай сінгоніяй ([[Брукіт|брук]]). Штучна атрыманыя яшчэ дзве мадыфікацыі высокага ціску — рамбічная IV і гексаганальная V. {| width="100%" class="standard" style="margin-bottom: 10px;" |+Характарыстыкі крышталічнай рашоткі<ref name="Химическая энциклопедия">Химическая энциклопедия</ref> ! colspan="2" |Мадыфікацыя/Параметр !Рутыл !Анатаз !Брук !Рамбічная IV !Гексаганальная V |- | rowspan="3" |Параметр элементарнай рашоткі, нм |a |0,45929 |0,3785 |0,51447 |0,4531 |0,922 |- |b |— |— |0,9184 |0,5498 |— |- |c |0,29591 |0,9486 |0,5145 |0,4900 |0,5685 |- | colspan="2" |Лік формульных адзінак у ячэйцы |2 |4 |8 |- | colspan="2" |Прасторавая група |P4/mnm |I4/amd |Pbca |Pbcn |} Пры награванні і [[анатаз]], і [[Брукіт|брук]] незваротна ператвараюцца ў рутыл (тэмпературы пераходу адпаведна 400—1000&#x20;°C і каля 750&#x20;°C). Асновай структур гэтых мадыфікацый з’яўляюцца актаэдры TiO₆, то ёсць кожны [[Іон|іон]] [[Тытан (хімічны элемент)|Ti]]⁴⁺ акружаны шасцю іонамі [[Кісларод|O²]]⁻, а кожны іон O²⁻ акружаны трыма іонамі Ti⁴⁺. Актаэдры размешчаныя такім чынам, што кожны іон кіслароду належыць тром актаэдрам. У анатазе на адзін актаэдр прыпадаюць 4 агульных рэбры, у рутыле — 2. == Знаходжанне ў прыродзе == У чыстым выглядзе ў прыродзе сустракаецца ў выглядзе мінералаў рутыла, анатазу і брукіта (па будове першыя два маюць тэтраганальную, а апошні — рамбічную сінгонію), прычым асноўную частку складае рутыл. Трэцяе ў свеце па запасах рутыла радовішча знаходзіцца ў Расказаўскім раёне [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]]. Буйныя радовішчы знаходзяцца таксама ў [[Чылі]] (Cerro Bianco), у канадскай правінцыі [[Квебек (правінцыя)|Квебек]], [[Сьера-Леонэ]]. == Ўласцівасці == === Фізічныя, тэрмадынамічныя ўласцівасці === Чысты дыяксід тытана — бясколерныя [[Крышталічныя целы|крышталі]] (жоўкне пры награванні). Для тэхнічных мэтаў ўжываецца ў раздробленым стане, прадстаўляючы сабой белы парашок. Не раствараецца ў вадзе і разведзеных мінеральных кіслотах (за выключэннем [[Фторыставадародная кіслата|плавікавай]]). * [[Тэмпература плаўлення]] для рутыла — 1870&#x20;°C (па іншых дадзеных — 1850&#x20;°C, 1855&#x20;°C) * [[Тэмпература кіпення]] для рутыла — 2500&#x20;°C. * [[Шчыльнасць]] пры 20&#x20;°C: : для рутыла 4,235 г/см3 : для анатаза 4,05 г/см3 (3,95 г/см3<ref name="Краткий химический справочник">Рабинович. В. А., Хавин З. Я. Краткий химический справочник Л.:Химия, 1977 с. 105</ref>) : для брукіта 4,1 г/см3 Тэмпература плаўлення, кіпення і раскладання для іншых мадыфікацый не пазначана, так як яны пераходзяць у рутыльную форму пры награванні (гл. [[Аксід тытана(IV)#Будова|вышэй]]). {| width="100%" class="wide" style="margin-bottom: 10px;" |+Сярэдняя изобарная [[цеплаёмістасць]] C_p (у Дж/(моль·Да))<ref>Краткий справочник физико-химических величин. Изд. 8-е, перераб./Под ред. А. А. Равделя и А. М. Пономаревой. — Л.: Химия, 1983. С.60</ref> ! rowspan="2" |Мадыфікацыя ! colspan="6" |Інтэрвал тэмпературы, K |- !298-500 !298-600 !298-700 !298-800 !298-900 !298-1000 |- |рутыл |60,71 |62,39 |63,76 |64,92 |65,95 |66,89 |- |анатаз |63,21 |65,18 |66,59 |67,64 |68,47 |69,12 |} {| width="100%" class="wide" style="margin-bottom: 10px;" |+Тэрмадынамічныя ўласцівасці<ref>Кроме изменения стандартной энтальпии плавления там же с. 82</ref> !Мадыфікацыя !ΔH°_{f, 298}, кДж/моль<ref>изменение стандартной [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D0%B8%D1%8F энтальпии] (теплоты образования) при образовании из простых веществ, термодинамически устойчивых при 101,325 кПа (1 атм) и температуре 298 K</ref> !S°₂₉₈, Дж/моль/K<ref>стандартная [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F энтропия] при температуре 298 K</ref> !ΔG°_{f, 298}, кДж/моль<ref>изменение стандартной [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%B1%D0%B1%D1%81%D0%B0 энергии Гиббса] (теплоты образования) при образовании из простых веществ, термодинамически устойчивых при 101,325 кПа (1 атм) и температуре 298 K</ref> !C°_{p, 298}, Дж/моль/K<ref>стандартная изобарная теплоёмкость при температуре 298 K</ref> !ΔH_пл., кДж/моль<ref>Изменение энтальпии плавления. Данные по Химической энциклопедии с. 593</ref> |- |рутыл | −944,75 (-943,9) |50,33 | −889,49 (-888,6) |55,04 (55,02) |67 |- |анатаз | −933,03 (938,6) |49,92 | −877,65 (-888,3) |55,21 (55,48) |58 |} З прычыны больш шчыльнай ўпакоўкі іонаў у крышталі рутыла павялічваецца іх узаемнае прыцягненне, зніжаецца фотахімічная актыўнасць, павялічваюцца цвёрдасць (абразіўнасць), [[паказчык праламлення]] (2,55 — у анатаза і 2,7 — у рутыла), [[Электрычная пастаянная|дыэлектрычная пастаянная]]. === Хімічныя ўласцівасці === Дыяксід тытану амфатэрны, то есць праяўляе як асноўныя, так і кіслотныя ўласцівасці (хоць рэагуе галоўным чынам з канцэнтраванымі кіслотамі). Павольна раствараецца ў канцэнтраванай сернай кіслаце, утвараючы адпаведныя солі четырехвалентного тытану: :: <math /> Пры сплаўленні з аксідамі, гідраксідамі, карбанатамі  ўтвараюцца тытанаты — солі тытанавай кіслаты (амфатернага гідраксіду тытану TiO(OH)₂) :: <math /> :: <math /> :: <math /> C пераксідам вадароду дае ортатытанавую кіслату: :: <math /> Пры награванні з [[Аміяк|аміякам]] дае нітрыд тытану: :: <math /> Пры награванні аднаўляецца вугляродам і актыўнымі [[Металы|металамі]] ([[Магній|Mg]], [[Кальцый|Ca]], [[Натрый|Na]]) да ніжэйшых аксідаў. Пры награванні з хлорам ў прысутнасці аднаўляльнікаў (вугляроду) утварае тэтрахларыд тытану. Награванне да 2200&#x20;°C прыводзіць спачатку да адшчапленння кіслароду з утварэннем сіняга Ti₃O₅ (гэта значыць TiO₂·Ti₂O₃), а затым і цёмна-фіялетавага Ti₂O₃. Гідратаваны дыяксід TiO₂·''n''H₂O [гідраксід тытану(IV), оксо-гідрат тытану, оксагідраксід тытану] у залежнасці ад умоў атрымання можа ўтрымліваць зменныя колькасці звязаных з Ti груп  OH, структурную ваду, кіслотныя рэшткі і адсарбаваныя катыёны. Атрыманы на холадзе свежаасаджаны TiO₂·''n''H₂O добра раствараецца ў разведзеных мінеральных і моцных арганічных кіслотах, але амаль не раствараецца ў растворах шчолачаў. Лёгка пептызуецца з утварэннем устойлівых [[Золі|калоідных раствораў]]. Пры высушванні на паветры ўтварае аб’ёмісты белы парашок шчыльнасцю 2,6 г/см3, надыходзячы па складзе да формуле TiO₂·2H₂O (ортатытановая кіслата). Пры награванні і працяглай сушцы ў вакууме паступова абязводжваецца, набліжаючыся па складзе да формуле TiO₂·H₂O (метатытановая кіслата). Ападкі такога складу атрымліваюцца пры аблозе з гарачых раствораў, пры ўзаемадзеянні металічнага тытана з [[Азотная кіслата|HNO₃]] і да т. п. Іх шчыльнасць ~ 3,2 г/см3 і вышэй. Яны практычна не раствараюцца ў разведзеных кіслотах, не здольныя пептызавацца. Пры старэнні ападкі TiO₂·''n''H₂O паступова ператвараецца ў бязводны дыяксід, які ўтрымлівае ў звязаным стане адсарбаванага катыёны і аніёны. Старэнне паскараецца кіпячэннем завісі з вадой. Структура ўтвараецца пры старэнні TiO₂ вызначаецца ўмовамі аблогі. Пры аблозе аміякам з солянокислых раствораў пры рН < 2 атрымліваюцца ўзоры са структурай рутыла, пры рН 2-5 — са структурай анатаза, з шчолачны асяроддзя — рэнтгенааморфныя. З сульфатных раствораў прадукты са структурай рутыла не ўтворацца. Акрамя таго, пад уздзеяннем ультрафіялетавых прамянёў здольны раскладаць ваду і арганічныя злучэнні. === Таксічныя ўласцівасці, фізіялагічнае дзеянне, небяспечныя ўласцівасці === Рэгістрацыйны нумар ААН — 2546 ==== Пры ўдыханні ==== TLV (лімітавая дапушчальная канцэнтрацыя): як TWA (сярэднеўзважаны ў часе канцэнтрацыя, ЗША) — 10 мг/м3 A4 (ACGIH 2001). ГДК у паветры рабочай зоны — 10 мг/м3 (1998) IARC (МАИР) адносіць аксід тытану да групы 2B (патэнцыйна канцэрагенныя) у выпадку удыхання наначасціц<ref>{{Cite web |url=https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/06/TR42-4.pdf |title=Архіўная копія |access-date=29 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180903115035/https://monographs.iarc.fr/wp-content/uploads/2018/06/TR42-4.pdf |archivedate=3 верасня 2018 |url-status=dead }}</ref>. ==== У якасці харчовай дабаўкі E171 ==== Ацэнкі бяспекі харчовай дабаўкі E171 (Аксід тытану) з боку EFSA: дазволены да харчовага ўжывання дырэктывай 94/36/EEC (у асобных формах)<ref>http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/scientific_output/files/main_documents/163.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202052346/http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/scientific_output/files/main_documents/163.pdf |date=2 лютага 2017 }}</ref>, ADI не ўстаноўлены, MoS 2250 мг/кг<ref>https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/4545</ref>. У канцы 2010-х з’явілася некалькі публікацый INRA аб даследаванні аксіду тытану на мышах або на малым ліку пацыентаў. Агенцтва EFSA накіравала аўтарам артыкулаў шэраг пытанняў<ref>https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2018.5366 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190203211643/https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2018.5366 |date=3 лютага 2019 }} https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/5366</ref> і не знайшло прычын для пераацэнкі рызык на падставе дадзеных публікацый, застаецца ў сіле меркаванне 2016 года<ref>https://www.foodnavigator.com/Article/2018/07/06/EFSA-closes-the-door-on-titanium-dioxide-re-evaluation</ref><ref>https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/4545 https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.2903/j.efsa.2016.4545 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210530233158/https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.2903/j.efsa.2016.4545 |date=30 мая 2021 }} EFSA ANS Panel (EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food), 2016. Scientific Opinion on the re-evaluation of titanium dioxide (E 171) as a food additive. EFSA Journal 2016;14(9):4545, 83 pp. doi:10.2903/j.efsa.2016.4545</ref>. У ЗША па дадзеных FDA дапускаецца выкарыстанне фарбавальніка — харчовай дабаўкі E171 (Аксід тытану) у харчовых прадуктах (на ўзроўні не больш за 1 % па масе), у касметыцы, у складзе лекавых прэпаратаў<ref>https://www.fda.gov/forindustry/coloradditives/coloradditiveinventories/ucm115641.htm</ref>, што пацвярджаецца CFR Title 21 (Food and Drugs) Chapter I Subchapter A Part 73 (LISTING OF COLOR ADDITIVES EXEMPT FROM CERTIFICATION) — § 73.575 Titanium dioxide.<ref>[https://www.ecfr.gov/cgi-bin/retrieveECFR?gp=&SID=17723345ba7c363ef25a68e9776aa2cd&r=PART&n=21y1.0.1.1.27#se21.1.73_11575 e-CFR Title 21 (Food and Drugs) Chapter I Subchapter A Part 73 (LISTING OF COLOR ADDITIVES EXEMPT FROM CERTIFICATION) — § 73.575 Titanium dioxide.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181007073735/https://www.ecfr.gov/cgi-bin/retrieveECFR?gp=&SID=17723345ba7c363ef25a68e9776aa2cd&r=PART&n=21y1.0.1.1.27#se21.1.73_11575 |date=7 кастрычніка 2018 }}</ref> Па дадзеных Расспажыўнагляду харчовая дабаўка E171 дазволена для ўжывання на тэрыторыі Расіі<ref>http://49.rospotrebnadzor.ru/rss_all/-/asset_publisher/Kq6J/content/id/444267 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181007111501/http://49.rospotrebnadzor.ru/rss_all/-/asset_publisher/Kq6J/content/id/444267 |date=7 кастрычніка 2018 }} - Список Д, Список К</ref> == Здабыча і вытворчасць == Сусветная вытворчасць дыяксіду тытану на канец 2004 года дасягнула прыблізна 5 мільёнаў тон<ref name="titanium-chemical">[http://www.titanium-chemical.com TiO2 — Двуокись Титана — Диоксид титана, новости, цены, обзоры]</ref>. ГАсноўныя вытворцы і экспарцёры дыяксіду тытана: * Sachtleben Chemie ([[Поры|Лупцуй]], [[Фінляндыя]], [[Дуйсбург]] і [[Крэфельд|Крефельд]], Германія) * «Крымскі Тытан» ([[Армянск]], поўнач Крыма) * «Сумыхімпром» (Сумы, [[Украіна]]) * KRONOS Titan (Норденхам, Германія) * Tronox ([[Аклахома-Сіці]], ЗША) * DuPont (Дэ-Лайл, штат [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], Нью-Джонсонвилл, штат [[Тэнесі|Тэнэсі]], Эджмур, штат [[Дэлавэр]], ЗША; Альтаміра, Мексіка; Гуаньінь, [[Тайвань]]; Убераба, Бразілія) У апошнія гады надзвычай хутка расце вытворчасць дыяксіду тытана ў [[Кітай|Кітаі]]. Сумскай дзяржаўны інстытут мінеральных угнаенняў і пігментаў (МИНДИП) у сваіх навукова-даследчых працах асаблівае месца надае тэхналогіях атрымання аксіду тытана (IV) сульфатным спосабам: даследаванне, распрацоўка новых марак, мадэрнізацыя тэхналогіі і апаратурнага афармлення працэсу. Існуюць два асноўных прамысловых метаду атрымання TiO₂: з [[Ільменіт|ільменітавага]] (FeTiO₃) канцэнтрату і з тэтрахларыду тытану. Паколькі запасаў ільменіту для задавальнення патрэб прамысловасці відавочна недастаткова, значная частка TiO₂ вырабляецца менавіта з тэтрахларыду тытану. === Вытворчасць дыяксіду тытану з ільменітавага канцэнтрату === Першы завод па вытворчасці тытанавых бяліл з прыроднага тытанавага мінерала [[Ільменіт|ільменіту]] FeTiO₃ быў пабудаваны ў [[Нарвегія|Нарвегіі]] ў 1918 г., аднак першыя прамысловыя партыі бяліл мелі жоўты колер і дрэнна падыходзілі для [[жывапіс]]у, так што фактычна белыя тытанавыя бялілы сталі выкарыстоўвацца мастакамі толькі ў 1922—1925 гг. Пры гэтым варта паказаць, што да 1925 г. былі даступныя толькі кампазітныя тытанавыя пігменты на базе [[барыт]]у або [[кальцыт]]у. Да 1940-х гг. двухвокіс тытану выпускаўся ў крышталічнай мадыфікацыі — [[анатаз]] (β-TiO₂) тэтраганальнай сінгоніі з [[Паказчык праламлення|паказчыкам праламлення]] ~2,5 Тэхналогія вытворчасці складаецца з трох этапаў: * атрыманне раствораў сульфату тытану (шляхам апрацоўкі ільменітавых канцэнтратаў сернай кіслатой). У выніку атрымліваюць сумесь сульфату тытану і сульфатаў жалеза (II) і (III), апошні аднаўляюць металічным жалезам да ступені акіслення жалеза +2. Пасля аднаўлення на барабанных вакуум-фільтрах аддзяляюць раствораў сульфатаў ад шлама. Сульфат жалеза(II) аддзяляюць ў вакуум-крышталізатары. * [[гідроліз]] раствора сульфатных соляў тытану. Гідроліз праводзяць метадам ўвядзення зародкаў (іх рыхтуюць абложваючыся Ti(OH)₄ з раствораў сульфату тытану гідраксідам натрыю). На этапе гідролізу якія ўтвараюцца часціцы гідралізата (гідратаў дыяксіду тытану) валодаюць высокай [[Адсорбцыя|адсарбцыйнай]] здольнасцю, асабліва па адносінах да солям Fe³⁺, менавіта па гэтай прычыне на папярэдняй стадыі змяшчаюць трохвалентнай жалеза аднаўляецца да двухвалентнага. Вар’іруючы ўмовы правядзення гідролізу (канцэнтрацыю, працягласць стадый, колькасць зародкаў, кіслотнасць і г п.) можна дамагчыся выхаду часціц гідралізата з зададзенымі ўласцівасцямі, у залежнасці ад меркаванага прымянення. * тэрмаапрацоўка гідратаў дыяксіду тытану. На гэтым этапе, вар’іруючы тэмпературу сушкі і выкарыстоўваючы дабаўкі (такія, як аксід цынку, хларыд тытана і выкарыстоўваючы іншыя метады можна правесці рутылізацыю (гэта значыць перабудову аксіду тытану ў рутыльную мадыфікацыю). Для тэрмаапрацоўкі выкарыстоўваюць верцяцца барабанныя печы даўжынёй 40-60 м. Пры тэрмаапрацоўцы выпараецца вада (гідраксід тытану і гідраты аксіду тытану пераходзяць у форму дыяксіду тытану), а таксама дыяксід серы. === Вытворчасць дыяксіду тытану з тетрахлорида тытану === У 1938—1939 гг. '''спосаб вытворчасці''' змяніўся — з’явіўся так званы хлоркавай метад вытворчасці бяліл з тэтрахларыда тытану, дзякуючы чаму тытанавыя бялілы сталі выпускацца ў крышталічнай мадыфікацыі рутыл (α-TiO₂) — таксама тэтраганальнай сінгоніі, але з іншымі параметрамі рашоткі і некалькі вялікім па параўнанні з [[Анатаз|анатазам]] [[Паказчык праламлення|паказчыкам праламлення]] 2,61. Існуюць '''тры асноўных метаду атрымання дыяксіду тытану''' з яго тэтрахларыда: * ''гідроліз водных раствораў'' тетрахларыда тытану (з наступнай тэрмаапрацоўкай асадка) * ''парафазны гідроліз'' тэтрахларыда тытана (заснаваны на ўзаемадзеянні пароў тэтрахларыда тытану з парамі вады)пры 400&#x20;°C. * ''тэрмаапрацоўка'' тэтрахларыда (спальванне ў току кіслароду)Працэс звычайна вядзецца пры тэмпературы 900—1000&#x20;°C == Прымяненне == Асноўныя прымянення дыяксіду тытана: * вытворчасць лакафарбавых матэрыялаў, у прыватнасці, тытанавых бяліл — 57 % ад усяго спажывання (дыяксід тытана рутыльнай мадыфікацыі валодае больш высокімі пігментнымі ўласцівасцямі — святлаўстойлівасцю, разбеліваюшчай здольнасцю і інш.) * вытворчасць пластмас — 21 % * вытворчасць ламінаванай паперы — 14 % * вытворчасць дэкаратыўнай касметыкі * вытворчасць вогнетрывалай паперы<ref>[http://www.yoki.ru/news/science_/27-09-2006/30884-29-0/ Ученые изобрели бумагу, которая не горит]&nbsp;(рус.), ''Yoki.Ru''&nbsp;(27&nbsp;сентября 2006).&#x20;<small>Проверено 23 ноября 2017.</small></ref> * фотакаталитычныя бятоны {| width="100%" class="wide sortable" style="margin-bottom: 10px;" |+Сусветныя магутнасці па вытворчасці пігментаў на аснове дыяксіду тытану (тыс. тон/год)<ref><span lang="und">[http://www.titanmet.ru/Pages/News.aspx?action=view&nid=4eeff716-272d-433f-a74d-a6e046c66a86&lang=ru На мировом рынке диоксида титана]</span>'''&nbsp;(неопр.)'''.&#x20;''Новости''&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.titanmet.ru/Pages/News.aspx?action=view&nid=4eeff716-272d-433f-a74d-a6e046c66a86&lang=ru ''история''])</span>.&#x20; Titanmet.ru&#x20;(16&nbsp;декабря 2005).&#x20;<small>Проверено 22 августа 2014.</small>&#x20;<small> 28&nbsp;сентября 2007&nbsp;года.</small></ref> !2001 г. !2002 г. !2003 г. !2004 г. |- |Амерыка |1730 |1730 |1730 |1680 |- |Захад. Еўропа |1440 |1470 |1480 |1480 |- |Японія |340 |340 |320 |320 |- |Аўстралія |180 |200 |200 |200 |- |Іншыя краіны |690 |740 |1200 |1400 |- !Усяго !4380 !4480 !4930 !5080 |} Іншыя прымяненні — у вытворчасці гумовых вырабаў, шклянай вытворчасці (тэрмаўстойлівае і аптычнае шкло), як агнеўпор (абмазка зварачных электродаў і пакрыццяў ліцейных формаў), у касметычных сродках (мыла і г д.), у фармакалагічнай прамысловасці ў якасці пігмента і напаўняльніка некаторых лекавых формаў ([[Таблетка|таблеткі]] і гд.), у харчовай прамысловасці ([[Харчовыя дабаўкі|харчовая дабаўка '''E171''']]). Выкарыстоўваецца ў працэсах ачысткі паветра метадам фотакаталіза. Вядуцца даследаванні па выкарыстанні дыяксіду тытану ў фотахімічных батарэях — ячэйках Гржтцэля, у якіх дыяксід тытану, які з’яўляецца паўправадніком з шырокай забароненай зонай 3-3,2 эВ (у залежнасці ад крышталічнай фазы) і развітой паверхняй, сенсіблізуецца арганічнымі фарбавальнікамі<ref> {{Cite journal|volume=4|issue=2|pages=145–153|last=Grätzel|first=M.|title=Dye-sensitized solar cells|journal=Journal of Photochemistry and Photobiology C: Photochemistry Reviews|date=2003}}</ref>. == Падробкі == Дыяксід тытану — каштоўны белы пігмент, які не змяняе колеру з часам, у адрозненне аналагічнага пігмента аксіду цынку, у сувязі з гэтым існуе праблема фальсіфікацыі. Спосабам хуткага выяўлення фальсіфікацыі тытанавых бяліл цынкавымі, у тым ліку, у складзе фарбаў, з’яўляецца нагрэў доследнага ўзору: аксід цынку валодае ўласцівасцю жоўкнуць пры нагрэве, а дыяксід тытану пры нагрэве не жоўкне. == Кошты і рынак == Кошты на дыяксід тытану адрозніваюцца ў залежнасці ад ступені чысціні і маркі. Так, асабліва чысты (99,999 %) дыяксід тытану ў рутыльнай і анатазнай форме каштаваў у верасні [[2006|2006 года]] 0,5—1 долара за грам (у залежнасці ад сумы пакупкі), а тэхнічны дыяксід тытану — 2,2—4,8 долара за кілаграм у залежнасці ад маркі і аб’ёму пакупкі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Ахметаў г. Г., Порфирьева Р. Т., Гайсин Л. Г. і інш.'' Хімічная тэхналогія неарганічных рэчываў: у 2 кн. Кн. 1. — Пад рэд. Г. Ахметава. — М.: Вышэйшая школа, 2002. — ISBN 5-06-004244-8. С. 369—402. * ''Някрасаў Б. В.'' Асновы агульнай хіміі. Г I. — Выд. 3-е, испр. і доп. М.: Хімія, 1973. — С. 644, 648. * Хімічная энцыклапедыя (электронная версія). — С. 593, 594 * Хімія: Справ. выд. / В. Шретер, К.-Х. Лаутеншлегер, Х. Бибрак і інш.: Зав. з ім. 2-е выд., стэрэатып. — М.: Хімія, 2000. С. 411. * ''Юрьев Ю. Н.'' Свойства тонких плёнок оксида титана (TiO[2]) и аморфного углерода (а-С), осаждённых с помощью дуальной магнетронной распылительной системы: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук: спец. 01.04.07. &#x20;— Томск, 2016. &#x20;— 22&#x20;с. == Спасылкі == * ''А. Е. Рикошинский. ''&#x20;<span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.snab.ru/lkm2/01/03.pdf Сусветны рынак пигментного дыяксіду тытана. Стан, тэндэнцыі, прагнозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080229063352/http://www.snab.ru/lkm2/01/03.pdf |date=29 лютага 2008 }}</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://www.snab.ru/razdely/lkmcon.html Лакафарбавыя матэрыялы 2002—2003. Даведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181219103951/http://snab.ru/razdely/lkmcon.html |date=19 снежня 2018 }}. &#x20;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Рэдакцыя штотыднёвіка «Забеспячэнец», 2003. &#x20;— С.&#x20;53-61. &#x20;— 832&#x20;с.&#x20;— <span class="nowrap">3000 экз.</span> * [http://www.titanium-chemical.com/ TiO2 — Titanium Dioxide | Двухвокіс тытана (дыяксід тытана) | Ўласцівасці, вобласць прымянення, вытворцы дыяксіду тытана] * [http://www.safework.ru/ilo/ICSC/cards/view/?0338 Міжнародная карта хімічнай бяспекі для дыяксіду тытана] * [https://web.archive.org/web/20070224115703/http://ull.chemistry.uakron.edu/erd/chemicals/8000/7743.html Titanium dioxide Інфармацыя з Хімічнай базы дадзеных Акронского універсітэта] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пігменты]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] [[Катэгорыя:Фармацыя]] [[Катэгорыя:Аксіды|Тытан]] [[Катэгорыя:Злучэнні тытану]] 81wni9f0jem3scyqt96poy4qkmrxdq6 0 583935 5174780 5158411 2026-08-03T07:23:53Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5174780 wikitext text/x-wiki [[Егіпет]] — краіна на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]] і паўднёвым захадзе [[Азія|Азіі]]. Мяжуе з [[Ізраіль|Ізраілем]], тэрыторыяй [[Палесцінская аўтаномія|Палесціны]] ([[Сектар Газа|сектарам Газы]]), [[Судан]]ам і [[Лівія]]й. На поўначы абмываецца водамі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], на ўсходзе — [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Па тэрыторыі Егіпта праходзіць [[Суэцкі канал]] — найкарацейшы марскі шлях з [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] ў [[Індыйскі акіян]]. Егіпет мае пераважна раўнінны рэльеф. Большую частку Егіпта займаюць пяскі і камяністыя прасторы Сахары. Клімат трапічны пустынны, вельмі сухі і спякотны; на поўначы — міжземнаморскі. У такіх умовах яшчэ большую ролю набывае [[Ніл]] — найбуйнейшая рака, што перасяе краіну з поўдня на поўнач і стварае вялікую дэльту. Даліна Ніла — суцэльны заселены [[аазіс]]. У краіне маюцца паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. == Тэрыторыя і геаграфічнае становішча == [[Выява:Egypt sat.png|thumb|200px|справа|Здымак тэрыторыі Егіпта з спадарожніка]] Егіпет размяшчаецца на 1 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html «World Factbook area rank order»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=9 лютага 2014 }}. Cia.gov.</ref> і такім чынам з'яўляецца 30-й паводле плошчы краінай свету. Тэрыторыя краіны прыкладна адпавядае памеру ўсёй [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130801085853/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb6597/is_/ai_n29232377 «More changes ahead for Egypt»]. Findarticles.com.</ref>, у два разы большая за тэрыторыю [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>E. A. Pearce, Charles Gordon Smith, «The Times Books World Weather Guide», (Times Books/Random House: 1990), p.40</ref>, і ў чатыры разы большая за тэрыторыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/bristol/content/weather/2001/04/18/egypt.shtml «Sun, sand and searing heat»]. Bbc.co.uk.</ref>, а таксама роўная складзеным разам амерыканскім штатам [[Тэхас]] і [[Каліфорнія]]<ref>Robert Pateman, Salwa El-Hamamsy, «Egypt», (Marshall Cavendish: 2003), p.7</ref>. Егіпет размешчаны паміж 22 ° і 32 ° з.ш. і 24 ° і 36 ° у.д. Егіпет мяжуе з [[Лівія]]й на захадзе, [[Судан]]ам на поўдні і мае мяжу з [[сектар Газа|сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]] на ўсходзе. Абмываецца Міжземным морам на поўначы і Чырвоным морам на ўсходзе. [[Сінайскі паўвостраў]] абмываецца двума залівамі Чырвонага мора: на захадзе — Суэцкім, на ўсходзе — залівам [[Акаба (заліў)|Акаба]]. Егіпет — адна з нямногіх краін, размешчаных адразу ў двух частках свету і адзіная, што разлеглася на двух кантынентах: [[Сінайскі паўвостраў]] плошчай 130 тыс. км² геаграфічна належыць да [[Азія|Азіі]] (Еўразіі). З гэтай стратэгічна ўнікальнай транскантынентальнасці вынікае важная роля Егіпта ў геапалітыцы: дзяржава валодае суднаходным водным шляхам [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], які злучае [[Міжземнае мора]] з [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]] праз [[Чырвонае мора|Чырвонае мора]]. == Рэльеф == [[File:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|Ля падножжа найвышэйшай гары Егіпта размясціўся [[Манастыр Святой Кацярыны]]]] Афрыканская частка Егіпта пераважна раўнінная, платападобная. Вышыні змяншаюцца з поўдня на поўнач, дзе-нідзе апускаючыся ніжэй за ўзровень мора, ажно да -133 м. ва [[упадзіна Катара|ўпадзіне Катара]]. Паралельна узбярэжжу Чырвонага мора цягнуцца невысокія (да 1900 м) аднак скалістыя, бляклыя Нубійскія горы. Найвышэйшыя ж пункты краіны знаходзяцца ў азіяцкай частцы: у паўднёвым куце Сінайскага паўвострава ўздымаюцца горы вышынёй да 2 650 м (гара Кацярыны). == Карысныя выкапні == У Егіпце маюцца значныя па рэгіянальных мерках паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. == Клімат == Клімат на большай частцы Егіпта трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27&nbsp;°C да 32&nbsp;°C летам і да 43&nbsp;°C на ўзбярэжжы Чырвонага мора. Сярэднія зімовыя тэмпературы складаюць ад 13&nbsp;°C да 21&nbsp;°C. На поўдзень ад [[Каір]]а, колькасць ападкаў мізэрная — у сярэднім ад 2 да 5 мм у год, прычым дажджы выпадаюць з інтэрвалам у некалькі гадоў (і толькі ў зімовыя месяцы)<ref>Soliman, KH. «Rainfall over Egypt.» Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, vol. 80, issue 343, p. 104.</ref>. У вясновыя месяцы і на пачатку лета з паўднёвых пустынь дзьме сухі гарачы вецер [[хамсін]]. На вельмі тонкай паласе паўночнага ўзбярэжжа колькасць ападкаў можа дасягаць 410 мм<ref>[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= «Marsa Matruh, Egypt»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104040540/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= |date=4 лістапада 2011 }}. Weatherbase.com.</ref>, прычым уся гэта сума прыпадае на перыяд паміж [[кастрычнік]]ам і [[сакавік]]ом. Гэта вобласць субтрапічнага міжземнаморскага клімату. Устойлівы [[вецер]] з паўночнага захаду дапамагае знізіць тэмпературу ля ўзбярэжжа Міжземнага мора. У гарах [[Гара Сінай|Сіная]] і некаторых паўночных прыбярэжных гарадах зрэдку выпадае [[снег]]. == Ніл == [[File:Crop limit, Nile Valley-2.jpg|thumb|left|Даліна Ніла каля [[Луксор]]а]] Адзіная водная артэрыя, што не перасыхае — гэта Ніл, найдаўжэйшая рака Афрыкі. Ніл перасякае Егіпет з поўдня на поўнач і пры ўпадзенні ў Міжземнае мора стварае вялізную [[Дэльта Ніла|дэльту]] плошчай 24 тыс.кв.км. На ўсім сваім егіпецкім працягу Ніл не прымае ніводнага прытока і выключна губляе ваду на ўсе магчымыя гаспадарчыя патрэбы. Вышэй горада [[Асуан]] у пачатку 1960-х была пабудавана плаціна, якая стала падпорам [[Насэр (вадасховішча)|вадасховішча Насэр]]. == Краявіды == [[File:Sand Dunes (Qattara Depression).jpg|thumb|Выдма ва ўпадзіне Катара]] Большую частку Егіпта займае [[пустыня]] з дзе-нідзе параскіданымі аазісамі. Егіпет уключае ў сябе часткі пустыні [[Сахара]] і [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]]. Вятры ствараюць уражальныя пясчаныя [[выдма|выдмы]], якія часам дасягаюць вышыні болей за 30 метраў. Паміж пяскоў егіпецкай зямлі ўрадлівай абжытай стужкай віецца даліна Ніла. Да будаўніцтва [[Асуанскія плаціны|Асуанскай плаціны]], Ніл сваімі разлівамі штогод папаўняў глебы Егіпта. Гэта давала краіне мець добры ўраджай на працягу многіх гадоў. == Экалагічныя праблемы == Паколькі большая частка жыхароў стомільённага Егіпта канцэнтруецца ў дэльце і ніжнім цячэнні Ніла, эксперты адносяць краіну да ліку найбольш уразлівых да [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення.]] Нават нязначнае падняцце узроўню Сусветнага акіяна можа спарадзіць процьму экалагічных бежанцаў з Егіпта.<ref>http://www.irinnews.org/report/77240/egypt-contingency-planning-rising-sea-levels</ref> {{Зноскі}} {{Егіпет у тэмах}} {{Афрыка паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Егіпта| ]] jqsnctzof0jcfs9pu1kao7wjr1px2ja 0 597969 5174665 5036966 2026-08-02T20:58:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174665 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Агіла Салах Іса аль-Убейды | пасада = Прэзідэнт [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў Лівіі]] | сцяг = Flag of Libya.svg | перыядпачатак = [[4 жніўня]] [[2014]] | папярэднік = пасада заснавана | грамадзянства = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]] → [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Лівія|Дзяржава Лівія]] }} '''Агіла Салах Іса аль-Убейды''' ({{lang-ar|عقيلة صالح عيسى العبيدي}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Лівія|лівійскі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэзідэнт [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў Лівіі]] і дэпутат ад горада Аль-Куба<ref>{{cite news|title=Ageela Issa elected as president of House of Representatives|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/ageela-issa-elected-as-new-head-of-house-of-reps/|accessdate=6 августа 2014|publisher=Libya Herald|date=5 августа 2014|archive-date=7 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140807220345/http://www.libyaherald.com/2014/08/05/ageela-issa-elected-as-new-head-of-house-of-reps/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Jurist elected Libya parliament speaker|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=67441|accessdate=6 августа 2014|publisher=Middle East Online|date=5 августа 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808065639/http://www.middle-east-online.com/english/?id=67441|archivedate=8 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=New Parliament Elects East Libya Jurist As Speaker|url=http://en.haberler.com/new-parliament-elects-east-libya-jurist-as-speaker-506548/|accessdate=6 августа 2014|publisher=Haberler|date=5 августа 2014}}</ref>. У [[1970]] годзе скончыў Універсітэт Бенгазі са ступенню бакалаўра права. Працаваў у Міністэрстве юстыцыі і судовай сістэме. [[4 жніўня]] [[2014]] года на першым пасяджэнні ў [[Табрук]]у Палаты прадстаўнікоў<ref>{{cite web|url=http://www.afrigatenews.net/content/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D8%B3%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AD-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D9%82|title=البرلمان الليبي الجديد .. يتسلم مهامه بنجاح في طبرق|publisher=Afrigatenews|date=4 августа 2014|accessdate=6 августа 2014|archive-date=12 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912163532/http://www.afrigatenews.net/content/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D8%B3%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AD-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D9%82|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw.de/البرلمان-الليبي-الجديد-يعقد-جلسة-طارئة-في-طبرق/a-17822915|title=البرلمان الليبي الجديد يعقد جلسة طارئة في طبرق|publisher=Deutsche Welle|date=30 июля 2014|accessdate=6 августа 2014}}</ref> Агіла Салах Іса быў абраны прэзідэнтам Палаты<ref>{{cite web|url=http://m.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2014/08/140805_libya_parliament_speaker_election|title=انتخاب عقيلة صالح رئيسا لمجلس النواب الليبي|publisher=BBC Arabic|date=5 августа 2014|accessdate=6 августа 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414142941/http://m.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2014/08/140805_libya_parliament_speaker_election|archivedate=14 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref> ў прысутнасці прадстаўнікоў [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]], [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] і [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва]]<ref>{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Aug-05/266099-new-parliament-elects-east-libya-jurist-as-speaker.ashx|title=New parliament elects east Libya jurist as speaker|publisher=The Daily Star Lebanon|date=5 августа 2014|accessdate=6 августа 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170707121622/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Aug-05/266099-new-parliament-elects-east-libya-jurist-as-speaker.ashx|archivedate=7 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе 2021 года Агіла Салах Іса з’яўляўся кандыдатам на прэзідэнцкія выбары. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыкі Лівіі]] 7wovxeldyos83ozf0eaygdd6s1h5aze 0 599024 5174620 4812026 2026-08-02T18:00:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174620 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Абдэль Кадэр Бенсалах |арыгінал імя = {{lang-ar|عبد القادر بن صالح}} |выява = Abdelkader Bensalah 18th Summit of Non-Aligned Movement in Baku (cropped).jpg |шырыня = 220 |герб = |подпіс герба = |шырыня герба = |пасада = Выканаўца абавязкаў [[Прэзідэнт Алжыра|Прэзідэнта Алжыра]] |сцяг = |сцяг2 = Flag of Algeria.svg |перыядпачатак = [[9 красавіка]] |перыядканец =[[19 снежня]] [[2019]] |папярэднік = [[Абдэль Азіз Бутэфліка]] |пераемнік = [[Абдэльмаджыд Тэбун]] |пасада_2 = Старшыня [[Савет Нацыі Алжыра|Савета нацыі]] |сцяг_2 = |сцяг2_2 = Flag of Algeria.svg |перыядпачатак_2 = [[2 ліпеня]] [[2002]] |перыядканец_2 =[[9 красавіка]] [[2019]] |папярэднік_2 = [[Башыр Баумаза]] |пераемнік_2 =[[Салах Гуджыл]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |род = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |партыя = [[Нацыянальнае дэмакратычнае аб’яднанне]] |адукацыя = |навуковая ступень = |навуковае званне = |прафесія = |дзейнасць = |веравызнанне = [[іслам]] ([[суніты]]) |узнагароды = |аўтограф = | Сайт = | Вікісховішча = }} '''Абдэль Кадэр Бенсалах''' ({{lang-ar|عبد القادر بن صالح}}; {{ДН|24|11|1941}}, {{нп5|Фелаусен||ar|فلاوسن}}, [[Французскі Алжыр]] — {{ДС|22|9|2021}}) — [[алжыр]]скі дзяржаўны і палітычны дзеяч, з 9 красавіка да 19 снежня 2019 года выконваў абавязкі прэзідэнта Алжыра, старшыня [[Савет Нацыі Алжыра|Савета нацыі]] з 2 ліпеня 2002 года да 9 красавіка 2019 года. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 лістапада 1941 года. * З [[1970]] па [[1974]]: дырэктар алжырскага цэнтра медыя і культуры ў [[Бейрут|Бейруце]]. * З 1974 па 1977: рэдактар алжырскай газеты ''[[El Chaab]]''. * З [[1989]] па [[1993]]: пасол Алжыра ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і ў [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыі ісламскага супрацоўніцтва]]. * [[1993]]: афіцыйны медыяпрадстаўнiк МЗС Алжыра і дырэктар аддзела інфармацыі. * З [[1997]] па [[2002]]: спікер [[Народная Нацыянальная Асамблея Алжыра|Нацыянальнай народнай асамблеі Алжыра]]. * З [[2 ліпеня]] [[2002]]: спікер [[Савет Нацыі Алжыра|Савета нацыі]]. * З [[30 лістапада]] [[2004]]: старшыня Афрыканскага парламенцкага саюза. * З [[3 студзеня]] [[2013]] па [[10 чэрвеня]] [[2015]]: генеральны сакратар [[Нацыянальнае дэмакратычнае аб’яднанне|Нацыянальна-дэмакратычнага аб’яднання]]. У сакавіку [[2011]] года ў якасці кіраўніка верхняй палаты парламента ўзначаліў камісію, мэтай якой было абвешчана ўзгадненне фармату рэформаў дзяржаўнай сістэмы з грамадзянскай супольнасцю. Камісія праводзіла сустрэчы з рознымі бачнымі палітыкамі і грамадскімі дзеячамі, аднак фінальнае заключэнне, падрыхтаванае ў ліпені, апублікавана не было<ref>{{Cite web|url=https://africanrulers.ru/main/biographies/algeria_bensalah/|title=Абделькадер Бенсалах: президент Алжира, биография и правление|author=Кусов В.Г.|website=Правители Африки: XXI век|date=|publisher=Правители Африки: XXI век|lang=ru|accessdate=2019-04-09}}</ref>. Згодна з артыкулам 102 Канстытуцыі Алжыра кіраўніцтва краінай пасля адстаўкі прэзідэнта павінен ажыццяўляць старшыня Савета нацыі. Да гэтага заклікалі шэраг палітычных, дзяржаўных і ваенных дзеячаў падчас [[Пратэсты ў Алжыры (2019)|пратэстных акцый 2019 года]]<ref>[https://www.rbc.ru/politics/27/03/2019/5c9b77909a79473856ba1bbd Президента Алжира оставили правящие силы]</ref>. Пасля адстаўкі прэзідэнта [[Абдэль Азіз Бутэфліка|Бутэфлікі]] [[2 красавіка]] [[2019]] года Бенсалах павінен быў стаць выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Алжыра, аднак, пасля пацверджання Канстытуцыйным саветам адстаўкі Бутэфлікі, парламент так і не змог сабрацца для зацвярджэння часовага прэзідэнта краіны<ref>[https://www.gazeta.ru/politics/news/2019/04/03/n_12823183.shtml В Алжире утвердили отставку президента]</ref><ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6297854 Парламент Алжира не определился с датой заседания для утверждения временного президента]</ref>. Парламент зацвердзіў яго толькі [[9 красавіка]], прызначыўшы новыя прэзідэнцкія выбары на ліпень бягучага года<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2608207.html |title=Парламент Алжира назначил и. о. президента страны |access-date=6 мая 2019 |archive-date=12 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412150850/https://regnum.ru/news/polit/2608207.html |url-status=dead }}</ref>. Памёр 22 верасня 2021 года ў Алжыры<ref>{{Cite web |url=https://en.royanews.tv/news/31458/2021-09-22 |title=Former Algerian president Abdelkader Bensalah dies at 80 |access-date=22 верасня 2021 |archive-date=22 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922193342/https://en.royanews.tv/news/31458/2021-09-22 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Прэзідэнты Алжыра}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бенсалах Абдэль Кадэр}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Алжыра]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] d2g3xm3pb60tejx3gq095q0528phwnx 0 606086 5174707 4582846 2026-08-03T01:25:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174707 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Алабама}} {{Этнічная група| group = Алабама <br /> (''Albaamaha'') | image = [[Выява:Alabama Coushatta Tribe - panoramio.jpg|250 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Рэзервацыя Алабама-Каасаці ў Тэхасе<small> | poptime = 800 (2019 г.) | popplace = [[ЗША]] | langs = алабама | rels = [[пратэстантызм]], [[культ продкаў]], [[татэмізм]] | related = [[каасаці]], [[семінолы]], [[маскогі]], [[чыкаса]] }} '''Алабама''' (саманазва: ''Albaamaha'', літаральна «збіральнікі раслін»<ref>[https://statesymbolsusa.org/symbol-official-item/alabama/state-name-origin/origin-alabama Origin of "Alabama"]</ref>) — [[індзейцы|індзейскі]] народ у [[ЗША]]. Жывуць пераважна ў штатах [[Аклахома]] і [[Тэхас]]. Агульная колькасць (2019 г.) — 800 чал.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/10238/US Alabama in United States]</ref> == Гісторыя == Алабама з’яўляюцца нашчадкамі носьбітаў [[Місісіпская археалагічная культура|Місісіпскай культуры]], разбуранай у [[16 стагоддзе|XVI]] ст. з-за завезеных еўрапейцамі [[эпідэмія|эпідэмічных]] захворванняў. У нататках [[Іспанія|іспанскай]] экспедыцыі [[Эрнанда дэ Сота]] ўпершыню ўзгадана племя ''алібама'' на тэрыторыі сучаснага штата [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]]. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. алабама насялялі землі на тэрыторыі сучаснага штата [[Алабама]], уваходзілі ў склад канфедэрацыі [[маскогі|маскогаў]]. Пасля [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] ціск з боку больш ваяўнічых [[чакта]] і [[англічане|англійскіх]] перасяленцаў вымусіў большасць алабама мігрыраваць у [[Французская Луізіяна|Луізіяну]], потым да [[1780]] г. — на ўсход [[Тэхас]]а. Алабама-мігранты з’яўляліся саюзнікамі [[Іспанія|іспанцаў]], таму змагаліся супраць незалежнасці [[Мексіка|Мексікі]], у [[1813]] г. удзельнічалі ў захопе [[Сан-Антоніа]]. Мексіканскі ўрад быў вымушаны заключыць з алабама дагавор, паводле якога яны атрымалі сталыя землі для пражывання. У [[1836]] г. заключылі пагадненне з [[англійская мова|англамоўнымі]] перасяленцамі ў Тэхасе, падчас [[Вайна за незалежнасць Тэхаса|вайны за незалежнасць Тэхаса]] аказвалі дапамогу супраць мексіканскай арміі. У [[1854]] г. была створана асобная [[індзейская рэзервацыя|рэзервацыя]] алабама ў Тэхасе плошчай 1110,7 [[акр]]а. Урад Тэхаса абавязваўся купіць і далучыць да рэзервацыі яшчэ 640 акраў для [[каасаці]], але так гэтага і не зрабіў. У [[1855]] г. каасаці перасяліліся на землі алабама і стварылі супольную рэзервацыю. У нашы дні яе плошча складае 4593,7 акра. У [[1987]] г. [[нацыя]] алабама-каасаці прызнана федэральным урадам [[ЗША]]. Тыя алабама, што засталіся ў складзе канфедэрацыі маскогаў у XVIII ст., стварылі разам з каасаці асобную аўтаномную адзінку — «[[горад]]». У [[1834]] — [[1835]] гг. яны былі вымушаны перасяліцца ў [[Аклахома|Аклахому]]. У [[1936]] г. «горад» як аўтаномная адзінка адрадзіўся. Яго цэнтрам з’яўляецца паселішча [https://goo.gl/maps/yGBqCAPbxw4bUnnF7 Ветумка]. Адміністрацыя «горада» кантралюе землі, што належаць алабама і каасаці ў Аклахоме, арганізуе культурныя і палітычныя мерапрыемствы. == Традыцыі == Алабама здаўна займаліся ручным [[земляробства]]м, вырошчвалі «[[Тры сястры (сельская гаспадарка)|тры сястры]]» і [[тытунь]]. Згодна [[міф]]ам «тры сястры» былі атрыманы імі з набёсаў<ref>[http://www.sacred-texts.com/nam/se/mtsi/mtsi156.htm THE MEN WHO WENT TO THE SKY]</ref>. Важную ролю ў забеспячэнні харчам адыгрывалі сезонныя [[паляванне]] і [[рыбалоўства]]. Алабама наглядалі за навакольнымі [[лес|лясамі]], кантралявалі рост травы і падлеску<ref>{{Cite web |url=http://www.texasindians.com/albam.htm |title=The Alabama-Coushatta Indians |access-date=4 ліпеня 2019 |archive-date=18 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218105901/http://www.texasindians.com/albam.htm |url-status=dead }}</ref>. Пасля перасялення ў [[Тэхас]] і [[Аклахома|Аклахому]] алабама таксама пачалі займацца [[жывёлагадоўля]]й. З другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. наймаліся на працу на [[прамысловасць|прамысловыя]] прадпрыемствы і на [[шахта|шахты]]. Традыцыйным месцам жыхарства быў «[[горад]]» — умацаванае паселішча, вакол якога будаваліся меншыя па плошчы або часовыя паселішчы. «Гарадскія» абшчыны з’яўляліся ўласнікамі навакольных зямель і складанай аўтаномнай часткай канфедэрацыі [[маскогі|маскогаў]]. Знутры ўмацаванняў будавалі каркасныя [[драўніна|драўняныя]] хаціны з 4 кутамі і [[салома|саламяным]] [[дах]]ам. Каркас абмазваўся сумяссю [[гіпс]]а і саломы. Пасярэдзіны хаціны ладзіўся агмень. Меліся асобныя будынкі для збору абшчыннікаў, палі для [[лакрос]]у. Традыцыйная [[вопратка]] ўключала скураныя [[штаны]], кароткую [[кашуля|кашулі]] накшталт понча, [[макасіны]]. Мужчыны галілі галаву, пакінуўшы толькі невялікі жмут валасоў на патыліцы. Галаву часцяком упрыгожвалі іголкамі дзікабраза. Мужчыны і жанчыны размаўлёўвалі цела, прычым малюнак залежаў ад падзеі, у якой яны прымалі ўдзел. Былі вядомы [[татуіроўка|татуіроўкі]]. [[Фальклор]] прадстаўлены шматлікімі міфамі, [[казка]]мі і [[легенда]]мі, некаторыя з якіх з’явіліся ў позні час пад уплывам [[хрысціянства]]. Папулярны казанні пра трыкстэра-[[Трусы (жывёлы)|труса]], [[сусветны патоп]], жывёл-людажэраў, казачных народах. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.alabama-coushatta.com ALABAMA-COUSHATTA TRIBE OF TEXAS] * [http://alabama-quassarte.org Alabama-Quassarte Tribal Town] * [http://www.native-languages.org/alabamas.htm Alabama Indian Language (Alibamu, Albama)] * [https://www.warpaths2peacepipes.com/history-of-native-americans/history-of-alabama-indians.htm History of Alabama Indians] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] kd3d61rz5ue5hrdyqi26b4dtwspkpd2 0 606729 5174853 4598134 2026-08-03T10:06:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174853 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Фота = Аляксандр Асіпчык.jpg }} '''Аляксандр Асіпо́віч-Асі́пчык''' ({{ДН|1|04|1909}}, [[Слонім]]{{sfn|Юрэвіч|2012|}}, або [[Пляшкі (Гродзенская вобласць)|в. Пляшкі]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] — {{ДС|14|03|1990}}, {{нп5|Джэксан Таўншып (Нью-Джэрсі)|Джэксан|en|Jackson Township, New Jersey}}, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]; Псеўданімы: ''Зніч'') — беларускі грамадскі і царкоўны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў з беларускай праваслаўнай сям’і. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я (7 чалавек) выехала ў бежанства ў [[Чалябінская губерня|Чалябінскую губерню]]. Там ад [[сухоты|сухотаў]] памёр бацька, а потым яшчэ дзве сястры. Пра гэта ён пазней успамінаў так: <blockquote>«''Калі выбухла вайна 1914 г., мне было пяць гадоў, а ў шостым, г. зн. 1915 г., неяк у жніўні, бо якраз звозілі снапы з поля ў гумна, наехала з захаду дзіч расейскіх казакаў, якія пачалі гвалтам выганяць людзей у [[бежанства]], падпальваючы хаты. Гэтак і мне прыйшлося з сям’ёю „эвакуявацца“ з Беларусі на ўсход, і як памятаю, праехаўшы праз Бытэнь на шлях шашы Берасце—Слуцк—Магілёў—Калуга, неяк у лістападзе пагрузілі нас у вагоны й адправілі ў Астрахань. Сям’я мая была досыць вялікая: сем асобаў. Таму едучы дарогай, яшчэ разам, бацька мой начаваў пад возам, а пры частых дажджах прастудзіўся на лёгкія і пасля пяці гадоў памёр на сухоты, ужо ў Сібіры Чэлябінскае губерні. У хуткім часе яшчэ ўмярлі мае дзве сястры, і я астаўся з маткай і дзвюма сёстрамі, адной малодшай, другой старэйшай''{{sfn|Запісы 34|2011|}}».</blockquote> Падчас вяртання ў Беларусь у 1921 годзе памерла маці, пакінуўшы Алеся з сястрой сіротамі. Дзеці трапілі пад апеку [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]], які перадаў іх у прытулак на тэрыторыі [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. Служыў у 4-м авіяцыйным палку ў [[Торунь|Торуні]]. У 1932—1935 гадах жыў у [[Вільня|Вільні]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] браў удзел у дзейнасці беларускіх грамадскіх і культурна-нацыянальных арганізацый. Стварыў у верасні 1941 года ў Слоніме Рамесную школу. Увесну 1942 года ажаніўся з інструктаркай школы Верай Сілівончык. Быў прыхільнікам [[беларусізацыя|беларусізацыі]] праваслаўнай царквы, удзельнік [[Беларускі царкоўны сабор (1942)|Беларускага Царкоўнага Сабору]] 1942 года{{sfn|Юрэвіч|2012|}}. Увосень 1943 года арыштаваны немцамі па даносе. Разам з ім тады былі схоплены [[Стэфа Лыскавец]] — народная спявачка, [[Сяргей Новік-Пяюн]] — дырэктар [[Слонімскі краязнаўчы музей|Слонімскага музея]], паэт, і іншыя беларускія дзеячы. Праз пэўны час вызвалены з-пад арышту. Ад лета 1944 года на эміграцыі ў [[Германія|Германіі]]. Матэрыяльна падтрымліваў [[Беларускі скаўтынг|беларускіх скаўтаў]] у [[Рэгенсбург]]у. Супрацоўнічаў з беларускім праваслаўным часопісам «[[Звіняць званы Святой Сафіі]]». Быў асабіста знаёмы з [[Юрка Віцьбіч|Юркам Стукалічам]]. Спачатку шчыльна супрацоўнічаў з беларускімі епіскапамі, а пасля пераходу іх у 1946 годзе ў склад [[РЗПЦ]] стаў іх праціўнікам. У 1947 годзе ў [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] заснаваў Беларускае праваслаўнае таварыства Жыровіцкай Божай Маці, што мела суполкі ў розных краінах{{sfn|Юрэвіч|2012|}}. У 1947 годзе выдаў брашуру «Цудатворны Абраз Жыровіцкае Божае Маці і Жыровіцкі манастыр». У сакавіку 1950 года выехаў у [[ЗША]]. Пэўны час жыў у [[Нью-Ёрк]]у. Пазней працаваў у [[Нью-Брансуік]]у на фабрыцы. Пасля пяці гадоў побыту ў г. [[Таронта]] ([[Канада]]) вярнуўся ў ЗША. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў [[Жыровіцкае праваслаўнае брацтва|Жыровіцкага праваслаўнага брацтва]]. З 1950-х гадоў быў звязаны з Рускім аб’яднаннем таварыства ўзаемадапамогі (РАТУА). Выступаў на старонках беларускіх эмігранцкіх выданняў («Беларускі праваслаўны каляндар на 1968 г.», Нью-Ёрк, 1967, «Бацькаўшчына», «Беларус» і інш.). У 1948—1965 гадах выдаваў часопіс «[[Сіла веры]]»{{sfn|Юрэвіч|2012|}}. Апошнія гады жыцця правёў у {{нп5|Джэксан Таўншып (Нью-Джэрсі)|Джэксане|en|Jackson Township, New Jersey}} (штат Нью-Ёрк), дзе і памёр. Пахаваны там жа на мясцовых могілках «Фармы РАТУА». == Творы == * Цудатворны Абраз Жыровіцкае Божае Маці і Жыровіцкі Манастыр. — Баварыя, 1947. — 31 с. * Я Сьвятло Сьвету. Сьвятыя Беларускага народу (1984) == Галерэя == <gallery> Файл:Вера Селівончык.png|Вера Селівончык Файл:Цудатворны Абраз Жыровіцкае Божае Маці і Жыровіцкі Манастыр. Гістарычны нарыс.jpg|Вокладка брашуры А. Асіповіча-Асіпчыка "Цудатворны Абраз Жыровіцкае Божае Маці і Жыровіцкі Манастыр" Файл:Адзін з канвертаў ад Аляксандра Асіпчыка. 1971 г.png|Адзін з канвертаў ад Аляксандра Асіпчыка з 1971 года. </gallery> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} * [http://slounik.org/146789.html Асіповіч-Асіпчык Аляксандар] // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Ю. Гарбінскі. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. — ISBN 985-6318-65-3 ** Вініцкі А.; ** [[Беларус (газета)|Беларус]] (Нью-Ёрк). 1990. № 369; ** Кіпель В. * {{Кніга|ref=Запісы 34|год=2011|volume=34|адказны=Рэд. Бэрд Томас Э. Рэд.калегія: Гардзіенка Натальля (рэдактар нумару), Гардзіенка Алег, Юрэвіч Лявон, Запруднік Янка, Кіпель Вітаўт, Сагановіч Генадзь, Станкевіч Юрка, Шупа Сяргей|выдавецтва=Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва|месца=Нью-Ёрк - Менск|старонак=361|загаловак=Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=27237|archive-date=11 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140023/https://kamunikat.org/?pubid=27237}} * ''Чыгрын С. М.'' Яны больш ніколі не сустрэліся // [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55173 Ад Слоніма да Жыровіч : Гісторыка-краязнаўчыя артыкулы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210907201002/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55173 |date=7 верасня 2021 }} / С. М. Чыгрын. — Баранавічы : Выдавец А. Г. Хахол, 2020. — 130 с. — ISBN 978-985-7218 — С. 72-80. {{DEFAULTSORT:Асіповіч-Асіпчык Алесь}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] nxqy0jvry806krq0bnxmmbthydm8c42 0 620725 5174694 4739303 2026-08-02T23:27:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174694 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Ісмаілаў}} '''Аждар Тагі аглы Ісмаілаў''' ({{lang-az|Əjdər Tağı oğlu İsmayılov}}; {{ДН|23|4|1938}}, [[Нахічэванская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]) — азербайджанскі навуковец, доктар філалагічных навук, прафесар. == Біяграфія == Аждар Ісмаілаў нарадзіўся 23 красавіка 1938 гады ў сяле Чомахтур Шарурскага раёна НАССР. У 1961 годзе скончыў філалагічны факультэт Азербайджанскага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1963—1965 гадах вучыўся на рэжысёрскім факультэце Азербайджанскага тэатральнага інстытута, быў студэнтам рэжысёраў Мехці Мамедава і Рзы Тахмасіба. У 1961—1977 гадах быў настаўнікам, дырэктарам Чомахтурскай сельскай школы, супрацоўнікам газеты «Шарк гапысы», у 1977—1994 гадах выкладчыкам, старшым выкладчыкам, дацэнтам і прафесарам Нахічэванскага дзяржаўнага ўніверсітэта.<ref>[http://dmfa.nakhchivan.az/pdff/Naxcivan%20Ensiklopediyasi%20(I%20cild).pdf AMEA, Naxçıvan Ensiklopediyası, Naxçıvan-2005.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215170758/http://dmfa.nakhchivan.az/pdff/Naxcivan%20Ensiklopediyasi%20%28I%20cild%29.pdf |date=2014-12-15 }}</ref> == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === У 1982 годзе быў дысертантам [[Інстытут літаратуры імя Нізамі|Інстытута літаратуры імя Нізамі]] АН Азербайджанскай ССР. У 1974 годзе пад кіраўніцтвам віцэ-прэзідэнта Акадэміі навук Азербайджана акадэміка Мамеда Арыфа Дадашзадэ абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Гістарычныя драмы Гусейна Джавіда» («Прарок», «Тапал Тэймур», «Саявуш», «Хаям»). З 1982 года пачаў працу над доктарскай дысертацыяй па тэме «Творчасць Гусейна Джавіда і традыцыя дэманізму ў сусветнай літаратуры». У гэтым даследаванні ён выступіў супраць навуковых палажэнняў тых, хто звязваў узнікненне азербайджанскага рамантызму з падзеямі 1905—1917 гадоў. Даследнік А. Ісмаілаў паказаў, што рамантызм Гусейна Джавіда ўзыходзіць да філасофіі [[зараастрызм]]у («Авеста»), а мастацка-эстэтычная значнасць яго творчасці даследавана ў кантэксце турэцкай «Танзімацкай літаратуры» і традыцыі дэманізму карыфеяў сусветнай літаратуры. Спадчына Г. Джавіда канстатуецца як працяг традыцый дэманізму ў сусветным рамантызме. Аждар Ісмаілаў, раскрываючы ідэйна-філасофскія, мастацка-міфалагічныя карані творчасці Гусейна Джавіда, паказаў яго нацыянальна-спецыфічныя і агульначалавечыя асаблівасці.<ref>{{cite web|url=http://ramazan-seyid.blogspot.com/2010/12/huseyn-cavidin-iblis-facisinin-sas.html |title=Hüseyn Cavidin "İBLİS" faciəsinin əsas qayəsi |author=Ramazan Seyidov |date=2010-12-29 |work= |publisher=ramazan-seyid.blogspot.com |accessdate=2014-06-10 |language=az}}</ref> А. Ісмаілаў гэтай доктарскай дысертацыяй даў важкі адказ тым вучоным, якія не бачылі Г. Джавіда ў шэрагу сусветных карыфеяў і не ўспрымалі яго дэманалагічную філасофію. Яркі таму прыклад — станоўчыя выступы на абароне пяці вядомых вучоных па сусветнай літаратуры, запрошаных з Масквы і Грузіі. Асабліва цікавыя выказванні афіцыйнага апанента з Масквы А. Л. Штэйна: «Мы, спецыялісты па рамантычнай літаратуры да цяперашняй дысертацыі лічылі, што сусветны рамантызм завяршыўся ўжо ў XIX стагоддзі. Аказваецца, у XX стагоддзі тварыў такі геніяльны майстар, як Гусейн Джавід.» === Педагагічная дзейнасць === У 1961 годзе, скончыўшы АДУ, Аждар Ісмаілаў пачаў педагагічную дзейнасць у роднай вёсцы Чомахтур, у васьмікласнай школе. У якасці настаўніка Чомахтурскай васьмікласнай школы ён у 1974—1977 навучальных гадах па асабістай ініцыятыве дамогся пераходу школы ў сярэднеадукацыйную. Ён прыклаў вялікія намаганні ў будаўніцтве двухпавярховага школьнага будынка з сучасным абсталяваннем, дзе сам працаваў дырэктарам. У 1977 годзе А. Ісмаілаў па запрашэнні быў прыняты на працу ў Нахічэванскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя Ю. Мамедаліева. А.Исмаілаў ў плыні 1977-1994 гадоў на кафедры літаратуры, прайшоў шлях ад пасады выкладчыка да пасады прафесара інстытута. У першым нумары заснаванай у лістападзе 1990 годзе ваенна-франтавой газеты «Шарур доюшур» (Шарур ваюе) быў апублікаваны артыкул А. Ісмаілава «Імперскія войскі на Нахічэванскіх межах», дзе выкрываецца оккупантская палітыка Крамлі. На напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў Азербайджанскай Рэспублікі 21 красавіка 1992 года ён арганізаваў збор насельніцтва Шарура і высунуў кандыдатуру Гейдара Аліева. Прынятае рашэнне зборам 22 красавіка 1992 года было дастаўлена грамадству «Элінджэ», якое ўсяляк дапамагала ваюючай Нахічевані. На зборы насельніцтва Шарура, прысвечаным вылучэнні кандыдатуры Г.Алиева была выказана нязгода з прынятым рашэннем аб «узроставым цэнзе», і ў гэтай сувязі 24 красавіка 1992 года перад будынкам Вярхоўнага Савета прайшоў гістарычны мітынг. Аждар Ісмаілаў як адзін з арганізатараў мітынга ў сваім першым выступе заклікаў народ да пільнасці і для прадухілення будучых трагедый згуртавацца вакол Гейдара Аліева. Пасля мітынгу Аждар Ісмаілаў па запрашэнні Гейдара Аліева прыехаў да лідара ў Нахічевань. Ён падрабязна распавёў яму пра крытычныя палітычныя падзеі ў Баку. На сустрэчы ён прапанаваў стварыць новую партыю, бачачы ў гэтым адзіны выхад для народа ў сітуацыі хаосу. З гэтай мэтай у жніўні 1992 года ён у складзе інтэлігенцыі Шарурского раёна стварыў ініцыятыўную групу «Прыхільнікі Гейдара Аліева», а тэрыторыю раёна разбіў на наваколлі. На працягу некалькіх месяцаў Ісмаілаў уключыў у спіс больш за дзве тысячы прыхільнікаў. Гэтая дзейнасць шарурцаў стала гістарычнай асновай ўстаноўчай канферэнцыі НАП-а, якая праходзіла 21 лістапада 1992 годзе ў горадзе Нахічевань. 9 снежня 1992 г. у газеце «Сэс» Аждар Ісмаілаў выступіў з заявай: «Лідарам нашай партыі з'яўляецца народ»,дзе ён раскрываў ўсенародную сутнасць Новай Азербайджанскай Партыі. 4 кастрычніка 1994года для прадухілення спробаў некаторых сіл здейсніць дзяржаўны пераварот ў Баку А. Ісмаілаў прымаў актыўны ўдзел у працы прэзыдэнцкага апарату. Тут дарэчы яшчэ раз успомніць аб яго заслугах ў правядзенні вядомага мітынгу 24 красавіка 1992 года перад будынкам Вярхоўнага Савета, а гэтак жа ў згуртаванні шматлікай арміі «гейдараўцеў». Агульнанароднае каханне да Гейдара Аліева выратавала ўладу, катастрофы засталіся ззаду. На наступны дзень на досвітку, калі Гейдар Аліеў выходзіў з свайго працоўнага кабінета, яго суправаджалі тры чалавекі: Шэйхуліслам Гаджы Аллахшукур Пашазадэ, Джалал Аліеў і Аждар Ісмаілаў. У мітінгу,які праходзіў 5 кастрычніка 1994 года па ўказанні Гейдара Аліева на плошчы Азадлыг, прысутнічалі сотні тысяч людзей. Адным з арганізатараў гэтага мітынгу, прысвечанага асуджэнню спробаў дзяржаўнага перавароту, быў Аждар Ісмаілаў. == Працы == === Навуковыя манаграфіі === * "Традыцыі сусветнага рамантызму і Гусейн Джавід». Баку: Язычы, 1982, 220 стр. * Традыцыі Гусейна Джавіда ў азербайджанскай савецкай літаратуры» - метадычны паказальнік. Баку - 1990 (Выдавалася па загадзе Міністэрства Асветы ад 03.04.90. 55стр.) * «Творчасць Гусейна Джавіда і традыцыі дэманізму ў сусветнай літаратуры». Баку, Элм, 1991. 224 стр. * «Цюркскія плямёны Старажытнай Пярэдняй Азіі і Пярэдняга Каўказа» (Армяне і грузіны на тэрыторыі Каўказскай Агускай Албаніі). Баку. 2008. 799. (выдавалася па рашэнню Навуковага Савета Інстытута Гісторыі імя А.Бакіханава АННА). * Творчасць Гусейна Джавіда і традыцыі дэманізму ў сусветнай літаратуры. Б. «Эльма ве техсіл», 2015. 296 стр. * «Майсей Харенатсі - ананімны папскі аўтар. Баку. «Эльм ве тахсіл». 2016. 127 стр. * «Месроп Маштос ня стваральнік алфавіту, а махляр, ананімны поп». Б. «Эльм ве техсіл», 2017. 143 стр. === Выбраныя артыкулы і інтэрв'ю === * На напярэдадні 250-годдзя з дня нараджэння Моллы Панаха Вагіфа - Певец прыгажосці і кахання - Шарк гапысы. 05 верасня 1968 года. * Некаторыя асаблівасці Джавідаўскага тэатру-Габустан, 1972 г. N 4. ст 16-20. * Некаторыя асаблівасці гістарычных драм Гусейнаў Джавида. Х наву. сесія вучонага савета АН -тэзісы Баку, 1973 юст. 25-28. * Праблема народа і героя. - «Улдуз» 1973. N5. cn. 62-64. * Праблема свабоды жанчын у творчасці Гусейна Джавіда. - жур. «Азербайджан» 1973, N7. * Гусейн Джавід і Шэкспір (Ібліс—Атэла) - журн. «Эльм ве Хаят». 1976. N9, ст. 22-24. * Гусейн Джавід і Байран - «Эльм ве Хаят», 1980, N1.ст.35-38. * Гусейн Джавід і Гэте.-Эльм ве Хаят. * Гусейн Джавід і Шэкспір -Гобустан. 1981, N1. Арт. 15-17. * Джавід, Джабарлы і азербайджанскі савецкі театр. -газ..Азербайджан муалімі. N 65 (3159) 15 .08 .1979. * Па слядах аднаго міфа. Газ. Савет Нахчываны.27.01.1980. * Вераванне да сонца ў Азербайджане. газ. Савет Нахчываны.N 176.07.26.1981. * Вясновае свята нашых вялікіх продкаў. - газ. Савет Нахчываны.18.03.1986. * Наш шлях –дарога праўды.-Шарур джабхаси -26 студзеня 1990. * Куды вядзе наш шлях-Газ. Шарк гапысы.30 чэрвеня 1990. * Ісламскі фундаменталізм: выдумкі, праўда.-газ.Шарк гапысы.-22 верасня 1990. * Рускія імперскія войскі на мяжы Шарура –Франтавы бюлетэнь.1991, снежань. * Сучасны стан калісьці ажыўленага Сəдзерэка.-жур. «Азербайджан». 1991 г., N 11. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://anl.az/down/meqale/xalqqazeti/xalqqazeti_aprel2009/76057.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026064129/http://anl.az/down/meqale/xalqqazeti/xalqqazeti_aprel2009/76057.htm |date=26 кастрычніка 2021 }}{{ref-az}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ісмаілаў Аждар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспубліцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Палітолагі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Палітыкі Азербайджана]] m6jp6wsdfbi47f5hybqjeiug8r8shhq 10 622360 5174711 5141970 2026-08-03T02:21:20Z Brobbz 83626 5174711 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = <center>'''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне]]'''</center> |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак2 = Конкурсы |спіс2 = * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] * {{Не перакладзена 5|Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023|ru|Детское Евровидение — 2023}} * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] * ''[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026]]'' |загаловак4 = [[Спіс краін-удзельніц дзіцячага конкурса песні Еўрабачанне|Краіны]] |спіс4 = {{Навігацыйная табліца|child |загаловак5 = Дзейныя |спіс5 = * {{JESC|Албанія}} * {{JESC|Арменія}} * {{JESC|Грузія}} * {{JESC|Ірландыя}} * {{JESC|Іспанія}} * {{JESC|Італія}} * {{JESC|Кіпр}} * {{JESC|Мальта}} * {{JESC|Нідэрланды}} * {{JESC|Польшча}} * {{JESC|Партугалія}} * {{JESC|Паўночная Македонія}} * {{JESC|Сан-Марына}} * {{JESC|Украіна}} * {{JESC|Францыя}} * {{JESC|Чарнагорыя}} |загаловак6 = Нядзейныя |спіс6 = * {{JESC|Азербайджан}} * {{JESC|Аўстралія}} * {{JESC|Балгарыя}} * {{JESC|Беларусь}} * {{JESC|Бельгія}} * {{JESC|Вялікабрытанія}} * {{JESC|Германія}} * {{JESC|Грэцыя}} * {{JESC|Данія}} * {{JESC|Ізраіль}} * {{JESC|Казахстан}} * {{JESC|Латвія}} * {{JESC|Літва}} * {{JESC|Малдова}} * {{JESC|Нарвегія}} * {{JESC|Расія}} * {{JESC|Румынія}} * {{JESC|Сербія}} * {{JESC|Славенія}} * {{Сцяг Уэльса}} [[Уэльс на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне|Уэльс]] * {{JESC|Харватыя}} * {{JESC|Швейцарыя}} * {{JESC|Швецыя}} * {{JESC|Эстонія}} |загаловак7 = Былыя |спіс7 = {{JESC|Сербія і Чарнагорыя}} }} |загаловак8 = Гарады |спіс8 = {{Навігацыйная табліца|child |загаловак15 = 2000-я |спіс15 = * [[Капенгаген]] * [[Лілехамер]] * [[Хаселт]] * [[Бухарэст]] * [[Ротэрдам]] * [[Лімасол]] * [[Кіеў]] |загаловак16 = 2010-я |спіс16 = * [[Мінск]] * [[Ерэван]] * [[Амстэрдам]] * [[Кіеў]] * [[Марса]] * [[Сафія]] * [[Валета]] * [[Тбілісі]] * [[Мінск]] * [[Глівіцы]] |загаловак17 = 2020-я |спіс17 = * [[Варшава]] * [[Парыж]] * [[Ерэван]] * [[Ніца]] * [[Мадрыд]] * [[Тбілісі]] * Та-Калі }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Еўрабачанне| ]] </noinclude> gij1nui7b2bit7spkea6eao2j0nwin4 0 622784 5174714 4871613 2026-08-03T02:29:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174714 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |арыгінал імя = {{lang-ru|Олег Анатольевич Пешков}} }} '''Алег Анатольевіч Пе́шкаў''' ({{lang-ru|Олег Анатольевич Пешков}}; [[3 жніўня]] [[1970]], [[Касіха (Алтайскі край)|Касіха]], [[Алтайскі край]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[24 лістапада]] [[2015]], [[Горы Туркмен]], [[Сірыя]]) — расійскі ваенны лётчык, [[падпалкоўнік]]. Меў кваліфікацыю лётчыка-снайпера. Узначальваў службу бяспекі палётаў у [[Ліпецкая авіяцыйная школа|Ліпецкім авіацэнтры]]. З верасня [[2015]] года браў удзел у [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі Расіі ў Сірыі]]. [[24 лістапада]] [[2015]] года яго самалёт быў збіты турэцкім знішчальнікам над [[Горы Туркмен|гарамі Туркмен]]. Пешкаў і яго штурман [[Канстанцін Валер’евіч Мурахцін|Канстанцін Мурахцін]] катапультаваліся, але па іх быў адкрыты агонь з зямлі. У выніку лётчык загінуў. Указам [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|прэзідэнта Расіі]] ад [[25 лістапада]] таго ж года ён удастоены звання [[Герой Расійскай Федэрацыі|Героя Расійскай Федэрацыі]]. == Біяграфія == {{External media |align = right |width = 300 |image1 = [http://www.svu.ru/images/biographies/121b.jpg Суворавец Алег Пешкаў] |image2 = [http://alau.kz/wp-content/uploads/2015/11/wdw48wd46gr4157777.jpg Выпускнік ХВВАВ] }} Нарадзіўся [[3 жніўня]] [[1970]] года<ref name="rg">{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2015/11/30/pilot-site.html |title=2015-12-01 Гаврилов Ю., Прощальный эскорт, Российская газета — Столичный выпуск, 6842 (271), 2015.11.30 |access-date=1 снежня 2015 |archive-date=3 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151203004058/http://www.rg.ru/2015/11/30/pilot-site.html |url-status=dead }}</ref> ў вёсцы [[Касіха (Алтайскі край)|Касіха]] Алтайскага краю<ref>{{cite news|url = http://vesti22.tv/news/v-sbitom-bombardirovshchike-su-24-pogib-lyotchik-iz-altayskogo-kraya|title = В сбитом бомбардировщике Су-24 погиб лётчик из Алтайского края|date = 26 ноября 2015|publisher = Вести-Алтай|accessdate = 2015-11-26|archiveurl = https://archive.today/20151126095727/http://vesti22.tv/news/v-sbitom-bombardirovshchike-su-24-pogib-lyotchik-iz-altayskogo-kraya|archivedate = 2015-11-26}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://vesti22.tv/news/v-sbitom-bombardirovshchike-su-24-pogib-lyotchik-iz-altayskogo-kraya |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20151126095727/http://vesti22.tv/news/v-sbitom-bombardirovshchike-su-24-pogib-lyotchik-iz-altayskogo-kraya |archivedate=26 лістапада 2015 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://vesti22.tv/news/v-sbitom-bombardirovshchike-su-24-pogib-lyotchik-iz-altayskogo-kraya |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20151126095727/http://vesti22.tv/news/v-sbitom-bombardirovshchike-su-24-pogib-lyotchik-iz-altayskogo-kraya |archivedate=26 лістапада 2015 |url-status=dead }}</ref>. Праз некаторы час сям’я пераехала ва [[Усць-Каменагорск]]<ref name="rg"/>, дзе Алег у [[1985]] годзе скончыў васьмігадовую школу<ref name="kam">Погибший пилот сбитого Турцией Су-24 — уроженец ВКО, Новости Усть-Каменногорска, Кудинов Р., Верба А, 2015-11-26</ref>. У [[1987]] годзе скончыў з сярэбраным медалём [[Свярдлоўскае сувораўскае ваеннае вучылішча]], у [[1991]] годзе скончыў з залатым медалём [[Харкаўскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў імя С. І. Грыцаўца]]<ref name="rg"/>. Пасля вучэльні пачаў службу лётчыкам-інструктарам на [[МіГ-21]] на [[Кант (авіябаза)|авіябазе Кант]] ([[Кіргізская ССР]]), затым з [[1992]] па [[1998]] год праходзіў службу ў авіяцыйным гарнізоне н. п. [[Вазжаеўка]] ([[Амурская вобласць]]) у разведвальным авіяцыйным палку, служыў камандзірам эскадрыллі ў [[Прыморскі край|Прыморскім краі]]<ref name="rg" /><ref name="priam">{{cite news|url = http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201606120644-gxeg.htm|title = Памятник Олегу Пешкову, погибшему в Сирии, открыли в Приамурье|publisher = Звезда|date = 2016-06-12|accessdate = 2016-06-13|archiveurl = |archivedate = }}</ref>. З [[2009]] года ўзначальваў службу бяспекі палётаў у [[Ліпецкая авіяцыйная школа|4-м Дзяржаўным цэнтры падрыхтоўкі авіяцыйнага персаналу і ваенных выпрабаванняў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{cite news|url = http://www.lipetsk.kp.ru/daily/26463.4/3333123/|title = Коллеги из Липецкого авиацентра: Пешкову и Мурахтину можно было доверить любое задание|date = 2015-11-26|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151128160111/http://www.lipetsk.kp.ru/daily/26463.4/3333123/|archivedate = 2015-11-28}}</ref>. З адзнакай скончыў [[Ваенна-паветраная акадэмія імя Ю. А. Гагарына|Ваенна-паветраную акадэмію імя Гагарына]]<ref name="rg" />. За час службы асвоіў пяць тыпаў самалётаў. Агульны налёт склаў 1750 гадзін<ref name="rvo_2015">[http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/RVO_2015-11_web.pdf Вечная память героям, Российское военное обозрение, 2015, ноябрь]</ref>. Вайсковая кваліфікацыя — ваенны лётчык-снайпер. === Гібель === {{main|Інцыдэнт са знішчэннем расійскага Су-24 у Сірыі}} [[24 лістапада]] [[2015]] года ў якасці камандзіра экіпажа бамбардзіроўшчыка [[Су-24]]М [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]] з бартавым нумарам 83<ref>{{cite news|url = http://www.rg.ru/2015/11/27/ataka-site.html|title = Главком ВКС раскрыл подробности атаки Турции на российский самолет|author = Гаврилов Ю|publisher = Российская газета|date = 2015-11-27|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151127221450/http://www.rg.ru/2015/11/27/ataka-site.html|archivedate = 2015-11-27}}</ref> здзяйсняў баявы вылет у [[Сірыя|Сірыі]] ў складзе пары з задачай нанясення бомбавага ўдару<ref>{{cite news|url = http://www.vz.ru/news/2015/11/27/780684.html|title = ВКС: Турки устроили засаду на Су-24|date = 2015-11-27|publisher = Взгляд.ру|accessdate = 2015-11-27|archiveurl = https://archive.today/20151127134009/http://www.vz.ru/news/2015/11/27/780684.html|archivedate = 2015-11-27}}</ref>. Самалёт Су-24М быў збіты ракетай «паветра-паветра» з знішчальніка [[F-16]]C ВПС Турцыі ў раёне сірыйска-турэцкай мяжы ў правінцыі [[Латакія (мухафаза)|Латакія]] і ўпаў на сірыйскай тэрыторыі. Экіпаж машыны здолеў катапультавацца. Пешкаў загінуў падчас прызямлення на парашуце ў выніку абстрэлу з зямлі<ref name="rg" /><ref name="izv">{{cite news|url = http://izvestia.ru/news/597197|title = «Обязан вернуть должок за командира»|publisher = Известия|date = 2015-11-25|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151125173741/http://izvestia.ru/news/597197|archivedate = 2015-11-25}}</ref> баевікамі, якія прылічвалі сябе да турэцкай ультраправай арганізацыі «[[Базкурт|Шэрыя ваўкі]]»<ref>{{cite news|url = http://s2.kp.cdnvideo.ru/daily/26463.4/3333363/|title = Русского пилота убили "турецкие бандеровцы"|date = 2015-11-26|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151127210517/http://s2.kp.cdnvideo.ru/daily/26463.4/3333363/|archivedate = 2015-11-27}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://s2.kp.cdnvideo.ru/daily/26463.4/3333363/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20151127210517/http://s2.kp.cdnvideo.ru/daily/26463.4/3333363/ |archivedate=27 лістапада 2015 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://s2.kp.cdnvideo.ru/daily/26463.4/3333363/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20151127210517/http://s2.kp.cdnvideo.ru/daily/26463.4/3333363/ |archivedate=27 лістапада 2015 |url-status=dead }}</ref>. Адказнасць за забойства на сябе ўзяў кіраўнік арганізацыі Алпарслан Чэлік<ref>{{cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=2691106&cid=8|title = В СМИ попало фото и признание турка, стрелявшего в командира Су-24|publisher = Вести.Ru|date = 2015-11-25|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20160221083028/http://www.vesti.ru/doc.html?id=2691106&cid=8|archivedate = 2016-02-21}}</ref><ref>{{cite news|url = http://haber.sol.org.tr/turkiye/turkmen-komutan-yardimcisi-alpaslan-celik-pilotlarin-ikisini-de-vurduk-137224|title = Türkmen Komutan Yardımcısı Alpaslan Çelik: Pilotların ikisini de vurduk!|date = 2015-11-24|lang = tr|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20160221083110/http://haber.sol.org.tr/turkiye/turkmen-komutan-yardimcisi-alpaslan-celik-pilotlarin-ikisini-de-vurduk-137224|archivedate = 2016-02-21}}</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3806528 Адвокат специального назначения. Боевика, убившего Героя России в Сирии, очень активно защищали в Мосгорсуде // Газета «Коммерсантъ» № 215 от 22.11.2018]</ref>. Адразу пасля гібелі лётчыка ў інтэрнэце былі размешчаны відэазапісы баевікоў з целам загінулага<ref name="rg" />. [[31 сакавіка]] [[2016]] года Чэлік з 14 саўдзельнікамі быў затрыманы турэцкай паліцыяй у [[Ізмір]]ы<ref>{{cite news|url = https://news.mail.ru/incident/25316705/|title = СМИ: в Турции задержан взявший на себя ответственность за убийство пилота Су-24|date = 2016-03-31|author = Жаров К|publisher = Новости@Mail.ru|work = ТАСС|accessdate = 2016-03-31|archiveurl = https://archive.today/20160331153829/https://news.mail.ru/incident/25316705/|archivedate = 2016-03-31}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.mail.ru/incident/25316705/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20160331153829/https://news.mail.ru/incident/25316705/ |archivedate=31 сакавіка 2016 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.mail.ru/incident/25316705/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20160331153829/https://news.mail.ru/incident/25316705/ |archivedate=31 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Агонь, які вёўся па прызямлючымся на парашутах лётчыках, з’яўляецца прамым парушэннем пункта 1 42-га артыкулу Пратакола I [[Чацвёртая Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскіх канвенцый 1949 года]], які абвяшчае: «Ні адна асоба, якая пакідае на парашуце лятальны апарат, церпіць бедства, не падвяргаецца нападу на працягу свайго спуску на зямлю»<ref>{{Cite web|date = 2015-11-24|title = Turkey downs Russian plane for 'violating airspace'|url = http://www.middleeasteye.net/news/turkey-shoots-down-military-plane-syria-border-media-1973658689|publisher = Middle East Eye|lang = en|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151125233410/http://www.middleeasteye.net/news/turkey-shoots-down-military-plane-syria-border-media-1973658689|archivedate = 2015-11-25}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.icrc.org/rus/assets/files/2013/ap_i_rus.pdf#page=25|title = Статья 42. Лица на борту летательных аппаратов|work = Дополнительный протокол к Женевским конвенциям от 12 августа 1949 года, касающийся защиты жертв международных вооружённых конфликтов (Протокол I). Женева, 8 июня 1977 года|publisher = Международный комитет Красного Креста|accessdate = 2015-11-26}}</ref>. Штурман экіпажа капітан [[Канстанцін Валер’евіч Мурахцін|Канстанцін Мурахцін]] прызямліўся па-за зонай абстрэлу і быў эвакуіраваны спецпадраздзяленнямі расійскіх і сірыйскіх узброеных сіл на [[Міжнародны аэрапорт імя Басіля Аль-Асада|авіябазу Хмеймім]]<ref name="izv"/>. [[29 лістапада]] цела Алега Пешкава было дастаўлена ў морг ў турэцкай правінцыі [[Хатай (правінцыя)|Хатай]], пасля чаго адпраўлена самалётам у [[Анкара|Анкару]]<ref>{{cite news|url = http://www.hurriyet.com.tr/turk-selamiyla-40020558|title = Türk selamıyla|publisher = Hürriyet|date = 2015-11-29|author = Güncelleme S|location = {{An.}}|lang = tr|accessdate = 2016-06-05|archiveurl = https://archive.today/20160404211708/http://www.hurriyet.com.tr/turk-selamiyla-40020558|archivedate = 2016-04-04}}</ref><ref>{{cite news|url = http://lenta.ru/news/2015/11/29/davutoglu|title = Тело пилота сбитого в Сирии Су-24 доставлено в Турцию|publisher = Лента.ру|date = 2015-11-29|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151129091154/http://lenta.ru/news/2015/11/29/davutoglu|archivedate = 2015-11-29}}</ref>. Па выніках ускрыцця, расійскімі медэкспертаў устаноўлена, што смерць авіятара наступіла 24 лістапада 2015 года ў перыяд паміж 10:00 і 11:30 раніцы па маскоўскім часе, на целе было знойдзена восем кулявых раненняў і множныя гематомы<ref>{{cite news|url = http://www.aif.ru/dontknows/file/chto_izvestno_o_pilote_su-24_olege_peshkove_pogibshem_v_sirii|title = Обстоятельства гибели|publisher = Аргументы и факты|date = 2015-11-25|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151125161734/http://www.aif.ru/dontknows/file/chto_izvestno_o_pilote_su-24_olege_peshkove_pogibshem_v_sirii|archivedate = 2015-11-25}}</ref>. === Пахаванне === [[30 лістапада]] 2015 года цела Алега Пешкава было прынята прадстаўнікамі [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрства абароны РФ]] і расійскімі дыпламатамі ў ваенным шпіталі Анкары і дастаўлены ў [[Расія|Расію]] спецрэйсам ваенна-транспартнай авіяцыі Міністэрства абароны Расіі на [[Чкалаўскі (аэропорт)|аэрадром «Чкалаўскі»]]. У паветранай прасторы Расійскай Федэрацыі самалёт з целам Алега Пешкава суправаджаў эскорт знішчальнікаў<ref name="rg" /><ref>{{cite web|url = http://www.newsru.com/russia/30nov2015/peshkov.html|title = Самолёт с телом командира сбитого в Сирии Су-24 приземлился в Подмосковье|publisher = Newsru|date = 2015-11-30|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151130173706/http://www.newsru.com/russia/30nov2015/peshkov.html|archivedate = 2015-11-30}}</ref>. Пахаваны пілот быў [[2 снежня]] на Цэнтральнай алеі гарадскіх могілак г. [[Ліпецк]] з вайсковымі ўшанаваннямі<ref>{{cite web|title = В Липецке похоронили пилота Су-24 Олега Пешкова|url = http://lenta.ru/news/2015/12/02/peshkov/|date = 2015-12-02|publisher = Лента.ру|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151202121817/http://lenta.ru/news/2015/12/02/peshkov/|archivedate = 2015-12-02}}</ref>. == Узнагароды == === Узнагароды Расіі === Указам [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] № 574<ref name="rvo_2015"/> ад 25 лістапада 2015 года за гераізм, мужнасць і адвагу, праяўленыя пры выкананні воінскага абавязку, Алегу Анатольевічу Пешкаву прысвоена званне Героя Расійскай Федэрацыі (пасмяротна)<ref name="rg" /><ref>{{cite web|url = http://static.kremlin.ru/media/events/files/ru/ZWv3w1SizP0paRFOkbkAE57pokw8W5Fh.pdf|title = Указ Президента Российской Федерации «О награждении государственными наградами Российской Федерации военнослужащих Вооружённых Сил Российской Федерации»|publisher = Сайт Администрации Президента России|date = 2015-11-25|accessdate = 2016-02-21}}</ref><ref>{{cite news|url = http://lenta.ru/news/2015/11/25/award/|title = Путин присвоил погибшему пилоту Су-24 звание Героя России|date = 25 ноября 2015|publisher = Lenta.ru|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151125094634/http://lenta.ru/news/2015/11/25/award/|archivedate = 2015-11-25}}</ref>. Зорку Героя Расійскай Федэрацыі, прысвоеную Алегу Пешкаву, галоўнакамандуючы ПКС Расіі [[генерал-палкоўнік]] [[Віктар Мікалаевіч Бондараў|Віктар Бондараў]] перадаў 1 снежня 2015 года ў Ліпецку яго ўдаве<ref>{{cite news|url = http://www.1tv.ru/news/social/297341|title = Звезду Героя России передали супруге Олега Пешкова|publisher = 1 канал|date = 2015-12-01|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151201183500/http://www.1tv.ru/news/social/297341|archivedate = 2015-12-01}}</ref>. * Медаль «За вайсковую доблесць» II ступені * Медаль «За адзнаку ў вайсковай службе» I, II і III ступені * Медаль «200 гадоў Міністэрству абароны» * Медаль «70 гадоў Узброеных Сіл СССР» * Медаль «100 гадоў ваенна-паветраным сілам» === Узнагароды Сірыі === * Ордэн Адданасці I класа (пасмяротна)<ref name="alta">{{cite news|url = http://altapress.ru/story/173404?photo=1#gallery|title = На Алтае главком ВКС России вручил почётные ордена родственникам героя РФ Олега Пешкова|date = 2016-02-13|publisher = Алтапресс.ру|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20160221203723/http://altapress.ru/story/173404?photo=1%23gallery|archivedate = 2016-02-21}}</ref><ref name="1kan">{{cite news|url = http://www.1tv.ru/news/print/301984|title = На малой родине Олега Пешкова, погибшего в Сирии в ноябре 2015 года, установлена мемориальная плита|date = 2016-02-13|publisher = 1 канал|accessdate = 2016-02-22|archivedate = 2016-02-22|archiveurl = https://archive.today/20160222051910/http://www.1tv.ru/news/print/301984}}</ref> * Медаль «Баявая садружнасць»<ref name="alta" /> == Сям’я == Бацька — Анатоль Рыгоравіч Пешкаў, маці — Вольга Ільінічна<ref>{{cite news|url = http://regnum.ru/news/society/2022080.html|title = Имя летчика, погибшего в Сирии, увековечат на Алтае: обзор СМИ|date = 2015-11-07|location = Барнаул|publisher = Regnum|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151128110925/http://regnum.ru/news/society/2022080.html|archivedate = 2015-11-28}}</ref>. Малодшы брат Павел — [[падпалкоўнік]] [[Войскі нацыянальнай гвардыі Расійскай Федэрацыі|войск нацыянальнай гвардыі Расіі]]<ref name="rg" />. У Алега Пешкава засталіся жонка Гелена Юр’еўна<ref>{{cite news|url = http://www.lipetskmedia.ru/news/view/61721-Vdova_Olyega.html|title = Вдова Олега Пешкова присутствует на оглашении послания президента РФ Владимира Путина|date = 2015-12-03|publisher = ЛипецкМедиа|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20160204120238/http://www.lipetskmedia.ru/news/view/61721-Vdova_Olyega.html|archivedate = 2016-02-04}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.lipetskmedia.ru/news/view/61721-Vdova_Olyega.html |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20160204120238/http://www.lipetskmedia.ru/news/view/61721-Vdova_Olyega.html |archivedate=4 лютага 2016 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.lipetskmedia.ru/news/view/61721-Vdova_Olyega.html |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20160204120238/http://www.lipetskmedia.ru/news/view/61721-Vdova_Olyega.html |archivedate=4 лютага 2016 |url-status=dead }}</ref>, дачка (1999 года нараджэння) і сын (2007 года нараджэння)<ref name="rg" /><ref name="kp">{{cite news|url = http://www.lipetsk.kp.ru/daily/26462/3332887/|title = Липчане вышли на митинг в память о погибшем пилоте|publisher = Комсомольская правда|date = 2015-11-25|author = Полякова М|accessdate = 2016-02-21|archiveurl = https://archive.today/20151125202014/http://www.lipetsk.kp.ru/daily/26462/3332887/|archivedate = 2015-11-25}}</ref>. == Памяць == [[Файл:Opening of memorial plate Oleg Peshkov 01.jpg|thumb|260px|Мемарыяльная пліта ў Касіхе]] === У Расіі === На яго радзіме ў сяле Касіха<ref>{{cite news|url = http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12078254@egNews#txt|title = Память Героя России Олега Пешкова увековечили мемориальной плитой на его малой родине в Алтайском крае|date = 2016-02-13|publisher = Министерство обороны Российской Федерации|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20160216055227/http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12078254@egNews%23txt#txt|archivedate = 2016-02-16}}</ref>, на мемарыяле Воінскай славы Вазжаеўкі, дзе служыў Алег Пешкаў, і ў [[Барнаул]]е на будынку краязнаўчага музея ўстаноўлены мемарыяльныя пліты<ref name="1kan" />. Помнік, выраблены на сродкі вайскоўцаў і жыхароў Прыамур’я, усталяваны ў авіяцыйным гарнізоне Вазжаеўкі<ref name="1kan" />. Мемарыяльныя дошкі ўстаноўлены на федэральнай трасе «Амур» у сяле Вазжаеўка<ref name="priam" /> і на будынку Екацярынбургскага сувораўскага ваеннага вучылішча<ref>{{cite news|url = http://www.ntv.ru/novosti/1638685/|title = В Екатеринбурге появился памятный барельеф погибшему в Сирии пилоту|publisher = НТВ|date = 2016-06-25|accessdate = 2016-06-26|archiveurl = |archivedate = }}</ref>. З [[24 лістапада]] [[2016]] года навечна залічаны ў спіс асабістага складу пятай роты Екацярынбургскага сувораўскага ваеннага вучылішча<ref>{{cite web|url = https://ria.ru/society/20161123/1481957356.html|title = Лётчик Пешков навечно включён в список суворовского училища Екатеринбурга|date = 2015-12-02|publisher = РИА Новости|accessdate = 2016-11-23|archiveurl = |archivedate =}}</ref>. У горадзе Арсеньеў Прыморскага краю ўсталяваны мемарыял Алега Пешкава. Імем загінулага планавалася назваць вуліцы ў [[Чалябінск]]у<ref>{{cite news|url = http://www.cheltv.ru/V_Chelyabinske_poyavitsya_ulica_imeni_letchika_Olega_Peshkova|title = В Челябинске появится улица имени лётчика Олега Пешкова|author = Брагин Е., Отрыванов В|publisher = ГТРК Южный Урал|date = 2015-12-07|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151208090314/http://www.cheltv.ru/V_Chelyabinske_poyavitsya_ulica_imeni_letchika_Olega_Peshkova|archivedate = 2015-12-08}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.cheltv.ru/V_Chelyabinske_poyavitsya_ulica_imeni_letchika_Olega_Peshkova |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20151208090314/http://www.cheltv.ru/V_Chelyabinske_poyavitsya_ulica_imeni_letchika_Olega_Peshkova |archivedate=8 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>, [[Сімферопаль|Сімферопалі]]<ref>{{cite news|url = http://www.c-inform.info/news/id/32766|title = Переименование симферопольской Турецкой улицы в улицу Пешкова состоится без учёта мнения общественности и историков – глава администрации города|publisher = Крыминформ|date = 2015-12-08|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151208090357/http://www.c-inform.info/news/id/32766|archivedate = 2015-12-08}}</ref> і [[Тамбоў|Тамбове]]<ref>{{cite news|url = http://gorod48.ru/news/354922/|title = Именем Олега Пешкова назовут улицу и в Тамбове|date = 2015-11-30|accessdate = 2016-02-20|publisher = Город48|archivedate = 2015-12-03|archiveurl = https://archive.today/20151203180457/http://gorod48.ru/news/354922/}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://gorod48.ru/news/354922/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20151203180457/http://gorod48.ru/news/354922/ |archivedate=3 снежня 2015 |url-status= }}</ref>. Імем Пешкава ў [[2018]] годзе названа вуліца ў новым мікрараёне пасёлка [[Стройкераміка]], Самарскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20151203/1335030541.html|title=Жители Самары предложили назвать улицу в честь погибшего в САР летчика|date=20151203T1428+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}</ref>. Таксама грамадскія арганізацыі прапаноўвалі назваць імем авіятара адну з вуліц у Ліпецку<ref name="rg" /><ref name="rg2">{{cite news|url = http://www.rg.ru/2015/11/25/reg-cfo/ulica.html|title = Улицу в Липецке предложили назвать именем погибшего лётчика|date = 25 ноября 2015|publisher = Российская газета|author = Валагин А|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151125180520/http://www.rg.ru/2015/11/25/reg-cfo/ulica.html|archivedate = 2015-11-25}}</ref><ref>{{cite news|url = http://lenta.ru/news/2015/11/25/lipetsk/|title = В Липецке решили назвать улицу в честь погибшего пилота Су-24|date = 25 ноября 2015|publisher = Lenta.ru|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151125172502/http://lenta.ru/news/2015/11/25/lipetsk/|archivedate = 2015-11-25}}</ref> і 7-ы Растоўскі завулак у [[Масква|Маскве]], дзе знаходзіцца пасольства [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite news|url = http://defendingrussia.ru/a/ulicu_s_posolstvom_turcii_predlozhili_nazvat_imenem_olega_peshkova-4567/|title = В Москве могут увековечить память Героя России лётчика Олега Пешкова, погибшего в Сирии|date = 2015-12-04|publisher = Защищать Россию|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151205150219/http://defendingrussia.ru/a/ulicu_s_posolstvom_turcii_predlozhili_nazvat_imenem_olega_peshkova-4567/|archivedate = 2015-12-05}}</ref>. Улады [[Ліпецкая вобласць|Ліпецкай вобласці]] планавалі аказаць усебаковую дапамогу сям’і Пешкава<ref name="rg3">{{cite news|url = http://www.rg.ru/2015/11/25/shturman-site.html|title = Атаковали внезапно|date = 25 ноября 2015|publisher = Российская газета|author = Гаврилов Ю|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151125171545/http://www.rg.ru/2015/11/25/shturman-site.html|archivedate = 2015-11-25}}</ref>. Школа №30 у Ліпецку атрымала імя Пешкава; у лістападзе [[2017]] года на тэрыторыі ўстановы адукацыі ўсталяваны бюст<ref>[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12152226@egNews В Липецке прошли памятные мероприятия, посвящённые Герою России Олегу Пешкову]</ref>. Калегі па авіяцыйнай групе ВПС Расіі ў Сірыі звярнуліся да камандавання ВПС РФ з ініцыятывай прысваення аднаму з бамбардзіроўшчыкаў [[Су-24]]М авіябазы Хмеймім яго імя. У выніку было прынята рашэнне назваць імем загінулага лётчыка Су-34 з бартавым нумарам 10<ref name="1kan" /><ref>{{cite news|url = http://www.sovetskaya22.ru/news/news/?id=3937|title = Имя Героя России Олега Пешкава будет носить фронтовой бомбардировщик Су-34|date = 2016-02-02|publisher = Липецкий городской Совет депутатов|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20160202160341/http://www.sovetskaya22.ru/news/news/?id=3937|archivedate = 2016-02-02}}</ref>. Таксама імем Пешкава названы рэйсавы аўтобус у [[Іркуцк]]у<ref>{{cite news|url = http://vesti.irk.ru/news/news_day/178167/|title = Именами погибших в Сирии российских военных названы автобусы в Иркутске|date = 2015-07-12|publisher = Вести-Иркутск|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20160220111323/http://vesti.irk.ru/news/news_day/178167/|archivedate = 2016-02-20}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://vesti.irk.ru/news/news_day/178167/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20160220111323/http://vesti.irk.ru/news/news_day/178167/ |archivedate=20 лютага 2016 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://vesti.irk.ru/news/news_day/178167/ |accessdate=30 лістапада 2019 |archiveurl=https://archive.today/20160220111323/http://vesti.irk.ru/news/news_day/178167/ |archivedate=20 лютага 2016 |url-status=dead }}</ref>. Губернатар Алтайскага краю [[Аляксандр Багдановіч Карлін|А. Б. Карлін]] заснаваў тры імянныя стыпендыі імя А. Пешкава, прызначаныя для вучняў Алтайскай школы-інтэрната з першапачатковай лётнай падрыхтоўкай. Губернатар таксама ўнёс прапанову аб прысваенні імя Героя адной з вуліц вёскі Касіха<ref>{{cite web|url = http://www.altairegion22.ru/region_news/v-altaiskom-krae-v-sootvetstvii-s-ukazom-gubernatora-budet-ustanovlena-memorialnaya-plita-i-nazvana-ulitsa-v-chest-pogibshego-v-sirii-letchika-olega-peshkova_466795.html|title = В Алтайском крае в соответствии с Указом Губернатора установят мемориальную плиту и назовут улицу в честь погибшего в Сирии лётчика Олега Пешкова|date = 2015-12-02|publisher = Официальный сайт Алтайского края|accessdate = 2015-12-02|archiveurl = https://archive.today/20151202173602/http://www.altairegion22.ru/region_news/v-altaiskom-krae-v-sootvetstvii-s-ukazom-gubernatora-budet-ustanovlena-memorialnaya-plita-i-nazvana-ulitsa-v-chest-pogibshego-v-sirii-letchika-olega-peshkova_466795.html|archivedate = 2015-12-02}}</ref>. Навучэнцы Екацярынбургскага сувораўскага ваеннага вучылішча здзяйсняюць скачкі з парашутам памяці яго гераічнага подзвігу<ref>{{Cite web|url=http://eksvu.mil.ru/more/Novosti/item/164480/|title=Воспитанники Екатеринбургского СВУ совершили прыжок с парашютом в честь Героя России О.А. Пешкова|publisher=eksvu.mil.ru|accessdate=2019-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108050106/http://eksvu.mil.ru/more/Novosti/item/164480/|archivedate=8 студзеня 2019|url-status=dead}}</ref>. Кожны ўдзельнік ўзнагароджваецца памятным медалём «Скачок памяці Героя РФ Пешкова А.А.»<ref>{{Cite web|url=http://eksvu.mil.ru/more/Novosti/item/163738/|title=В ЕкСВУ состоялась торжественная церемония вручения памятных медалей «Прыжок памяти Героя РФ Олега Пешкова»|publisher=eksvu.mil.ru|accessdate=2019-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108050556/http://eksvu.mil.ru/more/Novosti/item/163738/|archivedate=8 студзеня 2019|url-status=dead}}</ref> У маі 2023 года імя лётчыка прысвоена артылерыйскаму гарнізону ў Ліпецкай вобласці<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/17712451 Новому липецкому артиллерийскому дивизиону присвоили имя Героя России Олега Пешкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230513150332/https://tass.ru/armiya-i-opk/17712451 |date=13 мая 2023 }}. tass.ru. 10 мая 2023</ref>. === У іншых краінах === Імя Алега Пешкава носіць вуліца на расійскай авіябазе Хмеймім у Сірыі<ref>[http://miheev-politolog.ru/fotografii-iz-poezdki-v-siriyu/ Фотографии из поездки в Сирию / Сергей Михеев, 11 октября 2019]</ref>. На адным з дамоў у горадзе [[Нові-Сад]] ([[Сербія]]) у снежні 2015 года нанесена графіці з партрэтам Алега Пешкава<ref>{{cite news|url = http://chr.mk.ru/articles/2015/12/20/lipeckogo-pilota-olega-peshkova-uvekovechili-v-graffiti-v-serbii.html|title = Липецкого пилота Олега Пешкова увековечили в граффити в Сербии|publisher = МК Черноземье|date = 2015-12-20|accessdate = 2016-02-20|archiveurl = https://archive.today/20151220113038/http://chr.mk.ru/articles/2015/12/20/lipeckogo-pilota-olega-peshkova-uvekovechili-v-graffiti-v-serbii.html|archivedate = 2015-12-20}}</ref>. У сакавіку 2016 года турэцкі паэт [[Хюсейн Хайдар]] напісаў верш «Выбачэнні вялікаму рускаму народу», у якім выказаў спачуванні маці Алега Пешкава<ref>{{cite news|author = Олишевский Д|url = https://www.pnp.ru/news/detail/120353|title = Сенатор Андрей Соболев ответил турецкому поэту Хюсейну Хайдару|date = 2016-03-10|publisher = Парламентская газета|accessdate = 2016-03-12|archiveurl = https://archive.today/20160312191929/https://www.pnp.ru/news/detail/120353|archivedate = 2016-03-12}}</ref>. У снежні 2016 году кіраўніцтвам Сербіі ў дар сям’і Пешкава перададзена афіцэрская шабля<ref>[http://www.mid.ru/ru/maps/rs/-/asset_publisher/GLz7aPgDnSfP/content/id/2559679 Республика Сербия // Официальный сайт Министерства иностранных дел Российской Федерации. — 12.12.2016.]</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * {{Warheroes|star = Rus|id = 21662|author = Смирнов В. С.|accessdate = 2016-02-21}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пешкаў Алег Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі ваеннай аперацыі Расіі ў Сірыі]] 6404to4k36k1byteit5h42kj458mbzj 0 624749 5174789 4388357 2026-08-03T07:29:59Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5174789 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Віталь Альгімантавіч Йоцюс |Дата нарадзэння = 11.08.1983 |Масца нараджэння = [[Мінск]] |Грамадзянства = {{BLR}} |Навуковая сфера = [[Гісторыя]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} |Навуковы кіраўнік = [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Мікалай Забаўскі]] }} '''Віталь Альгімантавіч''' '''Ёцюс''' (нар. {{ДН|11|08|1983}}) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (2017). У 2019—2020 намеснік дэкана [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычнага факультэта БДПУ]] па выхаваўчай працы. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 жніўня 1983 года ў [[Мінск]]у ў сям’і службоўцаў. Бацька — [[літовец]], маці — беларуска. У 2008 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДПУ]]. У 2011 годзе магістратуру БДПУ па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя» З 2017 года выкладчык кафедры кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін. З 2018 на кафедры ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: Сацыяльна-эканамічная гісторыя Беларусі 1920-1930-х гг. ;Асноўныя публікацыі: * Фарміраванне адміністрацыйна-прававой асновы сельскагаспадарчага перасялення ў БССР * Арганізацыя сельскагаспадарчага перасялення з БССР (1919—1941 г.г.) {{зноскі}} == Спасылкі == * Асабісты профіль на [https://bspu.by/blog/Iotsius/about сайце БДПУ] {{DEFAULTSORT:Йоцюс Віталь Альгімантавіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] f9xinxlhczsqzdx2z4aq66rcp4y1h6a 5174790 5174789 2026-08-03T07:30:12Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Віталь Альгімантавіч Йоцюс]] у [[Віталь Альгімантавіч Ёцюс]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5174789 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Віталь Альгімантавіч Йоцюс |Дата нарадзэння = 11.08.1983 |Масца нараджэння = [[Мінск]] |Грамадзянства = {{BLR}} |Навуковая сфера = [[Гісторыя]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} |Навуковы кіраўнік = [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Мікалай Забаўскі]] }} '''Віталь Альгімантавіч''' '''Ёцюс''' (нар. {{ДН|11|08|1983}}) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (2017). У 2019—2020 намеснік дэкана [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычнага факультэта БДПУ]] па выхаваўчай працы. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 жніўня 1983 года ў [[Мінск]]у ў сям’і службоўцаў. Бацька — [[літовец]], маці — беларуска. У 2008 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДПУ]]. У 2011 годзе магістратуру БДПУ па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя» З 2017 года выкладчык кафедры кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін. З 2018 на кафедры ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: Сацыяльна-эканамічная гісторыя Беларусі 1920-1930-х гг. ;Асноўныя публікацыі: * Фарміраванне адміністрацыйна-прававой асновы сельскагаспадарчага перасялення ў БССР * Арганізацыя сельскагаспадарчага перасялення з БССР (1919—1941 г.г.) {{зноскі}} == Спасылкі == * Асабісты профіль на [https://bspu.by/blog/Iotsius/about сайце БДПУ] {{DEFAULTSORT:Йоцюс Віталь Альгімантавіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] f9xinxlhczsqzdx2z4aq66rcp4y1h6a 0 632316 5174518 5155041 2026-08-02T13:27:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174518 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Турэцкая інтэрвенцыя ў Лівію | частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)]] | дата = [[5 студзеня]]—[[23 кастрычніка]] [[2020]] |вынік = спыненне агню<ref name="LibHerald_Oct2020_ceasefire">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |accessdate=2020-10-23 |archiveurl= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archivedate= 2020-10-23 |url-status=live |url-access = }}</ref> | месца = паўночны захад [[Лівія|Лівіі]] | праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]]: * [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія]] {{Сцяг|Расія}} [[Група Вагнера|ПВК Вагнер]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<br>{{Сцягафікацыя|ААЭ}}<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<br>[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<br>{{Сцягафікацыя|Грэцыя}} ---- {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>(у залежнасці ад крыніц і меркаванняў, падтрымліваюць той ці іншы бок)</small> | праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Турцыя}}<br>[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] [[Сірыйская нацыянальная армія]]<br>{{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]<br>[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІДІЛ]] <small>(па даных ЛНА<ref name="игил"/> і SOHR<ref name="фан"/>)</small><br>{{Сцяг|Джыхад}} [[Фронт аль-Нусра]] <small>(па даных ЛНА<ref name="игил"/>)</small><br>'''пры падтрымцы:'''<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>{{Сцягафікацыя|Алжыр}} | камандзір1= {{Сцяг|Лівія}} [[Агіла Салах Іса]]<br>[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Халіф Хафтар]] | камандзір2 = {{Сцяг|Турцыя}} [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]<br>{{Сцяг|Лівія}} [[Фаіз Сарадж]] | сілы1 = [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] 25 000 байцоў<ref>[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/04/05/en-libye-le-marechal-haftar-intensifie-la-pression-sur-tripoli_5446168_3212.html En Libye, le maréchal Haftar intensifie la pression sur Tripoli]</ref><ref name="fr">[http://www.lefigaro.fr/international/tripoli-les-tensions-se-poursuivent-20190406 Tripoli: les tensions se poursuivent]</ref><br>{{Сцяг|Расія}} 800—1200 наймітаў <small>(па даных ААН<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/07/vagner_wagner/ ООН подсчитала бойцов ЧВК Вагнера в Ливии] // Lenta.ru, 7 мая 2020</ref>)</small> | сілы2 = {{Flagicon|Turkey}} 50 ваенных<ref>{{cite news | last1= McKernan | first1= Bethan | last2= Akoush | first2=Hussein | title= Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government | date= 2020-01-15 |newspaper= The Guardian | url= https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |accessdate=2020-01-17}}</ref><ref>https://www.syriahr.com/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%aa%d8%b2%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%b1%d9%8a%d9%88%d9%86-%d9%81%d9%8a-%d9%84%d9%8a%d8%a8%d9%8a%d8%a7-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b0%d8%b9%d8%a7%d9%86/</ref> [[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] 17 000<ref name="Syrian">{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=169902|title= Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people |date=15 June 2020}}</ref><ref name="12мая">[https://www.bfm.ru/news/443495 Ситуация в Ливии обостряется] // BFM.ru, 12 мая 2020</ref> баевікоў<br>{{Сцяг|Лівія}} 35 000 байцоў<ref name="fr"/><ref>[https://www.france24.com/fr/20190406-libye-milices-haftar-tripoli Qui s’affrontent sur le terrain en Libye ?]</ref><br>[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]]{{Сцяг|Джыхад}} 2 000 баевікоў <small>(па даных ЛНА<ref name="игил"/>)</small> |страты1 = [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] 100 забітых <small>(па даных Турцыі<ref>[https://www.voanews.com/europe/erdogan-confirms-first-turkish-soldier-deaths-libya Erdogan Confirms First Turkish Soldier Deaths in Libya]</ref>)</small>, 8—9 ЗРК «Панцыр» <small>(па даных Турцыі<ref name="Панцирь"/>)</small><br>{{Сцяг|Расія}} 40 забітых <small>(па даных УНЗ<ref name="махач 6-7 красавіка"/>)</small>, 1 палонны <small>(па даных Sham Center<ref name="26 сакавіка"/>)</small>, шэсць адзінак тэхнікі знішчана <small>(па даных УНЗ<ref name="29 красавіка"/>) |страты2 = {{Сцяг|Турцыя}} 3<ref name="22 лютага"/>—27<ref>[https://www.egypttoday.com/Article/2/81946/LNA-kills-16-Turkish-military-personnel-including-3-commanders LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders]<br>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/eastern-libya-forces-say-16-turkish-soldiers-killed-in-fighting-idUSKCN20H0JX|title=Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/ar/north-africa/2020/02/28/بعد-ادلب-7-قتلى-أتراك-بقصف-الجيش-الليبي-على-معيتيقة.html|title=7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة|first=العربية|last=نت|date=February 28, 2020|website=العربية نت}}</ref><ref>[https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200420121509/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ |date=20 красавіка 2020 }}</ref> забітых вайскоўцаў і 1 перакладчык<ref name="22 лютага"/>, 9 БПЛА знішчаны <small>(па даных ЛНА<ref name="31 марта"/><ref name="дрон21"/><ref name="сбитые"/><ref name="беспилотник6апр"/>)</small><br>[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] 481<ref>https://www.syriahr.com/en/176611/</ref>—500<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya|title=LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya|website=Asharq AL-awsat}}</ref> забітых<br>{{Сцяг|Лівія}} няма інфармацыі }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівіі''' — ваеннае ўмяшанне [[Турцыя|Турцыі]] ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|грамадзянскую вайну ў Лівіі]]. Умяшанне Турцыі паступова пагоршыла становішча для [[Лівійская нацыянальная армія|ЛНА]], асабліва ў красавіку—маі 2019 года. Туркі паўплывалі на паспяховае наступленне войск [[Фаіз Сарадж|Сараджа]], якое прывяло да аднаўлення кантролю над мяжой з [[Туніс]]ам і захопа паветраннай базы Аль-Ватыя, гарадоў Сабрата, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|урада Трыпалі]] стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася. Пратурэцкія СМІ пісалі, што гэта таксама выклікана няздольнасцю нацыянальнай арміі браць сталіцу, у той час як палітолаг і ўсходазнаўца Карыне Геваргян звязвала гэта з нежаданнем [[Халіф Хафтар|Хафтара]] павялічваць страты сярод мірных жыхароў і разбурэння сталіцы<ref name="Геворгян">[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html "Благородный жест". Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020</ref>. == Перадгісторыя == [[28 лістапада]] [[2019]] года [[Турцыя]] і [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды Лівіі]] заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Адначасова дакумент пашыраў марскія межы Турцыі да ўзбярэжжа [[Дэрна|Дэрны]] і [[Табрук]]а. Турэцкі лідар [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] зацвердзіў яго [[26 снежня]] і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі<ref name="дамова">[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции]</ref>. Гэта адбылося на фоне [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|грамадзянскай вайны]] і [[Бітва за Трыпалі (з 2019)|наступлення на Трыпалі]] войскаў фельдмаршала [[Халіф Хафтар|Хафтара]], якога падтрымлівала канкурэнт УНЗ у барацьбе за ўладу ў краіне [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]]. Прычым яшчэ з вясны 2019 года Турцыя актывізавала падтрымку сілам, лаяльным УНЗ. Турэцкае кіраўніцтва забяспечвала іх ваеннай тэхнікай, дронамі, а таксама, па заявах [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай Нацыянальнай Арміі]] Х. Хафтара, у Лівіі дзейнічалі турэцкія ваенныя саветнікі. [[27 снежня]] ўрад [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]], які ўзначальваў УНЗ, звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі<ref name="дамова"/>. [[4 студзеня]] [[2020]] Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»<ref>[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. == Інтэрвенцыя == === Студзень === [[5 студзеня]] 2020 г. Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Яны, паводле слоў прэзідэнта, зоймуцца каардынацыяй Урада нацыянальнай згоды. Гаворка ідзе, па даных СМІ, аб паветранай, наземнай і марской ваеннай падтрымцы для адлюстравання наступлення ЛНА. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]</ref>. [[8 студзеня]] ў Трыпалі ўжо прыбылі першыя атрады Узброеных сіл Турцыі для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа<ref>[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020</ref>. 28 і 29 студзеня, паводле інфармацыі тэлеканала «218», турэцкія вайскоўцы высадзіліся ля Трыпалі з двух ваенных караблёў, яшчэ адзін прывёз тэхніку. Партал «Ахмар Лівія» са спасылкай на ўласныя крыніцы паведаміў пра дастаўку боепрыпасаў і абсталявання на базу ВПС у цэнтры лівійскай сталіцы<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200130/1564043660.html?in=t Турция перебросила в Триполи солдат и танки, сообщили ливийские СМИ]</ref>. === Люты === [[5 лютага]] ў лівійскіх сацыяльных сетках са спасылкай на прадстаўніка арміі Хафтара Ахмада аль-Місмары з’явілася інфармацыя аб тым, што Турцыя нібыта пачала перакідваць пад Трыпалі баевікоў з [[Ірак]]а. Раней пацвердзілася інфармацыя, што ў Лівію Анкара перакідае ўзброеныя атрады [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскай апазіцыі]]<ref>[https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka В ливийских соцсетях сообщили о переброске турками в Триполи боевиков из Ирака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173837/https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka |date=21 лютага 2020 }}</ref>. [[18 лютага]] войскі фельдмаршала Хафтара нанеслі два ракетных удара па порце Трыпалі, у выніку чаго загінула трое мірных жыхароў. У сетцы між тым былі апублікаваны спадарожнікавыя здымкі месцы атакі на турэцкае судна ў порце Трыпалі, якое, як заявілі ў ЛНА, перавозіла зброю і боепрыпасы. Па даных Al Arabiya, эскалацыя канфлікту ў гавані прывяла да тэрміновай эвакуацыі танкераў з нафтай у Лівійскай нацыянальнай нафтавай карпарацыі (NOC). Іх адгрузка была адменена пасля таго, як снарады ўпалі ў некалькіх метрах ад аднаго з танкераў. Акрамя таго, увечары 18 лютага ў арміі Хафтара паведамілі пра знішчэнне беспілотніка на поўдні Трыпалі. Як мяркуецца, апарат накіраваўся ў бок пазіцый хафтараўцаў у адказ на атаку на порт<ref name="18 лютага">[https://m.lenta.ru/news/2020/02/19/haftarstrikesagain/ Появились подробности атаки на турецкий корабль с оружием в Ливии]</ref>. [[22 лютага]] Al Arabiya са спасылкай на іншыя крыніцы паведаміла, што ў выніку абстрэлу Лівійскай нацыянальнай арміяй судна ў порце Трыпалі 18 лютага загінулі трое турэцкіх афіцэраў і іх сірыйскі перакладчык. Інфармацыя была пацверджана прэзідэнтам Эрдаганам<ref name="22 лютага">[https://regnum.ru/news/2866091.html Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628032245/https://regnum.ru/news/2866091.html |date=28 чэрвеня 2021 }} — ИА REGNUM, 22 февраля 2020</ref>. [[29 лютага]] генерал-маёр ЛНА Ахмад Місмары пацвердзіў інфармацыю аб тым, што армія Хафтара пры адбіцці нападу праціўніка збіла 6 турэцкіх беспілотнікаў<ref name="сбитые">[https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah Мисмари подтвердил информацию о шести сбитых ЛНА турецких беспилотниках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200229100343/https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah |date=29 лютага 2020 }}</ref>. === Сакавік === У сакавіку турэцкія вайскоўцы замацаваліся ў раёнах Мітыгі і Місураты. Пры падтрымцы байцоў Сараджа туркі ўжывалі сістэмы СПА, радыёлакацыйныя сістэмы і артылерыю. Сама Місурата ператварылася ў апорны пункт, які выкарыстоўваўся для назапашвання ваенных рэсурсаў. Гэта заахвоціла Хафтара звярнуцца да актыўных дзеянняў супраць праціўніка ў гэтых раёнах<ref>[https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii Официальный спикер ЛНА рассказал о провокациях боевиков ПНС в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418122506/https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii |date=18 красавіка 2021 }} // Инфореактор, 15 марта 2020</ref>. [[12 сакавіка]] ў сябе на старонцы Facebook прэс-сакратар ЛНА Місмары даў справаздачу пра знішчэнне некалькіх адзінак замежнай, пераважна турэцкай, ваеннай тэхнікі, якая належала Ураду Нацыянальнай Згоды. Тэхніка была знішчана ў баях у раёне Місураты, дзе размяшчалася турэцкая авіябаза. Артылерыя і ВПС ЛНА знішчылі турэцкі радар KALKAN на авіябазе Місураты; у раёне вёскі Абу Грэйн — рэактыўную сістэму залпавага агню, калібр 107-мм, тры платформы для перавозкі кулямётаў, склад боепрыпасаў; на тэрыторыі лётнага каледжа Місураты — турэцкія зенітна-ракетныя комплексы SkyGuard і Oerlikon, а таксама рэактыўныя сістэмы залпавага агню 177-мм «Тып-53», кітайскай вытворчасці. Місмары адзначыў, што ўзбраенне было знішчана дзякуючы разведзвесткам<ref>[https://rossaprimavera.ru/news/61eaafd3 Турецкие радары и зенитки уничтожены ливийской армией под Триполи] // ИА Красная Весна, 13 марта 2020</ref>. [[15 сакавіка]] Лівійская нацыянальная армія нанесла ўдары па аэрадроме Мітыга, нібыта ліквідаваўшы некалькіх турэцкіх вайскоўцаў. Авіяцыя ўдарыла і па Місураце, знішчыўшы «ўсё, што прыраўноўваецца да турэцкай прысутнасці», у тым ліку ваенныя склады. Акрамя таго, па заяве прэс-службы ЛНА, армія ўвайшла ў некалькі раёнаў Трыпалі, але выконвала перамір’е, а аперацыі праводзіліся толькі ў якасці адказу на правакацыі сіл Урада нацыянальнай згоды<ref>[https://ria.ru/20200315/1568627253.html ЛНА заявила о ликвидации турецких военных при ударе в Ливии]</ref>. Разам з тым ЛНА выпусціла заяву, у якой паведамляла, што Турцыя перакідае ў Лівію баевікоў з [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІД]] і [[Фронт аль-Нусра]], агульнай колькасцю ў дзве тысячы чалавек. Таксама ў Трыпалітаніі знаходзяцца 7,5 тысяч іншых сірыйскіх баевікоў. ЛНА заявіла, што ў краіне знаходзяцца каля тысячы афіцэраў і турэцкіх ваенных спецыялістаў, пры гэтым Анкара ўсталёўвае радыёлакацыйныя станцыі і ракетныя сістэмы на тэрыторыі Лівіі для перакідання з Сірыі яшчэ 6,5 тысячы баевікоў. Таксама яна зафіксавала факт уцёкаў у Еўропу 190 турэцкіх наймітаў. Уся гэтая заява, акрамя крыніц у арміі Хафтара, нідзе не пацвердзілася<ref name="игил">[https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Турция перебросила в Ливию около 2 тысяч боевиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092705/https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=10 ліпеня 2021 }} // Newsfront, 15 марта 2020</ref>. [[18 сакавіка]], як заявіў 128-ы пяхотны батальён ЛНА, была праведзена паспяховая аперацыя па знішчэнні пунктаў назірання турэцкіх і сірыйскіх баевікоў<ref name="18 сакавіка">[https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli Боевики ПНС активизировали атаки на юге Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200319182640/https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli |date=19 сакавіка 2020 }}</ref>. У выніку сутыкненняў [[21 сакавіка]] байцам ЛНА атрымалася знішчыць некалькі турэцкіх бронемашын. Таксама былі ліквідаваны замежныя найміты, якія нібыта адкрылі агонь па мірнаму насельніцтву ў Трыпалі<ref name="21 марта">[https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ Боевики ПНС Ливии обстреляли жилые районы Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092703/https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ |date=10 ліпеня 2021 }} // News Front, 25 марта 2020</ref>. [[26 сакавіка]] агенцтва News Front паведаміла, што воскі УНЗ па памылцы збілі турэцкі беспілотнік вытворчасці Bayraktar Mini<ref name="дрон21">[https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ В Ливии сбит БПЛА турецкого производства Bayraktar Mini] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425205330/https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ |date=25 красавіка 2021 }} // News Front, 26 марта 2020</ref>. У гэты ж дзень турэцкія вайскоўцы і прыхільнікі УНЗ, як паведаміў Sham Center, змаглі захапіць стратэгічную ваенную базу Al-Watier, дзе акрамя ЛНА меркавана грунтаваліся найміты расійскай ПВК Вагнера. Турцыя задзейнічала ўдарныя дроны і разграміла абароны войскаў Хафтара. Пасля гэтага найміты, уключаючы расійскіх салдат, беглі, кінуўшы тэхніку і зброю. Пратурэцкія сілы завалодалі трафеі ў выглядзе дзясятка танкаў і цэлых 6 расійскіх самалётаў. Таксама ў палон нібыта трапіў адзін расійскі наёмнік<ref name="26 сакавіка">[https://www.dialog.ua/war/203931_1585227771 Армия Турции захватила стратегическую авиабазу ЧВК Вагнера в Ливии - россияне бежали, бросив танки, фото] // Диалог, 26 марта 2020</ref>. Як высветлілася потым, штурм базы праходзіў з тэрыторыі суседняга Туніса<ref>[https://vpk-news.ru/articles/56333 Штурм Триполи продолжается, итог предрешен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710094214/https://vpk-news.ru/articles/56333 |date=10 ліпеня 2021 }} — VPK News, 7 апреля 2020</ref>. [[31 сакавіка]] падраздзяленні маршала Халіфа Хафтара заявілі пра тое, што ім удалося збіць ударны турэцкі беспілотнік Bayraktar TB2<ref name="31 марта">{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |title=Архіўная копія |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=20 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420054020/https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |url-status=dead }}</ref>. === Красавік === [[6 красавіка]] ВПС ЛНА заявілі аб знішчэнні турэцкага беспілотніка і склада са зброяй у раёне Бугрэйн у Місураце<ref name="беспилотник6апр">[https://rossaprimavera.ru/news/5bede3fe В Ливии сбит беспилотник турецкого производства] — ИА Красная Весна, 6 апреля 2020</ref>. У ноч з 6 на 7 красавіка адбыўся шэраг буйных атак БПЛА войск Сараджа і яго турэцкіх саюзнікаў на ЛНА<ref name="махач 6-7 красавіка"/>. Спачатку, у 23:26, дроны УС Турцыі разбамбавалі тры машыны з боепрыпасамі сіл Хафтара ля Бені-Валіда. У 23:35 ля Сірта меркавана забіты 20 наймітаў ПВК «Вагнер». Расіяне ліквідаваны пры суправаджэнні ваеннай калоны і грузавікоў з боепрыпасамі, а таксама бензавозаў. У адказ на гэта, у 23:44 ЛНА абстраляла бальніцу Аль-Хадрах у Трыпалі больш чым 20 ракетамі «Град». Значная частка пашкоджанняў унутры бальніцы прыпадала на аддзяленне інтэнсіўнай тэрапіі для нованароджаных і радзільнага аддзялення. У 23:58 дроны Сараджа атакавалі варожую калону ў Бені-Валідзе, уразіўшы пагрузчык, што буксіраваў хафтараўскі [[Т-55]]<ref>[https://m.vk.com/burkanly Ударные беспилотники ливийской армии снова атаковали колонну наёмников Хафтара к югу от города Бени Валид. Результат одного из таких налётов на фото - поражен погрузчик, буксировавший хафтаровский Т55 к линии фронта.] — Операция «Вулкан гнева» (сообщество в ВК), 6 апреля 2020</ref>. Паведамляецца аб мінімум двух дзясятках загінулых вагнераўцах. Затым у 0:12 дроны ўзарвалі паліўныя цыстэрны<ref name="махач 6-7 красавіка">[https://real-vin.com/v-livii-unichtozhili-kolonnu-rossijskih-naemnikov-iz-chvk-vagnera/amp В Ливии уничтожили колонну российских наемников из ЧВК Вагнера]</ref>. [[18 красавіка]] стала вядома, што атрады сараджыстаў пачалі абстрэлы ў Тархуне, аб чым паведамілі жыхары размешчанага непадалёк ад Трыпалі горада ў сябе ў сацсетках. Мірныя жыхары чулі гукі стральбы з цяжкай артылерыі. Акрамя таго, ВПС Турцыі заўважылі ў небе над месцам узброеных правакацый. Напярэдадні прыхільнікі УНЗ Лівіі сумесна з турэцкімі сіламі на падставе «вучэнняў» нанеслі імправізаваны ўдар з знішчальнікаў па Аль-Вішке. Дзеянне выклікала абурэнне ў частцы сусветнай супольнасці. Улады Турцыі паспрабавалі апраўдаць удар пагадненнем аб марскіх межах, заключаным у 2019 годзе<ref>[https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii Жители окрестностей Тархуны сообщают о наступлении террористов ПНС Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200425001113/https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii |date=25 красавіка 2020 }}</ref>. [[20 красавіка]] генерал-маёр Лівійскай нацыянальнай арміі Ахмад Місмары заявіў, што Турцыя рыхтуе ўварванне на тэрыторыю Лівіі пры дапамозе знішчальнікаў [[F-16]]. Вучэнні па гэтай аперацыі ўжо прайшлі ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]], аб чыс паведамілі ў Нацыянальнай абароне Грэцыі<ref>[https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli Пять мирных жителей погибли в результате обстрела со стороны ПНС в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200426174603/https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli |date=26 красавіка 2020 }}</ref>. [[22 красавіка]] ў раёне авіябазы Аль-Ватыя ў палон захоплены некалькі байцоў арміі Хафтара, а палкоўнік Амар Зентані, камандзір 134-й брыгады ЛНА, быў ліквідаваны ў выніку атакі турэцкіх дронаў у гэтым жа рэгіёне<ref name="134 брыгада">[https://real-vin.com/turki-unichtozhili-rukovodstvo-boevikov-haftara-i-chvk-vagnera-na-aviabaze-v-livii/amp Турки уничтожили руководство боевиков Хафтара и ЧВК Вагнера на авиабазе в Ливии]</ref>. [[23 сакавіка]] [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека]] (SOHR) паведаміла аб вярбоўцы Турцыяй баевікоў міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава», якія накіроўваліся ў Лівію. Адпаведную заяву зрабіў Рамі Абд ар-Рахман, кіраўнік SOHR. А тэлеканал Al-Arabiya атрымаў у сваё распараджэнне спіс з 28 імёнаў баевікоў ІД, якія цяпер знаходзіліся ў шэрагах сараджыстаў<ref name="фан">[https://riafan.ru/1270461-sohr-soobshila-o-perebroske-turciei-boevikov-igil-v-liviyu SOHR сообщила о переброске Турцией боевиков ИГИЛ в Ливию]{{Недаступная спасылка}} // Федеральное агентство новостей, 23 апреля 2020</ref>. У гэты ж дзень турэцкія СМІ заявілі аб падтрымцы ЛНА з боку [[ЗША]]. Пры гэтым афіцыйна Вашынгтон падтрымліваў іх праціўнікаў — урад нацыянальнай згоды Ф. Сараджа. Турэцкая газета Aydınlık пісала, што кантакты адбываліся на падставе барацьбы з [[тэрарызм]]ам у [[Афрыка|Афрыцы]], але на самой справе амерыканскія спецслужбы займаліся навучаннем байцоў Хафтара. Узаемадзеянне ЛНА і ЗША ажыццяўлялася за кошт авіябазы Беніна ў [[Бенгазі]] — яна знаходзілася пад кантролем амерыканскіх вайскоўцаў. Як адзначаў Aydınlık, на аб’екце разгорнута аператыўная група [[ЦРУ]], якая праводзіла антытэрарыстычныя мерапрыемствы на тэрыторыі ЛНА. У прыватнасці, сумесныя аперацыі праводзіліся з удзелам 106-й брыгады і 155-га батальёна. Акрамя таго, на ўсход ад Бенгазі амерыканскія вайскоўцы разгарнулі трэніравальны лагер, у якім, уласна, і праходзіла навучанне арміі Хафтара. Крыніцы турэцкай газеты былі ўпэўнены, што вайскоўцаў з ЛНА рыхтавалі да наступленне на Трыпалі, што стварала пагрозу для УНЗ і саюзнай яму Турцыі<ref name="пiндосы">[https://m.gazeta.ru/politics/2020/04/23_a_13059853.shtml Иностранное вмешательство: как США и Турция делят Ливию] — Gaseta.ru, 23 апреля 2020</ref>. [[29 красавіка]] (з двух да пяці ночы) турэцкія дроны, ВПС і артылерыя УНЗ атакавалі шэраг пазіцый хафтараўцаў на поўдзень ад Трыпалі і ў Бені-Валідзе, знішчыўшы шэсць адзінак тэхнікі. Яна, як мяркуецца, належала расійскай ПВК «Вагнер»<ref name="29 красавіка">[https://real-vin.com/chvk-vagnera-poterjala-shest-edinic-tehniki-i-otstupila-ot-tripoli/amp ЧВК Вагнера потеряла шесть единиц техники и отступила от Триполи] // Реал, 29 апреля 2020</ref>. === Май === [[5 мая]] армія ўрада нацыянальнага адзінства і турэцкія дроны атакавалі шэраг ваенных мэтаў ЛНА блізу Тархуны. Аднак па некаторых звестках, нападу падвергліся грамадзянскія грузы, якія праходзілі па тэрыторыях, пратэкцыю якіх забяспечвала нацыянальная армія Хафтара. Паведамлялася, што згарэла машына з курыцай, кіроўцу цудам атрымалася сысці з-пад удару<ref>[https://riafan.ru/1273950-boeviki-pns-livii-razbombili-gruzovik-s-kuricei-vydav-ego-za-voennuyu-cel Боевики ПНС Ливии разбомбили грузовик с курицей, выдав его за военную цель]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[9 мая]], па паведамленні Al-Arabiya, кіраўнік турэцкай разведкі Хакан Фідан наведаў Лівію ў пачатку бягучага месяца для збору даных аб сітуацыі ў краіне. Па звестках Федэральнага агенцтва навінаў, кіраўнік турэцкай Нацыянальнай разведвальнай арганізацыі здзейсніў візіт у складзе дэлегацыі, у якую ўвайшлі кіраўніка замежных місій ведамства<ref>[https://politros.com/165746-v-liviyu-dlya-sbora-informacii-pribyl-glava-tureckoi-razvedki В Ливию для сбора информации прибыл глава турецкой разведки]{{Недаступная спасылка}} // ПолитРоссия, 9 мая 2020</ref>. [[18 мая]] стала вядома, што атрады сараджыстаў занялі авіябазу Аль-Ватыя, пры гэтым былі знішчаны дзесяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку яшчэ два ЗРГК «Панцыр» расійскай вытворчасці. Пра захоп аб’екта паведаміў асабіста Фаіз Сарадж<ref>[https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508050800/https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ |date=8 мая 2021 }} // Telegraf.by, 18 мая 2020</ref>. Адзначаецца, што аперацыя прайшла пры падтрымцы турэцкіх сіл. Гэтая база мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па ўзяцця Трыпалі<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/05/18/lna/ Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи] // Lenta.ru, 18 мая 2020</ref>. На [[20 мая]] паведамлялася, што ўсяго было знішчана 8—9 «Панцыраў», пераважна турэцкімі беспілотнікамі<ref name="Панцирь">[https://nv.ua/world/geopolitics/voyna-v-livii-turciya-unichtozhila-rossiyskie-rakety-poslednie-novosti-50089402.html Турция уничтожила более восьми российских ЗРПК Панцирь в Ливии]</ref>. === Чэрвень === [[8 чэрвеня]] некалькі знішчальнікаў МіГ-29 Хафтара ажыццявілі авіяўдар па калоне бранятэхнікі ўзброеных сіл Турцыі і сараджыстаў, якія спрабавалі захапіць Сірт. Адзначаецца, што ваенны канвой суправаджалі некалькі соцень байцоў. Меркавана баявая авіяцыя здзейсніла некалькі ўдараў па калоне<ref>[https://discover24.ru/2020/06/istrebiteli-mig-29-razbombili-turetskuyu-voennuyu-kolonnu-v-livii/ Истребители МиГ-29 разбомбили турецкую военную колонну в Ливии]</ref>. Яшчэ ЛНА збіла турэцкі беспілотнік на захадзе ад Сірта<ref>{{Cite web |url=https://news-front.info/2020/06/08/lna-sbila-tureczkij-bespilotnik-zapadnee-sirta/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile |title=ЛНА сбила турецкий беспилотник западнее Сирта |access-date=10 чэрвеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710103141/https://news-front.info/2020/06/08/lna-sbila-tureczkij-bespilotnik-zapadnee-sirta/?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile |archivedate=10 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. [[25 чэрвеня]] ў 14 альбо 17 часоў сілы Сараджа пры падтрымцы Турцыі нанеслі ўдар па авіябазе Jufra (Al-Jufra), на якой былі размешчаны ваенныя самалёты. Паведамляецца, што частка самалётаў знішчылі. Затым у 18:46 адбылася атака з дронаў<ref>[https://real-vin.com/turki-razbombili-v-livii-aviabazu-s-rossijskimi-samoletami/amp Турки разбомбили в Ливии авиабазу с российскими самолетами]</ref>. === Ліпень === [[5 ліпеня]] турэцкія сістэмы СПА на авіябазе Аль-Ватыя падвергліся паветранай бамбардзіроўцы. Па даных турэцкіх СМІ, атаку здзейснілі ВПС ААЭ<ref>[https://rg.ru/2020/07/05/v-livii-unichtozhili-tureckuiu-voennuiu-tehniku.html В Ливии уничтожили турецкую военную технику]</ref>. [[8 ліпеня]] ў [[Twitter]] з’явілася інфармацыя пра ўдар ВПС Турцыі па пазіцыях ЛНА ў Аль-Джуфры. Паведамлялася аб некалькіх дзясятках параненых<ref>[https://politexpert.net/204263-vvs-turcii-sovershili-aviaudar-po-baze-al-dzhufra-v-livii ВВС Турции совершили авиаудар по базе Аль-Джуфра в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200711191124/https://politexpert.net/204263-vvs-turcii-sovershili-aviaudar-po-baze-al-dzhufra-v-livii |date=11 ліпеня 2020 }} // Политэксперт, 8 июля 2020</ref>. === Жнівень === [[12 жніўня]] ваенна-паветраныя сілы ЛНА падвергнулі бамбардзіроўцы ўзброеную калону меркавана падтрымоўваных Турцыяй наймітаў у раёне Вадзі-Бі на захад ад Сірта. Паводле крыніцаў ЛНА, група спрабавала трапіць у горад, але яна была разбіта, без якіх-небудзь падрабязнасцяў аб колькасці ўдзельнікаў або стратах<ref>{{cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1718581/middle-east|title=Libyan Air Force destroys mercenary convoy near Egyptian ‘red line’|publisher=ARAB NEWS|date=13 August 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/368451/libya-lna-target-gna-positions-near-sirte-on-august-12|title=LNA target GNA positions near Sirte on August 12|publisher=garda.com|date=13 August 2020}}</ref>. == Пасляваеннае становішча == [[9 снежня]] афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары заявіў, што «ніхто не аб’яўляў аб заканчэнні бітвы» паміж іх сіламі і Турцыяй, а спыненне агню паміж войскамі Халіфы Хафтара і фарміраваннямі УНЗ адбылося «ў знак павагі да намаганняў міжнароднай супольнасці, дружалюбных краін і жадання лівійцаў пакласці канец вайне». Пры гэтым аль-Місмары адзначыў, што прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган «ніколі не пераставаў адпраўляць зброю ў Лівію». Паводле яго слоў, турэцкае судна, якое было перахоплена ваенна-марскімі сіламі ЛНА ў пачатку месяца, знаходзілася ў «зоне абмежаванага доступу», а адказ МЗС Турцыі на законныя дзеянні прадстаўнікоў Хафтара ля лівійскага ўзбярэжжа ўтрымліваў «недапушчальную пыху»<ref name="Eadaily"/>. [[22 снежня]] турэцкі парламент падоўжыў тэрмін знаходжання вайскоўцаў у Лівіі яшчэ на 18 месяцаў, нягледзячы на абвешчанае ў кастрычніку пры пасярэдніцтве ААН спыненне агню ў Лівіі. Пагадненне прадугледжвала вывад замежных войск і наймітаў на працягу трох месяцаў. У адказ, выступаючы [[24 снежня]] на цырымоніі, прымеркаванай да 69-й гадавіны незалежнасці краіны, Хафтар адкрыта прыгразіў УНЗ новай вайной<ref name="Eadaily">[https://eadaily.com/ru/news/2020/12/25/haftar-budet-bit-turciyu-v-livii-poka-vash-sapog-oskvernyaet-nashu-zemlyu Хафтар будет бить Турцию в Ливии: «Пока ваш сапог оскверняет нашу землю»] // Eadaily, 25 декабря 2020</ref>. У сакавіку [[2021]] года ў ходзе свайго візіту ў [[Анкара|Анкару]] абраны часовы прэм’ер-міністр [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе]] звярнуўся да Рэджэпа Эрдагана з заклікам вывесці з Лівіі як турэцкіх салдат, так і лаяльных туркам сірыйскіх наймітаў. Прамога адказу з абяцаннямі пайсці на такі крок лівійскі палітык не атрымаў. Эрдаган абмежаваўся запэўненнямі ў падтрымцы новага лівійскага кіраўніцтва<ref>Равиль Мустафин. [https://www.ng.ru/world/2021-03-31/6_8116_libya.html ЛИВИЮ ОБЪЕДИНИЛИ УЖЕ НА 80 ПРОЦЕНТОВ] // Новая газета, 31 марта 2021</ref>. На той момант, паводле даных ААН, у краіне знаходзіліся 20 тысяч замежных вайскоўцаў, наймітаў і добраахвотнікаў, галоўным чынам з Турцыі, Сірыі, Расіі, Ірака і іншых краін. Пад іх кантролем знаходзіліся дзесяць ваенных баз<ref>[https://news.un.org/ru/story/2020/12/1391672 «Иностранные боевики находятся в Ливии для защиты своих, а не ваших интересов», предупредила представительница ООН стороны ливийского конфликта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710104326/https://news.un.org/ru/story/2020/12/1391672 |date=10 ліпеня 2021 }} // Новости ООН, 2 декабря 2020</ref>. == Рэакцыя == * {{flag|EU}} [[Еўрапейскі Саюз]] асудзіў размяшчэнне турэцкіх войскаў у Лівіі, і сумесна з міністрамі замежных спраў Італіі, Францыі, Германіі і Вялікабрытаніі 7 студзеня кіраўнік знешняй палітыкі ЕС [[Хасэп Барэль]] заклікаў да неадкладнага спынення агню ў [[Трыпалі]] і вакол яго<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/foreign/147060|title=EU rejects Turkish troops in Libya|date=January 8, 2019|agency=EU Observer}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Кіпр}} паспрабаваў аб’яднаць іншыя краіны ў рэгіёне супраць Турцыі і сумесна ўзяць пад кантроль марскія межы Лівіі<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/cyprus-rallies-israel-other-neighbors-to-buck-turkey-libya-maritime-deal/|title=Cyprus rallies Israel, other neighbors to counter Turkey-Libya maritime deal|date=December 21, 2019}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Егіпет}} як саюзнік ППЛ асудзіў пагаданне ад 28 лістапада<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2019/12/19/world/middleeast/ap-un-united-nations-egypt-turkey-libya.html|title=Egypt Rejects Turkey-Libya Deal on Sea Rights, Security|agency=Washington Post}}</ref>, а міністр замежных спраў Саме Шукры абвясціў яго незаконным у сумеснай заяве 5 снежня з міністрам замежных спраў Францыі Жан-Івам Ле Дрыянам<ref name=FranceEgypt>{{cite news|url=https://www.egypttoday.com/Article/2/78402/Egypt-France-denounce-%E2%80%98illegal%E2%80%99-MoUs-between-Ankara-Libya%E2%80%99s-PM|agency=Egypt Today|title=Egypt, France denounce ‘illegal’ MoUs between Ankara, Libya’s PM |date=December 5, 2019}}</ref>. * {{Сцяг|Францыя}} Міністр замежных спраў [[Францыя|Францыі]] Жан-Ів Ле Дрыян дэнансаваў дамову паміж Анкарой і Трыпалі ў сумеснай заяве з міністрам замежных спраў Егіпта<ref name=FranceEgypt/>. * {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} выслала з [[Афіны|Афін]] пасла Лівіі ад УНЗ і адправіла [[ААН]] два лісты пратэсту ў сувязі з падпісаным пагаданнем, якія Грэцыя разглядала як парушэнне ўласнага суверэнітэту і пагрозу стабільнасці рэгіёну<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/de4ce245f735703c0a7f1d9a7f712ba5|title=Greece sends letters to UN over Turkey-Libya deal|agency=AP News|date=December 10, 2019}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} Выконваючы абавязкі міністра замежных спраў І. Кац абвясціў супрацьдзеянне марской мяжы паміж Анкарой і Трыпалі і пацвердзіў, што згодна з афіцыйнай пазіцыяй Ізраіля здзелка была незаконна, адначасова адзначыўшы, што Ізраіль не хоча канфлікту з Турцыя<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-turkey-greece/israel-opposes-turkey-libya-maritime-border-accord-idUSKBN1YR1VN|title=Israel opposes Turkey-Libya maritime border accord|agency=Reuters|date=23 December 2019}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Туніс}} першапачаткова адхіліў просьбу Турцыі выкарыстоўваць сваю тэрыторыю для ваенных перавозак, але потым стала вядома, что краіна стала плацдармам для нападу на базу «Аль-Ватыя»<ref>[https://www.gercekgundem.com/dunya/147014/tunustan-turkiyenin-libya-tezkeresi-talebine-ret]</ref>. * {{Сцяг|Лівія}} [[Палата прадстаўнікоў Лівіі]], якая на канец 2019 года кантралявала пераважную большасць лівійскіх тэрыторый, а таксама большасць нафтавых радовішчаў Лівіі<ref>{{cite news|url=https://www.dw.com/en/turkey-libya-maritime-deal-triggers-mediterranean-tensions/a-51477783|title=Turkey-Libya maritime deal triggers Mediterranean tensions|agency=Deutsche Welle|date=November 29, 2019}}</ref>, выступіла супраць дамовы, падпісанай паміж Турцыяй і УНЗ, якая пашырала марскія межы Турцыі да ўзбярэжжа [[Дэрна|Дэрны]] і [[Табрук]]а. [[22 снежня]] Лівійская нацыянальная армія ўрада Табрука захапіла турэцкае судна, якое ўвайшло ў воды пад яго кантролем<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/libya-khalifa-haftar-forces-release-ship-turkish-crew-191223120814584.html|title=Libya: Khalifa Haftar's forces release ship with Turkish crew|date=23 December 2019|agency=Al Jazeera}}</ref>, але назаўтра вызваліла яго. == Гл. таксама == * [[Першая інтэрвенцыя ў Лівіі]] — інтэрвенцыя [[НАТА]] ў [[2011]] годзе ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскую вайну ў Лівіі]], санкцыянаваная [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|Рэзалюцыяй Савета Бяспекі ААН 1973]]. * [[Другая інтэрвенцыя ў Лівіі]] — ваеннае ўмяшанне шэрагу краін блока [[НАТА]] ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|лівійскі канфлікт]] з [[2015]] года, справакаванае актыўнай дзейнасцю тэрарыстычнай арганізацыі [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] у [[Лівія|Лівіі]]. * [[Аперацыя «Вясновы шчыт»]] — турэцкая вайсковая аперацыя ў [[Сірыя|Сірыі]], якая праходзіла ў гэты ж час. == Заўвагі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:2020 год у Лівіі]] 8zax33jolwzcesvafhdwwyzvd500872 0 632560 5174755 5006536 2026-08-03T06:27:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174755 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Алеся}} {{Coord|53|57|28|N|27|33|47|E|display=title}} {{Кампанія |назва = «Алеся» |лагатып = |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснавана = {{Дата|3|8|1962|1}} |заснавальнікі = |размяшчэнне = [[Мінск]], [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкі раён]], [[Старавіленская вуліца (Мінск)|вул. Старавіленская]], д. 131 |ключавыя постаці = Мікалай Гурыновіч |галіна = [[лёгкая прамысловасць]] |прадукцыя = [[вопратка]] |абарот = {{Падзенне}}32,602 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Навіна|загаловак=Справаздача аб дзейнасці ААТ за 2015 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2016|дата доступу=20 жніўня 2017|access-date=23 лютага 2020|archive-date=10 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510144456/http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|url-status=dead}}</ref> (2015 г.; $2,006 млн)<ref>{{Навіна|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2015 год (16 253,61 за долар)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2016|дата доступу=14 ліпеня 2017}}</ref> |аперацыйны прыбытак = {{Рост}}-5,723 млрд руб (2015 г.; $0,352 млн) |чысты прыбытак = {{Рост}}-5,780 млрд руб (2015 г.; $0,356 млн) |лік супрацоўнікаў = 290 (2016 г.) |матчына кампанія = [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь]] (79% акцый) |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://alesya.bellegprom.by/ alesya.bellegprom.by] }} [[Выява:Alesya factory in Minsk 1.jpg|thumb|300px|right|Тэрыторыя фабрыкі, выгляд з боку [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|вул. Крапоткіна]]]] '''«Алеся»'''{{sfn|Лён|2009|с=18}} — дзяржаўная [[трыкатаж]]ная фабрыка Беларусі, заснаваная ў жніўні 1962 года ў Мінску. Уваходзіць у склад канцэрна «[[Беллегпрам]]»<ref name="п"/>. == Гісторыя == У жніўні [[1962]] года ў Мінску заснавалі трыкатажную фабрыку ''«Прагрэс»'' на аснове камбіната мясцовай прамысловасці. На пачатку выраблялі рукавіцы, [[пальчаткі]], шапкі і [[джэмпер]]ы. У [[1965]] г. дабудавалі 2-павярховы вытворчы корпус, дзе ўстанавілі новыя кругла- і плоскавязальныя машыны. У [[1970]] г. здалі 4-павярховы будынак для кіраўніцтва з клубам на 500 месцаў і смаяй на 250 месцаў. 12 мая 1975 г. фабрыку пераўтварылі ў вытворчае аб’яднанне. [[1 красавіка]] [[1986]] г. прадпрыемства перайменавалі ў Мінскую доследна-эксперыментальную фабрыку верхняга [[трыкатаж]]у. 20 лістапада 1986 года — у Рэспубліканскі дом мадэляў трыкатажных вырабаў. 16 красавіка 1991 г. прадпрыемства стала трыкатажнай фірмай ''«Алеся»''<ref>{{cite web|title=Гісторыя кампаніі|url=http://alesya.bellegprom.by/about/company_history/|publisher=ААТ «Алеся»|language=ru|date=2017|access-date=20 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211002131/http://alesya.bellegprom.by/about/company_history|archive-date=11 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. На 1999 г. вырабляла [[джэмпер]]ы, [[жакет]]ы, [[касцюм]]ы і [[світар]]ы. Мела ўласныя крамы «Мара» і «Талісман», гандлёвы дом «Кросны»<ref>{{кніга|частка=Мінская трыкатажная фабрыка|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год=2000|том=10|старонкі=429|старонак=544|isbn=985-11-0169-9|тыраж=10 000}}</ref>. [[31 кастрычніка]] [[2000]] г. прадпрыемства акцыянавалі{{sfn|Лён|2009|с=18}}. У [[2005]] г. [[А. Лукашэнка]] сваім указам вылучыў 600 тыс. еўра для прадухілення разарэння фабрыкі. За [[2011]] год на ААТ «Алеся» выпусцілі 316 тыс. вырабаў. Чысты прыбытак склаў 1,954 млрд рублёў ([[рэнтабельнасць]] 33,7 %)<ref>{{cite web|author=БелаПАН|title=Дзяржаўная доля ААТ «Алеся» можа быць прададзеная|url=http://m.nn.by/articles/72135/|publisher=Газета «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»|date=18 красавіка 2012|access-date=20 жніўня 2017}}</ref>. У 2011 г. экспарт склаў 15 % вытворчасці ($1,1 млн), пераважна ў Расію ў выглядзе жаночага адзення. На [[2012]] г. налічвалася 3 уласныя крамы, якія штомесяц давалі каля 550 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] выручкі. Уласнікамі ААТ «Алеся» былі: [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь]] — 78,6 % [[Акцыя (фінансы)|акцый]], Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт — 20,7 %, прыватныя асобы — 0,7 %. За 2008—2012 гады ў новае абсталяванне ўклалі 1,8 млн [[еўра]]<ref>{{артыкул|аўтар=Павел Бераснеў.|загаловак=«Алеся» будзе шыць адзенне для нямецкіх паліцэйскіх|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97207|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=17 мая 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-17 92 (27207)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97210/17may-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>: 24 нямецкія вязальныя машыны «Штоль», 3 італьянскія прэсы для вільготна-цеплавой апрацоўкі паўфабрыкату і гатовых вырабаў, па 6 стачачных і кетэльных машынаў, 2 плоскашыўныя машыны, гузікавая і пяцельная машыны. На красавік 2012 г. прадпрыемства налічвала звыш 400 супрацоўнікаў. Звыш паловы сыравіны набывалі за мяжой. Штомесяц выпускалі звыш 30 000 трыкатажных вырабаў для мужчын, дзяцей і жанчын<ref name="п">{{cite web|author=Марына насава|title=ААТ «Алеся» за апошнія шэсць гадоў інвеставала ў набыццё новага абсталявання больш за 1 млн. 800 тыс. еўра|url=http://by.belapan.by/archive/2012/04/18/543618_543627|publisher=[[БелаПАН]]|date=18 красавіка 2012|access-date=20 жніўня 2017|archive-date=23 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223121616/https://by.belapan.by/archive/2012/04/18/543618_543627|url-status=dead}}</ref>. == Крамы == На 2017 г. мела 3 уласныя [[Крама|крамы]] вопраткі ў сталіцы: пры фабрыцы; [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вул. Багдановіча]], д. 78; [[Вуліца Мяснікова (Мінск)|вул. Мяснікова]], д. 35 ([[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскі раён]])<ref>{{cite web|title=Адкрытае акцыянернае таварыства «Алеся»|url=http://www.bellegprom.by/about/enterprises/knitted/e5d50d3f1e15c9de.html|publisher=Канцэрн «[[Беллегпрам]]»|language=ru|date=18 жніўня 2017|access-date=20 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905013030/http://www.bellegprom.by/about/enterprises/knitted/e5d50d3f1e15c9de.html|archive-date=5 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Лён}} == Спасылкі == * {{cite web|author=Вольга Кляшчук|title=У год свайго 50-годдзя ААТ «Алеся» працягвае мадэрнізацыю вытворчасці|url=http://by.belapan.by/archive/2012/04/18/by_media_alesia|publisher=[[БелаПАН]]|date=18 красавік 2012|access-date=20 жніўня 2017|archive-date=23 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223121620/https://by.belapan.by/archive/2012/04/18/by_media_alesia|url-status=dead}} * {{cite web|title=ААТ «Алеся» (агульныя звесткі)|url=http://emitent.info/issuers/137|publisher=Эмітэнт.інфо (ТАА «Інфабракёр»)|language=ru|date=2017|access-date=20 жніўня 2017}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:Вытворцы адзення і абутку Беларусі]] [[Катэгорыя:Старавіленская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:1962 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы лёгкай прамысловасці Беларусі]] iikpa0i38j4mdgj7dnqg89gbce8tamx 0 632618 5174673 4881473 2026-08-02T22:03:33Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5174673 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі|Майсеенка}} '''Яўсей Яўсеевіч Майсеенка''' ({{OldStyleDate2|28|жніўня|1916|15}}, [[Уваравічы]], [[Магілёўская губерня]] [[Расійская імперыя]], цяпер [[Буда-Кашалёўскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] — [[29 лістапада]] [[1988]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — беларускі савецкі жывапісец, графік і [[Педагогіка|педагог]], [[прафесар]]. Акадэмік [[Акадэмія мастацтваў СССР|AМ СССР]] (1973; [[член-карэспандэнт]] 1962). [[Народны мастак СССР]] (1970). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1986). Лаўрэат [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1974) і [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1983). == Біяграфія і творчасць == Скончыў сямігодку і паехаў у Маскву, дзе ў 1931 годзе паступіў у [[Мастацка-прамысловае вучылішча імя М. І. Калініна]], на аддзяленне роспісу па метале і [[пап’е-машэ]]. У 1931—1935 гадах вучыўся ў гэтым вучылішчы ў Ланге, Філімонава, Мікалаева. Скончыў вучылішча па аддзяленні роспісу па пап’е-машэ. Дыпломны твор — папка-адрас «Чапаеў». У 1935 годзе Майсеенка паступіў у [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна|ІЖСА]] ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. Сярод яго педагогаў там былі [[Ісак Ізраілевіч Бродскі|І.]] [[Ісак Ізраілевіч Бродскі|І. Бродскі]] і [[Васіль Мікалаевіч Якаўлеў (мастак)|В. М. Якаўлеў]]. Вялікі ўплыў на фарміраванне мастака меў [[Аляксандр Аляксандравіч Асмёркін|А. А. Асмёркін]], у чыёй [[Персанальныя майстэрні Акадэміі мастацтваў|майстэрні]] ён навучаўся. Навучанне перапыніла 2-я сусветная вайна — 5 ліпеня 1941 года Майсеенка пайшоў добраахвотнікам у народнае апалчэнне. На подступах [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] разам са сваім падраздзяленнем трапіў у акружэнне і палон. Да красавіка 1945 года быў у канцэнтрацыйным лагеры ў [[Альтэнграбаў|Альтэнграбаве]]. Калі вязняў вызвалілі саюзнікі, Я. Майсеенка адправілі ў СССР, вайну ён скончыў у складзе 3-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса. Пасля дэмабілізацыі ў 1945 годзе вярнуўся ў інстытут і ў 1947 годзе скончыў яго па майстэрні А. А. Асмёркіна з наданнем кваліфікацыі мастака жывапісу. Дыпломны твор — карціна «Генерал Даватар»<ref>''Юбилейный Справочник выпускников Санкт-Петербургского Государственного академического института живописи, скульптуры и архитектуры имени И. Е. Репина Российской Академии художеств''. 1915—2005. — СПб, 2007. С. 58.</ref>. Майстар пейзажу, нацюрморта. Вядомасць мастаку прынеслі станковыя карціны на тэмы Грамадзянскай і Айчыннай войнаў «Чырвоныя прыйшлі» (1961), «[[Маці, сёстры (карціна Майсеенкі)|Маці, сёстры]]» (1967), «[[Чарэшні (карціна Майсеенкі)|Чарэшні]]» (1969), «[[Перамога (карціна Майсеенкі)|Перамога]]» (1972), «9 Мая» (1975)<ref>''Художник'' № 2, 1976. — С. 8.</ref>. У гэтых творах аўтар па-філасофску пераасэнсоўвае вайну. За карціны «Першая конная», «Чырвоныя прыйшлі», «Веснікі», «Чарэшні» ўганараваны званнем Народнага мастака СССР (1970). У апошнія гады жыцця звяртаецца да евангельскіх сюжэтаў («Распяцце», 1988). Кіраваў майстэрняй у Акадэмічным інстытуце жывапісу, скульптуры і архітэктуры ім. Рэпіна, выхаваў некалькі пакаленняў мастакоў. Для манеры Я. Майсеенкі ўласціва вострая графічнасць, якая даходзіць часам да экспрэсіі ў спалучэнні са свабоднай работай пэндзлем, майстэрская кампазіцыя, яркія, чыстыя колеры. Пахаваны ў [[Санкт-Пецярбург]]у на [[Літаратарскія масткі|Літаратарскіх мастках]] [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілак]]. == Памяць == * На доме ў [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе у 1953—1988 гадах жыў і працаваў Яўсей Майсеенка (Сувораўскі праспект, 56), устаноўлена мемарыяльная дошка.<ref>{{Cite web |url=http://encspb.ru/object/2803929003 |title=Майсеенка Я. Я., мемарыяльная дошка |access-date=24 лютага 2020 |archive-date=29 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929010851/http://encspb.ru/object/2803929003 |url-status=dead }}</ref> * У [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], у горадзе [[Буда-Кашалёва]] 25 жніўня 2007 года адкрылі [[Буда-Кашалёўская карцінная галерэя імя Яўсея Яўсеевіча Маісеенкі|карцінную галерэю імя Я. Я. Маісеенкі]].<ref>[http://museum.gomel-region.by/ru/list/buda-koshelevo/moiseenko Карцінная галерэя імя Я. Я. Майсеенкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190630051103/http://museum.gomel-region.by/ru/list/buda-koshelevo/moiseenko/ |date=30 чэрвеня 2019 }}</ref> * У лютым 2016 года карціну Майсеенкі «Свабода!» са сваёй калекцыі прадпрымальнік [[Андрэй Васілевіч Філатаў|Андрэй Філатаў]] перадаў на доўгатэрміновае экспанаванне ў ізраільскі Мемарыял [[Яд ва-Шэм]]<ref>[http://www.aen.ru/index.php?page=article&category=culture&article_id=1343 «Свабода!» у Яд ва-Шэм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160224064926/http://www.aen.ru/index.php?page=article&category=culture&article_id=1343 |date=24 лютага 2016 }} // Агенцтва яўрэйскіх навін, 16 лютага 2016</ref>. == Узнагароды і званні == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1986) * [[ордэн Леніна]] (1986) * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэн Працоўнага Чырвонага Сцягу]] * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]] * [[Ленінская прэмія]] (1974) за цыкл карцін «Гады баявыя» («Чырвоныя прыйшлі», «Таварышы», «Чарэшня», «Перамога») * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1983) за серыю карцін «Памяць» («З дзяцінства», «Ветэраны», «Песня», «Памяць», «Жнівень») * [[Дзяржаўная прэмія РСФСР імя І. Я. Рэпіна]] (1966) за карціну «Чырвоныя прыйшлі» * [[Народны мастак СССР]] (1970) * [[Народны мастак РСФСР]] (1965) * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР]] (1963) * [[Правадзейны член]] [[Акадэмія мастацтваў СССР|АМ СССР]] (1973) * [[Член-карэспандэнт]] [[Акадэмія мастацтваў СССР|АМ СССР]] (1962) * Серебряная медаль [[Акадэмія мастацтваў СССР|АМ СССР]] (1962) == Вучні == * [[Дзмітрый Аляксандравіч Шувалаў]] * [[Шалва Яўгенавіч Бедоеў]] * [[Андрэй Пятровіч Выстропаў]] * [[Жумакын Кажакынавіч Кайрамбаеў]] * Сяргей Дзмітрыевіч Кічко * [[Алена Львоўна Арлова-Афінагенава]] * Аляксандр Іванавіч Пятроў * [[Мікалай Аляксандравіч Раманаў (мастак)|Мікалай Аляксандравіч Раманаў]] * [[Вольга Мікалаеўна Хорашава]] * Аляксей Леанідавіч Худзякоў * [[Валянцін Васілевіч Чыкаў]] * [[Андрэй Аляксеевіч Якаўлеў]] * [[Мамед Мамедаў (мастак)|Мамедаў Мамед]], удзельнік творчага аб’яднання [[Сямёрка (творчае аб'яднанне)|«Сямёрка»]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Земская М.'' За правду жизни и большую мысль. К итогам осенней выставки ленинградских художников // Смена, 1954, 18 декабря. * ''Бродский В.'' Жизнеутверждающее искусство // Ленинградская правда, 1957, 11 октября. * ''Шведова В.'' Над чем работают ленинградские художники // Художник. 1959, № 9. * ''Герман М.'' Первые впечатления. Заметки о живописи и графике на осенней выставке // Вечерний Ленинград, 1961, 23 сентября. * ''Григорьева Н.'' Всесоюзная художественная // Ленинградская правда, 1963, 26 декабря. * ''Бетхер-Остренко И.'' Художественная летопись истории // Вечерний Ленинград, 1964, 28 января. * ''Аникушин М.'' Солнце на полотнах // Ленинградская правда, 1964, 3 ноября. * ''Колесова О.'' Две тысячи встреч. На выставке «Ленинград» // Ленинградская правда, 1964, 4 ноября. * ''Буткевич О.'' От находок к открытиям. Заметки с выставки «Ленинград» // Советская культура, 1964, 26 декабря. * ''Кривенко И.'' «Ленинград» (раздел живописи) // Художник. 1965, № 3. С.27-36. * Вторая Республиканская художественная выставка «Советская Россия». Живопись. Скульптура. Графика. Монументально-декоративное и театрально-декорационное искусство. Каталог. — М: Советский художник, 1965. — с.6,27. * ''Леонова Н.'' Живописец Моисеенко // Художник. 1965, № 7. С.13-19. * ''Иванов П.'' Лицо современника // Искусство. 1965, № 8. С.5-10. * Третья Республиканская художественная выставка «Советская Россия». Каталог. — М., МК РСФСР, 1967. C.38. * ''Аникушин М.'' О времени и о себе // Вечерний Ленинград, 1967, 17 октября. * ''Щеглов Е.'' Эпоха Ленина в творчестве художников России // Советская культура, 1970, 28 февраля. * ''Колесова О.'' Широка страна моя… Творческий отчёт ленинградских художников, посвящённый 50-летию образования СССР // Ленинградская правда, 1972, 23 сентября. * ''Богданов А.'' Славя страну труда. // Вечерний Ленинград, 1972, 10 октября. * ''Арбузов Г.'' С мыслью о родине // Ленинградская правда, 1972, 10 октября. * ''Богданов А.'' Ярче, но и глубже // Вечерний Ленинград, 1973, 25 декабря. * ''Яковлева Л.'' Величие подвига // Вечерний Ленинград, 1975, 27 мая. * ''Губарев А.'' На полотнах — человек труда. Выставка «Наш современник» // Ленинградский рабочий, 1975, 11 октября. * ''Дмитренко А.'' Мир современника // Ленинградская правда, 1975, 12 октября. * ''[[Уладзімір Аляксеевіч Леняшын|Леняшин В.]]'' Думая о будущем. Время. Художник. Творчество // Вечерний Ленинград, 1976, 26 января. * Изобразительное искусство Ленинграда. Каталог выставки. — Л: Художник РСФСР, 1976. — с.23,73. * Выставка произведений ленинградских художников, посвященная 60-летию Великого Октября. — Л: Художник РСФСР, 1982. — с.3,17. * ''Кекушева-Новосадюк, Г. В.'' Евсей Евсеевич Моисеенко. — Л., 1977 * ''Дмитренко А.'' Человек на своей земле // Ленинградская правда, 1977, 20 ноября. * ''Леняшин В.'' Поиски художественной правды // Художник. 1981, № 1. С.8-17. * ''Левандовский С.'' Живопись на Ленинградской зональной // Искусство. 1981, № 2. С.62. * ''Кекушева, Г. В.'' Евсей Моисеенко. Альбом. — М.: Сов. художник, 1981 * ''Нехорошев Ю.'' Романтика трудных дорог // Художник. 1981, № 9. С.18-28. * Евсей Евсеевич Моисеенко. Каталог выставки. — Л., Художник РСФСР, 1982. — 84 с. * ''Герман, М.'' Евсей Моисеенко // Искусство Советского Союза. Альбом. — Л.: Аврора, 1985. — 514—529 * {{кніга|аўтар=Кекушева, Г. В.|загаловак=Картина Е. Е. Моисеенко «Матери, сёстры». Путь к картине|адказны=Альбом|месца=Л.|выдавецтва=Художник РСФСР|год=1982|ref=Кекушева}} * ''Моисеенко Е.'' В неустанном поиске и совершенствовании // Искусство. 1986, № 5. С.14 * Справочник членов Ленинградской организации Союза художников РСФСР. — Л: Художник РСФСР, 1987. — с.87. * ''Юрьева Т.'' Самоотверженность // Советская культура, 1987, 15 октября * ''Горчакова Э.'' Жду разговора трудного // Советская культура, 1988, 19 января * ''Каменский, А. А.'' Романтический монтаж. — М.: Сов. художник, 1989. — С. 317—318 * ''Леонова Н. Г.'' Евсей Моисеенко. Л., 1989 * ''Иванов С.'' Неизвестный соцреализм. Ленинградская школа. — СПб., НП-Принт, 2007. С.9, 15, 19-21, 371, 387, 388, 390—399, 401—403, 405—407. ISBN 5-901724-21-6, ISBN 978-5901724217. * ''Дмитренко, А.'' Чтобы помнили… // Петербургские искусствоведческие тетради. — СПб, 2007, вып. 9. — С. 195—202. * ''Шаманов, Б.'' Уроки мастера // Петербургские искусствоведческие тетради. — СПб, 2007, вып. 9. — С. 187—194. * Юбилейный Справочник выпускников Санкт-Петербургского Государственного академического института живописи, скульптуры и архитектуры имени И. Е. Репина Российской Академии художеств. 1915—2005. — СПб, 2007. С. 58. * ''Литовченко Е. Н.'' Е. Е. Моисеенко. «Коллекция из мастерской». Живопись, рисунок. — Спб.: «Историческая иллюстрация», 2012. — 240 с. * ''Кудреватый, М. Г.'' К вопросу о творческом методе Е. Е. Моисеенко // Петербургские искусствоведческие тетради. Вып. 33. СПб: 2015. С. 96—110. == Гл. таксама == * [[Санкт-Пецярбургскі Саюз мастакоў|Ленінградскі Саюз мастакоў]] * [[Спіс жывапісцаў Ленінградскага Саюза мастакоў]] * [[Спіс выстаў ленінградскіх мастакоў]] * [[:Катэгорыя:Карціны Яўсея Майсеенкі|Катэгорыя:Карціны Яўсея Маісеенкі]] * [[Дом Творчасці мастакоў «Старая Ладага»]] == Спасылкі == {{Warheroes|id=19187}} * [http://www.artonline.ru/encyclopedia/421 Майсеенка Яўсей Яўсеевіч на ArtOnline.Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200224072712/http://www.artonline.ru/encyclopedia/421 |date=24 лютага 2020 }} * [http://www.art-catalog.ru/artist.php?id_artist=533 Біяграфія на Art-catalog.Ru] * [http://museum.gomel-region.by/ru/list/buda-koshelevo/moiseenko Біяграфія на сайце «Музеі Гомельскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190630051103/http://museum.gomel-region.by/ru/list/buda-koshelevo/moiseenko/ |date=30 чэрвеня 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20080924131839/http://www.gomel-region.by/ru/bottom_menu/oblast/glorify/kulture Дзеячы культуры Гомельскай вобласці] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Майсеенка Яўсей Яўсеевіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Літаратарскіх мастках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута імя Рэпіна]] [[Катэгорыя:Мастакі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Мастакі-жанрысты Расіі]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Акадэміі мастацтваў СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў РСФСР]] [[Катэгорыя:Народныя мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Дружбы народаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]] [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] [[Катэгорыя:Педагогі Расіі]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Буда-Кашалёўскім раёне]] qzn5enjzmnpdi2thk30z3tk0wjt57rf 0 640199 5174522 4848639 2026-08-02T13:39:12Z EugeneZelenko 767 + Выява магілы 5174522 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пацэвіч}} {{асоба |партрэт = Аўгустын Пацэвіч Cabinet portrait.jpg |подпіс = Аўгусцін Пацэвіч на пасадзе ваеннага лекара ў [[Слабудка|расійскіх кашарах]] ля [[Пружаны|Пружанаў]]. }} '''Аўгусцін Лю́двік Барталаме́й''' ('''Аўгусцін Канстанцінавіч'''<ref>{{cite web | author = Zabellisa| date = 11 лістапада 2011| url = http://forum.vgd.ru/post/174/33937/p1023402.htm#pp1023402| title = фонд 316 — Военно-медицинская академия| work = Архивы разные » Федеральные архивы » РГВИА| publisher = Генеалогический форум ВГД| access-date = 25 лістапада 2011 | language = ru}}</ref>) '''Пацэ́віч''' ({{lang-pl|Augustyn Ludwik Bartłomiej Pacewicz}}; {{ДН|24|8|1847}}, [[Пружаны]] — {{ДС|20|6|1928}}, [[Пружаны]]) — заслужаны [[урач|ўрач]]-[[філантроп]]. Большую частку жыцця пражыў у Пружанах, дзе карыстаўся вялізным аўтарытэтам за сваю дабрачынную дзейнасць. У падзяку за яго заслугі [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|цэнтральная вуліца]] горада ў 1926 годзе была названа яго імем. == Біяграфія == Нарадзіўся [[24 жніўня]] [[1847]] ў [[Пружаны|Пружанах]] ў сям’і Канстанціна Людвікавіча Пацэвіча і Караліны са [[Шрэтэры|Шрэтэраў]] ({{lang-pl|Szretter}}). Ахрышчаны [[28 жніўня]], хрышчоныя бацькі — [[Валенцій Швыкоўскі|Валенцій]] і Юзафа Герміна [[Швыкоўскія]]<ref name="zofia"/>. Скончыў [[Гродзенская гімназія|гімназію]] ў [[Гродна|Гродне]], [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя Кірава|Ваенна-медыцынскую акадэмію]] ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ([[1873]], паводле іншых звестак [[1874]] або [[1876]]<ref name="rbudni9539">{{артыкул|аўтар = Ірына Сядова.|загаловак = Позірк на жыццё з вакна палаты №13|выданне = [[Раённыя будні]]|год = 5 снежня 2012|нумар = 93 (9539)|старонкі = 5}}</ref>). [[Файл:Pružany, Zamkavaja. Пружаны, Замкавая (1916) (2).jpg|thumb|250px|Вуліца Замкавая ў Пружанах ([[1916]]), у 1926 перайменаваная ў гонар Аўгусціна Пацэвіча]] Служыў ваенным урачом Балтыйскага флоту ў [[Кранштат|Кранштаце]], звольнены ў запас з прычыны хваробы — [[артрыт]]у. У 1885—1915 гадах займаўся прыватнай практыкай, а таксама ў званні [[палкоўнік]]а працаваў ваенным урачом у [[Слабудка|казармах]] 38-га лятучага артылерыйскага палка пад Пружанамі (каля [[1909]]—[[1913]]). Ганаровы [[міравы суддзя]] ў Пружанскім судзе. У 1909 годзе пабудаваў хату на [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|вуліцы Гродзенскай]] каля старога парку<ref name="rbudni9539" />. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] эвакуіраваны разам з сям’ёй у Пецярбург ([[1915]]). Працаваў у прыватнай лякарні і ў чыгуначнай клініцы. Пад канец ліпеня [[1918]] года вярнуўся ў Пружаны, працягнуў лекарскую практыку. Ва ўласным шпіталі на свае сродкі ўтрымліваў палату і ложак для бедных; вясковую (беларускую) і гарадскую (яўрэйскую) беднату лячыў задарма, часта за свой кошт аплочваў пацыентам набыццё неабходных лекаў у аптэцы<ref name="zofia">{{артыкул| аўтар = Zofia Rozanow.| загаловак = dr Augustyn Pacewicz| спасылка = http://echapolesia.pl/uploads/issues/30/Echa_2%2830%29_2011.pdf| мова = pl| выданне = Echa Polesia. Biuletyn Filaretów z Polesia| год = 15 marca 2011 r| нумар = 2 (30)| старонкі = 21}}</ref>. Свае шматрокавыя даследаванні дасылаў у {{нп3|Польскае лекарскае таварыства||pl|Polskie Towarzystwo Lekarskie}} ў [[Варшава|Варшаве]]. [[1 студзеня]] [[1924]] года <!--ў гонар 50-годдзя лекарскай практыкі -->ўзнагароджаны [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэнам Адраджэння Польшчы]]<ref>{{cite web|author = Щербаков Ярослав Александрович.|date = 13 снежня 2012|url = http://forum.vgd.ru/post/794/36637/p1317102.htm#pp1317102|title = Улица первая. Тормасова. Улица вторая. Красноармейская|work = Дневник irena_s » Пружаны. Улицы моего детства|publisher = Генеалогический форум ВГД|access-date = 18 ліпеня 2013|language = ru}}</ref>. Існуюць таксама звесткі пра ўзнагароджанне ордэнам [[Virtuti Militari]] (дата ўзнагароджання невядомая)<ref>{{cite web| url = http://feefhs.org/links/poland/vm/vm-p1.html| title = Polish Order of the Virtuti Militari Recipients 1792-1992 - P1| publisher = The Federation of East European Family History Societies| date = 18 ліпеня 2013| language = en| access-date = 24 красавіка 2020| archive-date = 23 лістапада 2013| archive-url = https://archive.today/20131123203120/http://feefhs.org/links/Poland/vm/vm-p1.html| url-status = dead}}</ref>. У яго гонар была перайменавана [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|галоўная вуліца]] горада, на якой ён жыў ад 1909 года. Гэтую назву вуліца мела да 1942 года<ref name="dymitr">{{cite web | author = Dymitr Zagacki.| url = http://echapolesia.pl/index.php?mact=Echa,cntnt01,showarticle,0&cntnt01issue_id=31&cntnt01article_id=258&cntnt01returnid=15| title = Międzywojenna Prużana w starej książce telefonicznej| work = Historia| publisher = Echa Polesia. Biuletyn Filaretów z Polesia| date = 25 лістапада 2011 | language = pl}}</ref>. [[Файл:Belarus-Pruzhany-Catholic cemetery-Grave of Augustyn Pacewicz.jpg|міні|Магіла]] Апошнія два гады жыцця ўжо не практыкаваў, цяжка прыкаваны да ложка праз хваробу. Памёр у сярэдзіне чэрвеня [[1928]] года. Набажэнствы з прычыны яго смерці адбыліся ў храмах усіх веравызнанняў Пружанаў<ref name="zofia"/>. Паводле запавету пахаваны на [[Каталіцкія могілкі (Пружаны)|каталіцкіх могілках]] у звычайнай сасновай труне без шыкоўных помнікаў. У цяперашні час магіла абноўленая, замест спарахнелага драўлянага крыжа пастаўлены металічны з ранейшай шыльдачкай<ref>{{cite web|author = Сымон Бай.|date = 27 сакавіка 2014|url = http://tomin.by/news/ob/7004-u-pruzhanakh-adnavili-magilu-doktara-patsevicha|title = У Пружанах аднавілі магілу доктара Пацэвіча|work = tomin.by|access-date = 31 сакавіка 2014}}</ref>. Пасля ад’езду сям’і Пацэвічаў у Польшчу ў іх хаце пэўны час размяшчаўся дзіцячы прытулак. Цяпер на гэтым месцы знаходзіцца [[помнік спаленым вёскам (Пружаны)|помнік спаленым вёскам]]<ref name="rbudni9539" />. == Сям’я == Бацька Канстанцін Людвігавіч згаданы ў 1874 годзе як дэпутат ад дваран у павятовай кватэрнай камісіі, [[калежскі асэсар]]; узнагароджаны знакам адрознення за XX гадоў бездакорнай службы і [[Медаль «У памяць вайны 1853—1856»|медалём у памяць вайны 1853—1856 гадоў]]. Меў братоў Ігната ([[паштмайстар]]) і Карла ([[станавы прыстаў]])<ref name="rbudni9539" />. [[9 чэрвеня]] [[1888]] года Аўгусцін ажаніўся з Сафіяй Галаўнёй, мелі 4 сыноў і 3 дачок. Адна з іх, Паўліна, скончыла сем класаў Гродзенскай жаночай гімназіі ведамства імператрыцы Марыі<ref>{{cite web|author = Щербаков Ярослав Александрович.|date = 21 мая 2013|url = http://forum.vgd.ru/post/794/36637/p1443310.htm#pp1443310|title = Улица первая. Тормасова. Улица вторая. Красноармейская|work = Дневник irena_s » Пружаны. Улицы моего детства|publisher = Генеалогический форум ВГД|access-date = 18 ліпеня 2013|language = ru}}</ref>; у 1924 годзе стала жонкай [[Мікалай Разанаў|Мікалая Разанава]]. У 1902 нарадзілася дачка Алена (у хросце Алена-Ганна)<ref>{{cite web|author = Щербаков Ярослав Александрович.|date = 24 мая 2013|url = http://forum.vgd.ru/post/794/36637/p1445463.htm#pp1445463|title = Улица первая. Тормасова. Улица вторая. Красноармейская|work = Дневник irena_s » Пружаны. Улицы моего детства|publisher = Генеалогический форум ВГД|access-date = 18 ліпеня 2013|language = ru}}</ref>. Сын [[Казімір Пацэвіч|Казімір]] служыў у палку ўланаў [[Войска Польскае|Войска Польскага]] [[Другая Рэч Паспалітая|II Рэчы Паспалітай]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] выехаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Паводле запавету яго карціны перададзеныя польскім музеям. Сын Караль таксама стаў урачом, у 1926 атрымаў дыплом, працаваў у [[Пружанская гімназія імя Адама Міцкевіча|Пружанскай гімназіі]] і па сумяшчальніцтве — у супраць[[Трахома|трахомным]] кабінеце<ref name="rbudni9539" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул | аўтар = Zofia Rozanow. | загаловак = dr Augustyn Pacewicz | спасылка = http://echapolesia.pl/uploads/issues/30/Echa_2%2830%29_2011.pdf | мова = pl | выданне = Echa Polesia. Biuletyn Filaretów z Polesia | год = 15 marca 2011 r | нумар = 2 (30) }} == Спасылкі == * [http://www.sejm-wielki.pl/s/?p=august;n=pacewicz Аўгуст Пацэвіч. Генеалогія нашчадкаў Вялікага Сойму]{{ref-pl}} {{DEFAULTSORT:Пацэвіч, Аўгусцін Людвік Барталамей}} [[Катэгорыя:Род Пацэвічаў|Аўгусцін Людвік Барталамей]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філантропы]] eoohuw1axeilo0kd4k9kaxe6m4k0g9a 0 645239 5174833 5117353 2026-08-03T08:52:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174833 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Аляксандр Адзіслававіч Жураўлевіч |арыгінальнае імя = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<br />[[Беларусь]] |гады службы = ? — 2009 |званне = [[палкоўнік]] |род войскаў = [[Ваенна-паветраныя сілы Беларусі]] |камандаваў = намеснік камандзіра 61-й знішчальнай авіяцыйнай базы па лётнай падрыхтоўцы ў [[Баранавічы|Баранавічах]] |частка = |бітвы = |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксандр Адзіслававіч Жураўлевіч''' ({{ДН|28|5|1963}}, п. [[Крэмава]], [[Міхайлаўскі раён (Прыморскі край)|Міхайлаўскі раён]], [[Прыморскі край]], [[РСФСР]] — 30 жніўня 2009 года, ля [[Радам]]а) — беларускі ваенны лётчык першага класа<ref name="Нашы хлопцы">[http://21.by/papers?id=42615 «Нашы хлопцы ведаюць, чаго хочуць у жыцці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812103158/http://21.by/papers?id=42615 |date=12 жніўня 2011 }} // [[Ірына Прымак]], «[[Звязда]]», 23.06.2007</ref>, палкоўнік, намеснік начальніка 61-й знішчальнай авіяцыйнай базы па лётнай падрыхтоўцы ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Загінуў падчас выканання фігуры пілатажу на [[Radom Air Show|Radom Air Show 2009]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=29035 Трагедыя на авіяшоў у Польшчы] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 30.08.2009</ref>. == Біяграфія == У 1984 годзе скончыў [[Чарнігаўскае вышэйшае ваеннае вучылішча лётчыкаў]]<ref>[http://news.open.by/country/7469 Погибшие летчики на двоих имели более четырех тысяч часов налета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090903181736/http://news.open.by/country/7469 |date=3 верасня 2009 }}{{ref-ru}}</ref>. Быў кіраўнікам другой у гісторыі Беларусі авіяцыйнай акрабатычнай групы «[[Крылы Беларусі]]», якая была арганізавана на пачатку 2009 года<ref>[http://www.belarustime.ru/belarus/defense/army/a1675eb458298d4d.html Крылы Беларусі]{{ref-ru}} // [[Белорусское время]]</ref>. Меў 1620 гадзін налёту<ref>Они улетели навсегда // [[Советская Белоруссия]], 1 верасня 2009</ref>. [[Файл:Su-27UBM Radom 2009 e.JPG|thumb|305px|Беларускі [[Су-27|Су-27УБМ-1]] на авіяшоў у Радаме за&nbsp;15&nbsp;хвілін да катастрофы]] 30 жніўня 2009 года разам з палкоўнікам [[Аляксандр Марфіцкі|Аляксандрам Марфіцкім]] пілатаваў [[Су-27|Су-27УБМ-1]] падчас міжнароднага авіяшоў [[Radom Air Show|Radom Air Show 2009]] у [[Радам]]е. Лётчыкі выконвалі фігуру пілатажу, самалёт пачаў рэзка зніжацца. Ёсць інфармацыя, што пілоты паведамілі пра аварыю і атрымалі з вышкі кіравання загад катапультавацца, але яго не выканалі, магчыма з-за таго што самалёт быў блізка да гледачоў або жылых пабудоў. Самалёт упаў ля лесу за аэрапортам, паміж вёскамі [[Малэнчын]] і [[Макаў]], каля 100 метраў ад дамоў<ref>[http://www.tvn24.pl/-1,1617114,0,1,pilot-poswiecil-zycie--by-nie-spasc-na-widownie,wiadomosc.html Pilot poświęcił życie, by nie spaść na widownię?]{{ref-pl}} // [[TVN.24.pl]], 30.08.2009</ref><ref>[http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Radom-w-zalobie.-Prezydent-i-MON-skladaja-kondolencje,wid,11441444,wiadomosc.html?ticaid=18a8d Radom w żałobie. Prezydent i MON składają kondolencje]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} // [[WP.pl]], 30.08.2009</ref><ref>[http://wyborcza.pl/1,75478,6981466,Wypadek_na_Air_Show_w_Radomiu.html Wypadek na Air Show w Radomiu]{{ref-pl}} // [[Gazeta Wyborcza]], 30.08.2009</ref>. Урачыстыя пахаванні лётчыка на [[Могілкі Русіно|могілках Русіно]] ў Баранавічах адбыліся з удзелам [[міністр абароны Рэспублікі Беларусь|міністра абароны Рэспублікі Беларусь]], камандзіра паветраных войскаў Польшчы і архіепіскапа [[Мірон (Хадакоўскі)|Мірона]], праваслаўнага ардынарыя [[Войска Польскае|Войска Польскага]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/1813738.html У Баранавічах пахавалі пілотаў] // [[Радыё Свабода]], 3 верасня 2009</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медалём «За бездакорную службу»]] II ступені (1998)<ref>[http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz42/dcm42245.htm Указ Президента Республики Беларусь от 10 декабря 1998 г. № 604 «Аб узнагароджанні групы ваеннаслужачых і асоб начальніцкага складу органаў унутраных спраў медалём „За бездакорную службу“ I, II, III ступені»]</ref> і I ступені (2006)<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time14/lav14563/index.htm Указ Президента Республики Беларусь от 29 декабря 2006 г. № 751 «Аб узнагароджанні медалём „За бездакорную службу“ I, II, III ступені»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасмяротна ўзнагароджаны [[Ордэн «За асабістую мужнасць» (Беларусь)|ордэнам «За асабістую мужнасць»]] (2010)<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000144 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 сакавіка 2010 г. № 144 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Памяць == 28 верасня 2009 года Рада гміны Гузд прыняла ўхвалу пастанову аб будаўніцтве помніка лётчыкам<ref>[http://bip.gozd.pl/upload/U_XLVI_217_2009.pdf Uchwała Nr XLVI/217/2009 Rady Gminy Gózd z dnia 28 września 2009 r.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721143313/http://bip.gozd.pl/upload/U_XLVI_217_2009.pdf |date=21 ліпеня 2015 }} {{ref-pl}}</ref>. [[Помнік беларускім лётчыкам у Малэнчыне|Помнік]] быў адкрыты 11 красавіка 2010 года<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37238 Помнік беларускім лётчыкам урачыста адкрыты ў польскім Радаме] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 красавіка 2010</ref>. Прозвішча лётчыка таксама згаданая на памятнай шыльдзе ў каталіцкім гарнізонным касцёле ў Радаме, дзе згаданыя імёны ўсіх 32 лётчыкаў, якія загінулі ў 1935—2009 гадах, распачаўшы свой апошні палёт з аэрадрома Радам-Садкаў<ref>[http://lotniczapolska.pl/Wystartowali-z-Sadkowa-i-zgineli,12560 Wystartowali z Sadkowa i zginęli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160806172216/http://lotniczapolska.pl/Wystartowali-z-Sadkowa-i-zgineli,12560 |date=6 жніўня 2016 }} // LotniczaPolska.pl, 26.03.2010 {{ref-pl}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Аляксандр Марфіцкі]] * [[Уладзімір Карват]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлевіч, Аляксандр}} [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Баранавічаў]] [[Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах]] m8637wglu3h01vitebpg29auzqxy7xn 0 648830 5174822 4277267 2026-08-03T08:17:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174822 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{значэнні|Слабада}} '''Аляксандр Іванавіч Слабада''' ({{ДН|27|8|1920}}, [[Дубровы (вёска)|Дубровы]] [[Верхнядзвінскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|14|11|2022}}) — беларускі палітык. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзіўся 27 жніўня 1920 года ў в. [[Дубровы (вёска)|Дубровы]]. Працоўную дзейнасць пачаў у 1937 годзе трактарыстам. У верасні 1940 года быў прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Службу праходзіў у Прыволжскай ваеннай акрузе чырвонаармейцам 27-га асобнага разведбатальёна 53-й стралковай дывізіі. У 1941—1944 гадах у складзе воінскай часці ў якасці памочніка камандзіра ўзвода ўдзельнічаў у баях на [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім]] і [[Калінінскі фронт|Калінінскім]] франтах. Быў паранены. У 1944—1946 гадах — сакратар Гомельскага абкама камсамола, у 1946—1948 гадах — слухач Вышэйшай партыйнай школы, у 1948—1952 гадах — сакратар Бабруйскага абкама камсамола. З 1952 года — 2-гі сакратар Слуцкага райкама КПБ, старшыня райвыканкама. З 1961 года — сакратар Любанскага РК КПБ, з 1970 года — намеснік старшыні Камітэта народнага кантролю БССР. Званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1966 годзе за высокія паказчыкі ў вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] у 1963—1967 гадах, дэпутат Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-склікання. Кандыдат у члены ЦК КПБ у 1966—1971 гадах. Памёр 14 лістапада 2022 года<ref>[https://mlyn.by/14112022/na-103-godu-ushel-iz-zhizni-veteran-vov-i-pochetnyj-grazhdanin-minskoj-oblasti-aleksandr-sloboda/ На 103 году ушел из жизни ветеран ВОВ и почетный гражданин Минской области Александр Слобода]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Узнагароды == * Герой Сацыялістычнай Працы (1966) * [[Ордэн Леніна|ордэн Леніна]] * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] — двойчы * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] * [[Ордэн Айчыннай вайны I ступені]] * Ганаровы грамадзянін Любані {{Зноскі}} == Літаратура == * Слабада Аляксандр Іванавіч // Памяць: Верхнядзвінскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: У. С. Богаў [і інш.]; уклад. А. Ф. Бубала; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Паліграфафармленне, 2000. — Кн. 2. — С. 233—234. * Слобода Александр Иванович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўка, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 472. * Слобода Александр Иванович // Слава и гордость земли Витебской : биографический справочник / сост. М. Н. Пригожий; редкол.: М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2009. — С. 304. * Слобода Александр Иванович // Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биографический справочник / сост.: И. Н. Кулан, В. И. Козак, Е. Е. Соколов; под общ. ред. А. Н. Новикова. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2014. — С. 204. {{DEFAULTSORT:Слабада Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Старшыні Слуцкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Любані]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] dqq0u61r4mg7slc97rjwo1gucpvuv10 0 649087 5174663 4738134 2026-08-02T20:56:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174663 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300px" style="margin: 1em; background: #fafafa; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; margin-right: 0em; margin-left: 2em;" align="right" |- style="background-color:#eeeeee; font-size:135%;" ! Агульнарасійскае галасаванне па папраўках да Канстытуцыі Расіі |- style="background-color:#ffffff; font-size:85%; text-align:center;" | ''Вы ўхваляеце змены ў Канстытуцыю Расійскай Федэрацыі?'' {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.75em 0em 0em 0em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="text-align: center; background-color:#E9E9E9" ! colspan="5" | Вынікі |- bgcolor="#EEEEEE" align="center" ! style="width: 17em" | Так ці не ! style="width: 5em" | Галасоў ! style="width: 7em" | Доля |-style="font-weight: bold; | style="text-align: left;" | [[Файл:Yes_check.svg|14px|link=|alt=]] Так | style="text-align: right;" | {{formatnum:57747288}} | style="text-align: right;" | {{formatnum:77.92}} % |- | style="text-align: left;" | Не | style="text-align: right;" | {{formatnum:15761978}} | style="text-align: right;" | {{formatnum:21.27}} % |-bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: left;" | Бюлетэняў у скрынях для галасавання | style="text-align: right;" colspan="2" | {{formatnum:74114217}} |-bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: left;" | Несапраўдных галасоў | style="text-align: right;" colspan="2" | {{formatnum:604951}} |-bgcolor="#EEEEEE" style="font-weight: bold;" | style="text-align: left;" | Усяго ўдзельнікаў галасавання | style="text-align: right;" colspan="2" | {{formatnum:74215555}} |-bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: left;" | Яўка | style="text-align: right;" colspan="2" | {{pct|74215555|109190337|2}} |-bgcolor="#EEEEEE" | style="text-align: left;" | Зарэгістраваных выбаршчыкаў | style="text-align: right;" colspan="2" | {{formatnum:109190337}} |- {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" align="left" width="300px" style="margin: 0.5em 0em 0em 0em; background: #fafafa; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background-color:#dddddd;" ! Вынікі па суб’ектах федэрацыі |- style="background-color:#ffffff; text-align:center;" | [[Файл:2020 Russian constitutional vote map.svg|250px|center]] |- style="background-color:#ffffff; text-align:left;" | {{legend|#24B14C|Так}}{{legend|#DF0A24|Не}} |} |- |<small>Крыніца: [http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&root=1&tvd=100100163596969&vrn=100100163596966&region=0&global=1&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&vibid=100100163596969&type=232 ЦВК Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211223095228/http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&root=1&tvd=100100163596969&vrn=100100163596966&region=0&global=1&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&vibid=100100163596969&type=232 |date=23 снежня 2021 }}</small> |} '''Агульнарасійскае галасаванне па папраўкам да [[Канстытуцыя Расійская Федэрацыя|Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі]]''' ({{lang-ru|Общероссийское голосование по поправкам к Конституции Российской Федерации}}) прайшло з [[25 чэрвеня]] па [[1 ліпеня]] [[2020]] года. Па выніку 77,92 % грамадзян, якія галасавалі, выказаліся «за», 21,27 % — «супраць». Яшчэ 0,81 % галасоў прызнаны несапраўднымі. У студзені 2020 года прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў змяніць Канстытуцыю краіны і ўнёс у [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўную думу]] адпаведны законапраект<ref name=sozd-8852147>[https://sozd.duma.gov.ru/bill/885214-7 № 885214-7 О совершенствовании регулирования отдельных вопросов организации и функционирования публичной власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200124182826/https://sozd.duma.gov.ru/bill/885214-7 |date=24 студзеня 2020 }} (законопроект в БД СОЗД ГД РФ)</ref>. Пасля, у сакавіку ён быў прыняты (Закон аб папраўцы ад 2020/03/14 № 1-ФКЗ «Аб удасканаленні рэгулявання асобных пытанняў арганізацыі і функцыянавання публічнай улады»)<ref name=fkz1-2020>[https://rg.ru/2020/03/16/popravka-v-konstituciyu-dok.html 16 марта 2020 г. Закон Российской Федерации о поправке к Конституции Российской Федерации от 14 марта 2020 г. N 1-ФКЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603171707/https://rg.ru/2020/03/16/popravka-v-konstituciyu-dok.html |date=3 чэрвеня 2020 }} «О совершенствовании регулирования отдельных вопросов организации и функционирования публичной власти» / Российская газета — Федеральный выпуск № 55(8109)</ref>. Згодна з артыкулам 3 (пункт 5) Закона<ref name=fkz1-2020/>, як і прапаноўваў кіраўнік дзяржавы<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/691265|title=Путин предложил провести "всенародное голосование" по пакету поправок в Конституцию|date=2020-01-15|website=interfax.ru}}</ref>, карэктывы ўступяць у сілу ў выпадку іх ухвалення на агульнарасійскім галасаванні (калі за іх прагаласуе больш за палову грамадзян, якія прынялі ўдзел у плебісцыце). На галасаванне вынесена пытанне: ''«Вы ўхваляеце змены ў Канстытуцыю Расійскай Федэрацыі?»''<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/73753334/ |title=Указ Президента Российской Федерации «О назначении общероссийского голосования по вопросу одобрения изменений в Конституцию Российской Федерации»|accessdate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603181920/http://base.garant.ru/73753334/ |archivedate=2020-06-03 |url-status=live }}</ref>. Усе 206 паправак закраналі главы 3—8 Асноўнага дакумента (аб федэратыўным ладзе, прэзідэнце, парламенце, урадзе, судовай уладзе і пракуратуры, мясцовым самакіраванні)<ref>{{cite web|url=http://www.garant.ru/news/1331752/|title=Владимир Путин подписал закон о внесении поправок в Конституцию РФ|date=2020-03-16|website=garant.ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://duma.gov.ru/news/48003/|title=Изменения в Конституцию РФ приняты в третьем чтении|date=2020-03-11|website=duma.gov.ru}}</ref>. Яны маглі быць зменены прыняццем спецыяльнага закона, які прайшоў праз [[Федэральны Сход Расіі|Федэральны сход]], і ўхваленага двума трацінамі рэгіянальных заканадаўчых органаў<ref>[https://web.archive.org/web/20191202042038/http://www.kremlin.ru/acts/bank/12084] Федеральный закон «О порядке принятия и вступления в силу поправок к Конституции Российской Федерации» от 04.03.1998 N 33-ФЗ (в редакции Федерального закона от 08.03.2015 N 23-ФЗ)</ref>. У папраўках замацоўваліся сацыяльныя гарантыі грамадзян. У Канстытуцыі ўпершыню былі згаданыя, напрыклад, шлюб — саюз мужчыны і жанчыны, вера ў Бога, а таксама Дзяржсавет (яго роля ўзмацнілася). [[Рускія|Рускі народ]] названы дзяржаваўтвараючым (па прыкмеце выкарыстання [[руская мова|рускай мовы]]). Умацаваўся інстытут прэзідэнцтва. Са становішча, якое абмяжоўвае час праўлення «двума тэрмінамі запар»<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2018/12/12/mozhno-li-izbiratsya-v-prezidenty-bolshe-dvuh-srokov-podryad-konstitutsiyu-sobirayutsya-menyat|title=Можно ли избираться в президенты больше двух сроков подряд? Конституцию собираются менять?|publisher=Meduza|date=2018-12-13}}</ref>, выключана слова «запар». Пры гэтым у дачыненні да тэрмінаў дзеючага кіраўніка дзяржавы Уладзіміра Пуціна адбылося «абнуленне», якое дазволіла яму вылучацца на гэтую пасаду яшчэ на два разы і ў выпадку перамогі на наступных выбарах — у 2024 і 2030 гадах — кіраваць краінай да [[2036]] года, чатыры перыяды адзін за адным. Фіксуецца права [[Канстытуцыйны суд Расійскай Федэрацыі|Канстуцыйнага суда]] блакаваць выкананне рашэнняў міжнародных арганізацый па матывах неканстытуцыйнасці такіх рашэнняў (орган валодае дадзеным паўнамоцтвам з [[2015]] года)<ref>{{cite web|title=Поправки в Конституцию были «дымовой завесой» ради «пятого срока» — мнение|url=https://regnum.ru/news/polit/2879998.html|website=ИА REGNUM|access-date=30 чэрвеня 2020|archive-date=2 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002012119/https://regnum.ru/news/polit/2879998.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Рашкин о голосовании по Конституции: Все ради обнуления сроков Путина|url=http://www.19rus.info/index.php/vlast-i-politika/item/129011-rashkin-o-golosovanii-po-konstitutsii-vsjo-radi-obnuleniya-srokov-putina|website=ИА Хакасия|access-date=30 чэрвеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611085327/http://www.19rus.info/index.php/vlast-i-politika/item/129011-rashkin-o-golosovanii-po-konstitutsii-vsjo-radi-obnuleniya-srokov-putina|archivedate=11 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Конституционный суд признал законным "обнуление" сроков Путина|url=https://www.anews.com/p/126033173-konstitucionnyj-sud-priznal-zakonnym-obnulenie-srokov-putina/|website=anews.com|accessdate=30 чэрвеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610055649/https://www.anews.com/p/126033173-konstitucionnyj-sud-priznal-zakonnym-obnulenie-srokov-putina/|archivedate=10 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=«У Путина начался настоящий обвал рейтингов» 300 депутатов выступили против поправок к Конституции и «обнуления». Мы поговорили с одним из инициаторов обращения — Юлией Галяминой|url=https://meduza.io/feature/2020/06/04/u-putina-nachalsya-nastoyaschiy-obval-reytingov|website=Медуза}}</ref><ref name="ключевые поправки">{{Cite web |url= https://meduza.io/feature/2020/06/17/kogda-golosovat-obyazatelno-idti-na-uchastok-ne-zarazhus-li-ya-koronavirusom-budut-li-falsifikatsii |title=Путин назначил голосование по Конституции на 1 июля. Забыли, что там за поправки, помимо обнуления? Напоминаем | publisher = Meduza | date= 2020-06-01|accessdate=2020-06-18 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-53116507|title=Россия отказалась исключить поправку к Конституции о возможности не исполнять решения ЕСПЧ|publisher=BBC|date=2020-06-20|accessdate=2020-06-21}}</ref>. Вочнае галасаванне на ўчастках прайшло з 25 чэрвеня па 1 ліпеня, пры гэта 1 ліпеня аб’яўлена выхадным днём як уласна дата галасавання. Жыхары [[Масква|Масквы]] і [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]], па прычыне распаўсюджвання ў гэтых рэгіёнах [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]], па жаданні маглі ўдзельнічаць у мерапрыемстве дыстанцыйна — з 25 па 30 чэрвеня<ref>{{Cite web |url= https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ed50c289a79475dfaba4637 |title= В России 1 июля объявят выходным| publisher= РБК | date= 2020-06-01|accessdate=2020-06-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/63443 |title=Указ Президента Российской Федерации «О проведении Общероссийского голосования по поправкам в Конституцию» |accessdate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603224022/http://www.kremlin.ru/events/president/news/63443 |archivedate=2020-06-03 |url-status=live }}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Чэрвень 2020 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2020 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Рэферэндумы]] [[Катэгорыя:Выбары ў Расіі]] 8420fxq35sbuct6jdn3r026hpri9gtc 0 651589 5174534 3699521 2026-08-02T14:28:08Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174534 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Мастацкая коўка''' — выраб рэчаў утылітарна-дэкаратыўнага прызначэння шляхам гарачага ці халоднага [[каванне|кавання]] [[метал]]у; від [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Гісторыя == Вядома з [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]]—[[3 тысячагоддзе да н.э.|3-га тысячагоддзя да н.э.]] ў [[Іран]]е, [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Егіпет|Егіпце]]; халодная мастацкая коўка ў індзейцаў Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі да [[XVI стагоддзе н.э.|XVI стагоддзя н.э.]] У перыяд [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] дасягнула росквіту ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], дзе такім спосабам вырабляліся [[рашотка|рашоткі]] для [[балкон]]аў, [[Дзверы|дзвярэй]], [[агароджа]]ў, [[ліхтар]]ы, [[святцы]], акаваныя жалезам [[куфар|куфры]], дзверы ў [[касцёл]]ах і інш. Традыцыі мастацкай коўкі як сярэдневяковага рамяства захаваліся ў народным мастацтве да [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. [[Файл:Golden Gates in Tsarskoe Selo.jpg|thumb|Залатая брама ў Царскім Сяле]] Сярод твораў [[XV стагоддзе|XV]]—[[XIX стагоддзе|XIX стагоддзяў]] вылучаюцца каваныя [[ліхтар]]ы, [[рашотка|рашоткі]], брамы [[Версаль|Версаля]] ([[Францыя]]), [[Пецярбург]]а, [[Царскае Сяло|Царскага Сяла]] ([[Расія]]). Шматлікія гарады спецыялізаваліся ў розных галінах [[кавальства]]: [[Герат (горад)|Герат]] ([[Афганістан]]), [[Масул]] ([[Ірак]]) — [[начынне]], [[Дамаск]], [[Мілан]] ([[Італія]]), [[Аўгсбург]] ([[Германія]]), [[Астрахань]] і [[Тула]] ([[Расія]]) — [[зброя]], [[Нотынгем]] ([[Вялікабрытанія]]), [[Золінген]] ([[Германія]]), [[Паўлава (горад)|Паўлава]] ([[Расія]]) — [[нож|нажы]] і [[інструмент]]ы. [[Файл:Annakreuz, Walpersdorf 03.jpg|міні|злева|Каваны крыж]] У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] ручная мастацкая коўка выцеснілася [[штампоўка]]й і [[Ліццё мастацкае|ліццём]]. Традыцыі мастацкай коўкі адрадзіліся ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]] ў творах прафесійных мастакоў. == Беларусь == [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (04).jpg|thumb|Мастацкія завесы [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла Сэрца Ісуса]] ў в. Слабодка. XIX ст.]] На [[Беларусь|Беларусі]] па-мастацку выкаваныя [[посуд]], [[зброя]], прадметы побыту вядомы з [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзяў]]. Росквіту мастацкая коўка дасягнула ў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] у сувязі з арганізацыяй кавальскіх [[цэх]]аў у [[Берасце|Берасці]], [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і інш., дзе выраблялі рэчы утылітарнага і мастацкага характару — дэкаратыўныя ліхтары, падстаўкі пад [[вазон]]ы, надмагільныя і царкоўныя [[крыж]]ы «са ззяннем», [[накладка|накладкі]] на [[мэбля|мэблю]] і [[дзверы]], [[падсвечнік]]і і інш. Больш за 160 кавалёў з Беларусі ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] працавалі ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. У [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] буйнымі цэнтрамі кавальства былі [[Віцебск]], [[Горадня]], [[Пінск]], [[Менск]], [[Магілёў]], дзе выраблялі [[балкон]]ныя і [[акон]]ныя [[рашотка|рашоткі]], [[агароджа|агароджы]], [[вароты]], надкупальныя [[крыж]]ы, [[алтарная перагародка|алтарныя перагародкі]], [[флюгер]]ы, [[завесы]], [[замок|замкі]], [[дзвярная ручка|дзвярныя ручкі]] і інш. Асноўны від дэкору каваных агароджаў — спалучэнні S- і С-падобных завіткоў, скручванне жалезных [[прут]]оў вакол падоўжнай восі, [[арнамент]]альныя матывы ў выглядзе [[разетка|разетак]], [[бегунок|бегункоў]], [[меандр]]у, [[картуш]]аў. Накладкі на мэблі і дзвярах аздаблялі [[прасечка]]й, [[гравіроўка]]й, [[насечка]]й у выглядзе [[геаметрычны ўзор|геаметрычных узораў]]. У другой палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў сувязі з развіццём прамысловасці мастацкая коўка ў гарадах заняпала, але захавала свае традыцыі ў народным побыце. [[Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|міні|злева|Жырандоля [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]] ў [[Крошынскі касцёл|Крошынскім касцёле]]]] Сярод майстроў мастацкай коўкі канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] [[П. Багрым]], [[С. Манко]], [[А. Уласік]] і інш. У другой палове XX стагоддзя як мастацкі промысел выйшла з ужытку. У наш час мастацкая коўка вядома ў творчасці некаторых прафесійных беларускіх мастакоў: [[А. 3айцаў|А. 3айцава]], [[Б. Казакоў|Б. Казакова]], [[Я. Карманаў|Я. Карманава]], [[С. Ларчанка|С. Ларчанкі]], [[Ю. Любімаў|Ю. Любімава]], [[В. Сташчанюк]]а, [[А. Сурскі|А. Сурскага]] і інш. == Літаратура == * [[Я. М. Сахута|Сахута Я. М.]] Народнае мастацтва кавальства. Мн., 1981. * {{крыніцы/БЭ|8|Коўка мастацкая|[[А. І. Сямёнаў]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Коўка]] lp42pijtwo8do28by34zeimpyxiwq01 5174545 5174534 2026-08-02T14:37:09Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5174545 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Мастацкая коўка''' — выраб рэчаў утылітарна-дэкаратыўнага прызначэння шляхам гарачага ці халоднага [[каванне|кавання]] [[метал]]у; від [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Гісторыя == Вядома з [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]]—[[3 тысячагоддзе да н.э.|3-га тысячагоддзя да н.э.]] ў [[Іран]]е, [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Егіпет|Егіпце]]; халодная мастацкая коўка ў індзейцаў Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі да [[XVI стагоддзе н.э.|XVI стагоддзя н.э.]] У перыяд [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] дасягнула росквіту ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], дзе такім спосабам вырабляліся [[рашотка|рашоткі]] для [[балкон]]аў, [[Дзверы|дзвярэй]], [[агароджа]]ў, [[ліхтар]]ы, [[святцы]], акаваныя жалезам [[куфар|куфры]], дзверы ў [[касцёл]]ах і інш. Традыцыі мастацкай коўкі як сярэдневяковага рамяства захаваліся ў народным мастацтве да [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. [[Файл:Golden Gates in Tsarskoe Selo.jpg|thumb|Залатая брама ў Царскім Сяле]] Сярод твораў [[XV стагоддзе|XV]]—[[XIX стагоддзе|XIX стагоддзяў]] вылучаюцца каваныя [[ліхтар]]ы, [[рашотка|рашоткі]], брамы [[Версаль|Версаля]] ([[Францыя]]), [[Пецярбург]]а, [[Царскае Сяло|Царскага Сяла]] ([[Расія]]). Шматлікія гарады спецыялізаваліся ў розных галінах [[кавальства]]: [[Герат (горад)|Герат]] ([[Афганістан]]), [[Масул]] ([[Ірак]]) — [[начынне]], [[Дамаск]], [[Мілан]] ([[Італія]]), [[Аўгсбург]] ([[Германія]]), [[Астрахань]] і [[Тула]] ([[Расія]]) — [[зброя]], [[Нотынгем]] ([[Вялікабрытанія]]), [[Золінген]] ([[Германія]]), [[Паўлава (горад)|Паўлава]] ([[Расія]]) — [[нож|нажы]] і [[інструмент]]ы. [[Файл:Annakreuz, Walpersdorf 03.jpg|міні|злева|Каваны крыж]] У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] ручная мастацкая коўка выцеснілася [[штампоўка]]й і [[Ліццё мастацкае|ліццём]]. Традыцыі мастацкай коўкі адрадзіліся ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]] ў творах прафесійных мастакоў. == Беларусь == [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (04).jpg|thumb|Мастацкія завесы [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла Сэрца Ісуса]] ў в. Слабодка. XIX ст.]] На [[Беларусь|Беларусі]] па-мастацку выкаваныя [[посуд]], [[зброя]], прадметы побыту вядомы з [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзяў]]. Росквіту мастацкая коўка дасягнула ў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] у сувязі з арганізацыяй кавальскіх [[цэх]]аў у [[Берасце|Берасці]], [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і інш., дзе выраблялі рэчы утылітарнага і мастацкага характару — дэкаратыўныя ліхтары, падстаўкі пад [[вазон]]ы, надмагільныя і царкоўныя [[крыж]]ы «са ззяннем», [[накладка|накладкі]] на [[мэбля|мэблю]] і [[дзверы]], [[падсвечнік]]і і інш. Больш за 160 кавалёў з Беларусі ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] працавалі ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. У [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] буйнымі цэнтрамі кавальства былі [[Віцебск]], [[Горадня]], [[Пінск]], [[Менск]], [[Магілёў]], дзе выраблялі [[балкон]]ныя і [[акон]]ныя [[рашотка|рашоткі]], [[агароджа|агароджы]], [[вароты]], надкупальныя [[крыж]]ы, [[алтарная перагародка|алтарныя перагародкі]], [[флюгер]]ы, [[завесы]], [[замок|замкі]], [[дзвярная ручка|дзвярныя ручкі]] і інш. Асноўны від дэкору каваных агароджаў — спалучэнні S- і С-падобных завіткоў, скручванне жалезных [[прут]]оў вакол падоўжнай восі, [[арнамент]]альныя матывы ў выглядзе [[разетка|разетак]], [[бегунок|бегункоў]], [[меандр]]у, [[картуш]]аў. Накладкі на мэблі і дзвярах аздаблялі [[прасечка]]й, [[гравіроўка]]й, [[насечка]]й у выглядзе [[геаметрычны ўзор|геаметрычных узораў]]. У другой палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў сувязі з развіццём прамысловасці мастацкая коўка ў гарадах заняпала, але захавала свае традыцыі ў народным побыце. [[Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|міні|злева|Жырандоля [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]] ў [[Крошынскі касцёл|Крошынскім касцёле]]]] Сярод майстроў мастацкай коўкі канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] [[П. Багрым]], [[С. Манко]], [[А. Уласік]] і інш. У другой палове XX стагоддзя як мастацкі промысел выйшла з ужытку. У наш час мастацкая коўка вядома ў творчасці некаторых прафесійных беларускіх мастакоў: [[А. 3айцаў|А. 3айцава]], [[Б. Казакоў|Б. Казакова]], [[Я. Карманаў|Я. Карманава]], [[С. Ларчанка|С. Ларчанкі]], [[Ю. Любімаў|Ю. Любімава]], [[В. Сташчанюк]]а, [[А. Сурскі|А. Сурскага]] і інш. == Літаратура == * [[Я. М. Сахута|Сахута Я. М.]] Народнае мастацтва кавальства. Мн., 1981. * {{крыніцы/БЭ|8|Коўка мастацкая|[[А. І. Сямёнаў]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Коўка]] 71wefabx1d5xjnaofr7pfrzw4qxkw0q 0 652859 5174615 5155156 2026-08-02T17:45:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174615 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Канарцы <br /> | image = [[Выява:Canarios Torriani 1590.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Абарыгены [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]]. Малюнак [[1592]] г.<small> | poptime = | popplace = [[Канарскія астравы]] | langs = гуанчскія мовы | rels = [[політэізм]] | related = [[берберы]] }} '''Абарыгены Канарскіх астравоў''' ({{lang-es|Aborígenes canarios}}) — супольная назва тубыльцаў [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]], заваяваных на працягу [[XV]] ст. [[Іспанцы|іспанцамі]]. У літаратуры таксама шырока выкарыстоўваецца іншая назва '''гуа́нчы''' ({{lang-es|Guanche}}), якая на самой справе адносіцца толькі да тубыльцаў вострава [[Тэнэрыфэ]]. == Назвы == Абарыгены Канарскіх астравоў не з’яўляліся адзіным народам і жылі досыць ізалявана адзін ад іншага, карысталіся рознымі саманазвамі<ref>{{Cite web |url=http://www.rogerblench.info/Archaeology/Africa/Peopling%20of%20the%20Canaries.pdf |title=The peopling of the Canaries: new data and new hypotheses |access-date=14 кастрычніка 2020 |archive-date=27 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527211435/https://www.rogerblench.info/Archaeology/Africa/Peopling%20of%20the%20Canaries.pdf |url-status=dead }}</ref>: {| class="wikitable" |+ Назвы абарыгенаў Канарскіх астравоў |- ! Сучасная назва вострава !! Назва на мове абарыгенаў !! Саманазва астравіцян |- | style="background:#eaecf0;" | [[Тэнэрыфэ]] || ''Chenech'' || ''Guan Chenech'', ''Chinet'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Фуэртэвентура]] || ''Maxorata'' || ''Majorero'', ''Maxo'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Гран-Канарыя]] || ''Tamaran'' || |- | style="background:#eaecf0;" | [[Эль-Ера]] || ''Hero'' || ''Bimbache'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Ла-Пальма]] || ''Benahoare'' || ''Auarita'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Ла-Гамера]] || ''Gomera'' || ''Gomero'' |- | style="background:#eaecf0;" | [[Лансаротэ]] || ''Tyteroygatra'' || ''Maxo'' |- |} Сучасная шырока распаўсюджаная назва '''гуанчы''' паходзіць ад саманазвы тубыльцаў [[Тэнэрыфэ]] ''Guan Chenech'' (літаральна «мужчыны з Тэнэрыфэ»). Канарцамі ({{lang-la|Canarii}}) [[Іспанія|іспанскія]] заваёўнікі звычайна называлі карэнных жыхароў вострава [[Гран-Канарыя]]. == Паходжанне == На працягу [[16 стагоддзе|XVI]] — [[20 стагоддзе|XX]] стст. высоўваліся розныя тэорыі паходжання абарыгенаў Канарскіх астравоў, у тым ліку нібы ад [[Кельты|кельтаў]] і нават [[Дравідыйскія мовы|дравідаў]]<ref>[https://english.elpais.com/elpais/2019/06/06/inenglish/1559833589_664515.html Studies shed new light on origins of Canary Islands population]</ref><ref>[https://faculty.ucr.edu/~legneref/bronze/guanche.htm COMPARING DRAVIDIAN WITH GUANCHE]</ref>. Аднак да другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. яны сканцэнтраваліся пераважна на паходжанні ад выхадцаў з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] і [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. На карысць гэтага сведчылі матэрыялы [[мовазнаўства|лінгвістыкі]], [[Фізічная антрапалогія|фізічнай антрапалогіі]], пазней — [[генетыка|генетыкі]]. Так, было выяўлена, што [[мова|мовы]] абарыгенаў з’яўляліся блізкімі да моў [[берберы|бербераў]]<ref>[https://www.theneweuropean.co.uk/brexit-news-canary-island-language-history-europe-49668/ The lost language of the Canary Islands]</ref>. Даследаванне [[Мумія|мумій]], што знаходзілі ў месцах старажытных пахаванняў, паказала, што памерлыя абарыгены належалі да міжземнаморскага тыпу [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]], радзей — да тыпу, падобнаму на [[Краманьёнец|краманьёнскі]]<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1900.2.3.02a00040 THE ABORIGINES OF THE CANARY ISLANDS]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Падзел старажытных астравіцян на 2 расавыя тыпы стаў прычынай меркавання пра 2 розныя хвалі перасяленняў. Генетычныя даследаванні пачатку [[20 стагоддзе|XXI]] ст. пацвердзілі блізкасць канарскіх тубыльцаў да еўрапеоіднага насельніцтва Паўночнай Афрыкі. Толькі невялікая частка генетычнага радаводу канарцаў належыць да папуляцый, шчыльна звязаных з мігрантамі з [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]], якія ў [[7 тысячагоддзе да н.э.|7]] тысячагоддзі да н. э. прынеслі ў [[Еўропа|Еўропу]] веды пра [[земляробства]]<ref>[https://www.ed.ac.uk/biomedical-sciences/news/archives/2017/study-reveals-origin-canary-island-aboriginals Skull study Reveals Origin of Canary Island’s Aboriginal People]</ref>. Гэта не значыць, што нашчадкі пярэднеазіяцкай папуляцыі прыбылі на Канарскія астравы з Еўропы. Яны маглі спярша дасягнуць Паўночнай Афрыкі, а ўжо потым — Канарскіх астравоў. Час перасялення нашчадкаў абарыгенаў на астравы з’яўляецца дыскусійным. Найстаражытнейшыя знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] датуюцца сярэдзінай [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э.<ref>Onrubia-Pintado J. Les cultures préhistoriques des Îles Canaries état de la question // Lánthropologie, 1987, vol. 91. P. 653—678</ref>, аднак дакладнасць датыроўкі не пэўная. Перасяленне суправаджалася доўгатэрміновай ізаляцыяй і стратай некаторых [[культура|культурных]] навыкаў, у тым ліку [[мараплаўства]]. Адсутнасць на астравах даступных радовішчаў [[металы|металаў]] прывяла да вяртання [[неаліт]]ычных тэхналогій. == Культура == Да еўрапейскага заваявання абарыгены насялялі 7 з буйных астравоў [[Канарскія астравы|Канарскага архіпелага]], прычым насельнікі кожнага вострава былі дастаткова ізаляваны ад астатніх<ref>[http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanches.htm The Guanches]</ref>. Астраўныя [[археалагічная культура|культуры]] развіваліся асобна і былі прыстасаваны да мясцовых умоў. Найбольш развітымі з’яўляліся культуры жыхароў астравоў [[Гран-Канарыя]] і [[Тэнэрыфэ]]. Найболей адсталымі — астравоў [[Ла-Пальма]] і [[Ла-Гамера]]. === Заняткі === [[Выява:MNH - Schüssel Garafia.jpg|thumb|Пасудзіна з вострава [[Ла-Гамера]]]] Асноўнымі заняткамі карэннага насельніцтва [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] здаўна былі [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]] і [[рыбалоўства]]. Вырошчвалі [[Ячмень звычайны|ячмень]], [[бабовыя]], на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] — [[пшаніца|пшаніцу]]. Адбор насення дазваляў атрымліваць дастатковыя ўраджаі [[Збожжавыя культуры|збожжа]] нават у засушлівыя гады. Характэрна, што нават у наш час канарскія фермеры вырошчваюць сарты ячменя, якія бяруць пачатак ад раслін, што раслі на гародах абарыгенаў<ref>[https://www.abc.es/espana/canarias/abci-guanches-hacian-gofio-cebada-vino-marruecos-201701091911_noticia.html Los guanches hacían gofio con cebada que vino de Marruecos]</ref>. Звычайнай ежай з’яўлялася ''гофіа'' — смажаная ячменная [[мука]] з [[арэх]]авым смакам<ref>[https://www.gran-canaria-info.com/en/content/eat-drink-fun/what-do-the-canary-islands-have-in-common-with-tibet-ethiopia Gofio: The History & Origins Of An Ancient Canary Islands Food]</ref>. На [[Тэнэрыфэ]] падрыхтоўкай палеткаў да сяўбы займаліся мужчыны, астатняя праца клалася на жанчын. На Гран-Канарыі захаваліся шматлікія збожжасховішчы<ref>[https://www.hellocanaryislands.com/first-settlers/ The first settlers of the Canary]</ref>. Зямлю апрацоўвалі завостранымі каламі. Астравіцяне таксама збіралі плады дзікіх раслін, у тым ліку [[фінікі]]. Важную ролю ў забеспячэнні адыгрывала трыманне [[Авечка свойская|авечак]] і [[Каза свойская|коз]]. З [[малако|малака]] свойскай жывёлы выраблялі [[сыр]]<ref>{{Cite web |url=http://www.medianias.org/productores/historiaq_en.html |title=HISTORY OF CHEESE IN THE CANARY ISLANDS |access-date=21 верасня 2020 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028050137/http://www.medianias.org/productores/historiaq_en.html |url-status=dead }}</ref>. Са скур шылі [[вопратка|вопратку]]. Жывёлу пасвілі з дапамогай [[Сабака свойскі|сабак]]. Астравіцянам было знаёма [[пчалярства]], пераважна ў форме [[бортніцтва]]. Лічыцца, што гэты занятак быў прынесены з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]]<ref>Crane, E. The World History of Beekeeping and Honey Hunting. — Taylor & Francis, 1999. P. 218</ref>. Лоў [[рыбы]], [[Крэветкі|крэветак]], [[Малюскі|малюскаў]] адбываўся з дапамогай сетак, крукоў, [[гарпун]]оў. У замкнёных вадаёмах выкарыстоўвалі [[атрута|атруту]]. Радзей здабыча жывёльных прадуктаў адбывалася дзякуючы [[паляванне|паляванню]]. За-за адсутнасці [[металы|металаў]] абарыгены Канарскіх астравоў шырока выкарыстоўвалі [[Прыродны камень|камень]] — [[базальт]], [[абсідыян]], [[амфіболы]]. Звычайнай была ''табона''<ref>[https://www.academiacanarialengua.org/palabra/tabona/ Tabona]</ref> — камень з завостранымі канцамі, які з’яўляўся рэжучай прыладай працы або простай [[зброя]]й. З камянёў таксама ладзілі жорны для расцірання збожжа. Хаця ганчарнае кола не было вядома, з гліны ляпілі пасудзіны, прычым астраўная [[кераміка]] адрознівалася значнай разнастайнасцю. === Жытлы і будынкі === [[Выява:Cenobio de Valerón - Höhlen 4.jpg|thumb|Штучныя пячоры ў скале Валерон на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] выкарыстоўваліся абарыгенамі для захавання збожжа]] Пакуль не існуе адзіна прынятай тыпалагізацыі пабудоў абарыгенаў Канарскага архіпелага, што толькі часткова тлумачыцца розніцай [[археалагічная культура|археалагічных культур]] населеных імі астравоў. Найбольш вядомы [[пячора|пячорныя]] жытлы, якія ў нашы дні з’яўляюцца цэнтрамі [[Археалагічныя даследаванні|археалагічных раскопак]] і [[гісторыя|гістарычнымі]] славутасцямі. Горныя пячоры выкарыстоўваліся тубыльцамі як дамы, магільні і сховішчы. На [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] рабілі штучныя пячоры<ref>[https://www.grancanaria.com/turismo/en/culture/heritage/archaeological-heritage/ Archaeological Heritage]</ref>. Знутры іх сцены абмазваліся [[гліна]]й, маглі мецца дзверы і вокны. У сценах высякалі нішы для хатняга начыння, у падлозе — ямы для запасаў. Драўлянай мэблі не было, замест стала і крэслаў выкарыстоўвалі плоскія камяні. На астравах [[Ла-Пальма]], [[Ла-Гамера]] і [[Тэнэрыфэ]] ў пячорах магла жыць большая частка насельніцтва. Але нават там былі вядомы непячорныя каменныя пабудовы і хованкі<ref>[https://en.la-palma.travel/aborigines-la-palma-benahoaritas-auaritas-awaras-benahoare-guanchen-keramik-stone-engravings-history Native Inhabitants of La Palma]</ref><ref name="tenerife-holiday-home-insider.com">[https://www.tenerife-holiday-home-insider.com/guanche.html Much scope by Guanche caves for intrigung cavemen explorations]</ref>. Каменныя хаціны сярод [[скала|скал]] узгадваліся храністамі пры апісанні іншых населеных астравоў. Вядомы [[рытуал]]ьныя пабудовы ''тагарор''. Яны ўяўлялі сабою прастору, замкнёную каменнымі сценамі, без даху. Лічыцца, што ''тагарор'' выкарыстоўвалі для збораў старэйшын, каля сцен у [[свята|святочныя]] дні арганізоўваліся [[Гульня|гульні]] і [[танец|танцы]]. На паўднёвым усходзе Тэнэрыфэ існуюць ступеністыя каменныя [[Піраміда (збудаванне)|піраміды]]<ref>[https://www.piramidesdeguimar.es/el-parque/qu%C3%A9-es-pir%C3%A1mides-de-gue%C3%ADmar/ Que es Pirámides de Güímar?]</ref>. [[Тур Хеердал]], які палічыў іх рэшткамі старажытнай [[рэлігія|сакральнай]] культуры, заснаваў у [[1998]] г. на іх месцы этнаграфічны парк Гуімар. Але пазней вучоныя выявілі, што піраміды не маюць дачынення да абарыгенаў, яны былі створаны ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Пад адной з пірамід была знойдзена пячора старажытных насельнікаў. Яна сапраўды магла выкарыстоўвацца як [[храм]]. === Вопратка === [[Выява:Pintadera aborigen, Museo Canario, Las Palmas de Gran Canaria, España.jpg|thumb|''Пінтадэра'' з [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]]]] Астравіцяне шылі [[вопратка|вопратку]] са скур [[Авечка свойская|авечак]] і [[Каза свойская|коз]], карысталіся [[Пальмавыя|пальмавымі]] і [[Трыснёг|трысняговымі]] валокнамі. Найбольш распаўсюджаным адзеннем была скураная [[кашуля]], якая часам дасягала шчыкалатак. На Тэнэрыфэ яна была вядома як ''тамарка''<ref>[https://www3.gobiernodecanarias.org/medusa/wiki/index.php?title=Tamarco Tamarco]</ref>. Акрамя таго, узгадваліся скураное адзенне ''ахіка'', нарукаўнікі ''гуайка'' і [[панчохі]] ''хуйрма'', на [[Ла-Гамеры]] — жаночыя [[Спадніца|спадніцы]] ''тахуаян'', на [[Лансаротэ]] — [[капялюш|капелюшы]] ''гуапіл''. Насельнікі Тэнэрыфэ, Лансаротэ і [[Фуэртэвентура|Фуэртэвентуры]] таксама апраналі [[сандалі]]<ref>[http://www.mundoguanche.com/portada/articulo.php?id_articulo=137 Qu ropas usaban los guanches?]</ref>. Канарскія абарыгены ўпрыгожвалі цела малюнкамі, насілі [[пацеркі]] з [[драўніна|драўніны]], [[Косць|косці]], [[Ракавіна малюскаў|ракавін]]<ref>[https://www.ethnicjewelsmagazine.co.uk/articles/tara-of-gran-canaria/ Tara of Gran Canaria]</ref>. Вядомы ''пінтадэра''<ref>[https://www3.gobiernodecanarias.org/medusa/wiki/index.php?title=Pintaderas Pintaderas — CanariWiki — Gobierno de Canarias]</ref>, невялікія пласціны з [[гліна|гліны]] або драўніны рознай геаметрычнай формы з выпуклым малюнкам, якія маглі насіць на шыі і выкарыстоўваць пасля апускання ў раслінныя [[Пігмент|фарбы]] для адбіткаў на целе або нават упрыгожвання пасудзін. === Сацыяльны лад === Згодна з [[Іспанія|іспанскімі]] [[хроніка]]мі, карэнныя жыхары кожнага вострава падзяляліся на групы ({{lang-es|banda}}), што займалі пэўную тэрыторыю і мелі свае органы ўлады са старэйшын і правадыроў. На [[Тэнэрыфэ]] яны зваліся ''менсэята''. Напрыклад, на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] вылучалася 10 такіх груп, на Тэнэрыфэ — 9<ref>[https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ Guanches — History and culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123001222/https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ |date=23 студзеня 2022 }}</ref>, на [[Пальма|Пальме]] — 12<ref>[https://en.la-palma.travel/aborigines-la-palma-benahoaritas-auaritas-awaras-benahoare-guanchen-keramik-stone-engravings-history/ Native Inhabitants of La Palma]</ref>, на [[Эль-Ера]] — 1<ref>[https://elhierro.travel/en/discover/history-el-hierro/ History of El Hierro]</ref>, на [[Фуэртэвентура|Фуэртэвентуры]] — 2 і г. д. На Фуэртэвентуры паміж паўночнай групай ''максарата'' і паўднёвай групай ''хандыя'' быў пабудаваны [[абарончая сцяна|мур]], які, аднак, не стрымліваў узаемныя варожыя дзеянні<ref>[https://www.spiritoffuerteventura.com/index.php/lifestyle-guide-fuerteventura/people-a-history/history/181-history-of-the-guanches History of the Guanches] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227122814/https://spiritoffuerteventura.com/index.php/lifestyle-guide-fuerteventura/people-a-history/history/181-history-of-the-guanches |date=27 лютага 2021 }}</ref>. У [[14 стагоддзе|XIV]] ст. прадракальніца Андамана з Гран-Канарыі ўступіла ў [[шлюб]] з Гумідафэ, правадыром групы ''гальдар''. Разам яны заваявалі землі ўсяго вострава і абвясцілі сябе вярхоўнымі правадырамі ''гуанартэмэ''. У сярэдзіне [[15 стагоддзе|XV]] ст. нашчадкі Андаманы і Гумідафэ падзялілі Гран-Канарыю на 2 «каралеўствы», паміж якімі адбываліся войны. Улада вярхоўных правадыроў абмяжоўвалася радай старэйшын ''гуайрэ'' і вярхоўным [[святар|жрацом]] ''файкан''. На Тэнэрыфэ таксама за 150 гадоў да заваявання кіраваў адзін правадыр, але яго сыны падзялілі яго ўладанні на 9 частак. Ла-Гамера з’яўлялася адзіным «каралеўствам» да XIV ст. Сярод абарыгенаў не мелася сацыяльнай роўнасці, што часткова пацвярджаецца пахаваннямі, дзе памерлыя абгортваліся рознай колькасцю скур і мелі розную колькасць прадметаў, пакладзеных у магільні. Храністы ўзгадваюць прадстаўнікоў высакародных пластоў насельніцтва на Гран-Канарыі і Тэнэрыфэ. На апошнім востраве правадыры валодалі ўсёй зямлёй і перадавалі яе за частку ўраджаю простым абшчыннікам<ref name="theodora.com">[https://theodora.com/encyclopedia/g2/guanches.html Guanches — Encyclopedia — Theodora.com]</ref>, што складалі большасць насельніцтва. На ніжэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы стаялі [[рабства|рабы]] і прадстаўнікі [[рытуал]]ьна нячыстых прафесійных груп, у тым ліку мяснікі і муміфікатары. Жыхары Тэнэрыфэ тлумачылі сацыяльную няроўнасць падзелам людзей, што адбыўся з пачаткам сусвету<ref>[https://books.google.by/books?id=uURACwAAQBAJ&pg=PT101&lpg=PT101&dq=guanche+social+inequality&source=bl&ots=FEWwvahIhf&sig=ACfU3U3lgnzWL5jF_EVi8KxGsvAWAg1Pdw&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjE-pjZsJTsAhXGk4sKHVNrCtcQ6AEwGXoECAsQAg#v=onepage&q&f=false Gunnar Landtman, The Origin of the Inequality of the Social Classes]</ref>. На Гран-Канарыі некаторыя маладыя воіны прыносілі сябе ў ахвяру пры ўзыходжанні новага правадыра. На ўсіх астравах жанчыны карысталіся значнай павагай. Абраза жанчыне, зробленая ўзброеным мужчынам, каралася смерцю<ref name="theodora.com"/>. Абарыгены лічыліся гасціннымі, праяўлялі павагу да старэйшых і любоў да сям’і<ref>[https://lanzaroteinformation.co.uk/who-were-the-guanches WHO WERE THE GUANCHES?]</ref>. Сустракаліся як [[манагамія|манагамныя]], так і [[палігамія|палігамныя]] сем’і<ref>[https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ The Guanche mystery, people of the Canaries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123001222/https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ |date=23 студзеня 2022 }}</ref>, прычым была вядома [[паліандрыя]]<ref>[https://www.sisterwives.com/articles/article/28/what-is-polyandry What is Polyandry?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На востраве Ла-Пальма існаваў звычай, калі знясіленыя старыя па ўласнаму жаданню развітваліся са сваякамі і сыходзілі паміраць у [[пячора|пячорныя]] магільні, з сабою бралі толькі міску [[малако|малака]]<ref name="theodora.com"/>. === Веды === Нягледзячы на ізаляванасць і прымітыўнасць матэрыяльнай культуры, абарыгены Канарскіх астравоў захоўвалі веды і навыкі, характэрныя для больш развітых грамадстваў. Так, гуанчы [[Тэнэрыфэ]] мелі ўяўленні пра [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месячныя]] і [[сонца|сонечныя]] астранамічныя цыклы, карысталіся месячным і сонечным [[Каляндар|календарамі]]<ref>[https://www.academia.edu/775626/The_Guanche_lunar_calendar_and_the_virgin_of_Candelaria_Tenerife_14th_15th_centuries_ THE GUANCHE LUNAR CALENDAR AND THE VIRGIN OF CANDELARIA(TENERIFE, 14th-15th CENTURIES)]</ref>. На Тэнэрыфэ, [[Пальма|Пальме]] і [[Лансаротэ]] знойдзены надпісы, якія меркавана маюць [[берберы|берберскае]] і [[Пірэнейскі паўвостраў|іберыйскае]] паходжанне. Найбольш старажытны надпіс на Пальме адносіцца да [[3 стагоддзе|III]] ст. н. э.<ref>[https://journals.openedition.org/corpus/2641 José Farrujia de la Rosa, Written in stones: The Amazigh colonization of the Canary Islands]</ref> === Мастацтва === Захаваліся малюнкі, якія абарыгены Канарскіх астравоў наносілі на сцены жылых і пахавальных [[пячора|пячор]] з дапамогай натуральных [[пігмент]]аў, а таксама ўпрыгожванні на [[кераміка|керамічных]] вырабах у форме геаметрычнага [[арнамент]]а, радзей — [[Антрапамарфізм|антрапаморфных]] і [[Зоамарфізм|зоаморфных]] постацяў<ref>{{Cite web |url=http://www.tenerife-guanches.com/en/arte.aspx |title=Guanche Art |access-date=5 кастрычніка 2020 |archive-date=9 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009050015/http://www.tenerife-guanches.com/en/arte.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.ancient-origins.net/ancient-places-africa/cueva-pintada-0012113 Cueva Pintada: Painted Cave of Gran Canaria Reveals Mystery of Ancient Inhabitants]</ref>. Невялікія [[статуя|статуэткі]], магчыма, культавага прызначэння, ляпілі з гліны, потым абпальвалі, таксама выразалі з мяккіх парод каменю. Першыя еўрапейскія даследчыкі архіпелага ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст. паведамлялі, што абарыгены выдатна спявалі і танцавалі на [[Францыя|французскі]] манер<ref>{{Cite web |url=https://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=2&idcap=10&idcon=178 |title=CÓMO ERAN LOS GUANCHES? |access-date=5 кастрычніка 2020 |archive-date=17 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817190536/http://www.gevic.net/info/contenidos/mostrar_contenidos.php?idcat=2&idcap=10&idcon=178 |url-status=dead }}</ref>. На [[Тэнэрыфэ]] і ў нашы дні вядомы [[фальклор]]ны танец ''таджарастэ'', які паходзіць ад танцаў гуанчаў<ref>[https://milyunviajesporelmundo.com/2018/11/28/guanches-asi-eran/ Guanches: así eran y así vivían los (altísimos) aborígenes de Canarias]</ref>. <gallery> Petroglifo en Las Tricias.jpg|Геаметрычныя [[петрогліф]]ы з [[Пальма|Пальмы]] At Tenerife 2020 274.jpg|Рэканструкцыя пячорнага мастацтва [[Тэнэрыфэ]] Idolo guanche Museo Canario.jpg|Гліняная антрапаморфная статуэтка з [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] </gallery> === Рэлігійныя ўяўленні === [[Выява:MNH - Idol Zonzamas.jpg|thumb|[[Ідал]] з вострава [[Лансаротэ]]]] Звесткі пра [[рэлігія|рэлігійныя]] ўяўленні абарыгенаў Канарскіх астравоў дайшлі да нас значна трансфармаванымі. Іх пакідалі мараплаўцы, заваёўнікі і місіянеры [[хрысціянства|хрысціяне]], якія тлумачылі ўбачанае або пачутае па-свойму. Некаторыя запісы былі зроблены пасля заваявання і адлюстроўвалі рэлігійную культуру, вельмі змененую хрысціянствам. Аднак ва ўсіх выпадках можна казаць пра існаванне [[політэізм]]у, заснаванага на веры ў розных [[бог|багоў]]. Напрыклад, гуанчы [[Тэнэрыфэ]] шанавалі бога [[сонца]] Магека, багіню-маці Чаксіраксі, бажаство [[Тэйдэ]] і замагільнага свету ў форме [[сабака свойскі|сабакі]] Гуаёта, багоў ніжэйшага рангу. [[Абрад]]ы арганізоўваліся [[святар|жрацамі]], што мелі пэўную спецыялізацыю<ref>{{Cite web |url=http://www.tenerife-guanches.com/en/religion.aspx |title=Guanche Religion |access-date=3 кастрычніка 2020 |archive-date=9 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009042626/http://www.tenerife-guanches.com/en/religion.aspx |url-status=dead }}</ref>, у асобных месцах сярод [[гара|гор]] і [[скала|скал]]. Прывілеяванае становішча для рытуалаў займала гара Тэйдэ<ref>[http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanche1.htm THE GUANCHE WAY OF LIFE]</ref>. На [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] абарыгены шанавалі вышэйшага бога Акарана<ref>[https://www.oocities.org/tragicpixie/GodsAfrica.html African Gods]</ref>, мелася пасада вярхоўнага жраца ''файкан''. Жыхары Пальмы таксама шанавалі адзінага нябеснага бога Абору, для якога ўзводзілі з камянёў насыпы [[Піраміда (збудаванне)|пірамідальнай]] формы<ref>[https://archive.org/details/racesandpeoples00bringoog Daniel Garrison Brinton, Races and Peoples: Lectures on the Science of Ethnography]</ref>. Бімбачэ [[Эль-Ера]] верылі, што сусветам кіруе пара, бог-мужчына Эраорахан і багіня-жанчына Манейба<ref>[http://leyendasytradiciones.blogspot.com/2017/05/eraorahan-isla-de-el-hierro.html Eraorahan — Isla de El Hierro]</ref>. Карэнныя жыхары некаторых астравоў Канарскага архіпелага практыкавалі [[мумія|муміфікацыю]] памерлых. На Тэнэрыфэ гэтым займаліся прадстаўнікі асобнай прафесійнай групы з нізкім сацыяльным становішчам. Жанчыны рыхтавалі да замагільнага свету памерлых жанчын, мужчыны — мужчын. Цела нябожчыка абмывалі і напаўнялі мазямі, прыгатаванымі з [[расліны|раслін]] і [[мінерал]]аў. Потым цела змяшчалі на сонца і сушылі. Тым часам сваякі і сябры павінны былі захоўваць жалобу. Гатовую мумію загортвалі ў скуры, сшывалі іх і адносілі скрутак ў пахавальную [[пячора|пячору]], дзе клалі на дошкі разам з дарамі<ref>[http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanche2.htm THE GUANCHES AND DEATH]</ref>. На Гран-Канарыі муміфікавалі найбольш выбітных абшчыннікаў, астатніх закопвалі ў зямлю<ref>[https://allthatsinteresting.com/guanche-cave-tomb 72 Skeletons And Mummies Found In Ancient Guanche Cave]</ref>. На Пальме муміфікацыя адбывалася натуральным шляхам<ref>[https://www.la-palma24.info/en/Harald-braem-mummies-Canary-Islands/ Guest post by Harald Braem on the topic of mummies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180316140544/http://www.la-palma24.info/en/Harald-braem-mummies-Canary-Islands/ |date=16 сакавіка 2018 }}</ref>. На астатніх астравах наяўнасць гэтай традыцыі або абвяргаецца, або лічыцца недаказанай. == Мова == На розных астравах Канарскага архіпелага размаўлялі на асобным [[дыялект|дыялекце]] або нават на асобнай [[мова|мове]]. Больш дакладнае вызначэнне немагчыма, паколькі ў [[15 стагоддзе|XV]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. лексіка карэннага насельніцтва была выціснута [[іспанская мова|іспанскай]]<ref>{{Cite web |url=http://www.tenerife-guanches.com/en/idioma.aspx |title=Guanche language |access-date=7 кастрычніка 2020 |archive-date=8 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008205401/http://www.tenerife-guanches.com/en/idioma.aspx |url-status=dead }}</ref>. Захаваліся толькі асобныя словы, якія дазваляюць злучаць мову канарскіх абарыгенаў з [[берберы|берберскімі]] мовамі [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]]. Аднак дакладнай класіфікацыі не існуе. Шэраг аўтараў адносяць гуанчскую мову (або мовы) да берберскай групы моў. У іншых выпадках кажуць толькі пра наяўнасць берберскага элемента ў гуанчскай мове<ref>[https://www.theneweuropean.co.uk/brexit-news/canary-island-language-history-europe-49668 The lost language of the Canary Islands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009071114/https://www.theneweuropean.co.uk/brexit-news/canary-island-language-history-europe-49668 |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref>. У нашы дні мова карэнных жыхароў архіпелага лічыцца вымерлай<ref>[https://omniglot.com/writing/guanche.htm Guanche language, alphabet and pronunciation — Omniglot]</ref>. Сучасныя насельнікі Канараў выкарыстоўваюць у паўседзённым побыце толькі асобныя словы, накшталт назвы харчовага прадукта ''гофіа'' ({{lang-es|Gofio}}) або расліны ''таджынастэ'' ({{lang-es|Tajinaste}}). Гуанчскія назвы захаваліся ў [[тапонім]]ах і [[прозвішча]]х астравіцян. === Сільба Ла-Гамера === На востраве [[Ла-Гамера]] захавалася свісцячая мова «[[сільба Ла-Гамера]]», на якой у старажытнасці перагукваліся мясцовыя абарыгены. У нашы дні яна адаптавана да [[Іспанская мова|іспанскай мовы]], калі традыцыйныя іспанскія гукі заменены двума свісцячымі [[Галосныя|галоснымі]] і чатырма свісцячымі зычнымі<ref>[https://www.bbc.com/news/magazine-20953138 Silbo gomero: A whistling language revived]</ref>. У [[гара|горнай]] мясцовасці вострава свісцячая мова чутна за 3,2 км. У [[2009]] г. яна была ўнесена ў рэпрезентатыўны [[спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Заваяванне і знікненне == [[Выява:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|Алонса дэ Луга прадстаўляе каралям [[Ізабела I|Ізабеле]] і [[Фердынанд II Арагонскі|Фердынанду]] захопленых ім у палон правадыроў [[Тэнэрыфэ]], [[1496]] г.]] У [[1312]] г. Канарскія астравы былі адкрыты [[Генуэзская рэспубліка|генуэзскім]] мараплаўцам Лансаротам Марачэлі<ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/lanzarotto-malocello_%28Dizionario-Biografico%29/ MALOCELLO, Lanzarotto]</ref>, пасля чаго архіпелаг пачалі наведваць [[гандаль|гандляры]] і [[Пірацтва|піраты]] з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]]. У [[1344]] г. Папа [[Клімент VI (Папа Рымскі)|Клімент VI]] фармальна перадаў правы на адкрытыя землі нашчадкам [[Іспанія|іспанскага]] караля, аднак іх каланізацыя ў той перыяд была немагчымай з-за канкурэнцыі з боку [[Партугалія|Партугаліі]] і ўнутраных праблем на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]]. У [[1351]] г. Клімент VI стварыў [[Дыяцэзія|біскупства]] астравоў Фартуны, як тады часам называліся Канары, і садзейнічаў прыбыццю [[хрысціянства|хрысціянскіх]] місіянераў з [[Балеарскія астравы|Балеарскіх астравоў]]. Дзейнасці місіянераў перашкаджалі еўрапейскія піраты, якія захоплівалі карэнных жыхароў у [[рабства]]. У [[1391]] г. раз’юшаныя нападамі тубыльцы вострава [[Ла-Пальма]] пакаралі смерцю 13 місіянераў<ref>[https://www.wikiwand.com/en/Religion_in_the_Canary_Islands Religion in the Canary Islands]</ref>. У адказ, на дапамогу хрысціянам на астравы прыбыў атрад з 53 воінаў на чале з [[Нармандыя|нармандскім]] рыцарам Жанам дэ Бетанкурам. Ён заснаваў на востраве [[Лансаротэ]] крэпасць Рубікон, дамогся дапамогі з боку караля [[Кастылія|Кастыліі]] для далейшага заваявання Лансаротэ, [[Фуэртэвентура|Фуэртэвентуры]] і [[Эль-Ера]], але наўзамен прызнаў свае заваяванні іспанскім [[лен]]ам. Заваяванне Лансаротэ суправаджалася гвалтам у дачыненні да абарыгенаў і іх паўстаннем супраць заваёўнікаў. Каля [[1450]] г. правадыры [[Ла-Гамеры]], знясіленыя нападамі піратаў, далі згоду на хрысціянізацыю і далучэнне да ленных тэрыторый. Але ў далейшым яны таксама паўставалі. Найбольш актыўнае паўстанне на Ла-Гамеры адбылося ў [[1488]] г.<ref>[https://lagomera1.blogspot.com/2012/11/rebellion-on-la-gomera.html Rebellion on La Gomera]</ref> У [[1477]] г. права на лен перайшло непасрэдна да каралевы [[Ізабела I|Ізабелы I]], якая ў [[1478]] г. загадала заваяваць астатнія Канарскія астравы. У [[1478]]—[[1483]] гг. адбылося заваяванне і прымусовая хрысціянізацыя абарыгенаў [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]]. Яно суправаджалася вынішчэннем непакорнага насельніцтва. Некаторыя абарыгены скончвалі жыццё самагубствам, каб не падпарадкоўвацца заваёўнікам<ref>[https://www.spain-grancanaria.com/en/discover/facts/history.html History of Gran Canaria]</ref>. У [[1492]] г. [[канкістадоры]] на чале Алонса дэ Луга скарылі тубыльцаў Пальмы, у [[1492]]—[[1493]] гг. — гуанчаў [[Тэнэрыфэ]]. Згодна з паданнямі, апошняе «каралеўства» абарыгенаў Пальмы на чале з правадыром Танаусу было заваявана дзякуючы падману, у якім удзельнічаў мясцовы жыхар-хрысціянін<ref>[https://www.ing.iac.es/PR/lapalma/history.html The History of La Palma]</ref>. Заваяванне Тэнэрыфэ стала магчымым дзякуючы [[эпідэмія|эпідэміі]]<ref>[https://www.webtenerife.co.uk/tenerife/history/events/la+conquista+de+tenerife.htm The conquest of Tenerife]</ref>, што значна зменьшыла колькасць гуанчаў. Згубы ў баях і паўстаннях, продаж у [[рабства]], напады еўрапейскіх, а пасля заваявання — і [[Берберскія карсары|берберскіх]] піратаў, эпідэміі — усё гэта садзейнічала рэзкаму скарачэнню карэннага насельніцтва. Заваёўнікі часцяком сілком перасялялі абарыгенаў аднаго вострава на іншы. Гэта садзейнічала захопу іх зямель [[феадал]]амі і зніжала рызыку паўстанняў. Каб эксплуатаваць захопленыя астравы, каланізатары былі вымушаны прыцягваць перасяленцаў з краін Еўропы. У сваю чаргу, выжылыя абарыгены Канараў удзельнічалі ў каланізацыі іспанцамі [[Новы Свет|Новага Свету]]. Абавязковая хрысціянізацыя суправаджалася навязваннем іспанскіх звычаяў, мовы і культуры. Аднак [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]] абарыгенаў Канарскага архіпелага не была імклівай і заняла працяглы адрэзак часу. Так, карэнныя мовы былі выціснуты [[іспанская мова|іспанскай]] толькі паміж [[16 стагоддзе|XVI]] ст. і [[17 стагоддзе|XVII]] ст.<ref>[http://www.linkedvocabs.org/lingvoj/languages/tag-gnc.html Guanche]</ref>. На поўдні Тэнэрыфэ сельскія жыхары працягвалі насяляць [[пячора|пячоры]] і прытрымлівацца старажытнага ладу жыцця да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст.<ref name="tenerife-holiday-home-insider.com"/> [[генетыка|Генетычныя]] даследаванні паказваюць высокі ўнёсак абарыгенаў у спадчыну сучасных насельнікаў Канарскага архіпелага: ад 19,04 % на Фуэртэвентуры да 60,87 % на Ла-Гамеры<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2728732/ Demographic history of Canary Islands male gene-pool: replacement of native lineages by European]</ref><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2986650/ The maternal aborigine colonization of La Palma (Canary Islands)]</ref>. Захаваліся шматлікія абарыгенныя [[тапонім]]ы, мова [[сільба Ла-Гамера]], некаторыя стравы, у трансфармаваным выглядзе — пэўныя лакальныя традыцыі. Цікавасць да спадчыны абарыгенаў сярод канарцаў асабліва ўзрасла ў другой палове XX ст. у сувязі з развіццём канарскага [[нацыяналізм]]у. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Guanches}} * [http://www.ctspanish.com/communities/canary/guanches.htm THE GUANCHES] * [https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ The Guanche mystery, people of the Canaries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123001222/https://www.holidway.com/en/guanches/pays/spain/ |date=23 студзеня 2022 }} * [https://archive.archaeology.org/online/features/canary/ Beyond the Beaches of Gran Canaria] * [https://ia801702.us.archive.org/31/items/jstor-3014084/3014084.pdf THOMAS HODGKIN ON THE ANCIENT INHABITANTS OF THE CANARY ISLANDS] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канарскія астравы]] [[Катэгорыя:Старажытныя народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы]] s955ynu8vns0ncszsufzsyzxlr8l4ic 0 654508 5174568 5166813 2026-08-02T15:19:55Z 5174568 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ірына Аляксандраўна Цэлікавец''' (нар. {{ДН|2|11|1976}}, [[Жлобін]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name=":0" />) — беларуская [[юрыст]]ка, член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь]] ад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Фігурант санкцыйных спісаў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], шэрагу іншых краін. == Біяграфія == У 2000 годзе скончыла [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] па спецыяльнасці «Руская мова і літаратура», у 2005 годзе — [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Правазнаўства». З 2004 года працавала вядучым спецыялістам упраўлення рэгістрацыі (ліквідацыі) суб’ектаў гаспадарання і ліцэнзавання камітэта эканомікі [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт|Мінскага аблвыканкама]], з 2005 года — галоўным спецыялістам па прававой і кадравай рабоце Мінскага абласнога камітэта прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя, з 2006 года — галоўным спецыялістам аддзела арганізацыйна-прававой работы, грамадскіх аб’яднанняў і кантролю ліцэнзаванай дзейнасці ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама. У 2007—2009 гадах працавала начальнікам аддзела грамадскіх аб’яднанняў, юрыдычнай экспертызы і кантролю ліцэнзаванай дзейнасці {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}, з 2009 па 2011 год — начальнік аддзела юрыдычнай экспертызы, прававой работы і кантролю ліцэнзуемай дзейнасці {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}, з 2011 па 2013 год — намеснік начальніка галоўнага ўпраўлення — начальнік аддзела юрыдычнай экспертызы, прававой работы і кантролю ліцэнзаванай дзейнасці {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}. У 2013 годзе займала пасаду намесніка начальніка {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}, а з 2014 года — першага намесніка начальніка {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}. У 2014 годзе прайшла перападрыхтоўку на базе Інстытута дзяржаўнай службы [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». З 1 лютага 2018 года працавала начальнікам упраўлення адвакатуры і ліцэнзавання юрыдычнай дзейнасці [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]], пазней — начальнікам упраўлення натарыята і загсаў Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 31 жніўня 2020 года Цэлікавец была ўключана ў спіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі яна арганізавала і падтрымала фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае здушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Цэлікавец трапіла ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=Best|first=Tom|work=Paul Hastings LLP|coauthors=Bonucci, Nicola; Bukowski, Gesa; Hutchison, Talya|last2=Bonucci|first2=Nicola|last3=Bukowski|first3=Gesa|last4=Hutchison|first4=Talya|date=2020-11-17|title=Protests in Belarus - EU imposes Fresh Sanctions on the Belarusian Regime and Follows the UK, US and Canada in Imposing Sanctions on Lukashenko|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-url=https://archive.today/20210724145733/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-date=24 ліпеня 2021|publisher=[[Lexology]]|language=en|access-date=16 верасня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title= 40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс |url= https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый было адзначана, што Цэлікавец як член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] нясе адказнасць за парушэнне правілаў выбарчага працэсу падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]: невыкананне асноўных міжнародных стандартаў справядлівасці ды празрыстасці і фальсіфікацыю іх вынікаў<ref name="data.europa.eu">{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref>. Разам з калегамі па ЦВК Цэлікавец, у прыватнасці, на фальшывых падставах арганізавала нядопуск некаторых кандыдатаў ад [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]] і ўвяла непрапарцыйныя абмежаванні для назіральнікаў на выбарчых участках, а таксама забяспечыла прадузяты склад выбарчых камісій, якія знаходзіліся пад наглядам ЦВК<ref name="data.europa.eu" />. 20 лістапада да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Цэлікавец у свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Цэлікавец таксама была ўнесена ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name=":0">{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621|title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions|language=en|access-date=2021-07-24}}</ref><ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://rec.gov.by/Tselikovets Біяграфія Ірыны Цэлікавец на сайце Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009081750/http://rec.gov.by/Tselikovets |date=9 кастрычніка 2020 }} {{DEFAULTSORT:Цэлікавец Ірына Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] gopp6k29mhm1x6wzsxie2n0hth8jt35 0 657203 5174805 4641377 2026-08-03T07:53:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174805 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = Альхесіраская канферэнцыя | поўная назва = Аб зацвярджэнні еўрапейскага ўмяшання ў Марока пасля [[Танжэрскі крызіс|Першага мараканскага крызісу]] | выява = AlgecirasConference1906.jpg | шырыня = 200пкс | подпіс = Пасол Марока ў Іспаніі эль-Хадж эль-Макры, падпісвае дагавор на канферэнцыі ў Альхесірасе 7 красавіка 1906 года | тып = | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = [[7 красавіка]] [[1906]] | месца падпісання = | змацаваны пячаткай = [[18 чэрвеня]] [[1906]] | увайшоў у сілу = | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = | бакі = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br/>{{Сцяг|Брытанская імперыя}} [[Брытанская імперыя]]<br/>{{Сцягафікацыя|Трэцяя французская рэспубліка}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Іспанія}}<br/>{{Сцягафікацыя|ЗША|1912}}<br/>{{ITA-1861}}<br/>{{Сцягафікацыя|Morocco|1666}}<br/>{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}<br/>{{Сцягафікацыя|Швецыя}}<br/>{{Сцяг|Партугалія|1830}}&nbsp;[[Каралеўства Партугалія|Партугалія]]<br/>{{Сцягафікацыя|Бельгія}} | месца захоўвання = | мова = | мовы = [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]], [[іспанская мова|іспанская]] | сайт = | вікікрыніцы = }} [[Файл:Bando_Conferencia_de_Algeciras.jpg|справа|міні|Дакумент аб закрыцці канферэнцыі, падпісаная муніцыпальнымі ўладамі.]] '''Альхесіраская канферэнцыя''' праходзіла ў іспанскім горадзе [[Альхесірас]] з [[16 студзеня]] па [[7 красавіка]] [[1906]] года. Яна была скліканая па патрабаванні [[Германская імперыя|Германіі]] з тым, каб вырашыць лёс [[Першы Мараканскі крызіс|Танжэрскага крызісу]]<ref>{{Cite web|url=http://britannica.com/EBchecked/topic/14979/Algeciras-Conference|title=Algeciras Conference|author=|date=|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2015-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183726/http://britannica.com/EBchecked/topic/14979/Algeciras-Conference|archivedate=2013-10-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Algeciras Conference of 1906|url=http://www.historylearningsite.co.uk/algeciras_conference_1906.htm|publisher=History Learning Site|accessdate=7 March 2014|author=|date=May 2012|archive-date=4 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504131801/http://www.historylearningsite.co.uk/algeciras_conference_1906.htm|url-status=dead}}</ref>. Апынуўшыся на канфэрэнцыі ў міжнароднай ізаляцыі, Германія была вымушана пайсці на саступкі адносна экспансіі ў [[Марока]]. == Ход падзей == Францыю на канферэнцыі падтрымалі [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанія]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія]] і [[Расійская імперыя|Расія]], на баку Германіі выступіла толькі [[Аўстра-Венгрыя]]. Пазіцыі краін тлумачыліся наступнымі меркаваннямі: * Вялікабрытанія баялася ўзмацнення немцаў на поўначы Марока, так як гэта магло пагражаць яе інтарэсам у [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскім праліве]]. Зусім нядаўна было падпісана [[Англа-французскае пагадненне (1904)|англа-французскае пагадненне 1904]], па якім Францыя і Брытанія абяцалі адзін аднаго падтрымліваць ва ўсіх канфліктах. * Італія падтрымала Францыю, для таго, каб Францыя ў будучыні падтрымала Італію, калі апошняя пачне вайну супраць Асманскай імперыі (гл.: [[Італа-турэцкая вайна]]). * Расія падтрымала Францыю, выконваючы саюзны абавязак перад ёй, так як па заявах саміх жа расійскіх дыпламатаў, Расія не мела палітычнай цікавасці да Марока. Аднак, акрамя саюзнага доўгу, Расія выконвала абяцанне, дадзенае [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]] французскаму ўраду ў адказ на аказаны ім ціск на французскіх банкіраў ў справе хуткага заключэння знешняй пазыкі, неабходнай Расіі для падтрымання фінансавай стабільнасці ў перыяд [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|хваляванняў]] 1905—1907 гадоў<ref>{{Cite web|url=http://rummuseum.ru/portal/node/3094|title=Глава I. Ухудшение, финансового положения страны. — Обсуждение Финансовым Комитетом представления И. П. Шипова о приостановлении золотого размена... {{!}} Румянцевский музей|author=Коковцов В.Н.|date=|publisher=rummuseum.ru|accessdate=2017-08-22}}</ref>. Псіхалагічны ціск на немцаў падчас канферэнцыі аказваў ўвайшоўшы ў Гібралтарскі праліў брытанскі флот. Усталяванне французскага [[пратэктарат]]а над Марока было адкладзена. Пяць гадоў пасля Францыя і Германія зноў схвоснуліся па пытанні аб кантролі над гэтай стратэгічна размешчанай тэрыторыяй (гл.: [[Агадзірскі крызіс|Другі мараканскі крызіс]]). == Гл. таксама == * [[Берлінская канферэнцыя (1884)]] * [[Каланіяльны падзел Афрыкі]] * [[Прычыны Першай сусветнай вайны]] == Літаратура == * Esthus, Raymond A, ''Theodore Roosevelt and the International Rivalries'' (1970) pp 88–111 * Jakob Bretschger: ''Die Marokko-Konferenz Algeciras 1906. '' Dissertation Universität Bern, 1912<ref name="bretschber">Jakob Bretschger, [http://www.archive.org/details/diemarokkokonfer00bretuoft Die Marokko-Konferenz Algecieras 1906], Zürich 1913</ref>. * [[Бернгард фон Бюлаў|Bernhard von Bülow]], ''Denkwürdigkeiten'', 1930-31 (Ediz. Ital. ''Memorie'', Mondadori, Milano 1930-31, 4 volumi. Vol. I: ''Dalla nomina a Segretario di Stato alla Crisi Marocchina'', Vol. II: ''Dalla Crisi Marocchina alle dimissioni da Cancelliere'', Vol. III: ''Guerra Mondiale e catastrofe'', Vol. IV: ''Ricordi di gioventù e diplomazia''). * Maurice Paléologue, ''Un grand tournant de la politique mondiale 1904-1906'' (Ediz. Ital. ''Una svolta decisiva della politica mondiale 1904-1906'', Mondadori, Milano, 1934). * Alan John Percival Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe 1848-1918'', Oxford, Clarendon Press, 1954 (Ediz. Ital. ''L'home Europa delle grandi potenze. Da Metternich a Lenin'', Laterza, Bari, 1961). * Michael Balfour, ''The Kaiser and his Times'', 1964 (Ediz. Ital. ''Guglielmo II e i suoi tempi'', Il Saggiatore, Milano, 1968). * Niall Ferguson, ''Pity The of War'', 1998 (Ediz. Ital. ''La Verità taciuta'', Corbaccio, Milano, 2002 ISBN 88-7972-404-5). * Gianpaolo Ferraioli, ''Politica e diplomazia in Italia tra il XIX e XX secolo'', Rubbettino, Catanzaro, 2007 ISBN 88-498-1697-9. * Carlo Sforza, ''l'italia dal 1914 al 1944, quale io la vidi'', Mondadori, Roma, 1945. == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20071003201847/http://www.haus-der-geschichte-museum.de/fileadmin/static/lemo/html/kaiserreich/aussenpolitik/marokko1/index.html Haus der Geschichte: Die erste Marokkokrise 1905/1906] * [http://www.eda.admin.ch/eda/de/home/reps/afri/vmar/bilmar.html Bilaterale Beziehungen Schweiz - Marokko] * [https://web.archive.org/web/20150906075627/http://www.historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=28 Acta final de la Conferencia, en francés] {{Дыпламатыя вялікіх дзяржаў 1871—1913}} [[Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі]] [[Катэгорыя:1906 год у палітыцы]] dt62pdwm5x6y9fw0b2e160y0yv9z30n 0 658315 5174690 5017560 2026-08-02T23:12:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174690 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Адукацыя ў Смаленскай вобласці''' — адзіны мэтанакіраваны працэс выхавання і навучання, які з’яўляецца грамадска значным дабром і які ажыццяўляецца ў інтарэсах чалавека, сям’і, грамадства і дзяржавы, а таксама сукупнасць набываямых ведаў, уменняў, навыкаў, каштоўнасных установак, вопыту дзейнасці і кампетэнцый, вызначаных аб’ёму і складанасці ў мэтах інтэлектуальнага, духоўна-маральнага, творчага, фізічнага і (або) прафесійнага развіцця чалавека, задавальнення яго адукацыйных патрэбаў і інтарэсаў. == Гісторыя == [[Файл:Church of St. John the Divine in Smolensk 1.jpg|міні|справа|[[Храм Іаана Багаслова (Смаленск)|Іаана-Багаслоўскай царкве]] пры якой была адна з першых школ на Смаленшчыне]] === Станаўленне адукацыі === Пасля прыняцця хрысціянства ([[990]] г.) у [[Смаленск]]у сталі стварацца школы і бібліятэкі. Цалкам верагодна, што школьнай адукацыі садзейнічаў князь Смаленскі [[Расціслаў Мсціславіч]]. У 2-й палове XII ст. падчас княжання [[Раман Расціславіч|Рамана Расціславіча]] былі заведзены школы для пастыраў царквы. У іх навучалі [[Старажытнаруская мова|рускай мове]], [[Лацінская мова|лацінскай]] і [[Грэцкая мова|грэцкай]] мовах. Значны ўклад у развіццё адукацыі на Смаленшчыне ўнёс [[Аўрамій Смаленскі]] — таленавіты прапаведнік, царкоўны дзеяч і жывапісец. Ён ператварыў Селішчаўскі манастыр (10 км на поўдзень ад [[Смаленск]]а) ў своеасаблівую школу. У ёй пісаліся і распаўсюджваліся духоўныя кнігі, а таксама пропаведзі. Пазней ён заснаваў манастыр, названы яго імем, і завёў шматлікіх вучняў, з якіх выйшлі летапісцы, настаўнікі, літаратары, мастакі. Смаленскія літаратурныя творы XIII-XV стст. («Аповесць пра Меркурыі Смаленскам», «Хаджэнне архімандрыда Агрэфенія ў Святую Зямлю», «Хаджэнні Ігната Смаляніна», Псалтыр Анежскага манастыра і інш.) гавораць аб тым, што культура і асвета на Смаленшчыне не прыйшлі ў заняпад у перыяд [[Татара-мангольскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]]. Як сведчыць замежны падарожнік Фабр (1525 г.), на Смаленскай зямлі ў XVI ст. сустракаліся гімназіі. Тут дзеці шляхетных вучыліся на рускай мове вольным навукам, займаліся грэцкім мовай і нават вывучалі іншыя замежныя мовы. У працы [[Стогаловы сабор|Стогаловага Сабору]] ([[1551]] года), які прыняў рашэнне аб далейшым павелічэнні вучэльняў і распаўсюдзе пісьменнасці на Русі, удзельнічаў і Смаленскі епіскап Гурый Забалоцкі, нашчадак радавітых смаленскіх баяраў (іх радавы маёнтак быў у сяле [[Забалоцце (Рослаўльскі раён)|Забалоцце]] [[Ельнінскі павет|Ельнінскага павета]]). Быў складзены праект установы ва ўсіх гарадах вучэльняў (у іх навучаліся чытанню, пісьму, спеву). Яны адкрыліся і на Смаленшчыне; навучаліся дзеці духавенства і баяраў. З сярэдзіны смаленскага баярства выйшла нямала высокаадукаваных дзеячаў Рускага дзяржавы (князь А. М. Курбскі; смаленскі баярын і літоўскі ваявода [[Захарый Іванавіч Кошкін|З. І. Коткін]], ад якога пайшла дынастыя [[Раманавы]]х. Іх радавы маёнтак — сяло Кошкін у [[Рослаўльскі павет|Рослаўльскім павеце]]; смаленскі ваявода князь В. Шуйскі і інш.). У перыяд уваходжання Смаленшчыны ў склад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у Смаленску была адкрыта найбуйнейшая каталіцкая семінарыя (1625 г.); узначальваў яе Адам Лемпіцкі. Рускія звычаі і асвета пераследаваліся, усюды замацоўвалася [[польская мова]]. Адзіным паўлегальных цэнтрам праваслаўнай асветы на тэрыторыі Смаленскага краю быў [[Крыжаўзвіжанскі Бізюкоўскі манастыр|Бізюкоўскі манастыр]], заснаваны з дазволу польскага караля баярынам С. Салтыковым. Пасля захопу Смаленска войскамі маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] ([[1654]] г) касцёлы і кляштары перарабляліся ў праваслаўныя царквы і манастыры. Пры іх пачыналі працаваць школы. Пры Вазнясенскім жаночым манастыры ў Смаленску існавала вучылішча для дачок смаленскага служылага дваранства (шляхты). Тут выхоўвалася дачка палкоўніка [[Наталля Кірылаўна Нарышкіна|Наталля Нарышкіна]], якая стала жонкай цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] і маці [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]]. === Пятроўская эпоха === Па ўказе [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] у кожнай епархіі ствараліся школы для падрыхтоўкі святароў. У [[1711]] г. [[Архіерэйскія школы|Архірэйскі школа]] была адкрыта ў Смаленску, выкладаў у ёй вучань [[Феафан (Пракаповіч)|Феафана Пракаповіча]] вучоны манах [[Іасаф (Маеўскі)|Іасаф Маеўскі]], запрошаны з [[Кіеў|Кіева]]. У [[1728]] годз яна была ператворана ў духоўную семінарыю, першае на Смаленшчыне сярэдняя навучальная ўстанова. Першымі яе выкладчыкамі былі выпускнікі [[Кіеўская духоўная акадэмія|Кіеўскай духоўнай акадэміі]] Павел Макавецкі, Уладзімір Любарскі, Фёдар Паўлоўскі. З [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]] быў запрошаны багаслоў Аляксей Бястужаў. Колькасць вучняў вагалася ад 500 да 700 чалавек. Затым сталі адчыняцца падведамныя семінарыі духоўныя вучэльні ў паветах ([[Белы (горад)|Белым]], [[Дарагабуж]], [[Рослаўль|Рослаўлі]] і [[Таропец|Таропцы]]). Галоўная задача духоўнай семінарыі і вучэльняў — падрыхтоўка кадраў для цэркваў і манастыроў. Тады ж сталі адчыняцца свецкія навучальныя ўстановы для падрыхтоўкі чыноўнікаў, афіцэраў, іншых неабходных дзяржаве спецыялістаў. Указам Пятра I ад [[28 лютага]] [[1714]] г. у Расіі ствараліся [[Лічбавая школа|лічбавыя школы]] для навучання дзяцей усіх саслоўяў ад 10 да 15 гадоў. Першая лічбавая школау Смаленску з’явілася ў [[1716]] г. лічбавыя школы праіснавалі да [[1744]] г., калі па ўказе [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]] былі ўліты ў [[Гарнізонная школа|гарнізонныя школы]]. Гарнізонная школа ў Смаленску ў [[1798]] г. была пераіменавана ў ваенна-сіроцкі дом, з 1826 г. пераўтворана ў батальён ваенных кантаністаў. Па стане на [[1834]] г. у ім навучалася 3654 чалавек, іх навучалі 85 настаўнікаў і афіцэраў. У перыяд праўлення [[Кацярына II|Кацярыны II]] была праведзена рэарганізацыя старых навучальных устаноў — свецкіх і духоўных — і пачалося стварэнне новых выхаваўча-адукацыйных устаноў, якія павінны былі стаць усесаслоўным (маламаёмасныя і немаёмныя вызваляліся ад платы за навучанне). У [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] такія школы былі адкрыты [[25 красавіка]] [[1779]] г. у [[Смаленск]]у, [[Вязьма|Вязьме]], [[Рослаўль|Рослаўлі]], [[Белы (горад)|Белым]]; называліся яны градскімі. У [[1780]] г. у Смаленску пры [[Свірская царква|Свірскай царквы]] купец і дабрачынец В. Г. Хлебнікаў зладзіў прыватную школу, у якой навучаліся штогод ад 24 да 35 хлопчыкаў розных саслоўяў. [[5 жніўня]] [[1786]] г. быў зацверджаны «Статут народных вучэльняў у Расійскай імперыі», згодна з якім у Расіі вызначалася агульнаадукацыйная сістэма школ. Яна складалася з # Галоўных чатырохкласных народных вучэльняў з пяцігадовым тэрмінам навучання ў губернскіх гарадах # Малых (двухкласнае) — у павятовых гарадах. Усе яны аб’яўляліся ўсесаслоўнымі і бясплатнымі. [[22 верасня]] [[1786]] г. Галоўнае народнае вучылішча было адкрыта ў Смаленску (першапачаткова — 48 вучняў, перакладзеных з градскага вучылішча, якое было скасавана; праз год — 315 чалавек). Было адкрыта 6 Малых народных вучэльняў у павятовых гарадах: [[Парэчча (Смаленская вобласць)|Парэчча]], [[Вязьма|Вязьме]], [[Гжацк]], [[Рослаўль|Рослаўлі]], [[Белы (горад)|Белым]] і [[Сычоўка|Сычоўке]]. У [[1799]] г. дырэктарам народных вучэльняў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] быў прызначаны таленавіты арганізатар і педагог [[Леў Фёдаравіч Людагоўскі|Л. Ф. Людагоўскі]], які працаваў на гэтай пасадзе больш за 30 гадоў. Па «Статуту навучальных устаноў, падведамных універсітэтам» ([[1804]] г.) стваралася чатырохступеністая сістэма народнай адукацыі: парафіяльныя вучылішча, павятовыя вучылішчы, губернскія вучылішча (або гімназіі) і ўніверсітэты. [[26 сакавіка]] [[1804]] г. Смаленскае Галоўнае народнае вучылішча было пераўтворана ў гімназію, якая стала першым свецкім сярэднім навучальнай установай у губерні. Пры гімназіі быў адкрыты камерцыйны клас па хадайніцтве і на сродкі купцоў [[Гжацк]]а. У адным будынку з гімназіяй размясціліся Смаленскае павятовае і прыходскае вучылішча ([[1804]] г.). На базе Малых вучэльняў зноўку пачалі адчыняцца падведамныя гімназіі павятовыя двухкласныя вучылішчы. У [[1837]] г. працавалі 7 павятовых вучылішчаў, у якіх выкладалі 45 настаўнікаў і навучаліся 480 хлопчыкаў (усе павятовыя вучылішча былі мужчынскімі). Вучылішчы былі адкрыты ў [[Рослаўль|Рослаўлі]] ў [[1811]] годзе (на сродкаў сувязі, а мясцовага дваранства), у [[Смаленск]]у (у [[1813]] годзе, на сродкі князя Г. А. Друцкага-Сакалінскага), у [[Гжацк]]у (у [[1814]] годзе, на сродкі мясцовага купецтва), [[Дарагабуж]]ы ([[1814]] год, на сродкі І. І. Барышнікава), у [[Вязьма|Вязьме]] ([[1816]] г.). Па даных [[1857]] года ў Смаленскай губерні працавала 14 парафіяльных школ, у якіх навучалася 907 вучняў. Парафіяльныя і павятовыя вучылішча не задавальнялі патрэбы насельніцтва ў адукацыі (іх было недастаткова, асабліва для дзяўчынак; праграма вучэльняў не задавальняла заможных бацькоў і г.д.), таму ў Смаленску і гарадах сталі ўзнікаць прыватныя пансіёны і школы. У [[1857]] годзе ў Смаленску было 3 прыватных пансіёну і 4 школы, прыватныя школы меліся ў [[Вязьма|Вязьме]], [[Рослаўль|Рослаўлі]], [[Дарагабуж]]ы, [[Ельня (горад)|Ельні]] і [[Духаўшчына|Духаўшчыне]]. Па даных [[1857]] года ў Смаленскай губерні налічвалася 26 школ [[Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў Расійскай імперыі|Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў]] (у іх працавалі 31 настаўнік і навучаліся 985 хлопчыкаў і 65 дзяўчынак), духоўнае ведамства ўтрымлівала 13 царкоўна-прыходскіх школ (13 свяшчэнна і царкоўнаслужыцеляў навучалі 157 хлопчыкаў і 39 дзяўчынак). У [[1804]] годзе ў [[Смаленск]]у было адкрыта Дваранскае ваеннае вучылішча (200 навучэнцаў ва ўзросце ад 8 да 18—19 гадоў). З [[1807]] года яно стала называцца [[Шклоўскае высакароднае вучылішча|Смаленскім кадэцкім корпусам]]. Гэта было трэцяе падобнага роду ваенна-навучальная ўстанова ў [[Расія|Расіі]]. Да ваеннаму ведамству ставіўся ваенна-сіроцкі дом, створаны ў [[Смаленск]]у ў [[1798]] годзе, ператвораны ў [[1824]] годзе ў батальён ваенных кантаністаў у складзе 8 рот. У ім навучалася больш за 3 тыс. чалавек. У [[1856]] годзе гэтае навучальная ўстанова перастала існаваць. Да [[1856]] года навучальная ўстанова кантаністаў існавала ў Парэччы (1000 вучняў). [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] у [[1830]] годзе адкрыты ў [[Смаленск]]у, як і іншых губернскіх гарадах, вучылішча закрытага тыпу для дзяцей канцылярскіх служачых (трохкласная з шасцігадовым тэрмінам навучання), навучаліся ў ім хлопчыкі з 10—12-гадовага ўзросту. У [[1861]] годзе яна была закрытая. Ведамству ўстаноў імператрыцы ў Смаленску належаў Дзіцячы прытулак, адкрыты ў [[1846]] годзе для сірот і дзяцей немаёмных бацькоў (у ім жылі і навучаліся дзяўчынкі ад 6 да 14 гадоў; з [[1849]] года ў прытулку выхоўваліся і хлопчыкі). Усяго ў сярэдзіне XIX стагоддзя на тэрыторыі [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] працавалі 124 рознага роду навучальныя ўстановы (акрамя прыватных школ у памешчыцкіх сядзібах), у якіх навучалася каля 8670 хлопчыкаў і больш за 550 дзяўчынак, выкладалі 304 настаўнікі. У 2-й палове XIX стагоддзя асноўнай сярэдняй навучальнай установай заставалася гімназія. Па новым Статуту [[1864]] г. (дапоўнены ў [[1871]] г.) гімназіі сталі дзяліцца на класічныя і рэальныя. У [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] ў пачатку XX ст. дзейнічалі 27 гімназій і 4 рэальных вучылішча. Згодна з Палажэннем аб гарадскіх вучылішчах [[1872]] года, яны ствараліся ізноў або ператвараліся з павятовых або парафіяльных вучэльняў ва ўсіх гарадах. У пачатку XX стагоддзя ў Смаленскай губерні працавалі 39 такіх вучэльняў, называліся яны вышэйшымі пачатковымі вучылішчамі. З 1870-х гадоў сталі стварацца прафесійныя навучальныя ўстановы. У [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] налічвалася 11 [[Рамеснае вучылішча|рамесных]] і 1 тэхнічнае вучылішча, 2 гандлёвыя класы і 6 сельскагаспадарчых школ. [[Файл:Смоленск, женское епархиальное училище 2.jpg|міні|справа|Жаночае епархіальнае вучылішча]] [[Файл:Женская гимназия (Рославль).JPG|міні|справа|Былая жаночая гімназія, пазней школа ў [[Рослаўль|Рослаўлі]]]] Вялікую ролю ў развіцці народнай адукацыі ў сельскай мясцовасці згулялі земствы. Ужо на [[1881]] год у [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] яны ўтрымлівалі 240 вучэльняў, дзе навучалася больш 8300 хлопчыкаў і 1560 дзяўчынак. Па ініцыятыве земстваў пачалася падрыхтоўка настаўнікаў. У [[1872]] годзе пад Вязьмой была адкрыта Алфёраўскі мужчынская настаўніцкая семінарыя (навучалася да 100 чалавек), у [[1910]] годзе — Собалева-Вараб’ёўская жаночая настаўніцкая семінарыя (навучалася да 60 чал.). Настаўнікаў рыхтавалі епархіяльнае вучылішча і духоўная семінарыя. У [[1912]] годзе ў Смаленску пачаў працаваць Настаўніцкі інстытут, другое пасля Археалагічнага інстытута, адкрытага годам раней, вышэйшая навучальная ўстанова ў Смаленскай губерні. Настаўнікаў рыхтавалі 13 мужчынскіх і жаночых 2-класных школ, адкрытых па лініі духоўнага ведамства ў 8 паветах губерні. Многія навучальныя ўстановы [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] мелі ганаровых папячыцеляў, аказваць ім матэрыяльную дапамогу. Княгіня [[Марыя Клаўдзіевна Ценішава|М. К. Ценішава]] ўтрымоўвала сельскагаспадарчую школу для сялянскіх дзяцей, смаленскі купец Пестрыкаў матэрыяльна падтрымліваў рамеснае вучылішча, Рослаўльскі купец Мухін — гімназію ў Рослаўлі. У 90-х гг. Грамадства апекі аб дзецях адкрыла ў Смаленску дзіцячы сад (Пушкінская) і яслі. У развіцці народнай адукацыі немалую ролю адыгралі навучальныя ўстановы духоўнага ведамства: царкоўна-парафіяльныя школы і школы граматы. У [[1910]] годзе ў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] налічвалася 133 школы граматы з лікам навучэнцаў 4123, аднакласная царкоўна-прыходскіх школ — 520 (27646 навучэнцаў), двухкласнае — 13 (1191 вучняў). У агульнай складанасці ў [[1917]] годзе ў Смаленскай губерні пачатковых вучылішч было 1482 (112554 вучня), сярэдніх агульнаадукацыйных навучальных устаноў — 34 (9337 навучэнцаў), гарадскіх вучылішчаў — 21 (2428 навучэнцаў), прафесійных навучальных устаноў па падрыхтоўцы настаўнікаў — 16 (824 навучэнцаў), настаўніцкі і археалагічны інстытуты. === Савецкі час === Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917]] г. наступіў новы этап у развіцці народнай адукацыі. Ішоў пошук новых форм арганізацыі навучальных устаноў. У кастрычніку [[1918]] г. было прынята «Палажэнне аб адзінай працоўнай школе РСФСР» і «Дэкларацыя аб адзінай працоўнай школе», згодна з якімі навучальныя ўстановы розных тыпаў і ведамстваў ператваралася ў Адзіныя працоўныя школы (АПШ) I і II ступені з сумесным навучаннем хлопчыкаў і дзяўчынак і тэрмінам навучання ў іх 9 гадоў. Па даных [[1920]] г. у [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] было адкрыта 27 АПШ I ступені і 165 АПШ II ступені. [[7 лістапада]] [[1918]] г. ва Смаленску адкрыўся [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|ўніверсітэт]] у складзе 2-х факультэтаў: сацыяльных і юрыдычных навук. [[8 красавіка]] [[1920]] годзе быў арганізаваны яшчэ і медыцынскі факультэт. [[1 снежня]] [[1918]] г. настаўніцкі інстытут быў ператвораны ў Смаленскі педагагічны інстытут. [[13 красавіка]] [[1919]] г. адкрыўся Смаленскі політэхнічны інстытут. З 1930-31 навучальнага года пачаў дзейнічаць сельскагаспадарчы інстытут. [[Файл:Пржевальская средняя школа.jpg|міні|справа|Тыпавы будынак школы ў в. [[Пржэвальскае (Смаленская вобласць)|Пржэвальскае]]]] [[31 снежня]] [[1920]] г. — [[4 студзеня]] [[1921]] г. праходзіла першая партыйная нарада па народнай адукацыі, якая прыняла палажэнне аб зніжэнні ўзросту агульнай адукацыі з 17 да 15 гадоў. Гэта было звязана з неабходнасцю прывядзення сістэмы народнай адукацыі ў адпаведнасць з патрэбамі народнай гаспадаркі пасля грамадзянскай вайны. Адукацыйная школа стала сямігадовай. Пасля школы-сямігодкі павінны былі прытрымлівацца тэхнікумы — сярэднія прафесійныя навучальныя ўстановы з 3-4-гадавым тэрмінам навучання. У Смаленскай губерні ў 1924-25 навучальным годзе налічвалася 10 тэхнікумаў (1115 вучняў). Галоўнымі відамі прафесійнай адукацыі з’яўляліся педагагічнае, сельскагаспадарчае, медыцынскае, музычнае, кааператыўнае. З [[1921]] г. паўсталі 4-гадавыя ФЗУ (фабрычна-завадскога вучнёўства), якія мелі мэтай падрыхтоўку кваліфікаваных рабочых для прамысловасці і транспарту. Першыя ФЗУ былі адкрыты ў [[Смаленск]]у, [[Ярцава]], [[Дуброўна|Дуброўне]], [[Рослаўль|Рослаўлі]] і [[Вязьма|Вязьме]]. У 1925-26 навучальным годзе ў Смаленскай губерні былі створаны школы сялянскай моладзі — агульнаадукацыйныя сямігадовыя школы, дзе вывучаўся тэхнічны курс сельскай гаспадаркі, а таксама прадугледжваўся прадукцыйны праца ў камунах і саўгасах. З 1930-31 навучальнага года ўсе сямігадовыя школы ў сельскай мясцовасці былі рэарганізаваны ў школы сялянскай моладзі. Было створана 249 школ сялянскай моладзі (29400 вучняў). У [[1926]] г. у краіне была зацверджана ФЗС (фабрычна-заводская сямігодка) — агульнаадукацыйная школа, дзе вывучалі асновы прамысловай вытворчасці. З 1930-31 навучальнага года ўсе сямігодкі рабочых пасёлкаў Смаленскай губерні былі рэарганізаваны ў ФЗС (70 ФЗС; 20800 вучняў). У адпаведнасці з дырэктывамі ўрада ў тым жа годзе прыступілі да ўвядзення ўсеагульнай пачатковай адукацыі. Па даных 1935 г. у Смаленскай вобласці было 4216 пачатковых школ; ахоп дзяцей адпаведнага ўзросту склаў 98,5 %. З 1932-33 навучальнага года была ўведзена 10-гадовая сістэма навучання. У [[1935]] г. у Смаленскай вобласці налічвалася 118 сярэдніх школ. З [[1934]] г. адбылася спрашчэнне назваў асобных тыпаў школ: пачатковая школа — 4 гады; няпоўная сярэдняя школа — 7 гадоў; сярэдняя школа — 10 гадоў. У агульнай складанасці да 1941 годзе ў Смаленскай вобласці налічвалася 3328 школ (532,3 тыс. навучэнцаў), у тым ліку пачатковых — 2198 (295,2 тыс. вучняў); няпоўных сярэдніх — 855 (193,1 тыс. вучняў); сярэдніх — 275 (44,0 тыс. вучняў). == Беларуская асвета == {{Асноўны артыкул|Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы}} У [[1925]] годзе калі быў арганізаваны савет па асвеце беларусаў. У 1927-28 навучальным годзе ў губерні налічвалася 36 беларускіх школ 1-й ступені і 4 школы павышанага тыпу. Да сярэдзіны 30-х гг. сетка беларускіх школ налічвала 84 пачатковых (8190 навучэнцаў) і 15 школ павышанага тыпу (2000 вучняў). Для падрыхтоўкі і перападрыхтоўкі настаўнікаў беларускіх школ арганізоўваліся спецыяльныя курсы ў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]], [[Заходняя вобласць|Заходняй вобласці]] і ў [[Мінск]]у. Руднянскі белпедтэхнікум у [[1932]] годзе навучаў 165 навучэнцаў; мелася тры аддзяленні: дашкольную, падрыхтоўчае і школьнае. Было адкрыта беларускае аддзяленне пры Собалева-Вараб’ёўскім педтэхнікуме. У 1929 г. аддзел народнай адукацыі арганізаваў кансультатыўна-метадычныя бюро ў тым ліку і для беларускіх настаўнікаў. Для павышэння кваліфікацыі беларускіх работнікаў адукацыі ствараліся праграмы курсаў-канферэнцый. Нягледзячы на распрацаваныя ў вышэйшых інстанцыях бліжэйшыя і перспектыўныя планы беларусізацыі, аж да сярэдзіны 30-х гг., праца стала згортвацца ўжо ў пачатку 30-х гг. Апошнія беларускія школы ў вобласці былі зачыненыя напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Дашкольная адукацыя == Дашкольныя ўстановы з’явіліся ў другой палове XIX ст. і падпадзяляліся на дзіцячыя сады, яслі, прытулкі, ачагі, пляцоўкі, установы догляду. У [[Смаленск]]у першы дзіцячы сад быў адкрыты ў [[1868]] г. У пачатку XX ст. К. Г. Швіттаў арганізавала дзіцячы сад пры жаночай гімназіі. У [[1906]] г. з’явілася прыватнае навучальная ўстанова А. А. Радзік, у склад якога ўваходзіў і дзіцячы сад. Разнавіднасцю дашкольных устаноў у Смаленску з’явіліся яслі. Яны былі арганізаваны Таварыствам апекі аб дзецях у пачатку XX ст., абслугоўвалі дзяцей груднога і дашкольнага ўзросту. Усяго наведвала яслі 56 дзяўчынак і 55 хлопчыкаў ва ўзросце ад 3 месяцаў да 7 гадоў (грудных дзяцей 10 %, ад 1 года да 5 гадоў — 56 %, ад 5 да 7 гадоў — 34 %). Выразна ўстаноўленага рэжыму дня ў яслях не было. Можна было прыводзіць дзяцей у 5-6 гадзін раніцы, забіраць у 7-8 гадзін вечара. Праіснавалі тыдзень, бо не мелі трывалай матэрыяльнай базы. [[15 верасня]] [[1906]] былі зачынены. Да дашкольных устаноў да [[1917]] г. адносіліся дзіцячыя пляцоўкі, мэта якіх складалася ў аздараўленні і фізічным развіцці дзяцей і юнацтва. З [[1899]] г. першыя дашкольныя ўстановы сталі арганізоўвацца ў паветах [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. Адкрываліся на сродкі Таварыства апекі аб дзецях, Таварыства барацьбы з заразнымі хваробамі, прыватнай дабрачыннасцю. Мэта складалася ў дапамогі маці ў страдную пару, догляду дзяцей бедных бацькоў у летні час, прафілактыка ў вёсках інфекцыйных хвароб. Зваліся — яслі-прытулкі. Наведвалі іх дзеці груднога і дашкольнага ўзросту бясплатна. У [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] першыя яслі былі арганізаваны ў [[Краснінскі павет (Смаленская вобласць)|Краснінскім]], [[Дарагабужскі павет|Дарагабужскім]], [[Вяземскі павет|Вяземскім]], [[Ельнінскі павет|Ельнінскім]], [[Духаўшчынскі павет|Духаўшчынскім]], [[Прачысценскі павет|Прачысценскім]], [[Парэцкі павет|Парэцкім]], [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Юхнаўскі павет|Юхноўскім]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскім]], [[Бельскі павет (Смаленская губерня)|Бельскім]] паветах. Як правіла, існаванне іх было кароткачасовым, паколькі не было трывалай матэрыяльнай базы. Стварэнне сеткі дашкольных устаноў спрыяла распаўсюджванню прагрэсіўных ідэй і развіццю сістэмы дашкольнай адукацыі ў Расіі пасля [[1917]]. У [[1919]] годзе меліся звесткі з 9 паветаў, у якіх існавала 38 дзіцячых садоў, 6 дзіцячых пляцовак, 3 дзіцячыя ачага. У 1929-30 гг. колькасць дзіцячых садоў было даведзена да 248, дзіцячых пляцовак — 600, дзеткамбінатаў — 1900 з лікам дзяцей у іх 92 388. У [[2000]] у параўнанні з [[1992]] г. яна скарацілася з 743 дзіцячых садкоў да 432. Пры гэтым колькасць дзяцей, якія не наведваюць дашкольныя адукацыйныя ўстановы, дасягнула 31 тыс., што складае 49 % ад колькасці дзяцей ва ўзросце 1-7 гадоў. Абнавілася ўтрыманне дашкольнай адукацыі. == Сярэдняя адукацыя == Першыя школы ў [[Смаленск]]у з’явіліся падчас княжання Вялікага князя Смаленскага [[Раман Расціславіч|Рамана Расціславіча]]. Яны былі прызначаныя для пастыраў царквы. Па некаторых даных, адна з такіх школ знаходзілася пры [[Храм Іаана Багаслова (Смаленск)|Іаана-Багаслоўскай царкве]]. Тут рыхтавалі настаўнікаў, якіх у той час называлі «майстрамі граматы». Аб развіцці і стане культуры і асветы ў Смаленску сведчыць «Жыціе і цярпенне прападобнага [[Аўрамій Смаленскі|Аўрамія Смаленскага]]». [[Татара-мангольскае нашэсце]] прыпыніла развіццё асветы. У XVII ст. пры касцёлах пачалі адкрываць школы. У [[1625]] годзе ў [[Смаленск]]у была заснавана каталіцкая семінарыя. Пасля [[1654]] года дзейнічалі школы і пры [[Вазнясенскі манастыр (Смаленск)|Вазнясенскім жаночым манастыры]], [[Троіца-Болдзін манастыр|Троіцкім]] і [[Крыжаўзвіжанскі Бізюкоўскі манастыр|Бізюкоўскім]] манастырах, кірунак якіх вызначала [[праваслаўная царква]]. [[Файл:Kasnya school.jpg|міні|справа|Школа ў в. [[Касня (вёска)|Касня]]]] [[Файл:Sch26.JPG|міні|справа|26 школа ў [[Смаленск]]у]] Пры [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятры I]] у [[Смаленск]]у адкрываецца [[Архіерэйскія школы|Архірэйская школа]] ([[1711]] г.) якая ў [[1728]] г. пераўтворыцца ў [[Смаленская духоўная семінарыя|духоўную семінарыю]]. У [[1716]] у горадзе стала дзейнічаць [[лічбавая школа]], а пазней адкрыліся і [[Гарнізонная школа|гарнізонныя школы]], дзе навучаліся [[Геаметрыя|геаметрыі]], [[Трыганаметрыя|трыганаметрыі]], [[Фартыфікацыя|фартыфікацыі]]. Пасля прыняцця «Статута народных вучэльняў у Расійскай імперыі» ў [[1786]] годзе ў Смаленску было ўрачыста адкрыта Галоўнае [[народнае вучылішча]]. Акрамя таго, ужо існавалі прыватныя школы і пансіянаты. Пасля [[1802]] года, калі ў Расіі было створана [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]], і [[1804]] годзе пасля прыняцця Статута школ, падведамных універсітэтам, Смаленскае Галоўнае вучылішча было пераўтворана ў гімназію ([[26 сакавіка]] [[1804]] года). Крыху пазней тут ствараецца [[Вышэйшыя пачатковыя вучылішчы|павятовае вучылішча]] і [[Царкоўна-прыходская школа|прыходскае вучылішча]]. У XIX ст. вядучым сярэднім навучальнай установай у горадзе працягвала заставацца гімназія, якая пасля вядзення статута гімназій і прагімназій ў [[1864]] годзе стала называцца губернскай класічнай гімназіяй. Да пачатку [[Першая сусветная вайна|першай сусветнай вайны]] ў Смаленску дзейнічалі 2 мужчынскія і 4 жаночыя гімназіі, 2 [[Рэальнае вучылішча|рэальных вучылішча]], мужчынская [[прагімназія]], духоўная семінарыя. Пасля кастрычніка [[1917]] года ўсе тыпы школ (мужчынскія і жаночыя гімназіі, прыватныя і дзяржаўныя, рэальныя вучэльні, шасцікласныя і чатырохкласныя вучылішча, гандлёвая школа Смаленскага купецкага грамадства, школа сляпых і гандлёвыя класы) у Смаленску і губерні былі ператвораныя ў адзіныя працоўныя школы I і II ступені. Перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] у Смаленску працавала 31 школа, дзе навучалася 23,5 тысяч дзяцей. У [[1943]] створаны [[Школы рабочай моладзі]] як агульнаадукацыйныя ў складзе 5-7 класаў для навучання без адрыву ад вытворчасці. У [[1958]] г. перайменаваны ў вячэрнія (зменныя) сярэднія агульнаадукацыйныя. На 2000 год сістэма пачатковай адукацыі прадстаўлена ў галіне 83 пачатковымі школамі, пачатковымі класамі ў 584 поўных і няпоўных сярэдніх школах. Яна ахоплівае 47,3 тыс. Дзяцей малодшага школьнага ўзросту (30,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў). Глыбокія якасныя змены перажывае сістэма агульнай сярэдняй (поўнай) адукацыі, прадстаўленая 667 школамі. Менавіта на гэтай адукацыйнай ступені найбольш інтэнсіўна ідуць працэсы дыферэнцыяцыі і стварэння якаснага разнастайнасці ў змесце адукацыі. === Земскія школы === На тэрыторыі [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] існавалі з 60-х гадоў XIX ст. да [[1918]] года, адкрываліся пераважна ў сельскай мясцовасці, радзей — у павятовых гарадах на сродкі земства. Мелі ў сваёй большасці трохгадовай навучанне, з 90-х гг. перайшлі на чатырохгадовы тэрмін. Дзейнасць земстваў па развіцці народнай адукацыі вызначалася «Палажэннем аб губернскіх і павятовых земскіх установах» ([[1864]] г.). Яны апавядалі пераважна фінансава-гаспадарчымі пытаннямі (збор сродкаў з сельскіх таварыстваў на пабудову і ўтрыманне школ, наём памяшканняў пад школы, забеспячэнне іх гаспадарчым абсталяваннем, палівам і інш.), Але разам з тым яны маглі аказваць істотны ўплыў на ідэйны кірунак [[Земская школа|земскіх школ]] праз падбор настаўнікаў, прылада розных курсаў, падбор падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў, камплектаванне бібліятэк. Земскія школы адрозніваліся лепшай пастаноўкай вучэбнай працы ў параўнанні з міністэрскімі і асабліва царкоўна-прыходскімі. У земскай школе выкладалі прагрэсіўныя настаўнікі, выкарыстоўваліся найноўшыя педагагічныя методыкі (ужыванне гукавога метаду навучання грамаце, напрыклад), заняткі вяліся па лепшым падручніках, якія дапушчаны Міністэрствам народнай асветы ў пачатковай школе («Роднае слова» [[Канстанцін Дзмітрыевіч Ушынскі|К. Д. Ушынскага]], «Азбука» і «Кніга для чытання» [[Леў Талстой|Л. М. Таўстога]], «Наш сябар» [[Мікалай Аляксандравіч Корф|Н. А. Корфа]], «Буквар „і кнігі для дзяцей малодшага“ Свет у апавяданнях для дзяцей» [[Васіль Парфіравіч Вахцераў|В. П. Вахцерова]] і інш.). У земскай школе выкладаліся [[Закон Божы (дысцыпліна)|Закон Божы]], чытанне, пісьмо, [[арыфметыка]], па магчымасці спевы, у парадку тлумачальнага чытання даваліся элементарныя звесткі па [[Прыродазнаўства|прыродазнаўству]], [[Геаграфія|геаграфіі]], [[Гісторыя|гісторыі]]. Земскія дзеячы надавалі вялікае значэнне навучанні розным рамёствам, лічылі, што гэта падыме народнага дабрабыту за кошт прывучвання да саматужным працы ў вольны ад палявых работ зімовы час, таму пры земскіх школах адкрываліся спецыялізаваныя класы ручной працы. Земскія школы гралі важную ролю ў распаўсюдзе пісьменнасці і пачатковай адукацыі сярод сялян. == Сярэдняя спецыяльная адукацыя == Сярэдняя спецыяльная адукацыя — першая ступень прафесійнай адукацыі моладзі. [[2 кастрычніка]] [[1940]] г. Прэзідыум [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] прыняў Указ «Аб дзяржаўных працоўных рэзервах», які паклаў пачатак сучаснай дзяржаўнай сістэме прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Развіццё сеткі прафесійных навучальных устаноў вобласці пачалося перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Да першых [[Школа фабрычна-завадскога вучнёўства|школ фабрычна-завадскога вучнёўства]] на Смаленшчыне ставяцца школа паліграфічнай вытворчасці, школы фабрычна-завадскога вучнёўства ў [[Ярцава|Ярцаве]], [[Дуброўна|Дуброўне]], чыгуначнага вучнёўства ў [[Вязьма|Вязьме]] і [[Рослаўль|Рослаўлі]]. У вобласці было адкрыта 22 школы фабрычна-завадскога вучнёўства з лікам навучаюцца 8100 чалавек. Звыш 20 гадоў праіснавалі рамесныя і чыгуначныя вучэльні, школы фабрычна-завадскога навучання. У іх было падрыхтавана для розных галін прамысловай і сельскай гаспадаркі дзясяткі тысяч кваліфікаваных спецыялістаў. У другой палове [[1963]] г. пачалася рэарганізацыя навучальных устаноў у сістэме Працоўных рэзерваў [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. На працягу двух з лішнім гадоў рамесныя і чыгуначныя вучэльні і школы фабрычна-завадскога вучнёўства былі рэарганізаваны ў прафесійна-тэхнічныя вучылішчы. Сямідзесятыя гады адзначыліся новым этапам якаснага абнаўлення і перабудовы сістэмы прафтэхадукацыі Смаленскай вобласці, стварэннем сярэдніх прафесійна-тэхнічных вучэльняў. Патрэба ў працоўных кадрах нязменна дыктавала развіццё і пашырэнне сеткі прафесійных навучальных устаноў. За дзесяць гадоў да 1980 г. лік вучылішчаў узрасло да 36. Пераход эканомікі ў рынкавае рэчышча пацягнуў за сабой перабудову сістэмы прафесійнай адукацыі. Законам РФ «Аб адукацыі» на прафесійна-тэхнічныя вучылішчы ўскладзена функцыя рэалізацыі праграм пачатковай прафесійнай адукацыі. На 1 студзеня 2000 г. функцыянуюць 36 адукацыйных установы пачатковай прафесійнай адукацыі ў 11 гарадах і 5 раёнах вобласці, у якіх навучаецца за 12,5 тысяч чалавек па 62 прафесіях. Арыентацыя пачатковай прафесійнай адукацыі на задавальненне зменлівых патрэб грамадства і дзяржавы, дыферэнцыраваных запытаў асобы спрыяе перагляду традыцыйнага Пераліку падрыхтоўваемых прафесій у адукацыйных установах, з’яўлення якасна новых навучальных устаноў — прафесійных ліцэяў. На пачатак XXI ст. у прафесійных вучылішчах вобласці навучаецца каля 12 тысяч навучэнцаў. Падрыхтоўка рабочых кадраў у іх ідзе па спецыяльнасцях розных профіляў: сельскагаспадарчы ПВ № 6 г. [[Духаўшчына]], ПВ № 8 г. [[Гагарын (Смаленская вобласць)|Гагарын]], ПВ № 25 г. [[Рослаўль]], ПВ № 27 г. [[Сычоўка]], ПВ № 29 г. [[Пачынак]], ПВ № 31 [[Казлоўка (Асцёрскае сельскае паселішча)|Казлоўка]], ПВ № 32 г. [[Ельня (горад)|Ельня]], ПВ № 33 [[Туманава (Вяземскі раён)|Туманава]], ПВ № 34 [[Катынь (сяло)|Катынь]], ПВ № 35 [[Каспля]], ПВ № 36 г. [[Веліж]]; Будаўнічае ПВ № 9 г. [[Сафонава (горад)|Сафонава]], ПВ № 12 г. [[Вязьма]], ПВ № 18 г. [[Смаленск]], ПВ № 20 г. [[Дзямідаў (горад)|Дзямідаў]]; металаапрацоўчы — ПВ № 7 г. [[Смаленск]], ПВ № 14 г. [[Ярцава]]; электрарадыётэхнічная — ПВ № 13 г. [[Смаленск]]; грамадскае харчаванне, гандлёвы — ПВ № 17 пасёлак [[Верхнедняпроўскі]], ПВ № 22 г. [[Смаленск]]; швейны — ПВ № 1 г. [[Сафонава (горад)|Сафонава]], ПВ № 4 г. [[Смаленск]], ПВ № 15 г. [[Вязьма]], ПВ № 26 г. [[Дзеснагорск]], ПВ № 24 г. [[Рослаўль]]; чыгуначны — ПВ № 2 г. [[Смаленск]], ПВ № 5 г. [[Вязьма]]. [[Файл:Smolensk, Kommunisticheskaya Street, 21 - 01.jpg|міні|справа|Каледж тэлекамунікацый]] Прафесійныя ліцэі, нароўні з падрыхтоўкай рабочых прафесій, рэалізуюць праграмы сярэдняй прафесійнай адукацыі. З 1992 г. у вобласці на базе сярэдніх прафтэхвучылішчаў ўтвораны прафесійныя ліцэі № 1 г. [[Смаленск]] швейна-трыкатажнай профілю, № 2 г. [[Дарагабуж]], № 4 г. [[Дзямідаў (горад)|Дзямідаў]] сельскагаспадарчага профілю, № 3 г. [[Смаленск]], № 5 г. [[Сафонава (горад)|Сафонава]] металаапрацоўчага профілю , № 6 г. [[Смаленск]] мастацка-камерцыйнай профілю, № 7 г. [[Рослаўль|Рослаўля]] будаўнічага профілю. Штогод у прафесійных ліцэях вобласці атрымліваюць пачатковую і сярэднюю прафесійную адукацыю каля 3 тысяч навучэнцаў. У 2015 годзе прайшла рэарганізацыя навучальных устаноў у вынніку якой прайшла іх ліквідацыя і рэарганізацыя. === Спіс СНУ вобласці === Спіс актуальны на кастрычнік 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://college.edunetwork.ru/67/ |title=Колледжи Смоленской области |access-date=16 кастрычніка 2020 |archive-date=18 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018071606/https://college.edunetwork.ru/67/ |url-status=dead }}</ref> * [[Верхнедняпроўскі тэхналагічны тэхнікум]] * [[Вяземскі медыцынскі каледж імя Я.А. Мухіна]] * [[Вяземскі політэхнічны тэхнікум]] * [[Вяземскі чыгуначны тэхнікум]] * [[Гагарынскі шматпрофільны каледж]] * [[Казлоўскі шматпрофільны аграрны каледж]] * [[Каледж МДУТіК (Вязьма)|Каледж МДУТіК]] * [[Каледж ПДУШЗ Аляксандра I (Рослаўль)|Каледж ПДУШЗ Аляксандра I]] * [[Каледж РАНГіДС (Смаленск)|Каледж РАНГіДС]] * [[Каледж РЭУ імя Г.В. Пляханава (Смаленск)|Каледж РЭУ імя Г. В. Пляханава]] * [[Каледж СмолГУ]] * [[Каледж СПбДУТ імя М.А. Бонч-Бруевіча (Смаленск)|Каледж СПбДУТ імя М. А. Бонч-Бруевіча]] * [[Міжнародная акадэмія сучасных тэхналогій]] * [[Рослаўльскі медыцынскі тэхнікум]] * [[Рослаўльскі шматпрофільны каледж]] * [[Сафонаўскі індустрыяльна-тэхналагічны тэхнікум]] * [[Смаленскае абласное музычнае вучылішча імя М. І. Глінкі]] * [[Смаленскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву]] * [[Смаленскае праваслаўнае вучылішча]] * [[Смаленская абласная тэхналагічная акадэмія]] * [[Смаленская акадэмія прафесійнай адукацыі]] * [[Смаленскі аўтатранспартны каледж імя Я.Г. Трубіцына]] * [[Смаленскі базавы медыцынскі каледж]] * [[Смаленскі будаўнічы каледж]] * [[Смаленскі дзяржаўны інстытут мастацтваў|Каледж СДзІМ]] * [[Смаленскі педагагічны каледж]] * [[Смаленскі тэхнікум чыгуначнага транспарту, сувязі і сэрвісу]] * [[Смаленскі юрыдычны каледж]] * [[Тэхнікум галіновых тэхналогій (Смаленск)|Тэхнікум галіновых тэхналогій]] * [[Тэхнікум турызму, менеджменту і інфармацыйных тэхналогій]] == Вышэйшыя навучальныя ўстановы == Першае ВНУ Смаленшчыне быў Настаўніцкі інстытут, ён быў адкрыты [[1 ліпеня]] [[1912]] г. У ім за 2 гады рыхтавалі настаўнікаў для пачатковай школы, не даючы ні вышэйшай адукацыі, ні права паступлення ва ўніверсітэты, якія рыхтавалі настаўнікаў для сярэдняй школы. У Смаленскай губерні да 1918 г. настаўніцкія кадры рыхтавалі разам з настаўніцкім інстытутам яшчэ жаночае епархіяльнае вучылішча і Алфёраўскі настаўніцкая семінарыя. У 1918 г. гэтая навучальная ўстанова была пераўтворана ў педагагічны інстытут. Сёння гэта [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт]] === Спіс ВНУ === [[Файл:Smolensk, Herzen Street, 2 - 01.jpg|міні|справа|Смаленскі гуманітарны ўніверсітэт]] [[Файл:Smolensk, Bolshaya Sovetskaya street 10 - 2.jpg|міні|справа|Сельскагаспадарчая акадэмія]] Спіс актуальны на кастрычнік 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://vuz.edunetwork.ru/67/ |title=Вузы Смоленской области |access-date=16 кастрычніка 2020 |archive-date=17 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017203018/https://vuz.edunetwork.ru/67/ |url-status=dead }}</ref> * [[Ваенная акадэмія вайсковай супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]] * [[Інстытут дзелавой кар’еры]] (філіял г. [[Смаленск]]) * [[Маскоўскі дзяржаўны універсітэт тэхналогій і кіравання]] (філіял г. [[Вязьма]]) * [[Маскоўскі энергетычны інстытут]] (філіял г. [[Смаленск]]) * [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы]] (філіял г. [[Смаленск]]) * [[Расійскі эканамічны ўніверсітэт імя Г. В. Пляханава]] (філіял г. [[Смаленск]]) * [[Санкт-Пецярбургскі універсітэт тэхналогій кіравання і эканомікі]] (філіял г. [[Смаленск]]) * [[Саратаўская дзяржаўная юрыдычная акадэмія]] (філіял г. Смаленск) * [[Смаленская дзяржаўная акадэмія фізічнай культуры, спорту і турызму]] * [[Смаленская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]] * [[Смаленская праваслаўная духоўная семінарыя РПЦ]] * [[Смаленскі дзяржаўны інстытут мастацтваў]] * [[Смаленскі дзяржаўны медыцынскі універсітэт]] * [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Фінансавы універсітэт пры Урадзе Расійскай Федэрацыі]] (філіял г. [[Смаленск]]) == Гл. таксама == * [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Смаленск)|Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Смаленску]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite web|url = https://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/|title = .|author = .|publisher = Энциклопедия Смоленской области|accessdate = 2020-10-14|archive-date = 17 кастрычніка 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201017002622/https://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/|url-status = dead}} [[Катэгорыя:Смаленская вобласць]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расіі|Смаленская вобласць]] 4x6yj9qxghf4o0hn7fwowzzvm8vui6c 0 658543 5174715 4765544 2026-08-03T02:50:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174715 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен}} '''Алег Віктаравіч Хіжэўскі''' (нар. [[16 лютага]] [[1954]]) — кандыдат педагагічных навук, прафесар, [[заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]], суддзя міжнароднай катэгорыі, майстар спорту СССР па самба і дзюдо, трэнер Вышэйшай кваліфікацыйнай катэгорыі, неаднаразовы чэмпіён і прызёр чэмпіянатаў БССР па самба і дзюдо.<ref>[https://wiki.belstu.by/хижевский_олег_викторович Википедия Белорусского государственного технологического университета]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[16 лютага]] [[1954]] года ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У 1971 годзе скончыў сярэднюю школу № 8 г. [[Баранавічы]]. З 1971 па 1972 год праходзіў службу ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], працаваў у г. [[Баранавічы]] на [[Баранавіцкі аўтаагрэгатны завод|заводзе аўтаагрэгатаў]] токарам. У 1972 годзе паступіў у [[Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры]], на завочную форму навучання, скончыў у 1977 годзе. У 1972 годзе выканаў нарматыў [[Майстар спорту СССР|майстра спорту СССР]] па [[Самба (барацьба)|самба]]. З 1972 па 1974 год — служба ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. З 1974 да 1976 года працаваў трэнерам па [[дзюдо]] ў Мінскай абласной ДЮСШ ДССО «Ураджай». У 1975 годзе выканаў нарматыў [[Майстар спорту СССР|майстра спорту СССР]] па [[дзюдо]]. У [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] з 1976 года на пасадзе старшага лабаранта, на кафедры фізічнай культуры з 1977 года на пасадзе выкладчыка, з 1981 года старшы выкладчык, з 1999 года дацэнт. З 1996 па 2001 год працаваў начальнікам спартыўна-аздараўленчай базы адпачынку «Эканаміст» [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БДЭУ]] (у летні перыяд) на [[Вілейскае вадасховішча|Вілейскім вадасховішчы]]. У 1999 годзе скончыў завочна [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці бухгалтарскі ўлік, аналіз і аўдыт. Вучоная ступень кандыдата педагагічных навук прысуджана па выніках абароны дысертацыі ў [[Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры|Акадэміі фізічнага выхавання і спорту Рэспублікі Беларусь]] 26 красавіка 2000 года, званне дацэнта прысвоена 10 красавіка 2002 годзе. З верасня 2004 года, у парадку пераводу, быў прызначаны загадчыкам кафедры спартыўнай барацьбы [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры]], абраны па конкурсе на гэтую ж пасаду. З лютага 2008 года працаваў выкладчыкам кафедры фізічнай падрыхтоўкі і спорту ў [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. З 25 жніўня 2008 года абраны па конкурсе на вакантную пасаду старшага выкладчыка кафедры фізічнай падрыхтоўкі і спорту [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]], з 1 кастрычніка 2008 года абраны па конкурсе на вакантную пасаду дацэнта. З мая 2009 года працаваў дацэнтам кафедры фізічнага выхавання і спорту ў [[БДТУ|Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце]], у верасні 2011 года прафесарам гэтай жа кафедры. У [[БДТУ]] падрыхтаваў 8 майстроў спорту РБ і 10 кандыдатаў у майстры спорту РБ па самба. З кастрычніка 2016 года прызначаны загадчыкам кафедры фізічнага выхавання і спорту [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]]. Падрыхтаваў каля 40 майстроў спорту СССР і РБ, 3 майстроў спорту Міжнароднага класа па самба і дзюдо. Прымаў удзел у падрыхтоўцы 3 заслужаных майстроў РБ і больш за 40 спартсменаў чэмпіёнаў і прызёраў чэмпіянатаў і першынстваў Рэспублікі Беларусь, Еўропы і свету па самба і дзюдо, аднаго ўдзельніка Афінскай Алімпіяды па дзюдо. Усяго навуковых прац больш за 100, у тым ліку 18 вучэбна-метадычных дапаможнікаў і навучальных дапаможнікаў, адзін навучальны фільм. Рэцэнзаваў навуковыя працы па праблемах тэорыі і методыкі фізічнага выхавання. Прайшоў павышэнне кваліфікацыі ў 2001 годзе пры зборнай камандзе Рэспублікі Беларусь па самба, у 2004 годзе пры Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы, у 2011 годзе пры [[БДУ]] і ў 2017 годзе пры [[БДПУ]]. Мае ганаровае званне — [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]] — прысвоена 18 красавіка 2000 года, неаднаразова ўзнагароджваўся граматамі [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі РБ]] і [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь|Міністэрства спорту і турызму РБ]]. З’яўляецца членам федэрацыі РБ па самба, суддзёй Міжнароднай катэгорыі і трэнерам-выкладчыкам Вышэйшай кваліфікацыйнай катэгорыі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://ffv.bspu.by/hizhevskii-oleg-viktorovich Беларускі дзяржаўны педагагічны універсітэт імя Максіма Танка] {{DEFAULTSORT:Хіжэўскі Алег Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] [[Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР|Катэгорыя:]] [[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДЭУ]] [[Катэгорыя:Самбісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзюдаісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры Беларусі]] avvfdqxbv38sjfg8oihj38cn5unykh8 100 658977 5174582 5173884 2026-08-02T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5174582 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Маргарэта Хааген|2026-08-02T05:20:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Адысея (фільм, 2026)|2026-07-30T21:27:07Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вангеліс|2026-07-25T12:14:06Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Георг Вільгельм Пабст|2026-07-23T08:01:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маці Пальм|2026-07-23T06:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікалай Пятровіч Пало|2026-07-22T12:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віталь Паўлавіч Паліцаймака|2026-07-22T11:14:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алена Зуй-Вайцяхоўская|2026-07-21T15:51:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ханс Рудзі Гігер|2026-07-20T09:30:11Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Star Control II|2026-07-14T19:51:29Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Адам Ламберт|2026-07-11T14:21:40Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 945bcw49l2fxnkmyclmdlgtx4l8cb28 0 662774 5174666 5151622 2026-08-02T21:00:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174666 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Ада Райчонак | арыгінал імя = | партрэт = Ада Райчонак партрэт.jpg | апісанне = | род дзейнасці = [[грамадская дзяячка]], [[настаўніца]] | дата нараджэння = 10.04.1937 | месца нараджэння = | муж = Алег Райчонак }} {{цёзкі2|Райчонак}} '''Ада Райчонак''' (нар. {{ДН|10|04|1937}}) — беларуская грамадская дзяячка, настаўніца. Дырэктар [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкага музея мастацтва і этнаграфіі імя Язэпа Драздовіча]] і недзяржаўнага Літаратурна-мастацкага музея імя Міхася Райчонка. == Біяграфія == Нарадзілася [[10 красавіка]] [[1937]] годзе ў [[Віцебск]]у. У [[1943]] годзе, у шасцігадовым узросце, разам з маці трапіла ў канцэнтрацыйны лагер каля [[Лепель|Лепеля]]. Цудам уратавалася ад расстрэлу ў чэрвені [[1944]] года. У [[1957]] годзе скончыла [[Полацкае педагагічнае вучылішча]], у [[1966]] годзе — [[Пскоўскі педагагічны інстытут]]. Працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў мястэчку [[Германавічы]] Шаркаўшчынскага раёна. З пачатку 1990-х актыўна займаецца культурніцкай дзейнасцю. Кіравала ансамблем «Германавіцкія вячоркі», вядомым на ўсю вобласць. Рабіла школьны музей баявой славы. [[Алесь Марачкін]] падштурхнуў Аду Райчонак займацца творчасцю [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]. Так годзе ўзнік культурна-асветніцкі цэнтр імя Язэпа Драздовіча, а ў 1995 годзе быў адкрыты [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі імя Язэпа Драздовіча]]. Пры ўдзеле Ады Райчонак з’явілася скульптурная кампазіцыя ў [[Мінск]]у ў Траецкім прадмесці — «Вечны вандроўнік». Сын Міхась быў першым старшынёй цэнтра імя Драздовіча. [[Міхась Райчонак]] працаваў выкладчыкам Віцебскага ўніверсітэта, вучыўся ў аспірантуры, быў паэтам, пісьменнікам, краязнаўцам. Пасля трагічнай смерці Міхася ў 1999 годзе Ада Райчонак узначальвае Цэнтр Драздовіча. Сябра [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] і [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]]. Заснавала другі музей — недзяржаўны Літаратурна-мастацкі музей імя Міхася Райчонка. Дзеля гэтага Ада Райчонак выкупіла частку дома і [[5 жніўня]] [[2005]] года музей адкрыўся. Музей змяшчае дзясяткі карцін, і сотні кніг з аўтографамі. У [[2009]] годзе рэжысёр [[Уладзімір Колас]] зняў дакументальны фільм «Галерэя Ады», у якім распавёў пра дзейнасць Ады Райчонак. Фільм быў паказаны ў розных краінах свету, атрымаў шэраг узнагародаў. У [[2010]] годзе стала лаўрэаткай прэміі імя Васіля Быкава «За свабоду думкі», якую ўручае [[Рух "За Свабоду"|«Рух за Свабоду»]]. Ладзіць мастацкія пленэры, бардаўскія фестывалі, навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя Язэпу Драздовічу конкурсы дзіцячых малюнкаў. Правяла больш за два дзясяткі драздовіцкіх пленэраў, дзякуючы якім у яе музеі з’явілася больш за 100 карцін. Выдае газету «Бацькаўшчына», праводзіць бульбяныя фэсты, займаецца краязнаўствам. Выкупіла і прыводзіць у належны стан сядзібу сусветна вядомага селекцыянера [[Іван Сікора|Івана Сікоры]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Германавіцкі музей мастацтва і этнаграфіі імя Язэпа Драздовіча. [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка [і інш.]. — Мн.: [[БелЭн]], [[1994]]. — 537 с.; іл. == Спасылкі == * [https://belsat.eu/films/47/ Белсат. Галерэя Ады, дак. фільм, 2011] * [https://www.racyja.com/hramadstva/ada-rajchonak-svyatkue-80-gadovy-yubilej/ Радыё Рацыя. Ада Райчонак святкуе 80-гадовы юбілей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201117073530/https://www.racyja.com/hramadstva/ada-rajchonak-svyatkue-80-gadovy-yubilej/ |date=17 лістапада 2020 }} * [https://vkurier.by/62419 Ада Райчонак. Мае ўспаміны аб сустрэчах з Іванам Паўлавічам Сікорам] * [https://m.nashaniva.by/articles/71619/ Наша Ніва. Ада Райчонак: Пакуль жывая, буду працаваць на карысць Беларусі] * [http://www.nastaunik.info/national-edu/persons/8952 настаўнік.info. Райчонак Ада Эльеўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116193737/http://www.nastaunik.info/national-edu/persons/8952 |date=16 лістапада 2020 }} * [https://www.svaboda.org/a/30174994.html Радыё Свабода. Анкета пасьля лета. Ада Райчонак] {{DEFAULTSORT:Райчонак Эда Эльеўна}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Шаркаўшчынскага раёна]] kgmh84on46rhfln70mfejey85nzakrk 0 666341 5174837 4347992 2026-08-03T09:11:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174837 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гугнін}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Аляксандравіч Гугнін |Арыгінал імя = |Фота = Gugnin A A.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{BLR}} |Навуковая сфера = [[філалогія]] |Месца працы = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|філалагічных навук}} |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = [[Дзяніс Аляксандравіч Кандакоў]] |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Аляксандр Аляксандравіч Гугнін''' ({{ДН|3|5|1941}}, [[Масква]] — {{ДС|15|6|2021}}, [[Полацк]]) — беларускі [[філолаг]], [[Літаратуразнаўства|літаратуразнавец]], [[Літаратурная крытыка|крытык]], [[перакладчык]], [[Педагогіка|педагог]], [[Доктар навук|доктар філалагічных навук]], [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[3 мая]] [[1941]] года ў [[Масква|Маскве]]. У [[1953]] годзе сям’я пераехала ў [[Полацк]]. Бацька, Гугнін Аляксандр Паўлавіч, працаваў дырэктарам [[Полацкі лясны тэхнікум|Полацкага ляснога тэхнікума]], да гэтага з’яўляўся намеснікам міністра лясной гаспадаркі [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Дзядзька, Гугнін Мікалай Паўлавіч, лётчык-ас часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]]. У [[1958]] годзе скончыў полацкую школу № 1. Атрымаў пуцёўку на ўдарную камсамольскую будоўлю ў [[Наваполацк]]у, працаваў у брыгадзе перадавіка [[Пётр Іванавіч Блахін|Пятра Блахіна]]. У [[1972]] годзе закончыў філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], у [[1975]] годзе — [[Аспірантура|аспірантуру]] гэтага ж факультэта. У [[1976]] годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Асноўныя этапы развіцця паэзіі Л. Уланда». У [[1972]] годзе працаваў у «Літаратурнай газеце». У [[1976]]—[[1977]] гадах з’яўляўся рэдактарам часопіса «Замежная літаратура». У [[1978]]—[[1982]] гадах працаваў навуковым рэдактарам выдавецтва «Прагрэс», затым — загадчыкам рэдакцыі мастацкай літаратуры на замежных мовах выдавецтва «Вясёлка». У [[1982]]—[[1983]] гадах загадваў рэдакцыяй літаратуры на замежных мовах выдавецтва «Вясёлка». Затым працаваў у Інстытуце славяназнаўства і балканістыкі [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]: з [[1983]] года старшы навуковы супрацоўнік, з [[1993]] года — кіраўнік Цэнтра славяна-германскіх даследаванняў, з 1998 года — вядучы навуковы супрацоўнік [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. У [[1998]] годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Асноўныя этапы развіцця сербалужыцкай літаратуры ў славянска-германскім кантэксце». З [[1999]] года загадчык кафедры сусветнай літаратуры і культуралогіі [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У [[2005]] годзе пры кафедры быў адкрыты кабінет сусветнай літаратуры. Яго аснову склала асабістая бібліятэка Аляксандра Гугніна, падораная ім Полацкаму ўніверсітэту. Гэта звыш 20 тысяч тамоў на [[Руская мова|рускай]], [[Беларуская мова|беларускай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Французская мова|французскай]], [[Лацінская мова|лацінскай мовах]]. Апошнія гады працаваў [[прафесар]]ам кафедры сусветнай літаратуры і замежных моў, а таксама прафесарам кафедры славянскай філалогіі [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Памёр [[15 чэрвеня]] [[2021]] года ў [[Полацк]]у ад [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруснай інфекцыі]]<ref>{{Cite web |url=https://gorod214.by/new/7122 |title=Профессор ПГУ и первостроитель Новополоцка Александр Гугнин умер от коронавируса. Что вспоминают о нем его ученики? |access-date=15 чэрвеня 2021 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616043203/https://gorod214.by/new/7122 |url-status=dead }}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Даследаванні Аляксандра Гугніна прысвечаны гісторыі [[Літаратура|літаратур]] [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Германія|Германіі]] і нямецкамоўнай [[Швейцарыя|Швейцарыі]], а таксама вывучэнню руска-нямецкіх і нямецка-рускіх літаратурных узаемасувязяў. У шэрагу манаграфічных работ А. А. Гугніна разглядаецца гісторыя [[Сербалужыцкая літаратура|сербалужыцкай літаратуры]]. У фокусе пастаяннай цікавасці даследчыка — тэорыя, гісторыя і практыка мастацкага перакладу. З’яўляецца членам Міжнароднага таварыства [[Гётэ]] ў [[Веймар]]ы (з [[1987]] года), Таварыства [[Гельдэрлін]]а ў [[Цюбінген]]е (з [[1990]] года), «Маціцы сербалужыцкай ў Будзішыне» ([[Баўтцэн]], [[1995]]), Міжнароднага таварыства [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]] ([[1996]]). Узначальвае творчую секцыю мастацкага перакладу ў беларускім літаратурным саюзе «Полацкая галіна». Заснавальнік і выдавец кніжнай серыі «Праблемы гісторыі літаратуры» ([[1996]]). Пачаў публікавацца з [[1959]] года ў газетах «Сцяг камунізму» і «Сцяг новабудоўлі» Полаччыны. Яго творчасць, а таксама артыкулы аб ім самім публікавала газета «Веснік культуры». Перакладае на рускую мову нямецкамоўных і славянскіх пісьменнікаў. Аўтар паэтычных зборнікаў «Шляхі зямныя і іншыя» ([[Наваполацк]], [[1993]]) і «Палонны зямных гарызонтаў» ([[Масква]]-[[Полацк]], [[1996]]). == Асноўная бібліяграфія == З [[1970]] года апублікаваў больш за 500 навуковых і літаратурна-крытычных работ, у тым ліку 11 кніг і брашур, у тым ліку: * Сучасная літаратура [[ГДР]]. — Масква, 1987. * [[Сербалужыцкая літаратура]] эпохі [[рамантызм]]у. — Масква, 1994. * [[Сербалужыцкая літаратура]] эпохі [[Асветніцтва]]. — Масква, 1994. * [[Сербалужыцкая літаратура]] эпохі нацыянальнага адраджэння [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. — Масква, 1995. * Уводзіны ў гісторыю [[Сербалужыцкая літаратура|сербалужыцкай славеснасці і літаратуры]] ад вытокаў да нашых дзён. — Масква: Навуковы цэнтр славяна-германскіх даследаванняў РАН, 1997. * Магічны [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] у кантэксце літаратуры і мастацтва [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. — Масква, 1998. * [[Аўстрыйская літаратура]] [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. — Наваполацк-Масква, 2000. * [[Сербалужыцкая літаратура]] [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] ў славянска-германскім кантэксце. — Масква, 2001. * [[Нямецкая літаратура]] [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]: ад [[рамантызм]]у да бідэрмайера. — Наваполацк-Масква, 2002. == Узнагароды == * [[Медаль Францыска Скарыны]] ([[26 снежня]] [[2011]]), * Ганаровы грамадзянін [[Наваполацк]]а ([[2017]]), * [[Ордэн Францыска Скарыны]] ([[24 ліпеня]] [[2019]]). {{зноскі}} == Літаратура == * Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт: вытокі, гісторыя станаўлення і дзейнасць (да 40-годдзя заснавання) / рэдкал.: Д. М. Лазоўскі, Д. У. Дук, Э. М. Бабенка [і інш.]. — Наваполацк: ПДУ, 2008. — 312 с. * Гісторыка-філалагічны факультэт / Г. І. Астапковіч, Ю. М. Галуза, Н. Б. Лысова. — Наваполацк: ПДУ, 2008. — 68 с. * Александр Александрович Гугнин // Новая Россия: мир литературы: Энциклопедический словарь. в 2-х т. / Сост. С. Чуприн. — Т. 1. — Москва: Рипол-Классик, 2003. — 832 с == Спасылкі == * [https://www.psu.by/universitet/personalii/247-personal-g/9619-gugnin-aleksandr-aleksandrovich#biografiya Біяграфія на сайце Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226031506/https://www.psu.by/universitet/personalii/247-personal-g/9619-gugnin-aleksandr-aleksandrovich#biografiya |date=26 лютага 2021 }} * [https://scholar.google.com/citations?user=jL10PN0AAAAJ&hl=ru&oi=sra Профіль аўтара ў Google Scholar]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.elibrary.ru/author_profile.asp?id=71680 Профіль аўтара ў eLIBRARY.RU]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гугнін Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Наваполацка]] 5tvt0adojlc76aynpb8fs770r38fdrn 10 670133 5174839 4528094 2026-08-03T09:27:34Z Ueschar 151377 Паправіў недакладнасць у апісанні - прадвызначана заўвагі пакідаюцца арабскімі лічбамі, а не лацінскімі літарамі 5174839 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Шаблон для стварэння зносак, якія не спасылаюцца на літаратуру і іншыя крыніцы, напрыклад для заўваг або каментарыяў. Працуе ў спалучэнні з {{ш|notelist}}. {{TOC right}} == Ужыванне == : {{tc|efn|''тэкст заўвагі''{{optp|1=name=''імя зноскі''|2=group=''група''}}}} Прыклад, : <pre>Тэкст з заўвагамі{{efn|1-я заўвага}}, аформленымі як зноскі{{efn|яшчэ адна заўвага}}.</pre> : Тэкст з заўвагамі{{efn|1-я заўвага}}, аформленымі як зноскі{{efn|яшчэ адна заўвага}}. Шаблон прадвызначана нумаруе заўвагі арабскімі літарамі, але задаўшы параметр <code>group</code> можна нумараваць зноскі лацінскімі або грэчаскімі літарамі, рымскімі лічбамі. Прыклад, : <pre>Зноскі можна пазначаць грэчаскімі літарамі{{efn|group=lower-greek|во гэтак}}.</pre> : Зноскі можна пазначаць грэчаскімі літарамі{{efn|group=lower-greek|во гэтак}}. Каб ужываць адну зноску не раз, карыстайцеся параметрам <code>name</code>. Прыклад, : <pre>Каментуемы тэкст{{efn|name=a|паўторная зноска заўвагі}}, пазней заўвагу можна паўтарыць{{efn|name=a}}.</pre> : Каментуемы тэкст{{efn|name=a|паўторная зноска заўвагі}}, пазней заўвагу можна паўтарыць{{efn|name=a}}. Самі каментарыі і заўвагі паказваюцца шаблонам {{t|notelist}}. Калі ў зносках была зададзена група <code>group</code>, то шаблону {{t|notelist}} трэба задаць тую ж групу. Прыклад: <pre>{{notelist}}</pre> {{notelist}} <pre>{{notelist|group=lower-greek}}</pre> {{notelist|group=lower-greek}} Звычайна пералік заўваг ставяць у раздзеле «Заўвагі» да зносак на літаратуру і крыніцы: <pre> == Заўвагі == {{notelist}} == Зноскі == {{зноскі}} </pre> == Параметры для груп == Параметр {{para|group}} задаецца наступнымі выразамі: * <code>lower-alpha</code> — нумарацыя малымі лацінскімі літарамі; * <code>upper-alpha</code> — нумарацыя вялікімі лацінскімі літарамі; * <code>lower-roman</code> — нумарацыя рымскімі лічбамі (малымі); * <code>upper-roman</code> — нумарацыя рымскімі лічбамі (вялікімі); * <code>lower-greek</code> — нумарацыя малымі грэчаскімі літарамі. == Прыклады == {{markup|title=Радковыя літары |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist}} }} {{markup|title=Рымскія лічбы |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist|group=lower-roman}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist|group=lower-roman}} }} {{markup|title=Паўторныя заўвагі |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|name=fn1}}. {{notelist}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|name=fn1}}. {{notelist}} }} 13u1uxym180ns2hg19a9m38zv3ovqxn 5174840 5174839 2026-08-03T09:28:02Z Ueschar 151377 5174840 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Шаблон для стварэння зносак, якія не спасылаюцца на літаратуру і іншыя крыніцы, напрыклад для заўваг або каментарыяў. Працуе ў спалучэнні з {{ш|notelist}}. {{TOC right}} == Ужыванне == : {{tc|efn|''тэкст заўвагі''{{optp|1=name=''імя зноскі''|2=group=''група''}}}} Прыклад, : <pre>Тэкст з заўвагамі{{efn|1-я заўвага}}, аформленымі як зноскі{{efn|яшчэ адна заўвага}}.</pre> : Тэкст з заўвагамі{{efn|1-я заўвага}}, аформленымі як зноскі{{efn|яшчэ адна заўвага}}. Шаблон прадвызначана нумаруе заўвагі арабскімі лічбамі, але задаўшы параметр <code>group</code> можна нумараваць зноскі лацінскімі або грэчаскімі літарамі, рымскімі лічбамі. Прыклад, : <pre>Зноскі можна пазначаць грэчаскімі літарамі{{efn|group=lower-greek|во гэтак}}.</pre> : Зноскі можна пазначаць грэчаскімі літарамі{{efn|group=lower-greek|во гэтак}}. Каб ужываць адну зноску не раз, карыстайцеся параметрам <code>name</code>. Прыклад, : <pre>Каментуемы тэкст{{efn|name=a|паўторная зноска заўвагі}}, пазней заўвагу можна паўтарыць{{efn|name=a}}.</pre> : Каментуемы тэкст{{efn|name=a|паўторная зноска заўвагі}}, пазней заўвагу можна паўтарыць{{efn|name=a}}. Самі каментарыі і заўвагі паказваюцца шаблонам {{t|notelist}}. Калі ў зносках была зададзена група <code>group</code>, то шаблону {{t|notelist}} трэба задаць тую ж групу. Прыклад: <pre>{{notelist}}</pre> {{notelist}} <pre>{{notelist|group=lower-greek}}</pre> {{notelist|group=lower-greek}} Звычайна пералік заўваг ставяць у раздзеле «Заўвагі» да зносак на літаратуру і крыніцы: <pre> == Заўвагі == {{notelist}} == Зноскі == {{зноскі}} </pre> == Параметры для груп == Параметр {{para|group}} задаецца наступнымі выразамі: * <code>lower-alpha</code> — нумарацыя малымі лацінскімі літарамі; * <code>upper-alpha</code> — нумарацыя вялікімі лацінскімі літарамі; * <code>lower-roman</code> — нумарацыя рымскімі лічбамі (малымі); * <code>upper-roman</code> — нумарацыя рымскімі лічбамі (вялікімі); * <code>lower-greek</code> — нумарацыя малымі грэчаскімі літарамі. == Прыклады == {{markup|title=Радковыя літары |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist}} }} {{markup|title=Рымскія лічбы |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist|group=lower-roman}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist|group=lower-roman}} }} {{markup|title=Паўторныя заўвагі |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|name=fn1}}. {{notelist}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{efn|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{efn|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{efn|name=fn1}}. {{notelist}} }} bw09wvsszry8xmr89mrotvll0xi7ipn 0 670346 5174727 5174284 2026-08-03T05:02:21Z Цімур 27525 /* Рэакцыя публікі */ 5174727 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Выпуск == === Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску === Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}</ref>. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслухоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»<ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}</ref>. Вечарынка стала першым кантактам гурта са СМІ амаль за год<ref name="Womack/LaunchParty" /><ref name="Drummond/NME" />. Норы Драманд з «[[NME]]» пісаў, што ўвесь гэты час бітлы знаходзіліся «практычна без сувязі са знешнім светам», гэта прывяло да скаргаў нацыянальнай прэсы на тое, што гурт «паглыбіўся ў сябе, стаўшы скрытным і высакамерным»<ref name="Drummond/NME">{{cite magazine|first=Norrie|last=Drummond|title=Dinner with the Beatles|magazine=[[NME]]|date=1967-05-27|pages=2–3}}</ref>. Некаторыя з прысутных рэпарцёраў былі шакаваны знешнім выглядам бітлоў, асабліва Ленана і Харысана{{sfn|Spitz|2005|pp=691–92}}, паколькі багемнае адзенне музыкантаў рэзка кантраставала з іх ранейшым медыйным іміджам<ref name="Womack/LaunchParty">{{cite web|first=Kenneth|last=Womack|title=Everything Fab Four: Celebrating the First Half-Century of 'Sgt. Pepper' Launch Parties|url=https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|publisher=kennethwomack.com|date=2017-05-09|access-date=2020-06-10|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922144638/https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|url-status=live}}</ref>. Біёграф {{нп1|Говард Соўнс|Говард Соўнс|en|Howard Sounes}} параўноўваў мерапреымства са сходам [[Брытанская каралеўская сям'я|брытанскай каралеўскай сям'і]], асабліва вылучаючы адну з фатаграфій, на якой Ленан паціскае руку Мак-Картні «ў гратэскна-віншавальнай манеры, закідаючы галаву ў саркастычным смеху»{{sfn|Sounes|2010|p=176}}. Альбом быў выпушчаны ў Брытаніі 26 мая, раней за запланаваную дату — 1 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. Гэта была першая пласцінка «The Beatles» з ідэнтычнымі спісамі кампазіцый як для мясцовага рынку, так і для ЗША{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Рэліз у Штатах адбыўся 2 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У рэкламе амерыканскага дыстрыб'ютара, [[Capitol Records]], падкрэслівалася, што «The Beatles» і ансамбль сяржанта Пепера — адны і тыя ж людзі{{sfn|Rodriguez|2012|p=197}}. === Рэакцыя публікі === «Sgt. Pepper» быў успрыняты шырокай публікай як своеасаблівы саўндтрэк да «Лета кахання»{{sfn|Scapelliti|2007|p=104}}{{sfn|Ingham|2006|p=42}}, якое стала адным з галоўных падзей года. Пісьменнік Пітэр Лавецолі называў лонгплэй «пераломным момантам для Захаду, калі пошук [[Вышэйшыя станы свядомасці|вышэйшай свядомасці]] і альтэрнатыўнага погляду на свет дасягнуў крытычнай масы»{{sfn|Lavezzoli|2006|pp=6–7}}. Публіцыст часопіса «[[Rolling Stone]]» {{нп1|Лэнгдан Вінер|Лэнгдан Вінер|en|Langdon Winner}} успамінаў:{{цытата|У першы тыдзень пасля выпуску «Сяржанта Пепера» заходняя цывілізацыя бліжэй за ўсё падышла да свайго калектыўнага адзінства з часоў [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] 1815 года. У кожным горадзе Еўропы і Амерыкі радыёстанцыі круцілі [яго]… і ўсе слухалі… На кароткі час непапраўна раздробленая свядомасць Захаду стала адзінай, прынамсі, у розумах моладзі{{sfn|Riley|2002|p=205}}.}} [[Файл:Otis Redding 1967.JPG|215px|thumb|left|«Сяржант Пепер» аказаў вялізны ўплыў на многіх чарнаскурых музыкантаў, асабліва [[Отыс Рэдынг|Отыса Рэдынга]], які напісаў «[[(Sittin’ on) The Dock of the Bay]]», пастаянна слухаючы гэтую пласцінку, і [[Сціві Уандэр|Сціві Уандэра]], які часта цытаваў альбом як водападзел у сваёй уласнай творчасці<ref>{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|title=Sgt. Pepper’s Timing Was As Good As Its Music|publisher=''[[Slate]]''|lang=en|author=Hamilton, Jack|date=2017-05-24|access-date=2024-04-18|archive-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|url-status=live}}</ref>]] Паводле Райлі, поп-альбом «аб'яднаў большую колькасць людзей дзякуючы агульным перажыванням, чым калі-небудзь раней»{{sfn|Riley|2002|pp=205–06}}. Макдональд адзначаў, што «пласцінку атачала амаль рэлігійнае трапятанне», падкрэсліваючы, што яе ўплыў быў міжпакаленчым, паколькі «маладыя і пажылыя былі зачараваны ёй у роўнай ступені»; таксама ён вызначаў эпоху ў тым сэнсе, што «душэўнае трапятанне», якое яна выклікала па ўсім свеце, была «не чым іншым, як кінематаграфічным пераходам ад адной інтэлектуальнай моды да іншай». Музычны журналіст {{нп1|Марк Элен|Марк Элен|en|Mark Ellen}}, падлетак у 1967 годзе, успамінаў, як паслухаў частку альбома ў доме ў аднаго са сваіх сяброў, а затым пачуў астатнія песні ў гасцях у яшчэ аднаго прыяцеля, быццам пласцінка гучала паўсюль з «аднаго гіганцкага {{нп1|Dansette|прайгравальніка|en|Dansette}}». Ён заяўляў, што найадметнейшым было тое, што яе прынялі дарослыя, якія адвярнуліся ад «The Beatles», калі яны сталі «панурымі і загадкавымі», і тое, што гурт, які трансфармаваўся ў элегантных «[[MC|майстроў цырымоніі]]», цяпер стаў тымі самымі «сямейнымі ўлюбёнцамі, якіх яны імкнуліся высмеяць»{{заўвага|Паводле ўспамінаў {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлза|en|Barry Miles}}, альбом гучаў «з кожнай крамы» на {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}}, а таксама напоўніў дамы самых фешэнебельных раёнаў Нью-Ёрка. Ён успамінае гэтую пласцінку як «саўндтрэк да таго лета і той зімы… Ад яе проста было немагчыма нікуды падзецца»{{sfn|Harris|2007|p=87}}.|кам.}}{{sfn|Ellen|2002|pp=104–05}}. Пісьменнік {{нп1|Пітэр Догет|Пітэр Догет|en|Peter Doggett}} называе «Sgt. Pepper» «найбуйнейшай поп-падзеяй», якая адбылася паміж дэбютам «The Beatles» на амерыканскім тэлебачанні ў лютым 1964 года і [[Забойства Джона Ленана|забойствам Ленана]] ў снежні 1980 года{{sfn|Doggett|2015|p=373}}, у той час як Норман настальгіруе: «Цэлае пакаленне, якое пакуль яшчэ не стала раўнадушным да шчаслівых вех у жыцці, заўсёды будзе памятаць да драбніц, калі і дзе яны ўпершыню пачулі яго…»{{sfn|Norman|2008|p=497}}. Імпульс, выкліканы пласцінкай, адчуваўся на [[Фестываль у Мантэрэі|Міжнародным поп-фестывалі ў Мантэрэі]], другім мерапрыемстве ў рамках «Лета кахання», якое праходзіла 16-18 чэрвеня на {{нп1|Кірмашовая плошча акругі Мантэрэй|кірмашовай плошчы|en|Monterey County Fairgrounds}} ля [[Сан-Францыска]]{{sfn|Gould|2007|pp=418–19}}{{sfn|Philo|2015|pp=116–17, 119}}. Альбом гучаў адусюль, у гандлёвых намётах і на выставачных стэндах, а супрацоўнікі фестываля насілі бэйджы з тэкстам з песні Ленана «Being for the Benefit of Mr. Kite!»: {{Comment|«Выдатнае баўленне часу вам гарантавана»|«A splendid time is guaranteed for all»}}{{sfn|Philo|2015|p=119}}. [[Файл:Jeff Beck in Amsterdam 1979 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«Не слухаў і не збіраюся. Гэта не мая музыка» — [[Джэф Бэк]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071007233517/http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono |date=7 кастрычніка 2007 }} на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] nc37rrwwrylheut80frwm1mdx00r9zt 0 670460 5174621 4899703 2026-08-02T18:00:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174621 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = 200px | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | сцяг = | прэзідэнт = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = |гады службы =  |прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе''' ({{lang-ar|عبد الحميد الدبيبة}}; нар. [[1958]], [[Місурата]], [[Каралеўства Лівія]]) — лівійскі палітык і бізнесмен. Быў прызначаны часовым прэм’ер-міністрам Лівіі. Шэраг СМІ называюць яго пра-эрдаганскім палітыкам, які мае блізкія адносіны з [[Турцыя]]й<ref name=tas2/>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1958 годзе ў горадзе Місурата. Атрымаў ступень [[магістр]]а інжынерных навук у [[Канада|Канадзе]]. Быў менеджэрам [[Аль-Ітыхад (футбольны клуб, Трыпалі)|футбольнага клуба «Аль-Аль-Ітыхад»]] і старшынёй савета дырэктараў Лівійскай холдынгавай кампаніі па развіцці і інвестыцый (LEDCO)<ref name="AA" />. У [[2020]] годзе Дбэйбе заснаваў рух «Лівія аль-Мустакбал» (Будучыня Лівіі)<ref name="AA">[https://www.aa.com.tr/en/africa/profile-of-libyas-new-executive-authority-heads/2135683 Profile of Libya's new executive authority heads] Anadolu Agency, February 6 2021</ref>. [[5 лютага]] [[2021]] года быў прызначаны часовым прэм’ер-міністрам краіны на [[Форум палітычнага дыялогу Лівіі|Форуме палітычнага дыялогу Лівіі]]<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/libyas-factions-head-into-runoff-on-interim-government UN-led Libya forum selects new interim government] Al-Jazeera. February 5, 2021. </ref>. Дбэйбе балатаваўся разам з [[Мухамед Юніс Манфі|Махамедам аль-Манфі]] ў якасці прэзідэнта і [[Муса аль-Кані|Мусам аль-Кані]] і [[Абдала аль-Лафі|Абдалой аль-Лафі]] ў якасці віцэ-прэзідэнтаў. У той жа час ён сутыкнуўся з абвінавачваннямі ў спробах падкупіць некаторых дэлегатаў форума праз свайго стрыечнага брата, багатага бізнесмена Алі аль-Дбэйбе<ref> [https://almarsad.co/2020/11/16/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%85%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%8A%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D9%85%D9%88/ Abdul Hmaid al-Dabaiba: All Libyans respect Ali al-Dabaiba, and bribes are not among our morals] (In Arabic) November 16, 2020.</ref>. Яго спіс атрымаў 39 галасоў, што на пяць больш, чым у [[Агіла Салах Іса|Агілы Салех Іса]] і [[Фатхі Башага|Фатхі Башагі]]<ref>[https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/ BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205145321/https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/ |date=5 лютага 2021 }} Zaptia, S. Libya Herald. February 5, 2021</ref>. Апошні быў успрыняты як прыхільнік [[ЗША]], але амерыканскі пасол адмаўляў любыя спробы паўплываць на выбарчы працэс<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2021/02/04/u-s-denies-attempting-to-influence-lpdf-process/|title=U.S denies attempting to influence LPDF process|author=Sami Zaptia|work=Libya Herald|date=4 February 2021|accessdate=5 February 2021|archive-date=4 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204165340/https://www.libyaherald.com/2021/02/04/u-s-denies-attempting-to-influence-lpdf-process/|url-status=dead}}</ref>. [[15 сакавіка]] афіцыйна заняў пасаду прэм’ер-міністра<ref name=tas2/>. У верасні 2021 года парламент прагаласаваў за вынясенне недаверу ўраду Абдэля Хаміда Дбэйбы. [[10 лютага]] [[2022]] года на палітыка быў здзейснены замах. Невядомыя абстралялі яго аўтамабіль, калі Дбэйбе вяртаўся дадому<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2022/02/10/v-livii-soversheno-pokushenie-na-premer-ministra В Ливии совершено покушение на премьер-министра]</ref>. У той жа дзень Палата прадстаўнікоў прызначыла [[Фатхі Башага|Фатхі Башагу]] прэм’ер-міністрам. Дбэйбе і [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|УНА]] адхілілі гэтае прызначэнне<ref>{{Cite news|date=10 February 2022|title=Libya rifts deepen as new PM named, incumbent refuses to yield|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/africa/libyan-parliament-moves-towards-vote-new-prime-minister-2022-02-10/|access-date=10 February 2022}}</ref>. == Сям’я == Жанаты. Мае шасцярых дзяцей<ref name=tas2>{{cite web |url = https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10636049 |title = На форуме в Швейцарии избрали премьера и Президентский совет Ливии |publisher = ТАСС |date = 2021-02-05 |access-date = 2021-03-23 }}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Лівіі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі паводле алфавіта]] g8nbxr8r6z79rxr0bd5zii5i7nhf5ga 0 672105 5174654 5168332 2026-08-02T19:59:32Z 5174654 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вежнавец}} {{Нядаўна памерлы}} {{Пісьменнік}} '''Е́ва Вежнаве́ц''', сапраўднае імя '''Святлана Стэфанаўна Курс''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменніца]], [[журналістка]]. Першая жанчына, якая стала лаўрэаткай [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] (2021). == Біяграфія == Нарадзілася 9 студзеня 1972 года ў вёсцы [[Загалле (Любанскі раён)|Загалле]] [[Любанскі раён|Любанскага раёна]], дзе правяла дзяцінства. У маленстве шмат хварэла, перажыла [[Клінічная смерць|клінічную смерць]] і, паводле ўласных успамінаў, была выратавана мясцовымі вясковымі шаптухамі<ref name="tok_2021">{{cite web| url=https://nashaniva.com/281254 | title=«Нашы кліканні, што гэта фашызм, што будзе кепска, ніхто не слухаў». Гутарым з пісьменніцай Святланай Курс, пераможцай прэміі Гедройца | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2021-12-03 | accessdate=2023-11-29}}</ref>. У 1994 годзе скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]]<ref name="КП">{{cite web| date=2021-11-26| url=https://news.zerkalo.io/cellar/6222.html?c | title=История женщины, вернувшейся с Запада в Беларусь. Рассказываем о лучшей книге года | publisher=[[Zerkalo.io]] | accessdate=2023-11-29}}</ref>. Пасля размеркавання працавала настаўніцай у роднай вёсцы і выхавацелькай у дзіцячым садку, але хутка сышла з сістэмы адукацыі. У 1990-я гады далучылася да беларускага нацыянальнага руху, уступіла ў [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|БНФ]], працавала стажорам на беларускім радыё. Актыўна ўдзельнічала ў жыцці мінскай творчай багемы таго часу, сябравала з многімі вядомымі дзеячамі культуры, сярод якіх [[Анатоль Сыс]], [[Міхал Анемпадыстаў]], [[Артур Клінаў]]<ref name="tok_2022">{{cite web| url=https://nashaniva.com/301454 | title=Як жыла, піла і тварыла менская багема ў 1990-х? Успамінае пісьменніца Святлана Курс | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2022-10-22 | accessdate=2023-11-29}}</ref>. Галоўная рэдактарка часопіса [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускага Хельсінкскага камітэта]] «Чалавек» (1996—1999). У розныя гады з'яўлялася аўтаркай выданняў «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]», «[[ARCHE Пачатак|ARCHE]]», «[[Наша гісторыя]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», арт-праекта «Партызан», [[Радыё Свабода (Беларусь)|радыё «Свабода»]]. У 2006 годзе пераехала ў [[Польшча|Польшчу]] на працу ў «[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]», дзе адпрацавала 13 гадоў. Таксама супрацоўнічала з тэлеканалам [[Белсат]] да 2020 года. Жыла ў [[Варшава|Варшаве]]. Як перакладчыца супрацоўнічала з [[Тэатральны інстытут імя Збігнева Рашэўскага|Тэатральным інстытутам імя Збігнева Рашэўскага]] ў Варшаве (2019). З'яўлялася дзяячкай, аўтаркай і перакладчыцай Таварыства маладых творцаў «Да Тэатра» ў Познані. У 2020 годзе, падчас [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавірусу]] і пасля страты працы на радыё, пайшла працаваць сацыяльнай работніцай (апякункай) — даглядала старых і цяжкахворых палякаў. Паводле яе слоў, яна пайшла на гэты крок свядома, каб пераадолець уласны страх старасці і смерці<ref>{{cite web| author=[[Ян Максімюк]]| date=2021-03-13| url=https://www.svaboda.org/a/31143720.html| title=Аповед зламанага чалавека. Размова пра новую кнігу Евы Вежнавец | publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] | accessdate=2023-12-01}}</ref><ref name="svaboda_2020">{{cite web| url=https://www.svaboda.org/a/30593918.html | title=«Я зразумела, што магу вымыць любую дупу». Пісьменніца Святлана Курс на час пандэміі пайшла працаваць сацработніцай | publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] | date=2020-05-06 | accessdate=2023-11-29}}</ref>. З-за грамадскай актыўнасці і пагрозы палітычнага пераследу не магла вярнуцца ў Беларусь [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пасля падзей 2020 года]]<ref name="lt_2026">{{cite web| url=https://nashaniva.com/389077 | title=Святлана Курс: Я абсалютная песімістка, аднак жыццё ўсё падкідвае шчаслівыя фіналы | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2026-02-25 | accessdate=2026-03-01}}</ref>. У маі 2025 года ў Святланы Курс была дыягнаставана [[анкалогія]] на позняй стадыі. Фонд [[BYSOL]] абвясціў тэрміновы збор сродкаў на лячэнне ў Нацыянальным анкалагічным цэнтры ў Варшаве: неабходная сума ў 10 тысяч еўра была сабрана беларусамі ўсяго за тры гадзіны<ref>{{cite web| url=https://reform.news/pisatelnice-svetlane-kurs-za-noch-sobrali-neobhodimuju-summu-na-lechenie | title=Писательнице Светлане Курс за 3 часа собрали необходимую сумму на лечение | publisher=[[Reform.news]] | date=2025-05-14 | accessdate=2026-07-21} |lang=ru}}</ref>. Пісьменніца прайшла курсы хіміятэрапіі і змагалася з хваробай больш за год. Памерла 20 ліпеня 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ва ўзросце 54 гадоў<ref>{{cite web| url=https://nashaniva.com/400324 | title=Памерла Святлана Курс | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2026-07-20 | accessdate=2026-07-21}}</ref>. == Творчасць == Творчы псеўданім «Ева Вежнавец» пісьменніца стварыла, злучыўшы імя прамаці ўсіх жанчын з прозвішчам свайго школьнага ваенрука<ref name="warsaw_2026">{{cite web| url=https://nashaniva.com/385914 | title=«Мне страшэнна падабаюцца кепскія мужчыны». Святлана Курс распавяла, як пісала сваю першую кнігу | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2026-01-17 | accessdate=2026-03-01}}</ref>. У першым нумары часопіса «[[ARCHE]]» ў 1998 годзе было апублікавана яе першае апавяданне «Мы два Хохлікі», напісанае на просьбу тагачаснага рэдактара «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]» [[Андрэй Дынько|Андрэя Дынько]]. Была суаўтаркай зборніка практык тэатральных і вулічных хэпенінгаў «Свабода без цябе» (2003). У 2008 годзе выйшаў яе першы зборнік апавяданняў «[[Шлях дробнай сволачы]]», у якім аўтарка вывела галерэю нетыповых жаночых вобразаў: моцных, трывалых гераінь, якія шукаюць сябе і спрабуюць выжыць у суровых рэаліях. Сама пісьменніца пазней ставілася да свайго дэбюту крытычна, называючы яго «грахамі юнацтва», поўнымі пафасу<ref name="warsaw_2026"/>. У 2015 годзе яна ўпершыню апублікавала апавяданне «Параска і яе чорны бык» пад сваім сапраўдным прозвішчам. У 2020 годзе Ева Вежнавец стала адной з дзвюх першых аўтарак выдавецкага праекта [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святланы Алексіевіч]] «[[Пфляўмбаўм (выдавецтва)|Пфляўмбаўм]]», у межах якога выйшла аповесць «[[Па што ідзеш, воўча?]]». Жанр твора акрэслены як «балотная казка». Галоўная гераіня — алкагалічка сярэдніх гадоў, якая даглядала чужых старых людзей на Захадзе і змушана едзе на пахаванне сваёй бабулі-варажбіткі ў беларускую глуш, дзе паглыбляецца ў трагічную гісторыю свайго роду і краіны ў ХХ стагоддзі. Аўтарка адзначала, што кніга з'яўляецца своеасаблівым канспектам жахлівага ХХ стагоддзя і на 20-40 % складаецца з аўтабіяграфічнага матэрыялу<ref name="lt_2026"/>. Твор атрымаў шырокі розгалас і быў перакладзены на нямецкую, літоўскую і польскую мовы. У 2023 годзе нямецкі пераклад кнігі трапіў у шорт-ліст Міжнароднай літаратурнай прэміі Дома культур свету (Берлін)<ref>{{cite web| url=https://euroradio.fm/ru/kniga-evy-vezhnavec-pa-shto-idzesh-voucha-v-short-liste-mezhdunarodnoy-premii | title=Книга Евы Вежнавец "Па што ідзеш, воўча?" — в шорт-листе международной премии | publisher=[[Еўрарадыё]] | date=2023-08-17 | accessdate=2023-11-29}}</ref>. Для прозы Евы Вежнавец характэрны бязлітасная шчырасць, цікавасць да «жыццёвага бруду і чарнаты», натуралізм, густы дыялектны каларыт, а таксама глыбокае асэнсаванне гістарычных траўмаў беларускага народа. У 2023 годзе Святлана Курс уваходзіла ў склад журы [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]<ref>{{cite web| url=https://nashaniva.com/330458 | title=Святлана Курс: Пакуль леў ці конь жывыя, іх будуць лупіць з усіх бакоў | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2023-11-19 | accessdate=2026-07-21}}</ref>. == Грамадзянская пазіцыя == Святлана Курс была паслядоўнай абаронцай незалежнасці Беларусі і крытыкам [[Расійскі імперыялізм|расійскага імперыялізму]]. Яна адкрыта называла расійскі культурны праект «няўдалым і фашысцкім», лічачы, што расійская мова і літаратура нясуць у сабе зарад знішчэння ўсяго нерасійскага. Праз гэта ў 2025 годзе ў яе адбылася завочная публічная палеміка з нобелеўскай лаўрэаткай [[Святлана Алексіевіч|Святланай Алексіевіч]]<ref>{{cite web| url=https://nashaniva.com/382512 | title=Святлана Курс — Алексіевіч: За рускую мову і літаратуру мы ўсе мусім плаціць крывёю | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2025-11-30 | accessdate=2026-07-21}}</ref>. Рэгулярна пісала публіцыстычныя калонкі. Пасля пачатку [[Поўнамаштабная вайна ва Украіне|поўнамаштабнай вайны ва Украіне]] ініцыявала зборы сродкаў для [[Беларускія добраахвотнікі ва Украіне|беларускіх добраахвотнікаў]]<ref>{{cite web| url=https://nashaniva.com/322859 | title=Святлана Курс прапанавала правесці яшчэ адзін марафон — для беларускіх ваяроў | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2023-07-30 | accessdate=2026-07-21}}</ref>. Смела выказвалася пра цяжкія старонкі гісторыі, у тым ліку публічна расказвала пра свайго прадзеда-энкавэдыста, які адпраўляў сем'і на [[Салаўкі]] і за гэта быў пракляты аднавяскоўцамі<ref>{{cite web| url=https://nashaniva.com/389247 | title=Смерць, траўма і хрумсткая капуста. Пра што гаварыла Святлана Курс на сустрэчы з беларусамі ў Вільні | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date=2026-02-28 | accessdate=2026-03-01}}</ref>. == Сям’я == Мела мужа Сяргея, сына Фелікса<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/132409.html|title=Умерла беларусская писательница Светлана Курс|website=[[Zerkalo.io]]|date=2026-07-20|access-date=2026-07-21|lang=ru}}</ref>. == Бібліяграфія == * «[[Шлях дробнай сволачы]]» (Мінск, «Логвінаў», 2008). * «[[Па што ідзеш, воўча?]]» (Мінск, «Пфляўмбаўм» / Цымбераў, 2020; «Пфляўмбаўм» / «Альфа кніга», 2022; Вільня, «Пфляўмбаўм», 2024). == Узнагароды == * [[2013 год у гісторыі літаратуры|2013]] — стыпендыятка літаратурнай рэзідэнцыі Villa Aurora und Thomas Mann House, фінансаванай Міністэрствам замежных спраў і дзяржаўным упаўнаважаным па культуры [[Германія|Федэратыўнай Рэспублікі Германія]]. * [[2018 год у гісторыі літаратуры|2018]] — лаўрэатка Творчага конкурсу [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] «[[Вольнае слова]]». * [[2021 год у гісторыі літаратуры|2021]] — уганаравана [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміяй Ежы Гедройца]] за найлепшую кнігу прозы на беларускай мове за аповесць «[[Па што ідзеш, воўча?]]»<ref name="КП" />. * 2026&nbsp;— узнагароджана [[Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі»|медалём «За плённую працу на карысць Беларусі»]] [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/180738/|title=АПК узнагародзіў медалямі 14 чалавек, у тым ліку ўкраінцаў|publisher=Позірк.online|date=2026-03-24|accessdate=2026-07-20|lang=be}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://knihi.com/Jeva_Vieznaviec/ Ева Вежнавец] на Беларускай Палічцы {{Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройца}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вежнавец Ева}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Польшчу з Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] tus4v730cs8bfh0jf0zcf0fwseof3p4 0 672344 5174575 5010599 2026-08-02T15:40:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174575 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Ірына Варабей''' (нар. 15 кастрычніка 1959, [[Мінск]], Беларусь) — беларуская мастачка, [[пісьменніца]], перакладніца, [[журналістка]], [[фатограф]], стваральніца мастацка-дызайнерскай студыі '''[https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus/embr-eng Spirit of Belarus]''' у [[Канада|Канадзе]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў Мінску. Бацька — Пётр Варабей, [[журналіст]], маці — Аляксандра Варабей, мнс БДУ. З 1966 па 1976 вучылася ў сярэдняй школе № 24 горада Мінска. У 1981 годзе скончыла філалагічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], аддзяленне беларускай і рускай мовы і літаратуры. З 1980 па 1994 год працавала трэнерам па веславанню на байдарках СДЮШАР таварыства «Спартак». З 1999 года эмігравала ў [[Таронта]] ([[Канада]]). З 2001 года член [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання Беларусаў Канады]]. З 2002 па 2009 уваходзіла ў Галоўную ўправу [[Згуртаванне беларусаў Канады|ЗБК]]. З 2006 па 2009 была Сакратаром Рады Таронтаўскай Парафіі [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]]. У 2002 годзе прынятая ў [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва]] (БІНіМ) у Канадзе. З 2002 па 2017 была на пасадзе Сакратара [[БІНіМ]]. З 2002 па 2009 была афіцыйным прадстаўніком Згуртавання беларусаў Канады ў грамадскай арганізацыі «Канадыйцы за Музей генацыду» (''Canadians for a Genocide Museum''). У 2006 г., 28 сакавіка ў Доме ўрада штата Антарыа ў Таронта, Канада ў рамках Тыдню памяці ахвяр генацыду (''Genocide Memorial Week'') прагучала [http://www.bielarus.org/open.php?n=520&a=11 Прамова]<ref>http://www.bielarus.org/open.php?n=520&a=11</ref> Ірыны Варабей «The Genocide on Belarusan People Is Just Going On». З 2002 па 2004 гады з’яўлялася рэдактарам таронтаўскай газеты [[Беларускае слова (2002)|"Беларускае слова"]]. З 2008 — член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. З 2005 — член [https://eac-acb.ca/ Embroiderer’s Association of Canada] (Таварыства вышывальніц Канады) і [https://tgsweb.ca/ Toronto Guild of Stitchery] (Таронтаўская гільдыя вышывання). У 2008 заснавала мастацка-дызайнерскую кампанію '''[https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus/embr-eng Spirit of Belarus]''' па стварэнню схем для ручной мастацкай вышыўкі. З 2009 у якасці майстрыхі-дызайнера супрацоўнічае пад персанальным брэндам "Spirit of Belarus" з часопісам [https://www.aneedlepullingthread.com/ A Needle Pulling Thread] (Канада). У 2010 г. з брэндам "Spirit of Belarus" прынятая ў [https://www.facebook.com/NeedleworkDesignersofCanada/ Needlework Designers of Canada] (Гільдыя дызайнераў вышыўкі Канады). Пад брэндам "Spirit of Belarus" у Канадзе стварае схемы для мастацкай вышыўкі, заснаваных на беларускіх арнаментах і вобразах, схемы і работы прэзентуюцца на шматлікіх выставах і шоу у Канадзе. Займаецца папулярызацыяй традыцыйнай беларускай тэхнікі [https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus/page-1 «Belarusan Nizanka»] (беларуская нізанка), дае класы і варштаты, напісала туторыял [https://kamunikat.org/belarusan-nizanka-varabei-iryna "Belarusan Nizanka. Step-By-Step Tutorial Basic"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250726224043/https://kamunikat.org/belarusan-nizanka-varabei-iryna |date=26 ліпеня 2025 }} З’яўляецца патаянным удзельнікам штогадовага міжнароднага фестывалю [http://www.csnf.com/?s=Iryna+Varabei&submit=Search CreativFestival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250727000611/http://www.csnf.com/?s=Iryna+Varabei&submit=Search |date=27 ліпеня 2025 }} ў Таронта, дзе ладзіць свае выстаўкі і варштаты. У 2016 г. дзве вышываныя работы Ірыны Варабей «Kaliada Goat» i «Ripples-On-Water» былі адабраны ва ўсеканадыйскім конкурсе для ўдзелу ў трохгадовым шоу-турнэ па Антарыа «[https://spiritofbelarus.blogspot.com/2016/04/threadworks-2016.html Threadworks 2016]». Двойчы была прызёрам конкурсаў фатаграфіі часопіса «[https://www.canadiangeographic.ca/ Canadian Geographic]» у 2008 і 2009 гадах. Ірына Варабей — майстар кароткай формы, аўтар шматлікіх [[эсэ]]: [https://knihi.com/Iryna_Varabiej/Dzie_lazyc_zalatoje_viadzierca.html "Дзе ляжыць залатое вядзерца?"], "[https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus/volaty Краіна вольных волатаў]", [https://ivarabei.wixsite.com/articles/apostali "Апосталы радзімы]", "[https://belarus8.tripod.com/hazeta/kanada.htm Як мы вясну загукалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250727012222/https://belarus8.tripod.com/hazeta/kanada.htm |date=27 ліпеня 2025 }}", [https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus/jak-my-viasnu-zahukali "Упартасць кветак"], «"[https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus/maya-svaboda Мая Свабода"], прыпавесці [https://kamunikat.org/kali-kulyayutstsa-nyabyosy-varabey-iryna "Калі куляюцца нябёсы"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250726234749/https://kamunikat.org/kali-kulyayutstsa-nyabyosy-varabey-iryna |date=26 ліпеня 2025 }}, аповедаў [https://kamunikat.org/brat-rodny-brat-malochny-varabey-iryna "Брат родны, брат малочны"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250726235435/https://kamunikat.org/brat-rodny-brat-malochny-varabey-iryna |date=26 ліпеня 2025 }}, [https://ivarabei.wixsite.com/books/pachuccio-vady "Пачуцьцё вады"] і артыкулаў. Публікуецца ў часопісе "[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]", альманаху "[[Беларус (альманах)|Беларус]]", газеце "[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]", "Беларускае слова" (Таронта). У 2005 годзе ў "Бібліятэчцы Бацькаўшчыны" выдала кнігу [https://kamunikat.org/tam-dze-sertsa-mayo-varabey-iryna "Там, дзе сэрца маё"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250726224042/https://kamunikat.org/tam-dze-sertsa-mayo-varabey-iryna |date=26 ліпеня 2025 }}. Пераклала англамоўны раман канадскага пісьменніка [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] «Tomorrow Is Yesterday» на беларускую мову. Пераклад [https://kamunikat.org/zawtra-yosts-uchora-akula-kastus-varabey-iryna-peraklad "Заўтра ёсць учора"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250727011907/https://kamunikat.org/zawtra-yosts-uchora-akula-kastus-varabey-iryna-peraklad |date=27 ліпеня 2025 }} быў выдадзены [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртаваннем беларусаў свету "Бацькаўшчына"]] беларускім класічным правапісам у 2008 г. Займаецца перакладамі канадскай індзейскай літаратуры на беларускую мову. Пераклады публікаваліся ў часопісе "[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]", альманаху «[[Беларус (альманах)|Беларус]]». Пераклала і выдала кнігу класіка канадска-індзейскай літаратуры {{Нп3|Паўлін Джонсан||en|E. Pauline Johnson}} [https://kamunikat.org/legendy-vankuvera-dzhonsan-tekeyanwakey-e-pawlin-varabey-iryna-peraklad "Легенды Ванкувера"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210413001039/https://www.legendsofvancouver.net/ |date=13 красавіка 2021 }}. == Узнагароды == Узнагароджаная [[Медаль 100 гадоў БНР|Медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] «у знак прызнання заслугаў у папулярызацыі Беларусі праз мастацтва», [[2018]]. == Выданні == * [https://kamunikat.org/tam-dze-sertsa-mayo-varabey-iryna Там, дзе сэрца маё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250726224042/https://kamunikat.org/tam-dze-sertsa-mayo-varabey-iryna |date=26 ліпеня 2025 }}. ''Ірына Варабей,'' Мінск: Медысонт, 2005. (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 6). — 500 ас. — ISBN 985-504-010-4 * [https://kamunikat.org/zawtra-yosts-uchora-akula-kastus-varabey-iryna-peraklad Заўтра ёсць учора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250727011907/https://kamunikat.org/zawtra-yosts-uchora-akula-kastus-varabey-iryna-peraklad |date=27 ліпеня 2025 }}. ''Кастусь Акула.'' раман / перакл. ''Ірына Варабей'', Мінск: Медысонт, 2008. (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 15). — 500 ас. — ISBN 978-985-6530-91-6 * [https://kamunikat.org/legendy-vankuvera-dzhonsan-tekeyanwakey-e-pawlin-varabey-iryna-peraklad Легенды Ванкувера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210413001039/https://www.legendsofvancouver.net/ |date=13 красавіка 2021 }}. ''Паўлін Джонсан-Тэкеянўакей'' / перакл. ''Ірына Варабей'', Таронта, 2017 (электроннае выданне ''Ірына Варабей'') — ISBN 978-609-8213-60-7 * [https://kamunikat.org/belarusan-nizanka-varabei-iryna Belarusan Nizanka. Step-By-Step Tutorial Basic] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250726224043/https://kamunikat.org/belarusan-nizanka-varabei-iryna |date=26 ліпеня 2025 }}. Iryna Varabei, Toronto, 2015 (электроннае выданне) == Спасылкі == * [http://spiritofbelarus.blogspot.com/2017/10/blog-post_10.html Алесь Кот. Беларуская зорка вышывальнага мастацтва ў Канадзе] // Наша Ніва, 12 жніўня 2016. * [https://www.svaboda.org/a/27502175.html Алена Ціхановіч. Канадзкая беларуска задае беларускі трэнд у вышыўцы] // Радыё Свабода, 21 студзеня 2016. * [https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus/mova-serca Сяргей Панізьнік. Удалечыні на мове сэрца] // ''"Літаратура і Мастацтва" № 10 (4554) 12 сакавіка 2010 г., б. 12.'' * [https://nashaniva.com/?c=ar&i=43115 Ганна Сурмач. Беларускі брэнд у Канадзе] // Наша Ніва, 9 верасьня 2010. * [https://sakavik.net/2016/10/01/%D1%96%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9-spirit-of-belarus-%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%96-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85/ Ірына Варабей. Трэці шлях] // Сакавік, верасень 2016 {{зноскі}} == Крыніцы == * <small>[https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus Персанальны вебсайт]</small> * <small>[https://ivarabei.wixsite.com/spiritofbelarus Персанальны вебсайт]</small> * <small>Блог студыі [https://spiritofbelarus.blogspot.com/ «Spirit of Belarus»]</small> * <small>Персанальная старонка ў [https://www.facebook.com/iryna.varabei/ Facebook]</small> * <small>Старонка студыі "Spirit of Belarus" у [https://www.facebook.com/SoB.designs Facebook]</small> * <small>Старонка студыі "Spirit of Belarus" у [https://www.instagram.com/spirit_of_belarus/ Instagram]</small> * <small>Старонка на сайце [http://kamunikat.org/Varabiej_Iryna.html «Kamunikat»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210304213627/http://kamunikat.org/Varabiej_Iryna.html |date=4 сакавіка 2021 }}</small> * <small>Блог перакладаў з індзейскай літаратуры [http://zhublenaja-vyspa.blogspot.com/ «Згубленая выспа»]</small> * <small>Онлайн крама схемаў вышыўкі на</small> [https://www.etsy.com/ca/shop/SpiritOfBelarus Etsy] {{DEFAULTSORT:Варабей Ірына}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Канады]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 9qhax6luiplh84opdqh2lwfy5nu2n5v 0 673444 5174541 4852804 2026-08-02T14:33:27Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5174541 wikitext text/x-wiki [[Файл:Velden Christkindlmarkt Schmied Demo 16122007 21.jpg|міні|300пкс|Сучасны каваль працуе, Фельдэн, Аўстрыя.]] '''Кавальства''' — выраб рэчаў утылітарнага і дэкаратыўна-прыкладнога прызначэння з [[жалеза]] шляхам гарачага ці халоднага кавання, від беларускай традыцыі [[рамяство|рамяства]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|7|старонкі=398|артыкул=Кавальства}}</ref>. Кавалі здаўна рабілі [[Зброя|зброю]] і розныя прадметы побыту ([[Сякера|сякеры]], [[Нож|нажы]], [[Малаток|малаткі]], [[Рыдлёўка|рыдлёўкі]], [[Матыка|матыкі]], сахі, [[Цвік|цвікі]], замкі, зашчапкі, жалезныя вароты і агароджы, стрэмкі і г.д.). Важнымі відамі кавальскага майстэрства былі [[Падкова|падковы]], а таксама коўка калясак і асабліва цяганне жалезных шын на колах. Кавалі працуюць у [[кузня|кузні]]. == Гісторыя == Кавальства даўно вядома многім народам свету. Халодная коўка самаробнага [[золата]], [[Серабро|срэбра]], [[Медзь|медзі]] і метэарытавага жалеза была вядомая ў Егіпце і Малой Азіі ў эпоху энеаліту, некалькі тысячагоддзяў да н.э<ref>[https://press.rebus.community/historyoftech/chapter/ancient-egyptian-metallurgy/]</ref> Гарачая коўка ўпершыню з’явілася да н.э. ва Усходняй Азіі, дзе людзі навучыліся плавіць медзь з [[Руда|руды]]. У канцы эпохі [[неаліт]]у і ў пачатку [[бронзавы век|бронзавага веку]] яны ўжо маглі адліваць і, у абмежаванай ступені, каваць медзь і бронзу. [[Бронза]] — гэта сплаў медзі і 10-20 % [[волава]]. Бронза пераўзыходзіць медзь, таму што яна больш цвёрдая, больш устойлівая да карозіі і мае меншую тэмпературу плаўлення (таму для выплаўкі і ліцця бронзы патрабуецца менш паліва). Бронза шырока выкарыстоўвалася для вырабу прылад працы і зброі. Большая частка медзі, якую выкарыстоўвалі міжземнаморскія цывілізацыі, паходзіла з вострава Кіпр, а большая частка волава паступала з паўвострава Корнуол на востраве Вялікабрытанія і перавозілася па моры фінікійскімі і грэчаскімі купцамі. [[Файл:Schmidt-1568.png|міні|Кавалью. Нямецкая гравюра, 1568.]] У XII стагоддзі да н.э. пачаўся [[жалезны век]], калі [[жалеза]] і [[сталь]] паступова выцеснілі бронзу ў вытворчасці зброі, прылад працы і прадметаў побыту. Хоць тэмпература плаўлення жалеза значна вышэйшая за бронзу, жалезная руда ў прыродзе сустракаецца значна часцей, чым медзь і волава, і гэта прывяло да пераходу бронзы ў жалеза. Гэты працэс не быў адначасовым у розных частках свету, напрыклад, [[Абарыгены Аўстраліі|аўстралійскія абарыгены]] не ведалі жалеза да прыходу еўрапейцаў на кантынент у канцы XVIII стагоддзя. Апрацоўка металу была аддзелена ад сельскай гаспадаркі раней, чым іншыя рамёствы. Да XV—XVI стст. завяршылі спецыялізацыю кавальскай прамысловасці: * вытворчасць зброі (зброі) * вытворчасць інструментаў і абсталявання * выраб замкоў, [[Ключ (інструмент)|ключоў]] і некаторых іншых бытавых і бытавых (падкоў для коней) [[посуд]]у * выраб мастацкіх вырабаў (мастацкая коўка рашотак, варот і інш.) і інш. У XVI ст. з’явіліся першыя механічныя малаткі, якія прыводзяцца ў дзеянне вадзянымі коламі. На пачатку XIX стагоддзя пачалі выкарыстоўваць машынную штампоўку. У сярэдзіне XIX стагоддзе [[Джэймс Несміт]] (Англія) вынайшаў паравы малаток, і ў канцы таго ж стагоддзя з’явіўся гідраўлічны прэс, які фактычна паклаў пачатак сучаснай прамысловай вытворчасці металічных вырабаў<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/092401369290161K]</ref>. У наш час механізаванае кавальства — гэта штампоўка з металічных вырабаў, а хатняе кавальства існуе як народны промысел. {{зноскі}} {{commonscat|Blacksmithing}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рамёствы]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] [[Катэгорыя:Кавальства| ]] q9bji8ui5kaoxnxzxygqmpqgr6qvx8t 0 674127 5174657 4730718 2026-08-02T20:25:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174657 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мантэліус}} {{ДД }} '''Агда Джарджына Даратэя Аляксандра Мантэліус''''','' народжаная ''Ройтэрскёльд'' ([[Шведская мова|швед]]. ''Agda Georgina Dorothea Montelius''; [[23 красавіка]] [[1850]], Кёпінг — [[27 кастрычніка]] [[1920]]) — шведская [[філантроп]] і [[Фемінізм|феміністка]]. Яна была вядучай фігурай шведскай філантропіі, актыўнай у барацьбе з выбарчым правам жанчын і старшынёй Асацыяцыі [[Фрэдрыка Брэмер|Фрэдрыкі Брэмер]] у 1903—1920 гадах.<ref>{{Cite web|url=http://www.ub.gu.se/kvinn/portaler/arbete/biografier/montelius.xml|title=Agda Montelius|publisher=Göteborgs universitetsbibliotek|accessdate=1 December 2018|archive-date=22 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322092055/http://www.ub.gu.se/kvinn/portaler/arbete/biografier/montelius.xml|url-status=dead}}</ref> == Біяграфія == Мантэліус была дачкой урадавага міністра абароны і знатнага [[Генерал-лейтэнант|генерал-лейтэнанта]] Аляксандра Ройтэрскельда і Ганны Шэнстром. Яна атрымала адукацыю ў моднай жаночай школе ў Стакгольме. 20 верасня 1871 года яна выйшла замуж за шведскага археолага і прафесара Оскара Мантэліуса (1843—1921). Яе апісвалі як мініятурную, спакойную, добрую і ўдумлівую, паслухмяную і заўсёды занятую сваімі шматлікімі праектамі. У яе быў дрэнны зрок, а потым і зусім аслепла на адно вока. Яе асабістыя ідэалы былі простымі і строгімі. Мантэліус лічылася цэнтральнай фігурай і ідэалам сярод жанчын вышэйшага сярэдняга класа ў [[Стакгольм]]е. [[Лідзія Вальстром]] часта прыцягвала яе ў якасці сведкі на іспытах для вучняў дзявочай ''Элінскай школы''.<ref>{{Cite web|url=https://runeberg.org/nfcc/0036.html|title=Reuterskiöld|publisher=Nordisk familjebok|date=1916|accessdate=1 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/Sbl/Mobil/Artikel/9458|title=Agda G D A Montelius|publisher=Svenskt biografiskt lexikon|accessdate=1 December 2018}}</ref> == Філантропская праца == Агда Мантэліус была вядучай фігурай шведскай філантропіі ў пачатку 20 стагоддзя. Яе прынцып заключаўся ў тым, што дапамагаючы людзям — дапамагаеш сабе. Яна была членам камітэта (1885—1901) і старшынёй (1900-01) літаратурнага таварыства ''Nya Idun'' (Новая [[Ідун]]); Maria skyddsförening (Грамадства абароны Марыі) 1879-92, сузаснавальнік і старшыня ''Föreningen för välgörenhetens ordnande'' або FVO (Таварыства арганізаванай дабрачыннасці) у 1889—1911 гадах, а таксама кіруючы дырэктар цэнтральнага камітэта FVO у 1911—1920 гадах. У 1901-20 яна была членам цэнтральнай камісіі ''Sällskapet för uppmuntran av öm och sedlig modersvård'' (Таварыства заахвочвання далікатнай і дастойнай мацярынскай апекі), сузаснавальнікам і членам камісіі ''Centralförbundet för socialt arbete'' або CSA (Цэнтральнай камісіі сацыяльнай працы) у 1903-09 і ''Svenska fattigvårdsförbundet'' (Шведскага таварыства бедных) у 1909-20. == Актывізм за правы жанчын == [[Файл:Rösträttspetitionen.jpg|міні| Агда Мантэліус і Гертруда Адэльборг прадстаўляюць петыцыю пра выбарчае права жанчын прэм’ер-міністру Эрыку Густаву Бострому ў 1899 годзе]] Дзякуючы сваёй дабрачыннай дзейнасці, яна таксама ўключылася ў працу па абароне правоў жанчын. Яна была прыхільніцай фемінізму розніцы і лічыла важным удзел жанчын у палітыцы і арганізацыі і фарміраванні грамадства з мэтай абароны правоў хворых, слабых і бедных. У 1886 годзе Агда Мантэліус афіцыйна стала членам арганізацыі па абароне правоў жанчын Сафі Адлерспар: Асацыяцыі Фрэдрыкі Брэмер альбо АФБ. За два гады да гэтага яна была адным з яго заснавальнікаў. Фармальна АФБ узначаліў Ханс Хільдэбранд, бо Адлерспар палічыла неабходным, каб таварыства ўзначаліщ мужчына, каб да яго можна было паставіцца сур’ёзна. Аднак, у рэчаіснасці, Адлерспар выконвала функцыі яго старшыні, і пасля смерці Адлерспары ў 1895 годзе яе змяніла Агда Мантэліус. Першапачаткова Мантэліус называлася віцэ-старшынёй, але ў 1903 годзе яна афіцыйна стала старшынёй, афіцыйна першай жанчынай-старшынёй АФБ. Мэтай АФБ была праца ў абарону правоў жанчын, але з пачатку яна не працавала ў дачыненні да [[Жаночае выбарчае права|выбарчага права жанчын]]. У 1899 годзе дэлегацыя АФБ прадставіла прэм’ер-міністру Эрыку Густаву Бострэму прапанову выбарчага права жанчын. Дэлегацыю ўзначальвала Мантэліус у суправаджэнні Гертруды Адэльборг, якая напісала патрабаванне. Гэта быў першы выпадак, калі шведскі жаночы рухі афіцыйна прадставіў выбарчае права. У 1902 годзе была заснавана Шведская нацыянальная асацыяцыя выбарчага права жанчын (''Landsföreningen för kvinnans politiska rösträtt'', LKPR). Мантэліус так і не стала афіцыйным яе членам, магчыма, з-за яе старшынства ў АФБ, але яна неафіцыйна вельмі актыўна ўдзельнічала ў дапамозе гэтай асацыяцыі. Яна была кансультантам урадавай камісіі па рэфармаванні заканадаўства аб шлюбных правах у 1912 годзе, што ў выніку (у 1920) прывяло да таго, што муж і жонка атрымалі роўныя правы ў шлюбе. == Актывізм за мір == Агда Мантэліус таксама актыўна ўдзельнічала ў мірным руху, падчас якога АФБ супрацоўнічаў з LKPR. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] LKPR выступіў з ініцыятывай аб стварэнні мірнай арганізацыі, сфарміраванай жанчынамі нейтральных краін, з мэтай аказаць ціск на нейтральныя ўрады як пасрэднікаў паміж ваюючымі бакамі. Рух за мір быў створаны LKPR, удзельнікамі якога былі таксама Фрэдрыка-Брэмер-Фербундэт, KFUK, сацыял-дэмакратычныя жаночыя арганізацыі, сярод якіх [[Ганна Вітлак]], Эмілія Бруме і Керсцін Хесельгрэн. Вялікая мірная маніфестацыя павінна была адбыцца 19 лютага 1915 года, арганізаваная шведскімі жанчынамі пры падтрымцы і ўдзеле жанчын Даніі і [[Нарвегія|Нарвегіі]]. Аднак 18 лютага Агду Мантэліус паклікалі сустрэцца з каралевай Вікторыяй Бадэнскай, якая запатрабавала спыніць «бязглуздую даверлівасць жанчын» да ўдзелу ў палітыцы. Кароль [[Густаў V|Швецыі Густаў V]] перапыніў яе і сказаў, што жанчыны, вядома, маюць права прад’яўляць патрабаванні ўраду, але цяперашняя сітуацыя робіць гэта складаным. Кароль перадаў справу міністру замежных спраў Кнуту Валенбергу, які папярэдзіў іх, што такія дзеянні могуць нанесці шкоду нейтралітэту Швецыі. Таму акцыя была замоўчана ў Швецыі і Нарвегіі, а таксама ў Даніі. Аднак Шведскі рух за мір сапраўды адправіў 16 дэлегатаў на Міжнародны кангрэс жанчын у [[Гаага|Гаазе]] ў красавіку 1915 года.<ref>{{Cite web|url=http://nyaidun.se/agda-montelius/|title=Agda Montelius|publisher=nyaidun.se|accessdate=1 December 2018}}</ref> == Узнагароды == У 1910 годзе яна была ўзнагароджана шведскім каралеўскім медалём ''Illis Quorum.''<ref>{{Cite web|url=https://sok.riksarkivet.se/SBL/Presentation.aspx?id=9465|title=G Oscar A Montelius|publisher=Svenskt biografiskt lexikon|last=Gräslund|first=Bo|accessdate=1 December 2018}}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * Остэрберг, Карын і інш. (1990) ''Svenska kvinnor: föregångare, nyskapare'' (Лунд: Signum) — {{ISBN|91-87896-03-6}} (шведская) * Барбро Хедуол; Сузана Эрыксан Лундквіст (2011) ''Vår rättmätiga plats.'' ''Om kvinnornas kamp för rösträtt'' (Стакгольм: Förlag Bonnier) — {{ISBN|978-91-7424-119-8}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мантэліус Агда}} [[Катэгорыя:Шведская арыстакратыя]] 8enedq9oj505uv068z4mrxya825ncxn 0 675821 5174782 5040943 2026-08-03T07:24:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174782 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Трафімаў}} '''Альберт Фёдаравіч Трафі́маў'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|25|11|1936}}{{sfn|БелЭн|2002}}, г. [[Барысаў]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|21|12|2024}}<ref>[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/03.01.25.pdf Памяти Альберта Трофимова // Навука. — 2025. — 3 студзеня. — С. 7]</ref>) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]]. [[Член-карэспандэнт НАН Беларусі|Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2003), член-карэспандэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). [[Доктар ветэрынарных навук]] (1988), [[прафесар]] (1991). == Біяграфія == Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1960). З 1963 года галоўны ветэрынарны ўрач эксперыментальнай базы «Зарэчча» [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. З 1975 года [[малодшы навуковы супрацоўнік]], з 1978 года [[старшы навуковы супрацоўнік]], у 1988—1995 гадах загадчык аддзела{{sfn|БелЭн|2002}}, у 1995—1998 гадах намеснік дырэктара{{sfn|БелЭн|2002}}, з 2002 года [[галоўны навуковы супрацоўнік]] [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па жывёлагадоўлі|Інстытута жывёлагадоўлі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. З 2006 года галоўны навуковы супрацоўнік Навукова-практычнага цэнтра Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па жывёлагадоўлі<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/trofimov.php ТРАФІМАЎ Альберт Федаравіч]</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне ветэрынарнай санітарыі, заагігіены і тэхналогіі вытворчасці прадуктаў жывёлагадоўлі. Выканаў асноўныя работы па тэарэтычнаму абгрунтаванню сістэм і спосабаў ўтрымання жывёл на фермах і комплексах, энерга- і рэсурсазберагальных тэхналогій вытворчасці малака і вырошчвання рамонтнага маладняку. Распрацаваў параметры рэканструкцыі малочна-таварных ферм, нормы тэхналагічнага праектавання для будаўніцтва і рэканструкцыі жывёлагадоўчых ферм. Адзін з аўтараў Рэспубліканскай комплекснай праграмы павышэння эфектыўнасці вытворчасці малака, праграмы па комплекснай ацэнцы тэхналогіі вядзення жывёлагадоўлі з мэтай яе аптымізацыі, зніжэння сабекошту вытворчасці прадукцыі ў гаспадарках [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]] і іншых раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей, праграмы па адпрацоўцы сістэмы безпрывязнага ўтрымання жывёл і даеннем у даільнай зале, праграмы гігіенічных і тэхналагічных мерапрыемстваў, якія забяспечваюць зніжэнне экалагічнага ціску на навакольнае асяроддзе. Аўтар больш за 300 работ, у тым ліку 7 [[Манаграфія|манаграфій]], 2 [[падручнік]]аў, 13 аўтарскіх пасведчанняў і [[патэнт]]аў. === Бібліяграфія === * Содержание коров на фермах и комплексах. — Минск: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1985 (разам з [[Сяргей Іванавіч Пляшчанка|С. І. Пляшчанка]]). * Получение и выращивание здоровых телят. — Минск: Ураджай, 1990 (совм. с С. И. Плященко, В. Т. Сидоровым). * Реконструкция животноводческих помещений. — Молодечно, 2001 (совм. с [[Уладзімір Мікалаевіч Цімашэнка|В. Н. Тимошенко]]). * Выращивание молодняка крупного рогатого скота. — Витебск: ВГАВМ, 2005. (в соавт.). * Вода… и животные: учеб. пособие для вузов. — Минск: Экоперспектива, 2007. (совм. с И. В. Брыло, Н. А. Садомовым). * Научное обоснование и практическая реализация технологических приемов выращивания ремонтного молодняка крупного рогатого скота. — Витебск: ВГАВМ, 2011. (совм. с А. А. Музыкой, В. Н. Минаковым). * Гигиена воды: учеб.-метод. пособие. — Минск: Экоперспектива, 2012. (совм. с [Н. А. Садомовым, И. В. Брыло). * Рекомендации по выращиванию молодняка крупного рогатого скота на откорме в помещениях облегченного типа для производства конкурентоспособной говядины. — Жодино: НПЦ НАН Беларуси по животноводству, 2014. (в соавт.). * Выращивание молодняка крупного рогатого скота для производства продуктов детского и диетического питания на промышленных комплексах : [рекомендации]. — Жодино: НПЦ НАН Беларуси по животноводству, 2015. (в соавт.). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трафі́маў Альберт Фёдаравіч||520}} * {{крыніцы/Рэспубліка Беларусь: энцыклапедыя|7}} — С. 269. == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/trofimov.php Трафімаў Альберт Фёдаравіч] // Сайт [[НАНБ]] * ''Портной А. И. '' [https://baa.by/news/?ELEMENT_ID=4736 Известному учёному в области зоотехнической науки — 85] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214193847/https://baa.by/news/?ELEMENT_ID=4736 |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт [[БДСГА]] * ''Светлана Адамович'' [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/28.11.16.pdf Юбилей замечательного учёного в области ветеринарии]{{ref-ru}} // Газета «[[Навука (газета)|Навука]]», 28.11.2016 / № 48 (2619). — С. 6. * [https://by.patents.su/patents/trofimov-albert-fyodorovich Трофимов Альберт Фёдорович // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214194922/https://by.patents.su/patents/trofimov-albert-fyodorovich |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1651151 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трафімаў Альберт Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] idhe3p5x4fr0tz3qvywa1xloy3ujdfd 0 676071 5174649 5173922 2026-08-02T19:39:03Z Rotondus 11765 афармленне 5174649 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Іван Іванавіч Ядэшка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі баскетбаліст, чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1972|гульняў XX Алімпіяды]] ў [[Мюнхен]]е (1972), бронзавы прызёр [[Летнія Алімпійскія гульні 1976|Гульняў XXI Алімпіяды]] ў [[Манрэаль|Манрэалі]] (1976), чэмпіён свету ([[Пуэрта-Рыка]], 1974), двухразовы чэмпіён Еўропы ([[Германія]], 1971; [[Італія]], 1979), шматразовы чэмпіён СССР (1971—1974, 1976, 1977, 1979, 1980). Заслужаны майстар спорту СССР, Заслужаны трэнер СССР, Заслужаны трэнер Расіі. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 сакавіка 1945 года ў в. [[Сцяцкі (Гродзенскі раён)|Сцяцкі]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]. Пачынаў з бокса, але яго высокі рост прыцягнуў увагу дзіцячага баскетбольнага трэнера Анатоля Марцінкевіча, які запрасіў яго ў сваю секцыю. Пазней заняткі з падлеткам працягнуў Якаў Фруман. Пазней пераехаў у [[Мінск]], выступаў у 1960 гадах за каманду «Спартак», пазней — за баскетбольную каманду [[Мінскі радыётэхнічны інстытут|Мінскага радыётэхнічнага інстытута]]. У 1970 годзе быў мабілізаваны ў войска і пачаў выступаць за клуб [[ЦСКА Масква (баскетбольны клуб)|ЦСКА]] ([[Масква]]) пад кіраўніцтвам трэнера Аляксандра Гомельскага. У складзе ЦСКА спартсмен стаў васьміразовым чэмпіёнам СССР. У 1970 годзе зборную каманду СССР па баскетболу ўзначаліў трэнер-наватар Уладзімір Кандрашын. Разам з гэтым трэнерам савецкая зборная выйграла залатыя медалі Універсіяды 1970 года, залатыя медалі чэмпіянату Еўропы 1971 года і ў якасці аднаго з фаварытаў падышла да Алімпійскіх гульняў 1972 года ў Мюнхене. На летніх Алімпійскіх гульнях у 1976 года ў Манрэалі стаў бронзавым прызёрам Алімпіяды-1976. Пасля заканчэння спартыўнай кар’еры перайшоў на трэнерскую пасаду. У часы яго кіраўніцтва камандай ЦСКА, у 1992 годзе стала чэмпіёнам Расіі. У 1993 годзе працаваў галоўным трэнерам ліванскага клуба «Спортынг», які стаў чэмпіёнам краіны. З 1998 па 2000 год узначальваў юніёрскую зборную Расіі. Быў галоўным трэнерам моладзевай зборнай Расіі<ref>[http://legendy.grodnolib.by/html/Yadeshka_Ivan_Ivanavich.html.php Ядэшка Іван Іванавіч]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Памёр 30 ліпеня 2026 года. == Цікавыя факты == У сем гадоў будучы алімпіец, чэмпіён свету і Еўропы няўдала ўпаў з плота. Пералом быў настолькі складаным, што левую руку хлопчыка хацелі ампутаваць. Тады яго маці Ганна Вікенцьеўна пайшла да галоўнага хірурга занёманскай бальніцы [[Іван Валяр’янавіч Нічыпарук|Івана Нічыпарука]]. І пасля некалькіх аперацый рука Івана Ядэшкі зраслася<ref name="">[https://rgazeta.by/ru/progorod/pod-krylom-angela.html Под крылом ангела] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221023163108/https://rgazeta.by/ru/progorod/pod-krylom-angela.html |date=23 кастрычніка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. == Ушанаванне памяці == З 1991 года ў Мінску праходзіць баскетбольны турнір дзіцячых каманд на прызы алімпійскага чэмпіёна Івана Ядэшкі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ядэшка Іван Іванавіч}} [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па баскетболе]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1976 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па баскетболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па баскетболе]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1976 года]] [[Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры Расіі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя трэнеры СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За працоўную доблесць»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Ігракі ЦСКА Масква (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі РТІ]] my5fbfhryvkc7gr6t8427f9lrtfpkv3 0 677432 5174677 4623428 2026-08-02T22:18:50Z Bk1949 50943 5174677 wikitext text/x-wiki {{Мастак|жанр=[[жывапіс]], <br> [[Графіка (мастацтва)|графіка]]|сайт=}}'''Леў Аляксандравіч Ю́дзін''' ({{OldStyleDate2|29|кастрычніка|1903|16|кастрычніка}} кастрычніка [29 {{OldStyleDate2|29|кастрычніка|1903|16|кастрычніка}}, Віцебск, [[Віцебск]]ая губерня — [[10 лістапада]]<ref name="evitebsk.com">[http://evitebsk.com/wiki/Юдин,_Лев_Александрович Юдин, Лев Александрович]</ref> [[1941]], [[Атраднае (горад)|Атраднае]], [[Ленінградскі фронт]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]) — савецкі мастак-жывапісец, [[Графіка (мастацтва)|графік]], сілуэтыст, дзеяч рускага [[авангард]]у. Вучань Казіміра Малевіча. У 1921—1938 гг. вёў дзённік, які з’яўляецца адной з важных крыніц для разумення педагогікі К. Малевіча, яго асобы, адносін з вучнямі, а таксама эвалюцыі беспрадметнага мастацтва ў 1920—1930-х гадах. Сябра Саюза [[мастак]]оў з 1932 года.<ref name="rusavangard-ru">[http://rusavangard.ru/online/biographies/yudin-lev-aleksandrovich/ Юдин Лев Александрович на сайте «Русский Авангард»]</ref> [[Файл:Портрет_мужчины_в_цилиндре.jpg|міні|Леў Аляксандравіч Юдзін (1903—1941). «Партрэт мужчыны ў цыліндры». 1931. Бумага, змешаная тэхніка. 38 × 29 см]] == Біяграфія == Леў Юдзін нарадзіўся ў Віцебску, у сям’і агента [[віцебск]]ага Таварыства солезаводчыкаў Аляксандра Гаўрылавіча Юдзіна (1863—1916). Пляменнік лекара [[Веніямін Гаўрылавіч Юдзін|Веніяміна Гаўрылавіча Юдзіна]], дваюрадны брат піяністкі Марыі Веніямінаўны Юдзінай і дырыжора Гаўрылы Якаўлевіча Юдзіна<ref name="bmxrace-spb.ru">{{Cite web|url=http://www.bmxrace-spb.ru/read/118|title=Победа над солнцем Льва Юдина. От супрематизма — до «реальных фактов времени»|accessdate=2014-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111001722/http://www.bmxrace-spb.ru/read/118|archivedate=2014-11-11}}</ref>. У 1918—1922 гадах навучаўся ў Віцебскім мастацка-практычным інстытуце, першапачаткова ў скульптурнай майстэрні [[Яніс Тылбэргс|Яніса Тылбергса]] і замяніўшага яго [[Давід Аронавіч Якерсон|Давіда Якерсона]], затым у Веры Ермалаевай, Ніны Коган і Казіміра Малевіча.<ref name="rusavangard-ru"/> У 1920 годзе прымаў удзел у арганізацыі [[УНОВИС]]а ў Віцебску. З 1921 года ўдзельнічаў у выстаўках. «Пад па­стаянным на­зі­ран­нем вы­клад­чы­каў з 1920 па 1922 год Леў Юдзін пра­цуе над пра­яснен­нем кан­цэп­цыі ма­тэ­ры­ялу ў суп­рэ­ма­тыз­ме ды іншых су­час­ных плы­нях мас­тац­тва і скла­дан­нем „таб­лі­цы па­бу­до­вы фак­тур ма­тэ­ры­яль­на­га спек­тра“, дзе кож­най гру­пе ма­тэ­ры­ялаў ад­па­вя­дае ком­плекс ад­чу­ван­няў, што ад­но­сяц­ца ў пер­шую чар­гу да ха­рак­та­ру і тэм­пу іх ру­ху»<ref>Аляксандр Бурас. [https://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=2371&mode=print Леў Юдзін. Паэтыка матэрыяльнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210502204151/https://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=2371&mode=print |date=2 мая 2021 }} // Мастацтва. № 2. 2020.</ref>. У [[1922]] годзе разам з асноўным складам УНОВИСа перабіраецца ў Петраград. Вучыўся ў [[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВХУТЕМАСе]] — [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут|ВХУТЕИНе]] (1922—1923) на агульным курсе.<ref>Ю. А. Рудаков. Вступительная статья к каталогу выставки Л. А. Юдина. Л.: Художник РСФСР, 1973.</ref> З [[1923]] года — супрацоўнік Фармальна-тэарэтычнага аддзела ГИНХУКа, які да 1926 г. узначальваў К. Малевіч. У бытнасць асістэнтам апошняга дапамагаў яму практычна ва ўсіх пачынаннях: у роспісе фарфору, стварэнні гіпсавых і архітэктурных мадэляў, навуковых даследаваннях. Некаторы час кіраваў «лабараторыяй формы», вывучаючы заканамернасці традыцыйнага кубізму<ref name=":0">Крэпак Барыс. Леў Юдзін. Ад супрэматызму — да «рэальных фактаў часу» // Вяртанне імёнаў. Мінск: Мастацкая літаратура, 2014. С. 310—317.</ref>. У канцы 1920-х парваў з К. Малевічам і адышоў ад авангарднага мастацтва. «Па сваёй натуры Юдзін, у адрозненне ад настаўнікаў, быў не такі рацыяналістычны, як вялікія стваральнікі мастацкіх утопій. Ён заўсёды заставаўся шчырым і крыху наіўным летуценнікам, невычэрпна вынаходлівым у сваіх мастацкіх уяўленнях, што патрабавалі ўсё ж канкрэтнасці і яснасці, асабліва — у афармленні дзіцячых кніжак»<ref name=":0" />. Таксама працаваў загадчыкам графічнай часткі Дзяржаўнага вучэбна-педагагічнага выдавецтва (1931—1933). У канцы 1920—1930-х гадах уваходзіў у групу жывапісна-пластычнага рэалізму. Гэтак у 1927—1934 гадах у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] называлі сябе мастакі — паслядоўнікі К. Малевіча: В. Ермалаева, У. Сцерлігаў, А. Лепорская, К. Ражджэственскі. Афіцыйнага статуса група не мела. Удзельнікі групы збіраліся на кватэры В. Ермалаевой на 10-й лініі Васільеўскага вострава (д. 13, кв. 2); арганізоўваліся выстаўкі-прагляды работ мастакоў з наступным абмеркаваннем работ самімі аўтарамі і мастацтвазнаўцамі. Выстаўкі пасля сталі фундаментам для распачынання гэтак званай «справы групы жывапісна-пластычнага рэалізму». У справе групы фігураваў і Л. Юдзін — яго выклікалі ў [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] у якасці сведкі да [[26 лютага]] 1935 года. У 1941 году, у пачатку Вялікай Айчыннай вайны, вучыўся на кароткатэрміновых курсах камандзіраў пад Ленінградам. Па заканчэнні ваенных курсаў малодшы лейтэнант Леў Юдзін загінуў у першым жа сваім баі пад Усць-Тосна, у адным з самых крывавых месцаў Ленінградскага фронту, 9 ці 10 лістапада 1941 года.<ref name="evitebsk.com"/> Ужо калі быў на перадавой, Юдзін атрымаў «бронь» ад Саюза мастакоў, але адмовіўся скарыстацца ёй, паколькі палічыў такі крок здрадніцтвам у адносінах да байцоў свайго ўзводу. Першая персанальная выстаўка Л. Юдзіна адбылася ў выставачных залах Ленінградскага аддзялення Саюза мастакоў у 1973 годзе, падрыхтаваная Сяргеем Спіцыным. Выстава Льва Юдзіна адбылася таксама ў [[2003]] годзе ў музеі сучаснага мастацтва «Царскосельская коллекция» ў [[Пушкін (горад)|Пушкіне]]. Жывапісныя творы мастака экспанаваліся ў [[Дрэздэн|Дрэздене]], [[Брусель|Бруселі]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. == Работа ў дзіцячай кнізе == З 1928 па 1934 гады супрацоўнічаў з часопісамі «Чиж» і «Ёж».[[Файл:Ню.jpg|міні|Леў Аляксандравіч Юдзін (1903—1941). «Ню». 1930-е гады. Бумага, змешаная тэхніка. 27 × 20 см]] Ілюстраваў тэксты Д. Хармса, А. Увядзенскага. Тонка адчуваў спецыфіку абэрыуцкай паэзіі — зрухі і паўторы, інтанацыйную разнастайнасць, вясёлы абсурд падзеяў, размоўны стыль выкладу. Усе гэтыя якасці ўзмацніліся ўлюбёнай Юдзінскай тэхнікай.<ref>Карасик И. Лев Юдин / Страницы памяти: Справочно-мемориальный сборник. 1941—1945: Художники ЛОСХ, погибшие в годы ВОВ и в блокаду Ленинграда. — СПб., 2010. — C. 310.</ref> Мастак не толькі маляваў, але выразаў, без папярэдняга малюнка, нажніцамі сілуэты, пакідаючы выявы з асобных дробных чорных фігурак, са складанымі абрысамі. Мастацтву «рэйзеле» ён навучыўся ад маці. Работы Юдзіна вылучаюцца дакладнасцю і вытанчанасцю малюнка, дэкаратыўна-рытмічным майстэрствам. Віртуозна выразаючы нажніцамі сілуэты жывёл і людзей 1-2 см велічынёй, часта ў складаных кампазіцыйных узаемадзеяннях, выступаў перад дзецьмі і навучаў іх гэтаму мастацтву. Маляваў паўабстрактныя папяровыя скульптуры і фатаграваў іх пры акрэсленым асвятленні; і зусім не самі скульптуры, а менавіта гэтыя фатаграфіі рабіліся канчатковымі творамі мастацтва. Таксама супольна з В. Ермалаевай распрацоўваў кнігі-цацкі. У канцы 1930-х гадоў займаўся разцовай гравюрай.<ref name="proza.ru">[http://www.proza.ru/2011/01/16/1366 Силуэтист Лев Юдин, которого знали все]</ref> === Ілюстрацыі ў дзіцячых кнігах === * [https://www.prlib.ru/item/324794 Дэйнека Н. Вайна ў сшытку (1941)] * Увядзенскі А. Хто? * Маршак С. Загадкі == Сям’я == * Жонка — Марыя Гарохава ([[1903]], [[Санкт-Пецярбург]] — [[1991]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]), [[жывапіс]]ец, [[Графіка (мастацтва)|графік]], [[мастак]] па роспісе тканін, педагог. ** Сын — Аляксандр Львовіч Юдзін, доктар біялагічных навук, навуковы супрацоўнік у Інстытуце цыталогіi РАН.<ref name="proza.ru"/> Да вайны сям’я Юдзіных жыла на Удзельнай, на больш не існуючай Ліставой вуліцы на Ліхачовай гары (цяпер там размешчаны велатрэк).<ref name="proza.ru"/> == Спасылкі == {{DEFAULTSORT:Юдзін Леў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі рускага авангарда]] [[Катэгорыя:Мастакі-супрэматысты]] [[Катэгорыя:Мастакі Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары СССР]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 кастрычніка]] 7wbvksoed9fm6qyljvc94me7yi3qojk 0 677936 5174732 4713353 2026-08-03T05:39:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174732 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Алесь Гібок-Гібкоўскі |Фота = |Арыгінал імя = Аляксандр Сямёнавіч Гібкоўскі |Імя пры нараджэнні = Аляксандр Сямёнавіч Гібкоўскі |Псеўданімы = Алесь Гібок-Гібкоўскі, Алесь Сямёнаў, Алесь Ліхавец, Алесь Комсіч |Дата нараджэння = {{ДН|1|2|1952}} |Месца нараджэння = |Грамадзянства = Беларусь |Род дзейнасці = эсэіст, [[журналіст]], [[паэт]], [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[бард]] |Дэбют = вершы, «Чырвоная змена» 1991 г |Мова твораў = беларуская, руская |Альма-матар = |Прэміі = |Узнагароды = |Сайт = }} '''Алесь Гібок-Гібкоўскі''', псеўданімы: Алесь Сямёнаў, Алесь Ліхавец, Алесь Комсіч, сапр. Аляксандар Сямёнавіч Гібкоўскі (нар. {{ДН|1|2|1952}}, [[Рупейкі]], [[Ваўкавыскі раён]]) — беларускі журналіст, пісьменнік, паэт, эсэіст, перакладчык, бард. == Біяграфія == Вучыўся ў Рупейскай, Ясенавіцкай і Ізабелінскай школах Ваўкавыскага раёна. У 1971 г. скончыў [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскі машынабудаўнічы тэхнікум]], у 1995 г. — з адзнакай філалагічны факультэт [[Беларускі_дзяржаўны_ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1971—1973 гг. служыў тэрміновую вайсковую службу ў Савецкай Арміі. З 1974 па 1990 г. працаваў інжынэрам, канструктарам у канструктарскіх бюро г. Мінска. З 1990 г. — настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў [http://sch160.minsk.edu.by/be/main.aspx СШ № 160 г. Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512084635/http://sch160.minsk.edu.by/be/main.aspx |date=12 мая 2021 }}. З 1993 г. — рэдактар аддзела літаратуры часопіса «[[Роднае слова]]». У 1996—2005 гг. — рэдактар грамадска-палітычнага аддзела часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]». З 1997 па 1999 г. адначасова працаваў у штотыднёвіку «[[Літаратура_і_мастацтва_(газета)|Літаратура і мастацтва]]». У 2005—2007 гг. — рэдактар аддзела часопіса «[[HORIZONS/ГОРИЗОНТЫ]]». Першы загадчык [[Музей-дача_Васіля_Быкава|музея-дачы Васіля Быкава]] (філіяла Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры), які быў адчынены ў чэрвені 2014 г.<ref>https://bel.sputnik.by/culture/20150615/1015719285.html</ref> Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2008 г.<ref>https://lit-bel.org/friends/g/Gbkosk-Alyaksandr-Syamionavch-2713/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729195226/https://lit-bel.org/friends/g/Gbkosk-Alyaksandr-Syamionavch-2713/ |date=29 ліпеня 2019 }}</ref>, [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага саюза журналістаў]] з 1999 г. == Творчасць == Першыя творы (вершы, крытычныя артыкулы) былі апублікаваныя ў газеце «[[Чырвоная змена]]» ў 1991 г. Друкаваўся ў штотыднёвіку «ЛіМ», газетах «[[Народная Воля]]», «[[Свабода_(газета,_1990)|Свабода]]», «[[Настаўніцкая газета]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[Советская Белоруссия]]», «[[Рэспубліка_(газета)|Рэспубліка]]», «[[Народная газета]]», часопісах «Роднае слова», «Беларусь», «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «HORIZONS/ГОРИЗОНТЫ» і іншых выданнях. Аўтар зборнікаў вершаў «Насамрэч» (2001)<ref> https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0000039974</ref>, «Дакрануцца да неба» (2016)<ref> https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001288318</ref>, кніг ўспамінаў «Прапаў без вестак» (2020)<ref> https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001645371</ref>, "На стыку эпох" (2022)<ref>https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001762928</ref>, філасофскага дзённіка «Навучыцца любіць» (2016)<ref> https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001287856</ref>, кнігі казак «Дом каля возера» (2018). Пераклаў на беларускую мову кнігу Дж. Радары «Прыгоды Чыпаліны» (2010)<ref>https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001253016</ref>. Удзельнік праекта «[[Сто бардаў Свабоды]]» (2011)<ref>https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0000653650 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512122952/https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0000653650 |date=12 мая 2021 }}</ref>. == Узнагароды == * Прэмія штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва» за лепшую публіцыстычную публікацыю года (1997). * Прэмія «[[Залатое пяро]]» Беларускага саюза журналістаў (1999). * Прэмія [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]] (2001). * Намінацыя на Нацыянальную літаратурную прэмію кнігі казак «Дом каля возера» (2018)<ref>http://litpremia.by/ru/book/155/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512111647/http://litpremia.by/ru/book/155/ |date=12 мая 2021 }}</ref>. == Асноўныя публікацыі == * Расколіна ў нашым сэрцы // ЛіМ. — 1993. — 20 ліп. — С. 5. * Еще существует очаг… // Народная воля. — 1996. — Сакавік (№ 46). — С. 2. * Заложнікі вечнага бою // ЛіМ. — 1996. — 19 крас. — С. 5, 12. * Ці магчыма на Беларусі грамадзянскае прымірэнне? // Свабода. — 1996. — 16 жн. — С. 4. * Апавяданні М. Зарэцкага // Роднае слова. — 1996. — № 11. — С. 16—25., № 12 — С. 49—60; 1997. — № 2. — С. 22—34, № 5 — С. 31—37. * Анатомія ўлады // Беларусь. — 1997. — № 4–5. — С. 52—56., № 6 — С. 38—41. * Да якого берага плысці? // Звязда. — 1997. — 1 жн. — С. 2. * Галоўныя выпрабаванні… (інтэрв'ю. з П. Краўчанка) // Беларусь. — 1997. — № 10. — С. 38—41. * Анатомія кахання // Беларусь. — 1998. — № 5. — С. 20—23. * No pasaran? // Беларусь. — 1999. — № 5–6. — С. 6, 7. * Анатомія вайны // Беларусь. — 1999. — № 9. — С. 6—9., № 10. — С. 14—17. * Пад пуцінскім «парасонам» // Беларусь. — 2000. — № 6. — С. 14, 15. * Развітанне з тысячагоддзем // Беларусь. — 2000. — № 10. — С. 8—11., № 11–12. — С.18—21.; 2001. — № 1. — С. 18—21, 56. * Анатомія пакаленняў // Публіцысты : зборнік — Мінск, 2000. — С. 113—126. * Анатомія чалавека // Беларусь. — 2002. — № 2–3. — С. 12—17., № 4–6. — С. 14—18., № 7. — С. 12—14. * «Там наперадзе!» // Беларусь. — 2003. — № 2. — С. 8—11., № 3 — С. 9—12. * Ці далёка нам яшчэ да Беларусі? // Дзеяслоў. — 2003. — № 5. — С. 177—188.<ref>{{Cite web |url=https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=6091 |title=Архіўная копія |access-date=12 мая 2021 |archive-date=12 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512111645/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=6091 |url-status=dead }}</ref> * Человек-победа // Horizons = Горизонты. — 2005. — № 2. — С. 100. * Утерянная корона // Horizons = Горизонты. — 2005. — № 4. — С. 78. * Избранник // Horizons = Горизонты. — 2006. — № 1. — С. 54. * Блакітныя вочы Беларусі = Blue eyes of Belarus // Horizons = Горизонты. — 2006. — № 2. — С. 4—14<ref>https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=325757&position=7</ref>. * Недапісаная кніга Г. Таразевіча // Народная воля. — 2007. — 19, 20 ліп. * Сокровища Наполеона // Народная газета. — 2007. — 29 ліст. — Дадат : С. VII. — (Союзное вече, № 42(175)). * Раман з рэвалюцыяй // Дзеяслоў. — 2007. — № 6. — С. 250—265 <ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/download.php?item=11610-19.pdf&pubref=11610 |title=Архіўная копія |access-date=12 мая 2021 |archive-date=3 чэрвеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603182537/http://kamunikat.org/download.php?item=11610-19.pdf&pubref=11610 |url-status=dead }}</ref>. * Личный враг фюрера // Народная газета. — 2008. — 8 мая. — Дадат : С. III. — (Союзное вече, № 15). * Увидеть Париж… // Советская Белоруссия. — 2008. —5 сент. — С. 8, 9. * Маэстро Валентий // Советская Белоруссия. — 2008. — 19 сент. — С. 8, 9. * Человек перламутрового неба // Советская Белоруссия. — 2008. — 26 сент. — С. 8. * Шопен архитектурного пейзажа // Советская Белоруссия. — 2008. — 3 окт. — С. 8, 9. * Советник царя // Советская Белоруссия. — 2009. — 30 янв. — С. 9. * Достояние республики // Беларуская думка. — 2009. — № 5. — С. 114—118. * Проклятие чингизидов // Советская Белоруссия. — 2009. — 20 окт. — С. 6. * Рупейская альба // За мостом моего детства : эссе. — Минск, 2011. — С. 110—116. * Жорсткая спіраль… // Новы час. — 2011. — 24 чэрв. — Дадат : С. 14. — (Літаратурная Беларусь, № 6 (58)). * Жыццядайная сіла // Новы час. — 2012. — 29 чэрв. — Дадат : С. 22. — (Літаратурная Беларусь, № 6 /70)). * Зона разбурэння // Новы час. — 2012. — 25 кастр. — Дадат : С. 11. — (Літаратурная Беларусь, № 10 (74)). * Лідачка // Дзеяслоў. — 2018. — № 1 (92). — С. 174—185<ref>{{Cite web |url=https://kamunikat.org/?pubid=58954 |title=Архіўная копія |access-date=12 мая 2021 |archive-date=12 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512111646/https://kamunikat.org/?pubid=58954 |url-status=dead }}</ref>. == Літаратура == * Галубовіч, Л. Алесь Гібок-Гібкоўскі «Насамрэч» / Л. Галубовіч // ЛіМ. — 2007. — 9 ліст. * Мазур, Т. Ад наслання… / Т. Мазур // Наш час. — 2007. — 1 дек. * Рублевская, Л. Гомеры и лирники… / Людмила Рублевская // Советская Белоруссия : СБ. Беларусь сегодня. — 2007. — 5 дек. * Гарбачоў, А. Затрыманыя імгненні кахання / Аляксандр Гарбачоў // ЛіМ. — 2008. — 21 сак. — С. 7.<ref>https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=536628&position=16</ref> * Калумб беларускай інтымнай лірыкі : зборнік «Насамрэч» Алеся Гібка-Гібкоўскага / Аляксандр Гарбачоў // Роднае слова. — 2008. ― № 7. ― С. 24―27.<ref>https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0000208939</ref> * Горбачёв, А.Ю. Интимная лирика А. Гибка-Гибковского / А. Ю. Горбачев // Научные труды кафедры русской литературы БГУ / Белорусский государственный университет, филологический факультет. — Минск, 2009. ― Вып. 6. ― С. 78―87.<ref>https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0000416742</ref> * Рублевская, Л. «Дом каля возера» / Людмила Рублевская // Советская Белоруссия : СБ. Беларусь сегодня. — 2018. — 22 июня. * Алейчанка, Ю. Гісторыі нашых каханняў / Юлія Алейчанка // Полымя. ― 2018.―№ 10. ― С. 174―175.<ref>https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001509153</ref> == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гібок-Гібкоўскі Алесь}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] t3nb16woiv7pi5cqof0onxvpy7asnea 0 680044 5174608 4983858 2026-08-02T17:11:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174608 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба|эмблема=}} '''Аб’яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры [[Савет Народных Камісараў СССР|СНК СССР]]''' ('''АДПУ пры СНК СССР''') — спецыяльны орган дзяржаўнай бяспекі СССР. Дадзеная структура была створана на базе [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры НКУС РСФСР|ДПУ пры НКУС РСФСР]] пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад 15 лістапада 1923 года пасля заснавання ў 1922 годзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — Саюза чатырох савецкіх рэспублік. У 1934 годзе АДПУ ўвайшло ў склад [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС СССР]] (утворанага з [[Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР]]) як [[Галоўнае ўпраўленне дзяржаўнай бяспекі НКУС СССР|Галоўнае ўпраўленне дзяржаўнай бяспекі]] (ГУДБ). Старшынёй АДПУ (а раней старшынёй ДПУ пры НКУС РСФСР) да 20 ліпеня 1926 года з’яўляўся [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскі]], затым да 1934 АДПУ узначальваў [[Вячаслаў Рудольфавіч Мянжынскі|Вячаслаў Мянжынскі]]. == Задачы АДПУ == Асноўная задача галоўнай палітычнай спецслужбы была сфармулявана ў Канстытуцыі СССР, прынятай 31 студзеня 1924 года. {{Пачатак цытаты}}У мэтах аб’яднання рэвалюцыйных намаганняў саюзных рэспублік па барацьбе з палітычнай і эканамічнай контррэвалюцыяй, шпіянажам і бандытызмам засноўваецца пры Савеце Народных Камісараў Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Аб’яднанае Дзяржаўнае Палітычнае Упраўленне (АДПУ), старшыня якога ўваходзіць у Савет Народных Камісараў Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік з правам дарадчага голасу. {{арыгінальны тэкст|ru|В целях объединения революционных усилий союзных республик по борьбе с политической и экономической контрреволюцией, шпионажем и бандитизмом учреждается при Совете Народных Комиссаров Союза Советских Социалистических Республик Объединённое Государственное Политическое Управление (ОГПУ), председатель которого входит в Совет Народных Комиссаров Союза Советских Социалистических Республик с правом совещательного голоса.}} {{канец цытаты|крыніца=Канстытуцыя СССР ад 21.01.1924 года, ст. 61, гл. 9<ref name="kons1924">[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1924.htm#9 Канстытуцыя СССР ад 21.01.1924 г.]</ref>}} У НКУС РСФСР засталіся функцыі па забеспячэнні грамадскай бяспекі і спыненні бандытызму і іншых правапарушэнняў, пры гэтым саюзнага НКУС СССР не стваралася. У сваю чаргу ў АДПУ СССР была сканцэнтравана дзейнасць па барацьбе з контррэвалюцыяй, шпіянажам, па забеспячэнні дзяржаўнай бяспекі і барацьбе з чужымі савецкай уладзе элементамі. == Паўнамоцтвы АДПУ == Аб’яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне з’яўлялася цэнтральным упраўленнем, якое дзейнічала ў саюзных рэспубліках праз упраўленні саюзных рэспублік, а у РСФСР праз абласныя ўпраўленні. АДПУ ажыццяўляла кантроль за палітычнымі аддзеламі пры ЦВК аўтаномных рэспублік і абласцей. З 15 сакавіка 1923 года па 20 красавіка 1928 года АДПУ ўдзельнічала ў камісіях па разглядзе і зацвярджэнні статутаў таварыстваў і саюзаў (аб’яднанняў), якія не пераследуюць мэты атрымання прыбытку. (паводле матэрыялаў [[ЦДАКР СССР]], ф. 393, воп. 39, спр. 25б, лл. 39-43 аб.) У 1923—1924 гадах АДПУ фактычна кіравала Цэнтральнай атэстацыйнай камісіяй па аднаразовай атэстацыі асабовага складу міліцыі (паводле матэрыялаў ЦДАКР СССР, ф. 393, вп. 39, спр. 27, л. 247.). Паводле Канстытуцыі СССР 1924 года прадстаўнік АДПУ з’яўляўся абавязковым членам Вярхоўнага Суда СССР пры правядзенні пленарнага пасяджэння, Упраўленне мела права прама звяртацца ў Вярхоўны Суд СССР. Нагляд за дзейнасцю дадзенага органа ажыццяўляўся пракурорам Вярхоўнага Суда СССР. У падначаленні АДПУ знаходзіліся асобыя часці войскаў, неабходныя для падаўлення контррэвалюцыйных выступленняў і бандытызму. {{Пачатак цытаты}}Арганізацыя [[Узброеныя Сілы СССР|ўзброеных сіл працоўных]] ці [[РСЧА|Рабоча-сялянская чырвоная армія Саюза ССР]]. Рабоча-сялянская чырвоная армія падзяляецца на сухапутныя, марскія і паветраныя сілы. У склад Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі ўваходзяць таксама [[войскі]] спецыяльнага прызначэння: '''войскі Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення''' і канвойныя войскі.{{канец цытаты|крыніца= Артыкул 2., Раздзел I., Закона Саюза ССР «Аб абавязковай ваеннай службе», Зацверджаны ЦВК Саюза СССР, СНК Саюза СССР, 13 жніўня 1930 г., № 42/253б }} 11 ліпеня 1929 года СНК СССР даручыў АДПУ арганізаваць шэраг новых буйных лагераў у падаленых раёнах Савецкага Саюза ў мэтах засялення гэтых раёнаў і засваенні іх прыродных багаццяў<ref>{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = ГУЛАГ (Главное управление лагерей). 1917-1960 / Составители: А. И. Кокурин и Н. В. Петров; Научный редактор В. Н. Шостаковский|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва|выдавецтва = Материк|год = 2000|том = |старонкі = |старонак = 885, [1] с.: табл.|серыя = (Россия. XX век: Документы / Международный фонд «Демократия»)|isbn = 5-85646-046-4|тыраж = |ref = }}</ref>. [[15 снежня]] [[1930]] г. [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК]] і [[Савет Народных Камісараў СССР|СНК]] СССР прынялі сакрэтную пастанову «аб кіраўніцтве органамі АДПУ дзейнасцю міліцыі і крымінальнага вышуку», на падставе якога АДПУ і яго мясцовыя органы атрымалі права не толькі прызначэння, перамяшчэння і звальнення работнікаў міліцыі і крымінальнага вышуку, але і выкарыстання ў сваіх мэтах іх галоснага складу і сакрэтнай агентурнай сеткі<ref>http://www.ormvd.ru/history/10011/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320082708/http://www.ormvd.ru/history/10011/ |date=20 сакавіка 2014 }} История МВД</ref>. == Мастацкія фільмы пра АДПУ == * [[Аперацыя «Трэст» (фільм)|Аперацыя «Трэст»]] (1967) * [[Крах (фільм)|Крах]] (1968) * [[Транссібірскі экспрэс (фільм, 1977)|Транссібірскі экспрэс]] (1977) * [[Сіндыкат-2 (фільм)|Сіндыкат-2]] (1981) * [[Замах на ГОЭЛРО]] (1986) * [[Зачараванне зла]] (2006) * [[Зулейха расплюшчвае вочы (серыял)]] (2020) == Гл. таксама == * [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам пры СНК РСФСР]] (ВЧК) * [[Палітычныя рэпрэсіі 1920-х гадоў у СССР]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВРЭ|Объединённое государственное политическое управление|id=2676237}} == Спасылка == {{Навігацыя}} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 Палажэнне аб правах Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення ў частцы адміністрацыйных высылак, ссылак і зняволення ў канцэнтрацыйны лагер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181102154638/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 |date=2 лістапада 2018 }} [[Катэгорыя:НКУС]] c0o579d5hhdwbdp6g1mvpf8xx9b1pay 0 686122 5174533 4178276 2026-08-02T14:25:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174533 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} {{цёзкі2|Корбут}} '''Іосіф Антон Корбут''' (1756—1825) — ураднік, дзяржаўны службовец, памешчык. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Карафа-Корбуты|Карафа-Корбутаў]] герба «[[Корчак (герб)|Корчак]]». Сын [[Андрэй Ігнацій Корбут|Андрэя Ігнація Корбута]], уласніка Волька Навагрудскага павета, і невядомай з [[Камароўскія|Камароўскіх]]. Ахрышчаны 2 кастрычніка 1756 г. у [[Гарадзецкі касцёл|Гарадзецкім касцёле]]. [[Суддзя земскі]] і [[чашнік]] [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|навагрудскі]] адпаведна прывілею караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад [[13 лістапада]] [[1784]] г., таксама ў 1788 г. дэпутат [[Галоўны Літоўскі Трыбунал|Галоўнага Літоўскага Трыбунала]], пазней — камісар грамадзянска-ваенны і парадкавы, камісар па зборы падаткаў пад назвай «ахвяра апошняга гроша». Па грамаце імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] ад 14 жніўня 1810 г. [[маршалак шляхты Навагрудскага павета|маршалак навагрудскі]]. Валодаў маёнткамі [[Ужанка]] і [[Рудаўка]], якія купіў у [[Плятэры|Плятэраў]] (1790), і [[Гарадзея]], які купіў у [[род Есьманаў|Есьманаў]] (1794), таксама арандаваў маёнткі [[Зецяржэў]](1786) і [[Грэск]] (1797) у князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Па сямейным спісе шляхты 4.12.1797 г., жыў у маёнтку бацькі Рудаўка (203 мужчынскіх і 208 жаночых душ). Памёр у 1825 г. == Узнагароды == Кавалер [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Святога Уладзіміра]] IV ступені. == Сям’я == У шлюбе з Саламеяй з [[Гінтары|Гінтараў]], дачкой стольніка навагрудскага. Дзеці: * [[Міхал Корбут|Міхаіл Філіп Сігізмунд Антон]] (ахрышчаны 2.5.1795), кандыдат філасофіі, падкаморы навагрудскі. * Карнеліуш Феафіл Яўстафій Валяр’ян (ахрышчаны 20.9.1796), кандыдат філасофіі, харунжы земскі Слуцкага павета (1825). * Марыя (нар. 1790), у шлюбе з [[Феліцыян Вольскі|Феліцыянам Вінцэнтавічам Вольскім]]. * Дамінік-Фердынанд-Людвіг (нар. 1806), паручнік Нарвскага гусарскага палка расійскага войска (1834), штабс-ротмістр (1838), маёр расійскага войска. * Адам-Ян-Мечыслаў (ахрышчаны 7.04.1812). == Літаратура == * 60/42 Іосіф-Антон // [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=30886-1.pdf Я — сын Ваш : Статкевічы, Сацкевічы-Статкевічы герба «Касцеша». Карафа-Корбуты герба «Корчак»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415010347/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=30886-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} / [[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў]]. — Мінск : Роднае слова, 2011. — 592 с. : іл. — (Летапіс беларускай шляхты). ISBN 978-985-90254-1-9 {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Корбут Іосіф Антон}} [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі навагрудскія]] [[Катэгорыя:Чашнікі новагародскія]] [[Катэгорыя:Карафа-Корбуты|Іосіф Антон]] j7oatnevytqp4c5c3fz4pm2m5j5fqwl 0 686374 5174674 4682948 2026-08-02T22:08:11Z Bk1949 50943 5174674 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рудакоў}} {{Асоба}} '''Канстанцін Іванавіч Рудакоў''' ({{lang-ru|Константин Иванович Рудаков}}; 26 сакавіка 1891, {{МН|Санкт-Пецярбург||}} — {{ДС|||1949}}, {{МС|Ленінград||}}) — савецкі мастак-графік і педагог, член Ленінградскага Саюза мастакоў. == Біяграфія == Нарадзіўся 26 сакавіка 1891 года ў Санкт-Пецярбургу ў сям’і мастака-дэкаратара Марыінскага тэатра. Займаўся ў прыватных студыях у П. Чысцякова і В. Савінскага, у «Новай мастацкай майстэрні» у М. Дабужынскага, Я. Лансерэ, Б. Кустодзіева. У 1918—1922 гадах вучыўся ў Акадэміі мастацтваў у Петраградзе (ПГСХУМ-ВХУТЕИН) на архітэктурным і маляўнічым факультэтах. Скончыў інстытут па майстэрні Д. Кардоўскага з прысваеннем звання мастака жывапісу. З 1918 года ўдзельнічаў у выставах, быў сябрам «Свету мастацтва», «Абшчыны мастакоў», АХРР, член-заснавальнік «Таварыства жывапісцаў» (1928—1930). З 1932 года член Ленінградскага Саюза мастакоў. У 1920-я шмат працаваў у галіне сатырычнай графікі для часопісаў «Чыж», «Вожык», «Бегемот», «Смехач», «Кракадзіл». Пазней займаўся станкавай графікай, стварыўшы ў 1930-я гады серыі «нэпман», «Захад», «Аголеныя натуршчыцы». Вядомасць і прызнанне атрымаў як ілюстратар твораў рускай і еўрапейскай класікі: «Яўген Анегін» А. Пушкіна (1934), «Нана» Э. Заля (1935—1937), «Мілы сябар» Г. дэ Мапасана (1935—1937), «Шчаўкунок» А. Гофмана (1937), «Ганна Карэніна» (1942—1945) і «Вайна і мір» (1941—1948) Л. Талстога, «Рэвізор» М.Гогаля (1948), «Манон Леско» А. Прэво (1948) і іншых. 1929 да канца жыцця выкладаў у ЛИЖСА, а таксама на графічным аддзяленні Ленінградскага інстытута інжынераў камунальнага будаўніцтва. У 1938—1940 працаваў у Эксперыментальнай літаграфскага майстэрні ЛОСХ. У 1940-х стварыў эскізы касцюмаў да пастановак «Гора ад розуму» А. Грыбаедава для Ленінградскага акадэмічнага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна, «Вяселле» А. Чэхава (1942) і «Шмат шуму з нічога» [[У. Шэкспір]]а (1943 г., не ажыццёўлена) для Ленінградскага тэатра эстрады. У гады Вялікай Айчыннай вайны і блакады стварыў серыю партрэтаў байцоў СПА, працаваў над тэатральнымі дэкарацыямі, выконваў жывапісныя пано для гарадскіх плошчаў і вуліц, супрацоўнічаў у часопісе «Костёр». {{зноскі}} == Літаратура == * Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рудакоў Канстанцін Іванавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] 3f36vjhnm1f2xt60a275z4tr2wtcpxd 10 689973 5174845 4860070 2026-08-03T09:36:52Z Ueschar 151377 Стараюся зрабіць гэты шаблон больш зразумелым, таму зраблю галоўнай старонкай Шаблон:Заўвага, а шаблон:Efn - перанакіраваннем 5174845 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{name|}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{reference|}}}}}}|name={{{name|}}}|group={{#switch: {{{group|}}} | note | upper-alpha | upper-roman | lower-alpha | lower-greek | lower-roman = {{{group|}}} | #default = заўв }} }} |{{#tag:ref|{{{1|{{{reference|}}}}}}|group={{#switch: {{{group|}}} | note | upper-alpha | upper-roman | lower-alpha | lower-greek | lower-roman = {{{group|}}} | #default = заўв }} }} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы]] </noinclude> 1juuxo6cqbvz81rv5r1omd79j0cvjow 5174856 5174845 2026-08-03T10:09:29Z Ueschar 151377 TemplateData 5174856 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{name|}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{reference|}}}}}}|name={{{name|}}}|group={{#switch: {{{group|}}} | note | upper-alpha | upper-roman | lower-alpha | lower-greek | lower-roman = {{{group|}}} | #default = заўв }} }} |{{#tag:ref|{{{1|{{{reference|}}}}}}|group={{#switch: {{{group|}}} | note | upper-alpha | upper-roman | lower-alpha | lower-greek | lower-roman = {{{group|}}} | #default = заўв }} }} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <templatedata> { "description": "Стварае тэкставую заўвагу або каментарый. Спіс заўваг выводзіцца асобна з дапамогай шаблона «Notelist».", "params": { "1": { "label": "Тэкст заўвагі", "description": "Тэкст заўвагі або каментарыя.", "type": "content", "suggested": true, "aliases": [ "reference" ] }, "name": { "label": "Назва заўвагі", "description": "Унутраная назва заўвагі. Выкарыстоўваецца, калі на адну і тую ж заўвагу трэба спаслацца некалькі разоў.", "type": "string" }, "group": { "label": "Група", "description": "Спосаб пазначэння заўваг. Звычайна параметр пакідаюць пустым, каб выкарыстоўваць стандартную нумарацыю.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "lower-alpha", "upper-alpha", "lower-roman", "upper-roman", "lower-greek" ] } }, "paramOrder": [ "1", "name", "group" ], "format": "inline" } </templatedata> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы]] </noinclude> mphzslne3xuiipzw3ty1cbwcv9loczg 0 691306 5174683 4044407 2026-08-02T22:44:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174683 wikitext text/x-wiki {{Партыя |назва партыі = Адраджэнне Лівіі |назва на мове арыгінала = إحياء ليبيا |лагатып =Ihya Libya logo.png |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар =[[Арэф Алі Наед]] |прэзідэнт = |старшыня = |генеральны сакратар = |першы сакратар = |прэзідыум = |сакратар = |заснавальнік = |дата заснавання = [[24 жніўня]] [[2017]] |дата роспуску = |аб’яднанне = |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[лібералізм]], [[канстытуцыяналізм]], [[грамадзянскі нацыяналізм]] |інтэрнацыянал = |саюзнікі = |маладзёжная арганізацыя = |колькасць членаў = |дэвіз = |Месцаў у ніжняй палаце = |Месцаў у ніжняй палаце_параметр = |Месцаў у верхняй палаце = |Месцаў у верхняй палаце_параметр = |Месцаў у рэгіянальных парламентах = |Месцаў у рэгіянальных парламентах_параметр = |Месцаў у Еўрапарламенце = |гімн = |партыйны друк = |персаналіі = |афіцыйны сайт = https://www.ihyalibya.com/lv/ }} '''Іхія Лівія''', альбо '''Адраджэнне Лівіі''' — палітычная партыя [[Лівія|Лівіі]], заснаваная [[24 жніўня]] [[2017]] года [[Арэф Алі Наед|Арэфам Алі Наедам]]. Заяўленая мэта — стварэнне «стабільнай, дэмакратычнай і квітнеючай краіны»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/08/24/aref-nayed-launches-new-movement-for-change-in-libya/|title=Aref Nayed launches new movement for change in Libya|website=Libya Herald|language=en-US|access-date=29 December 2018|archive-date=28 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628220218/https://www.libyaherald.com/2017/08/24/aref-nayed-launches-new-movement-for-change-in-libya/|url-status=dead}}</ref>. Пасля свайго стварэння рух бяздзейнічаў, перш чым 20 жніўня 2018 года Арэф Наед абвясціў аб вылучэнні сваёй кандыдатуры на [[Прэзідэнцкія выбары ў Лівіі (2021)|ўсеагульных выбарах 2019 года]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.libyaherald.com/2018/08/20/aref-nayed-re-launches-ihya-movement-and-announces-his-candidacy-for-libyas-forthcoming-elections/|title=Aref Nayed re-launches Ihya movement and announces his candidacy for Libya’s forthcoming elections|website=Libya Herald|language=en-US|access-date=29 December 2018|archive-date=2 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702231434/https://www.libyaherald.com/2018/08/20/aref-nayed-re-launches-ihya-movement-and-announces-his-candidacy-for-libyas-forthcoming-elections/|url-status=dead}}</ref>. Ва ўмовах [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянскай вайны і двоеўладдзя]] партыя распрацавала «чатыры слупа», якія неабходныя для стварэння стабільнай Лівіі да [[2023]] года. Да іх адносяцца<ref name=":1" />: * мір, бяспека і вяршэнства закона; * эканамічнае развіццё; * развіццё чалавека; * рэформа дзяржаўнага кіравання і дзяржаўнага сектара. «Іхія Лівія» стаіць на пазіцыях [[Ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/08/24/aref-nayed-launches-new-movement-for-change-in-libya/|title=Aref Nayed launches new movement for change in Libya|website=Libya Herald|language=en-US|access-date=2019-04-02|quote=its aim, he says, is to create a stable, democratic and prosperous country.|archive-date=28 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628220218/https://www.libyaherald.com/2017/08/24/aref-nayed-launches-new-movement-for-change-in-libya/|url-status=dead}}</ref>, [[канстытуцыяналізм]]у<ref>{{Cite web|url=https://www.libyaherald.com/2018/08/20/aref-nayed-re-launches-ihya-movement-and-announces-his-candidacy-for-libyas-forthcoming-elections/|title=Aref Nayed re-launches Ihya movement and announces his candidacy for Libya’s forthcoming elections|website=Libya Herald|language=en-US|access-date=2019-04-02|quote=The immediate objective of the movement is to concentrate on key reforms and developments needed over the next six years. These comprise what Ihya Libya calls four "pillars": peace, security and the '''rule of law'''|archive-date=2 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702231434/https://www.libyaherald.com/2018/08/20/aref-nayed-re-launches-ihya-movement-and-announces-his-candidacy-for-libyas-forthcoming-elections/|url-status=dead}}</ref> і [[Грамадзянскі нацыяналізм|грамадзянскага нацыяналізму]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.ihyalibya.com/lv/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190323080643/https://www.ihyalibya.com/lv/ |date=23 сакавіка 2019 }} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 2017 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя партыі]] [[Катэгорыя:Ліберальныя партыі]] 93t65g5bypvq5sf79cmewor7pqki09o 0 692429 5174708 4743514 2026-08-03T01:29:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174708 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Алан Грэхэм Мак-Дыярмід''' ({{lang-en|Alan Graham MacDiarmid}}; {{ДН|14|4|1927}}, Мастэртон, [[Новая Зеландыя]] — {{ДС|7|2|2007}}, [[Філадэльфія]], [[ЗША]]) — [[Амерыканцы|амерыканскі]] хімік, ураджэнец [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], атрымаў [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскую прэмію па хіміі]] ў 2000 годзе разам з [[Алан Хігер|Аланам Хігерам]] і [[Хідэкі Сіракава]]й<ref>{{Cite journal|title=Obituary: Alan Graham MacDiarmid (1927–2007) Pioneer of conducting polymers, and proud Antipodean|author=Holmes}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Alan G. MacDiarmid|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=13160&page=296}}</ref><ref name="OH">{{Cite web|author=Center for Oral History|title=Alan G. MacDiarmid|url=https://oh.sciencehistory.org/oral-histories/macdiarmid-alan-g|website=[[Science History Institute]]}}</ref><ref name="transcript">{{Cite book|author=Mody|title=Alan G. MacDiarmid, Transcript of an Interview Conducted by Cyrus Mody at University of Pennsylvania Philadelphia, Pennsylvania on 19 December 2005|url=https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/macdiarmid_ag_0325_suppl.pdf}}</ref>. == Ранняе жыццё і адукацыя == Мак-Дыярмід нарадзіўся ў Мастэртане, Новая Зеландыя, у яго ў сям’і было двое братоў і дзве сястры. Яго сям’я была адносна беднай, а [[вялікая дэпрэсія]] ўскладніла жыццё ў Мастэртане, з-за чаго яго сям’я пераехала ў Лоуэр-Хат, у некалькіх мілях ад [[Уэлінгтан]]а, Новая Зеландыя. Прыкладна ў дзесяць гадоў ён захапіўся [[хімія]]й па адным са старых падручнікаў свайго бацькі, і вучыўся па гэтай кнізе адначасова з бібліятэчнай літаратурай. Мак-Дыярмід атрымаў адукацыю ў сярэдняй школе Хат-Вэлі і Універсітэце Вікторыі ў Уэлінгтане<ref name="ab">{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/macdiarmid-autobio.html|title=Alan G. MacDiarmid – Autobiography|work=Nobelprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20070710101243/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/macdiarmid-autobio.html|archive-date=10 July 2007}}</ref>. У 1943 годзе Мак-Дыярмід здаў уступны экзамен ва Універсітэт Новай Зеландыі і папярэдні медыцынскі экзамен<ref name="nz1">{{Cite web|url=http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html|title=Alan MacDiarmid – PLASTIC FANTASTIC|website=NZEdge.com|access-date=11 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701023813/http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html|archive-date=1 ліпеня 2007|url-status=dead}}</ref>. Затым ён уладкаваўся на няпоўны працоўны дзень у якасці «лабаранта» і прыбіральніка ва ўніверсітэце Вікторыі ў Уэлінгтане падчас вучобы на ступень бакалаўра, якую ён атрымаў у 1947 годзе<ref name="nz" />. Затым быў прызначаны лабарантам у студэнцкай лабараторыі<ref name="nz" />. Атрымаўшы ступень магістра хіміі ў тым жа ўніверсітэце, ён пазней працаваў асістэнтам на кафедры хіміі<ref name="ab"/>. Менавіта тут ён меў сваю першую публікацыю ў 1949 годзе ў навуковым часопісе ''Nature''<ref name="nz" />. Ён выпусціўся ў 1951 годзе з адзнакай першага класа і атрымаў стыпендыю Фулбрайта у [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Вісконсінскім універсітэце ў Мэдысане]]. Ён спецыялізаваўся ў галіне неарганічнай хіміі, атрымаўшы ступень магістра ў 1952 годзе і ступень доктара філасофіі ў 1953 годзе. Затым ён выйграў стыпендыю Shell Graduate Scholarship, якая дазволіла яму паступіць у Сідні-Сасэкскі каледж у Кембрыджы, дзе ён атрымаў другую ступень доктара філасофіі ў 1955 годзе<ref name="ab" />. == Кар’ера і даследаванні == Мак-Дыярмід працаваў у Школе хіміі ва Універсітэце Сэнт-Эндрус у Шатландыі на працягу года ў якасці члена малодшага факультэта. Затым ён заняў пасаду выкладчыка хіміі ва [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Універсітэце Пенсільваніі]], ЗША, дзе стаў прафесарам у 1964 годзе. Большую частку сваёй кар’еры Мак-Дыярмід правёў на хімічным факультэце Універсітэта Пенсільваніі, дзе прапрацаваў 45 гадоў<ref name="ab"/>. Першыя дваццаць гадоў яго даследаванняў там былі прысвечаны хіміі [[Крэмній|крэмнію]].  Ён быў прызначаны прафесарам хіміі Бланшара ў 1988 годзе<ref>«Chairs for Five SAS Faculty». ''Almanac'' (University of Pennsylvania newsletter), '''35(1)''', 12 July 1988.</ref>. У 2002 годзе Мак-Дыярмід паступіў на факультэт Тэхаскага ўніверсітэта ў Даласе<ref name="nyt1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/02/08/obituaries/08macdiarmid.html|title=Alan MacDiarmid, 79, Who Won Nobel for Work With Plastic, Dies|work=The New York Times|first=Kenneth|last=Chang|date=8 February 2007}}</ref>. === Токаправодныя палімеры === Яго самым вядомым даследаваннем было адкрыццё і распрацоўка токаправодных палімераў — пластычных матэрыялаў, якія праводзяць электрычнасць. У гэтым даследаванні ён супрацоўнічаў з японскім хімікам [[Хідэкі Сіракава]] і амерыканскім фізікам [[Алан Хігер|Аланам Хігерам]] і апублікаваў першыя вынікі ў 1977 годзе<ref name="HMacSh">{{Cite journal|title=Synthesis of electrically conducting organic polymers: Halogen derivatives of polyacetylene, (CH) x|url=http://www.dtic.mil/get-tr-doc/pdf?AD=ADA041866|access-date=11 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925014126/http://www.dtic.mil/get-tr-doc/pdf?AD=ADA041866|archive-date=25 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. За гэтую працу яны трое атрымалі [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскую прэмію па хіміі]] 2000 года<ref>[http://www.upenn.edu/almanac/v47/n08/nobel2000.html «The Long and Winding Road to the Nobel Prize for Alan MacDiarmid». ''Almanac'' (University of Pennsylvania newsletter), '''47(8)''', 17 October 2000.]</ref><ref>[http://www.upenn.edu/pennnews/current/2000/102600/cover.html Sandy Smith, «Alan MacDiarmid». ''The Penn Current'', 26 October 2000.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061231002551/http://www.upenn.edu/pennnews/current/2000/102600/cover.html}}</ref><ref>[http://www.upenn.edu/gazette/0302/giresi.html Joan P. Capuzzi Giresi, «The Boy Chemist at 75.» ''Pennsylvania Gazette'', March 2002.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130413140326/http://www.upenn.edu/gazette/0302/giresi.html |date=13 красавіка 2013 }}</ref><ref name="nob">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2000: Alan Heeger, Alan G. MacDiarmid, Hideki Shirakawa}}</ref>. Нобелеўская прэмія была прысуджана за адкрыццё таго, што пластмасы пасля пэўных мадыфікацый можна зрабіць электраправоднымі<ref name="NZ_Herald_10423031">{{Cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10423031|title=The Nobel-prize winning naturist – Alan MacDiarmid remembered|author=Kent Atkinson of NZPA|date=9 February 2007|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=11 лістапада 2021|archive-date=29 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729165948/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10423031|url-status=dead}}</ref>. Праца прасоўвалася, каб прынесці важныя практычныя прымяненні. Токаправодныя пластыкі можна выкарыстоўваць для антыстатычных рэчываў для фотаплёнкі і «разумных» вокнаў, якія выключаюць сонечнае святло. Паўправадніковыя палімеры ўжываюць у святлодыёдах, сонечных элементах і дысплеях у мабільных тэлефонах.  Мак-Дыярмід таксама падарожнічаў па ўсім свеце для выступленняў, якія ўразілі слухачоў аб каштоўнасці глабалізацыі намаганняў інавацый у XXI-м стагоддзі. На адным са сваіх апошніх курсаў, у 2001 годзе, Мак-Дыярмід вырашыў весці невялікі семінар для абітурыентаў аб сваёй навуковай дзейнасці. Яго імя сустракаецца ў больш чым 600 апублікаваных артыкулах і ў 20 патэнтах<ref name="nyt1"/>. Мак-Дыярмід таксама быў актыўным як натурыст і нудыст, і лічыў сябе прыхільнікам сонца і аматарам водных лыж<ref name="NZ_Herald_10423031"/><ref>[http://naturistmusings.blogspot.com/2007_02_01_archive.html Article with Naturist Musings]</ref><ref>[http://mynudelife.com/home/modules/news/article.php?storyid=96 My Nude Life] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930090902/http://mynudelife.com/home/modules/news/article.php?storyid=96}}</ref>. === Абраныя публікацыі === {{div col|colwidth=35em}} * Chiang, C.K.; Druy, M.A.; Gau, S.C.; Heeger, A.J.; Louis, E.J.; MacDiarmid, A.G.; Park, Y.W.; Shirakawa, H., "Synthesis of Highly Conducting Films of Derivatives of Polyacetylene, (CH)x, " ''J. Am. Chem. Soc.'', '''100''', 1013 (1978). * Heeger, A. J.; MacDiarmid, A. G., ''[https://www.osti.gov/biblio/5430541-polyacetylene-ch-sub-emerging-material-solar-cell-applications-technical-progress-report-october-november-december Polyacetylene, (CH){sub x}, as an Emerging Material for Solar Cell Applications. Final Technical Report, March 19, 1979 — March 18, 1980]'', [[University of Pennsylvania]] (June 1980). * MacDiarmid, A. G., ''[https://www.osti.gov/biblio/5828801-energy-systems-based-polyacetylene-rechargeable-batteries-schottky-barrier-solar-cells-final-report-march-february Energy Systems Based on Polyacetylene: Rechargeable Batteries and Schottky Barrier Solar Cells. Final Report, March 1, 1981-February 29, 1984]'', [[University of Pennsylvania]] (February 1984). * ''[https://www.osti.gov/biblio/7077398-workshop-conductive-polymers-final-report The Workshop on Conductive Polymers: Final Report]'', [[U.S. Department of Energy]] Division of Materials Sciences, [[Brookhaven National Laboratory]] (October 1985). * Chiang, J.-C., and MacDiarmid, A.G., "Polyaniline': Protonic Acid Doping of the Emeraldine Form to the Metallic Regime, " ''Synth. Met.'', '''13''', 193 (1986). * MacDiarmid, A.G.; Chiang, J.-C.; Richter, A.F.; Epstein, A.J., "Polyaniline: A New Concept in Conducting Polymers, " ''Synth. Met.'', '''18''', 285 (1987). * MacDiarmid, A.G., Yang, L.S., Huang, W.-S., and Humphrey, B.D., «Polyaniline: Electrochemistry and Application to Rechargeable Batteries». ''Synth. Met.'', '''18''', 393 (1987). * Kaner, R.B.; MacDiarmid, A.G., "Plastics That Conduct Electricity, " ''Scientific American'', 106 (February 1988). * MacDiarmid, A.G.; Epstein, A.J., " 'Synthetic Metals': A Novel Role for Organic Polymers, " ''Macromol. Chem.'', '''51''', 11 (1991). * MacDiarmid, A.G.; Epstein, A.J., "Science and Technology of Conducting Polymers, " in ''Frontiers of Polymer Research'', P.N. Prasad and J.K. Nigam, Eds., Plenum Press, New York, 1991, p.&nbsp;259. * Wang, Z.H.; Li, C.; Scherr, E.M.; MacDiarmid, A.G.; Epstein, A.J., "Three Dimensionality of 'Metallic' States in Conducting Polymers: Polyaniline, " ''Phys. Rev. Lett.'', '''66''', 1745 (1991). * MacDiarmid, A.J.; Epstein, A.J., "The Concept of Secondary Doping as Applied to Polyaniline, " ''Synth. Met.'', '''65''', 103 (1994). * MacDiarmid, A.G., Zhou, Y., Feng, J., Furst, G.T., and Shedlow, A.M., "Isomers and Isomerization Processes in Poly-Anilines, " ''Proc. ANTEC '99, Soc. Plastics Engr.'', '''2''', 1563 (1999). * MacDiarmid, A.G., Norris, I.D., Jones, J.W.E., El-Sherif, M.A., Yuan, J., Han, B. and Ko, F.K., "Polyaniline Based Chemical Transducers with Sub-micron Dimensions, " ''Polymeric Mat. Sci. & Eng.'', '''83''', 544 (2000). * Norris, I.D., Shaker, M.M., Ko, F.K., and MacDiarmid, A.G., "Electrostatic Fabrication of Ultrafine Conducting Fibers: Polyaniline/Polyethylene Oxide Blends, " ''Synth. Met.'', '''114''', 2 (2000). * MacDiarmid, A.G., Jones, J.W.E., Norris, I.D., Gao, J., Johnson, J.A.T., Pinto, N.J., Hone, J., Han, B., Ko, F.K., Okuzaki, H., and Llaguno, M., "Electrostatically-Generated Nanofibers of Electronic Polymers, " ''Synth. Met.'', '''119''', 27-30 (2001). * Shimano, J.Y., and MacDiarmid, A.G., "Phase Segregation in Polyaniline: A Dynamic Block Copolymer, " ''Synth. Met.'', '''119''', 365—366 (2001). * Wang, P.C., and MacDiarmid, A.G., "Dependency of Properties of In Situ Deposited Polypyrrole Films on Dopant Anion and Substrate Surface, " ''Synth. Met.'', '''119''', 267—268 (2001). * Hohnholz, D., and MacDiarmid, A.G., "Line Patterning of Conducting Polymers: New Horizons for Inexpensive, Disposable Electronic Devices, " ''Synth. Met.'', '''121''', 1327—1328 (2001). * Premvardhan, L., Peteanu, L.A., Wang, P.-C., and MacDiarmid, A.G., "Electronic Properties of the Conducting Form of Polyaniline from Electroabsorption Measurements, " ''Synth. Met.'', '''116''', 157—161 (2001). * MacDiarmid, A.G. «Twenty-five Years of Conducting Polymers». ''Chem. Comm.'', 1-4 (2003). * Tanner, D.B.; Doll, G.L.; Rao, A.M.; Eklund, P.C.; Arbuckle, G.A.; MacDiarmid, A.G. «Optical properties of potassium-doped polyacetylene». ''Synth. Met.'', '''141''', 75-79 (2004). * Hohnholz, D.; Okuzaki,H.; MacDiarmid, A.G. «Plastic electronic devices through line patterning of conducting polymers». ''Adv. Funct. Mater.'', '''15''', 51-56 (2005). * Venancio, E.C; Wang, P-C.; MacDiarmid, A.G. «The Azanes: A Class of Material Incorporating Nano/Micro Self-Assembled Hollow Spheres Obtained By Aqueous Oxidative Polymerization of Aniline». ''Synth. Met.'', '''156''', 357 (2006). * MacDiarmid, A.G.; Venancio, E.C. «Agrienergy (Agriculture/Energy): What Does the Future Hold?». ''Experimental Biology and Medicine.'', '''231''', 1212 (2006). {{div col end}}  == Узнагароды == * Універсітэт Вікторыі ў Велінгтане прысвоіў Мак-Дыярміду ганаровую доктарскую ступень у 1999 годзе, а ў 2001 годзе была створана кафедра фізічнай хіміі Алана Мак-Дыярміда.<ref name="nz" /> Яго імем названы Інстытут перадавых матэрыялаў і нанатэхналогій і адкрыты ў маі 2010 года будынак Алана Мак-Дыярміда ва ўніверсітэце. * Узнагароджаны прэміяй [[Амерыканскае хімічнае таварыства|Амерыканскага хімічнага таварыства]] у 1999 годзе ў галіне «Хімія матэрыялаў».<ref>{{Cite web|url=http://www.chemistry.org/portal/a/c/s/1/acsdisplay.html?DOC=awards%5Cmaterials.html|title=Chemistry.org|access-date=11 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704024525/http://www.chemistry.org/portal/a/c/s/1/acsdisplay.html?DOC=awards%5Cmaterials.html|archive-date=4 ліпеня 2007|url-status=dead}}</ref> * У 2000 годзе Каралеўскае таварыства Новай Зеландыі ўзнагародзіла яго найвышэйшай узнагародай — медалём Рэзерфорда.<ref name="nz" /> * У 2002 годзе ён быў абраны членам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]. * У навагодніх ушанаваннях 2002 года Мак-Дыярмід быў узнагароджаны Ордэнам Новай Зеландыі.<ref>{{cite web|url=https://dpmc.govt.nz/publications/new-year-honours-list-2002|title=New Year honours list 2002|date=31 December 2001|publisher=Department of the Prime Minister and Cabinet|access-date=3 August 2019}}</ref> які з’яўляецца вышэйшай узнагародай краіны. * Мак-Дыярмід быў абраны членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]] у 2003 годзе<ref name="frs">{{cite web|title=Fellowship of the Royal Society 1660-2015|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml|publisher=Royal Society|access-date=11 лістапада 2021|archive-url=https://www.webcitation.org/6a2i9QICV?url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml|archive-date=15 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref> * У 2004 годзе ён атрымаў Прэмію Дружбы, вышэйшую ўзнагароду [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] для замежных экспертаў.<ref name="pdaily2004a">[http://english.peopledaily.com.cn/200409/30/eng20040930_158811.html Friendship Award awards friends, People’s Daily Online, 30 September 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121012151557/http://english.peopledaily.com.cn/200409/30/eng20040930_158811.html |date=12 кастрычніка 2012 }}</ref> * Інстытут нанатэхналогій Алана Г. Мак-Дыярмід пры Тэхаскім універсітэце ў Даласе быў названы ў яго гонар пасмяротна ў 2007 годзе. * Інстытут Алана Г. Мак-Дыярміда пры універсітэце Цзілінь у Кітаі носіць яго імя з 2001 года. * Мястэчка Мак-Дыярмід ў Лоуэр-Хаце, пабудаванае ў 2013 годзе на тэрыторыі закрытай школы Вайвета, вучнем якой ён быў, названа ў гонар Алана Мак-Дыярміда. == Асабістае жыццё == Бліжэй да канца жыцця Мак-Дыярмід хварэў на міеладзіспластычны сіндром. У пачатку лютага 2007 года ён планаваў паехаць назад у Новую Зеландыю, калі ўпаў з лесвіцы ў сваім доме ў Дрэксель Хіл, штат Пенсільванія, у прыгарадзе [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]<ref>[http://www.upenn.edu/gazette/0307/gaz02.html «Nobel-Winner MacDiarmid Dies». ''Pennsylvania Gazette'', March 2007.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130413123233/http://www.upenn.edu/gazette/0307/gaz02.html |date=13 красавіка 2013 }}</ref> і памёр 7 лютага 2007 года<ref>{{Cite news|url=http://www.stuff.co.nz/3955234a11.html|title=NZ Nobel Prize winner dies|publisher=[[NZPA]]|date=8 February 2007|access-date=11 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070922214848/http://www.stuff.co.nz/3955234a11.html|archive-date=22 верасня 2007|url-status=dead}}</ref>. Ён пахаваны на Арлінгтанскіх могілках у Дрэксель Хіл. Першая жонка Мак-Дыарміда, Марыян Мацье, з якой ён ажаніўся ў 1954 годзе<ref name="nz">{{Cite web|url=http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html|title=Alan MacDiarmid – PLASTIC FANTASTIC|work=NZEdge.com|access-date=11 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701023813/http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html|archive-date=1 ліпеня 2007|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. ''NZEdge.com''. Archived from [http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html the original] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070701023813/http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html |date=1 ліпеня 2007 }} on 1 July 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 July</span> 2007</span>.</cite></ref>, памерла ў 1990 годзе. У яго засталіся чацвёра дзяцей: Хізэр Мак-Конэл, Дон Хэзелет, Дункан Мак-Дыармід і Гэйл Уільямс, і дзевяць унукаў: доктар Шон Мак-Конэл, доктар Раян Мак-Конэл, Рэбека Мак-Конэл, доктар Клейтан Хэзелет, Уэслі Хэзелет, Лэнгстан Мак-Дыяр, Обры Уільямс, Осцін Уільямс і Джордж Уільямс. У Мак-Дыарміда таксама засталася другая жонка, Гэйл Джэнціле, на якой ён ажаніўся ў 2005 годзе, яна памерла ў 2014 годзе<ref name="nyt">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/02/08/obituaries/08macdiarmid.html|title=Alan MacDiarmid, 79, Who Won Nobel for Work With Plastic, Dies|work=The New York Times}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChang2007">Chang, Kenneth (8 February 2007). [https://www.nytimes.com/2007/02/08/obituaries/08macdiarmid.html «Alan MacDiarmid, 79, Who Won Nobel for Work With Plastic, Dies»]. ''The New York Times''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 March</span> 2018</span>.</cite></ref>. Алан Мак-Дыармід быў стрыечным братам новазеландскага мастака Дугласа Мак-Дыарміда. Праз год пасля таго, як Алан атрымаў [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскую прэмію па хіміі]], Дуглас [http://www.douglasmacdiarmid.com/portrait-alan-macdiarmid/ напісаў партрэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211111074351/http://www.douglasmacdiarmid.com/portrait-alan-macdiarmid/ |date=11 лістапада 2021 }} свайго стрыечнага брата для Новазеландскай партрэтнай галерэі<ref>{{Cite web|url=http://www.nzportraitgallery.org.nz/portraits-online/portraits/alan-macdiarmid|title=Alan MacDiarmid|website=The New Zealand Portrait Gallery|language=en|access-date=11 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204001430/https://nzportraitgallery.org.nz/portraits-online/portraits/alan-macdiarmid|archive-date=4 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160303200026/http://www.utdallas.edu/nsm/chemistry/faculty/macdiarmid.html Старонка Мак-Дыярміда ў Тэхаскім універсітэце ў Даласе] * [http://www.sas.upenn.edu/~macdiarm/ Старонка Мак-Дыярміда ва Універсітэце Пенсільваніі] * [http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html Біяграфіі Новай Зеландыі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701023813/http://www.nzedge.com/heroes/macdiarmid.html|date=1 July 2007}} * [https://web.archive.org/web/20070523213730/http://www.frontiermaterials.net/macdiarmid_pub.htm Спіс публікацый Мак-Дыарміда] * [http://www.vega.org.uk/video/programme/124 Інтэрв’ю з Аланам Мак-Дыармідам] * {{cite web|title=Alan MacDiarmid Image Collection Finding Aid|url=http://othmerlib.sciencehistory.org/record=b1069236~S5|website=Science History Institute|access-date=1 March 2018}} * {{cite web|author=Center for Oral History|title=Alan G. MacDiarmid|url=https://oh.sciencehistory.org/oral-histories/macdiarmid-alan-g|website=[[Science History Institute]]}} * {{cite book|first1=Cyrus|last1=Mody|title=Alan G. MacDiarmid, Transcript of an Interview Conducted by Cyrus Mody at University of Pennsylvania Philadelphia, Pennsylvania on 19 December 2005|date=19 December 2005|url=https://oh.sciencehistory.org/sites/default/files/macdiarmid_ag_0325_suppl.pdf|place=Philadelphia, PA|publisher=[[Science History Institute|Chemical Heritage Foundation]]}} {{Нобелеўская прэмія па хіміі 1976—2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Дыярмід Алан}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пенсільванскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] jokq4peywz2g35cqi6tiy4wxlh83wm6 0 695917 5174583 5155138 2026-08-02T15:57:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174583 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шуміліна (значэнні)}} {{Музыкант | Фон = non_vocal_instrumentalist | Імя = Ірына Міхайлаўна Шуміліна | Арыгінал імя = | Дата нараджэння = 02.12.1956 | Месца нараджэння = | Краіна = {{USSR}} → {{BLR}} | Прафесіі = {{піяніст|}} | Інструменты = [[фартэпіяна]] | Жанры = [[класічная музыка]] | Узнагароды = | Сайт = https://www.youtube.com/channel/UCPXqnEYFuRALWK_yJA_Qd-w }} '''Іры́на Міха́йлаўна Шумі́ліна''' (нар. [[2 снежня]] [[1956]], [[Мінск]]) — беларуская піяністка, салістка [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь|Заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь]] (1992). == Біяграфія == Нарадзілася ў 1956 годзе ў Мінску, у сям’і кампазітара Міхаіла Міхайлавіча Шуміліна і настаўніцы Мілюціны Ясонаўны. Скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю імя Луначарскага]]. Вучылася ў прафесара Рыгора Ільіча Шаршэўскага<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/khoroshaya-nasledstvennost.html|title=Юлия Андреева: Наши пианисты — музыкальные наследники Антонио Сальери|date=2016-12-06|publisher=Беларусь Сегодня|lang=ru|accessdate=2019-10-30}}</ref>, вучня піяніста [[Уладзімір Уладзіміравіч Сафроніцкі|Уладзіміра Сафроніцкага]]. Скончыла аспірантуру [[Маскоўская дзяржаўная кансерваторыя імя П. І. Чайкоўскага|Маскоўскай дзяржаўнай кансерваторыі]] ў класе прафесара [[Леў Мікалаевіч Уласенка|Льва Уласенкі]]. З 1982 года салістка [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. З 1992 года [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь|Заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь]]. Жыве і працуе ў Мінску. Член [[Беларускі саюз музычных дзеячаў|Беларускага саюза музычных дзеячаў]] з 1991 года. == Творчасць == Шуміліна выконвае творы буйных музычных формаў: [[Саната|санат]], [[Сюіта|сюіт]], [[Фантазія (музыка)|фантазій]], [[Цыклічныя формы (музыка)|фартэпіянных цыклаў]], канцэртаў. Гастралюе ў Рэспубліцы Беларусь і за мяжой. Прымала ўдзел у многіх фестывалях, у тым ліку ў фестывалі сучаснай музыкі г. [[Дуйсбург]] (1991), XXII Cantiere Internationale d’Arte ([[Мантэпульчана]], 1997), Міжнародным фестывалі імя [[Джаакіна Расіні]] ([[Путбус]], Германія, 1998), «Нямецка-беларуская музычная восень» (Германія, 2000), «Міжнародны музычны фестываль імя [[Роберт Шуман|Роберта Шумана]]» (Германія, 2002), фестывалі імя [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]] і [[Надзея Філарэтаўна фон Мек|Надзеі фон Мек]] (Украіна, 2005). Працавала з многімі дырыжорамі, у тым ліку Чарльзам Ансбахерам ([[:en:Charles Ansbacher|Charles Ansbacher]]), Ёргам Іверам ([[:de:Jörg Iwer|Jörg Iwer]]), [[Юозас Дамаркас|Юозасам Дамаркасам]], [[Валерый Абісалавіч Гергіеў|Валерыем Гергіевым]], [[Фуат Шакіравіч Мансураў|Фуатам Мансуравым]], [[Аляксандр Аляксандравіч Вядзернікаў|Аляксандрам Вядзернікавым]], [[Неэмэ Ярві]], П’ер-Дамінікам Панелем ([[:fr:Pierre-Dominique Ponnelle|Pierre-Dominique Ponnelle]]). Выступала з Дзяржаўным акадэмічным сімфанічным аркестрам Рэспублікі Беларусь. У сваёй творчасці Шуміліна надае ўвагу сваім улюбёным кампазітарам — [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Рахманінаў]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мусаргскі]], [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Чайкоўскі]], [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|Пракоф’еў]], [[Людвіг ван Бетховен|Бетховен]], [[Іаганес Брамс|Брамс]], [[Роберт Шуман|Шуман]], [[Франц Шуберт|Шуберт]], [[Фрыдэрык Шапен|Шапен]], [[Ферэнц Ліст|Ліст]]. Шуміліна ў 80-90-я гады сыграла важную ролю ў [[Клавіраўсцуг|фартэпіяннай транскрыпцыі]] розных твораў<ref>{{Cite web|url=http://dep.nlb.by/jspui/handle/nlb/35032|title=Фортепьянная культура Беларуси ХХ столетия|author=Шевченко Ольга Григорьевна|date=2000|publisher=dep.nlb.by|accessdate=2019-10-30|language=ru|archive-date=15 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215012853/http://dep.nlb.by/jspui/handle/nlb/35032|url-status=dead}}</ref>. У Беларускім цэнтры інтэлектуальнай уласнасці Шуміліна адзначана як выканаўца некалькіх зарэгістраваных музычных п’ес і песень, у тым ліку «Санеты для фартэпіяна 1 12 цыкл» і «Маятнік»<ref>{{Cite web|url=http://www.belgospatent.by/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=102|title=Перечень произведений|publisher=www.belgospatent.by|accessdate=2019-10-30|language=ru}}</ref>. == Узнагароды == * Лаўрэат Міжнароднай прэміі імя [[Сігізмунд Тальберг|Сігізмунда Тальберга]] ([[Неапаль]], Італія, 2010). (Premio speciale Principe di Strongoli)<ref>{{Cite web|url=http://guide.supereva.it/critica_di_musica_classica/interventi/2010/05/nessun-vincitore-assoluto-al-vii-premio-pianistico-thalberg|title=Nessun vincitore assoluto al VII Premio Pianistico Thalberg|publisher=guide.supereva.it|accessdate=2019-10-30|language=it|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211215012843/http://guide.supereva.it/critica_di_musica_classica/interventi/2010/05/nessun-vincitore-assoluto-al-vii-premio-pianistico-thalberg|archivedate=15 снежня 2021|url-status=dead}}</ref> * Нагрудны знак [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] «За ўклад у развіццё культуры Беларусі» (2007) * Нагрудны знак [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] «За ўклад у развіццё музычнага мастацтва» (2007) * [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь|Заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь]] (1992)<ref>{{Cite web|url=http://www.levonevski.net/pravo/temy/tema33/char25/dokz4737.html|title=Разное. Ненормативные акты — О присвоении Скорикову Н.Н. и Шумилиной И.М. почетного звания Заслуженный артист Республики Беларусь Архіў 2007|publisher=www.levonevski.net|accessdate=2019-10-30|language=ru}}</ref> * Лаўрэат [[Прэмія Ленінскага камсамола|прэміі Ленінскага камсамола]] (1984)<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/kartina-dnja-skolko-ostalos-staryh-deneg-belye-lvjata-i-2-mln-novogodnih-podarkov-221889-2016/|title=Картина дня: сколько осталось старых денег, белые львята и 2 млн новогодних подарков|date=2016-12-02|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]|language=ru|accessdate=2019-10-30}}</ref> == У творчасці == Народны паэт Беларусі [[Ніл Гілевіч]] прысвяціў Шумілінай верш «Грае Ірына Шуміліна» (2005)<ref>{{Cite web|url=http://rv-blr.com/verse/show/81253|title=Родныя вобразы / Н. Гілевіч / Прагляд верша|publisher=rv-blr.com|accessdate=2019-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107152225/http://rv-blr.com/verse/show/81253|archivedate=7 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>, апублікаваны ў зборніку «У ноч на Пакровы»<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=usie_knihi.html&lang=BE&pubid=13513|title=Гілевіч Ніл, У ноч на Пакровы — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|publisher=Гілевіч Ніл, У ноч на Пакровы — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|accessdate=2019-10-30|archive-date=15 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215012843/http://kamunikat.org/index.php?q=usie_knihi.html&lang=BE&pubid=13513|url-status=dead}} ISBN 978-985-6852-41-4</ref> Шумілінай прысвечана глава ў кнізе пісьменніцы Алы Сямёнавай «У святой краіне выгнання» (2011)<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=usie_knihi.html&pubid=20035|title=Сямёнава Ала, У святой краіне выгнання — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|publisher=Сямёнава Ала, У святой краіне выгнання — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|accessdate=2019-10-30|archive-date=15 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215012845/http://kamunikat.org/index.php?q=usie_knihi.html&pubid=20035|url-status=dead}} ISBN 978-985-6976-84-4</ref>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Шуміліна Ірына Міхайлаўна}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола БССР]] [[Катэгорыя:Піяністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Піяністы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Піяністы СССР]] [[Катэгорыя:Піяністы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]] 3tcawab8mn13uw16622u7tnpr75drvj 0 697068 5174688 5167779 2026-08-02T23:01:32Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны 5174688 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Undertale vector logo on black borders.svg}} '''Undertale''' — [[ролевая відэагульня]] незалежнага распрацоўшчыка [[Тобі Фокс]]а<ref>[[8-4]] распрацавалі кансольныя версіі, глядзі [https://blog.playstation.com/2017/06/13/undertale-is-coming-to-playstation/].</ref><ref>Самавыдавецкі ў [[Steam]] і [[GOG.com|GOG]].</ref>. Яна была выпушчана 15 верасня 2015 года<ref>[http://store.steampowered.com/app/391540/ Undertale у Steam]</ref> на англійскай мове для платформаў [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X|macOS]]<ref>[https://arstechnica.com/gaming/2015/12/the-best-video-games-of-2015-as-picked-by-the-ars-editors/4/ «The best video games of 2015, as picked by the Ars editor»]</ref> і [[Linux]]. 15 жніўня 2017 года была выпушчана версія для [[PlayStation 4]] і [[PlayStation Vita]]<ref>[http://www.eurogamer.net/articles/2017-06-13-undertale-is-coming-to-ps4-and-vita-this-summer «Undertale is coming to PS4 and Vita this summer»]</ref><ref>[http://www.siliconera.com/2017/07/18/undertale-coming-playstation-4-vita-august-15-2017/ «Undertale Coming To The PlayStation 4 And Vita On August 15, 2017»]</ref><ref>[https://www.polygon.com/2017/8/15/16150618/undertale-trophies-achievements-ps4-vita «Undertale’s trophies are perfectly hilarious»]</ref>, а 18 верасня 2018 года — версія для кансолі [[Nintendo Switch]]<ref>[https://topics.nintendo.co.jp/c/article/0d8b4c6e-9164-11e8-b123-063b7ac45a6d.html «記念すべき9月15日に『UNDERTALE』発売へ！»]</ref>. 16 сакавіка 2021 года была выпушчана версія для [[Xbox One]]<ref>[https://www.ign.com/articles/undertale-comes-to-xbox-via-game-pass-includes-new-dog-slot-machine «Undertale Comes to Xbox via Game Pass, Includes New Dog Slot Machine»]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 2015 года]] [[Катэгорыя:Ролевыя відэагульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] gvszldu5vrsu3n5f10o9e8zj8bb8aoh 0 700056 5174712 4770433 2026-08-03T02:22:09Z 5174712 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарнышоў}} {{дзяржаўны дзеяч |пасада = Намеснік старшыні Прэзідыума [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |сцяг = Flag of Belarus.svg |перыядпачатак = [[18 кастрычніка]] [[2021]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм’ер-міністр = [[Раман Галоўчанка]] |папярэднік = пасада зацверджаная |пасада_2 = Намеснік старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] |сцяг_2 = Flag of Belarus.svg |перыядпачатак_2 = [[4 красавіка]] [[2014]] |перыядканец_2 = [[18 кастрычніка]] [[2021]] |прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм’ер-міністр_2 = [[Міхаіл Мясніковіч]], [[Андрэй Кабякоў]], [[Сяргей Румас]], [[Раман Галоўчанка]] |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = |месца нараджэння = |дата нараджэння = |званне={{РБ, Генерал-маёр}}|}} '''Алег Анатолевіч Чарнышоў''' — беларускі дзяржаўны дзеяч, намеснік старшыні Прэзідыума [[НАН Беларусі]] (з 18 кастрычніка 2021). Генерал-маёр, кандыдат юрыдычных навук<ref>[https://govorim.by/novosti-belarusi/41134-gruppa-a-kto-oni-lyudi-v-maskah-fotoreportazh.html ГРУППА «А»: Кто они, люди в масках?]</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскае вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча|Мінскае вышэйшае інжынернае зенітнае ракетнае вучылішча проціпаветранай абароны]] (1986).<ref>Военная академия Республики Беларусь. История и современность. Военно-исторический очерк / З. А. Валевач, В. М. Белько, А. Е. Назин и др. — Под общей редакцией профессора АВН РФ генерал-майора И. А. Мисурагина. Мн.: ВА РБ, 2005 — С. 380</ref>. Працаваў намеснікам начальніка [[Інстытут нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Інстытута нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. у 2002—2009 — начальнік Антытэрарыстычнага цэнтра КДБ Рэспублікі Беларусь, У 2009—2013 — камандзір [[Альфа (спецпадраздзяленне КДБ)|Групы «А» пры Камітэце дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://www.sb.by/articles/eks-komandir-alfy-naznachen-zamestitelem-predsedatelya-kgb.html Заместителем председателя Комитета государственной безопасности назначен полковник Олег Чернышев]</ref>. 4 красавіка 2014 года прызначаны намеснікам старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31400143&p1=1 Указ Президента Республики Беларусь от 4 апреля 2014 года № 143 «О назначении О. А. Чернышева»]</ref>. 18 кастрычніка 2021 года прызначаны намеснікам старшыні Прэзідыума НАН Беларусі<ref>[https://www.belta.by/president/view/oleg-chernyshev-naznachen-zampredsedatelja-prezidiuma-nan-belarusi-465092-2021/?nw=1634625713000 Олег Чернышев назначен зампредседателя Президиума НАН Беларуси]</ref><ref>[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/26.10.21.pdf Навука. — 2021. — 26 кастрычніка. — С. 2]</ref>. == Міжнародныя санкцыі == У сакавіку 2012 года быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|title=ЕС обнародовал списки фамилий белорусских граждан и названия компаний, против которых введены новые санкции|url=https://www.interfax.ru/russia/237603|publisher=[[Интерфакс]]|date=2012-03-25|access-date=2021-09-18|language=ru}}</ref>. Еўрапейскія санкцыі былі зняты 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|author=Денис Лавникевич|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher=[[Газета.ru]]|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года быў зноў уключаны ў санкцыйны спіс ЕС<ref>{{cite web|language=en|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24}}</ref>. Акрамя таго, на яго распаўсюджаныя санкцыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|first=Reuters|last=Staff|date=2020-09-29|publisher=[[Reuters]]|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|access-date=2021-07-24|url-status=live}}</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher=[[Swissinfo]]|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|access-date=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Чарнышоў Алег Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Постаці Інстытута нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Прэзідыума НАНБ]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] ff22d5ipc8jdoaxq4dlrhelmf6mb59a 0 701245 5174668 5157295 2026-08-02T21:24:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174668 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Адам Сузін''' ({{lang-pl|Adam Suzin}}; 30 снежня [[1799]], в. Куліноўшчына Кобрынскага павета — [[11 снежня]] [[1879]], [[Варшава]]<ref name=":0">''Stanisław Zieliński'' [https://polona.pl/item/maly-slownik-pionierow-polskich-kolonialnych-i-morskich-podroznicy-odkrywcy-zdobywcy,NzY4MTAwMTM/524/ Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich : podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci — pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni] — Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933. — S. 519.</ref>; Псеўданім ''Adam S.'') — член [[Таварыства філарэтаў]], сібірскі ссыльны. Яго персанаж з’яўляецца ў I акце I сцэны III часткі «Дзядоў» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Такое ж імя і прозвішча мае адзін з герояў рамана ''[[Лялька (раман)|«Лялька]]''» [[Баляслаў Прус|Баляслава Пруса]], расійскі купец і паплечнік Станіслава Вакульскага. == Біяграфія == === Маладосць === Са збяднелай шляхецкай сям’і Сузіных. Дзед Адама (таксама Адам) займаў урад кобрынскага гродскага суддзі. Бацька — Дамінік Сузін абраў вайсковую службу. У часы Рэчы Паспалітай ён атрымаў чын капітана артылерыі. Пасля трэцяга падзелу некаторы час выконваў функцыі ад’ютанта пры двары Станілава Аўгуста Панятоўскага ў Гародні, пазней займаўся пераважна гаспадаркай, а таксама абіраўся на некаторыя выбарныя пасады, сярод іншага харунжага Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні<ref name=":1">Аляксандр Ільін, Алесь Радзюк. Адам Сузін: няўрымслівы змоўшчык-канспіратар ці ахвяра абставін? // Асоба і час. 2018. Том 8. Сс. 86-110. </ref>. У 1815 годзе паступіў у [[Свіслацкая гімназія|гімназію ў Свіслачы]], дзе пазнаёміўся з Янам Янкоўскім. [[Станіслаў Пігань]] лічыў, што А. Сузін выконваў ролю пасярэдніка паміж тайнымі саюзамі моладзі ў Вільні і Свіслачы<ref>Pigoń, S. Bochaterski więzień // Głosy z przed wieku. — Wilno, 1924. — S. 44.</ref>. Праз чатыры гады пачаў навучанне на фізіка-матэматычным [[Вільнюскі ўніверсітэт|факультэце Віленскага ўніверсітэта]], дзе ў 1820 годзе ўступіў у таварыства філарэтаў; 26 чэрвеня гэтага года ён стаў членам матэматычна-фізічнага «Зялёнага грона», а неўзабаве заняў абавязкі сакратара гэтага клуба. Абмяркоўваючы на адной з сустрэч філарэтаў дысертацыю «Паляк сваім суайчыннікам з нагоды адноўленага Каралеўства Польскага» Пятра Багорскага, ён з вялікай дозай песімізму звярнуўся да тэмы незалежнасці [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. Акрамя «Зялёнага грона», ён таксама ўдзельнічаў у сходах «блакітных філадэльфістаў», больш радыкальнага аддзялення аб’яднання, да якога ў студзені 1821 г. прыцягнуў Янкоўскага. Падзяляў агульную цікавасць філарэтаў да народнай творчасці і беларускай мовы, пра тое, што Адам быў вялікім аматарам і знаўцам фальклору і народнай паэзіі, у адным з лістоў засведчыў [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]]<ref name=":1" />. У 1821—1822 гадах быў выхавальнікам дзяцей [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса]] Агінскага ў [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільне]]. Вядома, што ў адпаведнасці з інструкцыяй таварыства філарэтаў ён падчас свайго знаходжання ў маёнтку Магільна графа Агінскага зрабіў апісанне не толькі парафіяльнага мястэчка Сакольнікава, але і павятовага горада Себежа. У 1823 годзе стаў магістрам філасофіі Віленскага ўніверсітэта. У другім томе «Dziennik Wileński» ад 1823 г. быў апублікаваны яго артыкул пад назвай «Гіпотэза Ньютана пра святло і цяжар»{{Sfn|Borowczyk|2009}}. === Высылка ў Сібір === У верасні 1823 года царскія ўлады загадалі правесці ператрус у яго кватэры, пасля чаго Сузін быў арыштаваны і дастаўлены ў [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|былы базыльянскі манастыр]]. Сярод папер, выяўленых паліцэйскімі пры Сузіне, аказаўся пратакол блакітнага саюза, напісаны рукой Адама. 19 і 20 верасня яго дапытвалі, адмовіўся прызнаваць меркаваныя правапарушэнні. Аб упартасці з боку А. Сузіна быў нават праінфармаваны цэсарэвіч Канстанцін у Варшаве. Апошні загадаў застрашыць заўзятага вязня пазбаўленнем дваранскай годнасці і больш жорсткімі для таго наступствамі. Тым не менш выкліканы паўторна на допыт 5 лістапада 1823 г., тады, калі ўся справа аб філарэтах перастала для царскіх уладаў быць тайнай, а ў камісіі з’явіліся новыя доказы віны Сузіна, той застаўся верным сябе і не пайшоў на супрацоўніцтва са следчымі<ref name=":1" />. 24 студзеня 1824 г. ён усё ж пацвердзіў сваю прыналежнасць да Таварыства філарэтаў, але паслядоўна адмаўляўся раскрываць імёны членаў аб’яднання, а таксама яго структуру і рэжым працы. Следчая камісія прад’явіла яму самыя сур’ёзныя абвінавачанні, падобна як у дачыненні да Тамаша Зана і [[Ян Чачот|Яна Чачота]], у варожым стаўленні да дзяржавы, і не дапусціла яго вызвалення. 19 жніўня быў вынесены прысуд, пацверджаны [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] (28 жніўня), у адпаведнасці з якім Сузін і абодва вышэйзгаданыя палонныя былі асуджаны на шэсць месяцаў знаходжання ў крэпасці ва ўнутраных раёнах Расіі, а пазней — на пражыванне ў Сібіры. У кастрычніку абвінавачаных наведаў [[Адам Міцкевіч]], які выйшаў на волю ў сакавіку гэтага года. Падчас гэтага візіту паэт, верагодна, выказаў сваё захапленне бескампраміснасцю Сузіна, дэкламаваўшы імправізацыю «Адаму Сузіну»{{Sfn|Borowczyk|2009}}. Перавозка Сузіна, Чачота і Зана кібіткай з Вільні ў [[Арэнбург]] працягвалася з 22 кастрычніка 1824 г. па 3 студзеня 1825 г., пасля чаго яны адбывалі шасцімесячнае пакаранне ў крэпасці Кізыл. Потым разам з Занам (Чачота адправілі ва Уфу) пасяліліся ў [[Орск]]у. Уладкаваўся туды чыноўнікам пад Арэнбургам, а таксама вучыў дзяцей камандзіра крэпасці палкоўніка Ісаева. Наладзіў цесныя адносіны з Янам Віткевічам, які быў высланы ў Сібір у сакавіку 1824 года. У сакавіку 1829 г. Сузін і Зан атрымалі загад ехаць у Арэнбург. Падчас працы ў Памежнай камісіі яны даследавалі звычаі жыхароў тэрыторый на поўдзень і ўсход ад Урала, асабліва [[Кіргізы|кіргізаў]] . З цягам часу Сузін здабыў у іх вачах павагу, якая выражалася ў ролі арбітра і вырашэння міжплемянных спрэчак. Займаўся таксама сабранымі ўзорамі флоры даследаваных ім зямель, якія ў далейшым узбагацілі калекцыі прыродазнаўчага музея ў Арэнбургу, створанага Занам. Сузін таксама выкладаў французскую мову і разам з Янам Каралем Хадкевічам пераклаў «Пра Германію» Жэрмен дэ Сталь. Не паспеў скончыць пераклады твораў Жака-Анры Бернардэна дэ Сен-П’ера і [[Анарэ дэ Бальзак]]а {{Sfn|Borowczyk|2009}} . 27 снежня 1832 г. яму быў прысвоены [[Табель аб рангах|14-ы чын]] пісараў, хоць аранбургскі генерал-губернатар Павел Сухтэлен, які быў добразычлівы да палякаў, прыкладаў намаганні да прысваення Сузіну 10-га ранга дзякуючы атрыманаму вучонаму званню. [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] не прыняў запыт, бо ў ім былі фармальныя памылкі. У кастрычніку 1833 г. Сузін быў арыштаваны нібыта за саўдзел у г.зв. Арэнбургская змова, але ў выніку дагляду следчай камісіі (на чале з пераемнікам Сухцелена Васілём Пяроўскім — таксама сябрам польскіх ссыльных) усе абвінавачаныя былі вызваленыя. У 1834 годзе Сузіну быў прысвоены 10-ы чын пісара, узнагароды якога дамагаўся Пяроўскі. З мэтай паляпшэння здароўя ён падарожнічаў па казахскіх стэпах, падчас якіх яго некалькі разоў прымаў казахскі султан Бадж-Мухамед. У 1834—1835 гадах удзельнічаў у шэрагу даследаванняў у Арэнбургскай вобласці. З дазволу Памежнай камісіі ён прааналізаваў гэты рэгіён з пункту гледжання наяўнасці мінеральных рэсурсаў і геалагічнай будовы і, выконваючы заяўку прафесара [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкага ўніверсітэта]] Э. Гофмана, разам з Занам правёў там кліматалагічныя і метэаралагічныя назіранні{{Sfn|Borowczyk|2009}} . Дзякуючы хадайніцтвам генерал-губернатара В. Пяроўскага Адаму быў нарэшце нададзены адпаведны яго адукацыі чыноўніцкі ранг, а ў 1835 г. ён нават атрымаў права на месячны адпачынак дзеля наведвання на радзіме хворага бацькі, адкуль своечасова вярнуўся. У траўні 1837 г. праз старанні ўсё таго ж В. Пяроўскага ён атрымаў «Вышэйшы» дазвол на звальненне з службы ў Арэнбургскай губерні і, што найбольш важна, права на яе працяг у любым іншым месцы імперыі «альбо вярнуцца на радзіму». У ліпені 1837 г. Сузін канчаткова звальняецца са службы ў Пагранічнай камісіі «па дамашніх абставінах»<ref name=":1" />. === Вяртанне на Радзіму === Па вяртанні перад Сузіным паўстала праблема матэрыяльнага забеспячэння, ад бацькі яму застаўся маёнтак Залешаны (іншая назва - Хадасы Горныя) на Брэстчыне. Яшчэ ў Арэнбургу пасябраваў з Яна Каралем Хадкевічам, і ў студзені 1838 г. ён накіроўваецца ў адну з рэзідэнцый Хадкевічаў — [[Млыніў|Млынаў]], дзе планаваў знайсці працу ў хімічнай лабараторыі графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Хадкевіча]]. Але пасля раптоўнай смерці апошняга быў вымушаны выконваць абавязкі гувернёра Баляслава — малодшага брата Яна Хадкевіча. У хуткім часе з уласнае ініцыятывы Адам адмовіўся ад гэтай работы, але застаўся ў Млынаве, заняўшыся ўпарадкаваннем хатняга архіва князёў. У сярэдзіне гэтага года ён быў арыштаваны паводле нібыта ўдзелу ў змове [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]]. Спачатку сядзеў у турме ў Кіеве, потым у Вільні. У пісьмовых паказаннях, прадстаўленых 7 верасня, ён не прызнаў сябе вінаватым у выстаўленых яму абвінавачаннях. 5 лютага 1839 г. быў вынесены канчатковы вердыкт, паводле якога Сузінбезумоўна апраўданы. 19 лютага прысуд быў канфірмаваны Мікалаем І. Адзіным спагнаннем стаў паліцэйскі нагляд (пад якім ён і без таго знаходзіўся), але, як і іншыя ўдзельнікі гэтага працэсу, ён павінен быў вярнуць казне ўсе грашовыя выдаткі, якія тая панесла на арганізацыю ўсіх судова-следчых мерапрыемстваў<ref name=":1" />. Калі бацька памёр, ён, верагодна, даверыў Залешаны ў пажыццёвае карыстанне дзвюх старэйшых сясцёр{{Sfn|Borowczyk|2009}}. У 1841 годзе прыязджаў у Вільню, дзе сустракаўся з Занам, У 1842 г. падчас выбараў, што адбыліся на сейміке брэсцкага павятовага дваранства, ён быў абраны дэпутатам на губернскі аналагічны сход, але да галасавання не быў дапушчаны, з-за новых абмежаванняў для ўдзельнікаў тайных таварыстваў. У тым жа годзе ажаніўся з Каралінай з Адынцоў (малодшай сястрой [[Антон Адынец|Антона Эдварда Адынца]]). Неўзабаве ён пачаў кіраваць землямі фельдмаршала князя Людвіка Вітгенштэйна, якія знаходзіліся ў Літве і Беларусі, апекаваўся імі больш за дваццаць гадоў. Потым прыехаў з Каралінай у Варшаву, і яны пераехалі да дачкі. У двухтыднёвіку «Кроніка Родзінна (Kronika Rodzinna)» за 1870—1871 гады быў надрукаваны яго рэпартаж «Падарожжа ў кіргізскія стэпы ў 1834 годзе». У апошнія гады свайго жыцця ён змагаўся з прагрэсуючай стратай зроку. Памёр 11 снежня 1879 года ў Варшаве. Яго магіла знаходзіцца на [[Старыя Павонзкі|Старых Павонзках]]{{Sfn|Borowczyk|2009}}. Дачка Адама і Караліны — Міхаліна (каля 1847—1913){{Sfn|Borowczyk|2009}}. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Jerzy Borowczyk|частка=Suzin Adam|адказны=Andrzej Romanowski|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|том = 46/1 (188) Surmacki Leopold - Swolkień Bolesław |месца= Warszawa – Kraków| выдавецтва=Polska Akademia Nauk, Polska Akademia Umiejętności |год= 2009|s=105-107|isbn=978-83-88909-70-2|ref=Borowczyk}} * ''Odyniec A. O.'' Adam Suzin // Tygodnik Ilustrowany. 1880. Tom IX. No 215. * ''Грицкевич В. П.'' В степи за Илеком: [очерк про А. Сузина] // Грицкевич, В. П. [https://kamunikat.org/download.php?item=9858-1.pdf&pubref=9858 От Немана к берегам Тихого океана]{{Недаступная спасылка}} / В. П. Грицкевич. — Минск: Полымя, 1986. С. 132—148. * Аляксандр Ільін, Алесь Радзюк. Адам Сузін: няўрымслівы змоўшчык-канспіратар ці ахвяра абставін? // [https://kamunikat.org/download.php?item=56634-1.pdf&pubref=56634 Асоба і час. 2018. Том 8.]{{Недаступная спасылка}} Сс. 86-110. == Спасылкі == * [http://zeslaniec.pl/29/Relacje_z_zeslania.pdf Паездка ў кіргізскія стэпы ў 1834 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201033127/http://zeslaniec.pl/29/Relacje_z_zeslania.pdf |date=1 снежня 2017 }} . szylaniec.pl [доступ 18.11.2017] {{DEFAULTSORT:Сузін Адам}} [[Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Філарэты]] ddl6th8oqa1skj2p8bbvq8xswwimklq 0 702699 5174604 5169973 2026-08-02T16:51:20Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5174604 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2016}} '''[[2016]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 20 красавіка — [[Microsoft]] абвясціла аб спыненні вытворчасці [[Xbox 360]]. * 14–16 чэрвеня — выстаўка [[E3|E3 2016]] адбылася ў [[Лос-Анджэлес]]е. * 3–13 жніўня — кіберспартыўны турнір [[The International|The International 2016]] адбыўся ў [[Сіэтл]]е. * 15–16 жніўня — канферэнцыя [[Game Developers Conference|Game Developers Conference Europe 2016]] адбылася ў [[Кёльн]]е. * 17–21 жніўня — выстаўка [[Gamescom|Gamescom 2016]] адбылася ў [[Кёльн]]е. == Выпускі гульняў == * 26 студзеня — {{нп5|The Witness|||The Witness (2016 video game)}} ([[PS4]], [[Windows]]), 13 верасня — [[Xbox One]] * 25 лютага — [[Factorio]] ([[Windows]]) * 26 лютага — {{нп5|Stardew Valley}} ([[Windows]]), 29 чэрвеня — [[Linux]], [[macOS]], 14 снежня — [[PS4]], [[Xbox One]] * 10 мая — {{нп5|Uncharted 4: A Thief's End}} ([[PS4]]) * 24 мая — {{нп5|Overwatch}} ([[PS4]], [[Windows]], [[Xbox One]]) * 29 чэрвеня — {{нп5|Inside|Inside|en|Inside (video game)}} ([[Xbox One]]), 7 ліпеня — [[Windows]], 23 жніўня — [[PlayStation 4]] * 15 верасня — {{нп5|Persona 5}} ([[PS3]], [[PS4]]) * 11 лістапада — {{нп5|Dishonored 2}} ([[PlayStation 4]], [[Windows]], [[Xbox One]]) * 8 снежня — [[Miitopia]] ([[Nintendo Switch]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2016]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 1zslo16tr2yy5de872px0z2l0bjtjvw 0 702770 5174686 5169971 2026-08-02T22:56:57Z IshaBarnes 124956 дапаўненне, афармленне 5174686 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|2015}} '''[[2015]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == * 2-6 сакавіка — канферэнцыя [[Game Developers Conference|Game Developers Conference 2015]] адбылася ў [[Сан-Францыска]]. * 16-18 чэрвеня — выстаўка [[E3|E3 2015]] адбылася ў [[Лос-Анджэлес]]е. * 5-9 жніўня — выстаўка [[Gamescom|Gamescom 2015]] адбылася ў [[Кёльн]]е. == Выпускі гульняў == * 23 студзеня — [[Stranded Deep]] (альфа-версія ў [[Steam]]) * 30 студзеня-20 кастрычніка — {{нп5|Life Is Strange}} ([[Windows]], [[PS3]], [[PS4]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]]) * 24 сакавіка — {{нп5|Bloodborne}} ([[PlayStation 4]]) * 19 мая — {{нп5|The Witcher 3: Wild Hunt}} ([[Windows]], [[PS4]], [[Xbox One]]) * 2 ліпеня — [[Legends of Eisenwald]] ([[Windows]]) * 7 ліпеня — [[Rocket League]] ([[Windows]], [[PS4]]) * 1 верасня — {{нп5|Metal Gear Solid V: The Phantom Pain}} ([[Windows]], [[PS3]], [[PS4]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]]) * 15 верасня — [[Undertale]] ([[Windows]], [[macOS]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2015]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 9ovmj5k7mif582fknallhm5eel4o80p 0 707508 5174769 4754673 2026-08-03T06:47:12Z Autumndancer 168015 5174769 wikitext text/x-wiki [[File:LifeSentenceMapNew.png|thumb|Прымяненне пажыццёвага пазбаўлення волі ў свеце <br> <span style="color: darkblue; font-size: 15pt">■</span> — не ўжываецца<br> <span style="color: red; font-size: 15pt">■</span> — ужываецца<br> <span style="color: lime; font-size:15pt">■</span> — ужываецца з абмежаваннямі <span style="color: grey; font-size:15pt">■</span> — невядома]] '''Пажыццёвае пазбаўленне волі''' — від [[Крымінальнае права|крымінальнага]] [[пакаранне|пакарання]], які складаецца ў [[пазбаўленне волі|пазбаўленні волі]] на тэрмін ад моманту ўступлення [[прысуд]]а [[суд]]а ў законную сілу і да [[біялагічная смерць|біялагічнай смерці]] зняволенага. Станам на 2017 год у свеце каля 400 000 чалавек адбывалі пажыццёвае пазбаўленне волі альбо тэрміны заключэння загадзя даўжэй працягласці [[жыццё|жыцця]]<ref>{{Cite web|url=http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|title=RELP. Пожизненное лишение свободы за рубежом /|publisher=www.law.edu.ru|accessdate=2017-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730161553/http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|archivedate=30 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2017.html Mass Incarceration: The Whole Pie 2017 | Prison Policy Initiative<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У некаторых краінах, дзе няма [[смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]], пажыццёвае пазбаўленне волі выкарыстоўваецца замест яе як эквівалент і звычайна ўжываецца па тым жа самым артыкулам, па якіх раней прадугледжвалася смяротнае пакаранне. У іншых краінах, дзе смяротнае пакаранне існуе, пажыццёвае пазбаўленне волі нярэдка з’яўляецца яе альтэрнатывай і можа быць прызначана абвінавачанаму па «смяротных» артыкулах крымінальнага заканадаўства па рашэнні суда альбо прысуджаны да смяротнага пакарання можа быць памілаваны вышэйшай службовай асобай [[дзяржава|дзяржавы]] або [[Штаты ЗША|штата]] ([[прэзідэнт]]ам, [[манарх]]ам, [[губернатар]]ам і г.д.)<ref name="шидл"/>. У многіх выпадках прысуд да пажыццёвага пазбаўлення волі не азначае, што асуджаны сапраўды правядзе ўсё астатняе жыццё ў месцах пазбаўлення волі. Заканадаўства краіны можа прадугледжваць максімальны дапушчальны тэрмін адбыцця пакарання або магчымасць датэрміновага вызвалення пры пэўных умовах і пасля адбыцця пэўнага тэрміну пакарання<ref name="шидл"/>. Варта адзначыць, што ў дзяржавах, дзе няма пажыццёвага, замест гэтага прымяняюцца вельмі вялікія тэрміны<ref name="шидл">''Шидловский А. В.'' Социально-правовая природа наказания в виде пожизненного лишения свободы. // Журнал Белорусского государственного университета. Право. — 2019; 1: 95—103.</ref>. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажыццёвае зняволенне||}} {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Крымінальныя пакаранні]] suzk184tyebcfdwfd2qwvcda9ox8bul 0 709456 5174662 5044423 2026-08-02T20:54:09Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Выканаўцы Napalm Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5174662 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1993—цяпер }} '''HammerFall''' — гурт са [[Швецыя|Швецыі]], грае ў стылях [[хэві-метал]] і [[паўэр-метал]]. Заснаваная гітарыстам Оскарам Дран’якам у 1993 годзе, а вядомасці дасягнула пасля прыходу ў 1996-м вакаліста [[Ёакім Канс|Ёакіма Канса]], які стаў другім лідарам гурта. Песні HammerFall у асноўным прысвечаны сярэднявечным рыцарам, бітвам, мужнасці і гераізму. Музыка гурта эвалюцыянавала ад чыстага хуткаснага паўэр-метала на першых двух альбомах да спалучэння гэтага жанру з больш мерным хэві-металам на наступных. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Glory to the Brave'' (1997) * ''Legacy of Kings'' (1998) * ''Renegade'' (2000) * ''Crimson Thunder'' (2002) * ''Chapter V: Unbent, Unbowed, Unbroken'' (2005) * ''Threshold'' (2006) * ''No Sacrifice, No Victory'' (2009) * ''Infected'' (2011) * ''(r)Evolution'' (2014) * ''Built to Last'' (2016) * ''Dominion'' (2019) * ''Hammer of Dawn'' (2022) * ''Avenge the Fallen'' (2024) {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Метал-гурты Швецыі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Napalm Records]] 1p7va2ocym4jddlza347xptt0fsxun7 0 715813 5174617 5163747 2026-08-02T17:49:09Z DENAMAX 36236 5174617 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |сайт={{Сцяг|Расія}} [https://ru-new.4game.com/lineage2/ l2.ru]<br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} [http://lineage2.plaync.com/ lineage2.co.kr]<br>{{Сцяг|ЕС}} [https://eu.4game.com/lineage2/ lineage2.eu]<br>{{Сцяг|ЗША}} [http://www.lineage2.com/en/ lineage2.com]<br>{{Сцяг|КНР}} [http://tiantang2.qq.com/ tiantang2.qq.com] }} '''''Lineage II''''' (/ˈlɪnɪɪʤ tu:/; {{Lang-ko|리니지 2}};) — [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарная гульня]] у жанры [[MMORPG]] для АС [[Microsoft Windows|Windows]]. Першы рэліз гульні адбыўся 1 кастрычніка 2003 года ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. Гульня з’яўляецца [[прыквел]]ам, дзеянне якога адбываецца за 150 гадоў да падзей першай часткі ''Lineage''. Гульня выканана ў сетынгу [[фэнтэзі]]. Сюжэт разгортваецца на спустошаных звадамі багоў землях Адэна і Грацыі. У суровых умовах, сярод наступстваў вайны багоў і пастаянных катаклізмаў, насельнікі двух кантынентаў вымушаныя пастаянна змагацца за сваё жыццё і дабрабыт. Расійскае выданне ''Lineage 2'' выйшла праз 5 гадоў: першыя серверы гульні былі запушчаныя 15 снежня 2008 года<ref>[https://lineage2.plaync.com/board/video/view?articleId=298034&categoryId=0&viewMode=thumb&size=20 16주년 축하 인사 <강기영x박진주>]</ref>. Выдавец на тэрыторыі Расіі і [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] — кампанія «Иннова». == Гульнявы працэс == Lineage 2 — гэта класічная MMORPG з выглядам ад трэцяй асобы. У пачатку гульцу прапануецца стварыць персанажа, выбраўшы пол, адну з 7 рас (людзі, [[эльфы]], цёмныя эльфы, [[оркі]], гномы, камаэлі або артэі) і пачатковы архетып (воін ці містык). Пасля гэтага гулец трапляе ў адкрыты свет, у якім яму трэба будзе развіваць персанажа. === PvE-складнік === У ''Lineage 2'' гулец можа выконваць квэсты, змагацца з монстрамі, забіваць рэйдавых босаў, праходзіць падзямеллі і г.д. за гэта персанаж будзе атрымліваць вопыт, а пры назапашванні пэўнай яго колькасці павышаць свой узровень. Пры дасягненні 20-га, 40-га, 76-га і 85-га узроўняў персанаж развівае свой клас — атрымлівае новую прафесію і навыкі. Усяго ў гульні 36 класавых прафесій, якія адносяцца да класічных для ролевай гульні архетыпам. Падвысіўшы персанажа да 105-га ўзроўня, гулец можа стварыць яму другі клас. Яго таксама прыйдзецца развіваць. Пасля атрымлівае магчымасць перамыкацца паміж падвойным і асноўным класам, зыходзячы з патрэб і стылю гульні. === PvP-складнік === У ''Lineage 2'' дзейнічае свабодная PvP-сістэма, не абмежаваная спецыяльнымі рэжымамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mmo13.ru/games/feature/pvp|title=PvP игры|website=MMO13|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227175748/http://mmo13.ru/games/feature/pvp|url-status=live}}</ref>. Гэта значыць гулец можа атакаваць іншага гульца ў любы час. Пры гэтым імя атакавалага персанажа афарбоўваецца ў фіялетавы колер, што азначае яго гатоўнасць да бітвы. Калі гулец, які стаў мэтай, не акажа супраціву, то пасля забойства атакоўцу будуць налічаны ачкі адмоўнай кармы, а імя яго персанажа афарбуецца ў [[чырвоны колер]], які сігналізуе аб хаатычным стане. Забойцы мірных гульцоў атрымліваюць штраф у выглядзе негатыўных эфектаў, пакуль іх карма зноў не стане станоўчай. У гульні прадстаўлена некалькі відаў PvP-актыўнасці, як адзіночных, так і разлічаных на сотні чалавек: * «Сусветная Алімпіяда» — спаборніцтва, у якім гульцы розных класаў змагаюцца на арэнах адзін супраць другога; у канцы месяца пераможца атрымлівае тытул героя свайго класа. * «Фестываль хаосу» — аналаг каралеўскай бітвы. Персанажы трапляюць на арэну і змагаюцца ў фармаце «адзін супраць усіх», пакуль «у жывых» не застанецца адзін персанаж. * Паляванне за «праклятай зброяй» — актыўнасць у адкрытым свеце. Гулец захоплівае «праклятую зброю», за якім пачынаюць паляваць многія гульцы ўсяго сервера. Мэта гульца — выжыць і забіць «праклятай зброяй» як мага больш іншых персанажаў, каб атрымаць узнагароду. * Аблога замкаў — глабальная актыўнасць у маштабах сервера, якая праводзіцца 1 раз на 2 тыдня. Любы клан можа захапіць адзін з 8 замкаў, каб потым на працягу двух тыдняў атрымліваць за гэта спецыяльныя бонусы. З пачаткам наступнага двухтыднёвага цыкла, іншыя кланы могуць паспрабаваць адваяваць замак або дапамагчы ўладальнікам з абаронай. * «Аблогі іншага вымярэння» — варыянт аблог замкаў у межсерверным маштабе. == Баявая сістэма == Для нападу гулец павінен вылучыць цэль мышшу, затым выкарыстоўваць дзеянні або ўменні, размешчаныя на панэлі хуткага доступу. У якасці альтэрнатывы традыцыйнаму (гэта значыць ўручную) кіраванню персанажам пры паляванні на монстраў ў Lineage 2 можна выкарыстоўваць так званы «Аўтабой» — сістэму, пры якой персанаж аўтаматычна вылучае монстра, атакуе яго загадзя абранымі ўменнямі і пры неабходнасці выкарыстоўвае зеллі аднаўлення здароўя. Аднак, пры гэтым персанаж лёгка можа стаць ахвярай забойцаў мірных гульцоў. == Альтэрнатыўныя версіі гульні == === Lineage 2 Classic === У ''Lineage 2 Classic'' распрацоўшчыкі пайшлі насустрач часткі супольнасці, якая лічыла самай цікавай версію гульні да абнаўлення ''Goddess of Destruction'', якая выйшла ў 2011 годзе. Для іх быў прадстаўлены асобны праект, які падобны на старыя версіі гульні, але развіваецца па адрознаму ад іх шляху, блізкаму па духу гульцам «старой школы». У Расіі праект быў запушчаны 18 лістапада 2014 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kanobu.ru/news/klassicheskaya-lineage-2-potreplet-nervyi-rossijskim-igrokam-373944/|title=Классическая Lineage 2 потреплет нервы российским игрокам|author=Редакция|website=https://kanobu.ru|date=04.09.2014|archive-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906101610/http://kanobu.ru/news/klassicheskaya-lineage-2-potreplet-nervyi-rossijskim-igrokam-373944/|url-status=live}}</ref>. Асноўныя адрозненні ад асноўнай версіі: адсутнасць расы артэй, якая з’явілася пасля абнаўлення ''Goddess of Destruction''; адсутнасць магчымасці атрымання 4-й прафесіі; адсутнасць магчымасці атрымання падвойнага класа «класічная» «партыйная» сістэма з папярэдніх ''Goddess of Destruction'' версій гульні. === Lineage 2 Essence === ''Lineage 2 Essence'' — іншая альтэрнатыўная версія гульні. У Карэі ''Essence'' выйшла ў 2018 годзе пад назвай ''Lineage 2 Aden'' як комплекс дадатковых сервераў да версіі ''Lineage 2 Classic''. Афіцыйны рэліз у Расіі адбыўся 23 красавіка 2019 года пад назвай ''Essence''. Дадзеная версія пазіцыянуецца як паўнавартасная гульня па-за складу ''Lineage 2 Classic''. Выдавец заяўляе, што назва ''Essence'' сімвалізуе сутнасць новай версіі — самай лёгкай у засваенні і прапампоўцы. Асноўнымі адрозненнямі ад асноўнай версіі гульні з’яўляецца магчымасць «аўтаматычнага палявання» (сістэма аўтаматычнага бою), агульнае паскарэння працэсу павышэння ўзроўню персанажаў і самадастатковасць класаў персанажаў<ref name="igra-kreditov">[https://www.goha.ru/overviews/lineage-2-essence-igra-kreditov-4wq7ky Lineage 2 Essence : игра кредитов] // Goha.ru</ref>. Клас «[[рыцар]] смерці», якім могуць стаць прадстаўнікі людзей, эльфаў і цёмных эльфаў; сістэма гадаванцаў — забіўшы асаблівага рэйдавага боса, гульцы могуць атрымаць аднаго з гадаванцаў — кукабарру, дракона, тыгра, ваўка, ястраба або буйвала, — гадаванец эвалюцыянуе, прапампоўваецца і дапамагае гаспадару ў баі; набор PvP-актыўнасцяў, кардынальна адрозны ад асноўнай версіі. Таксама ў гэтай версіі ёсць асаблівыя межсерверные зоны («Логава Антараса», «Першабытны Сад»), у якіх гульцы змагаюцца за права забойства ключавых рэйдавых босаў. Да недахопаў версіі на 2019 год (у Расійскай лакалізацыі) адносілі старую праграмную аснову («рухавік») гульні, якая паўтарыла памылкі з папярэдніх версій ''Lineage'' і няўдалую для гульца схему манетызацыі<ref name="igra-kreditov"/>. == Крытыка == {{Ацэнкі гульні|GR=64,78 %<br><small>(38 рецензий)</small><ref name="gr1">{{Cite web |lang=en |url=https://www.gamerankings.com/pc/559083-lineage-ii-the-chaotic-chronicle/index.html |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle for PC |website=GameRankings |archiveurl=https://archive.today/20190908155947/https://www.gamerankings.com/pc/559083-lineage-ii-the-chaotic-chronicle/index.html |archivedate=2019-09-08 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>|MC=62/100<br><small>(37 рецензий)</small><ref name="mc1">{{Cite web |lang=en |url=https://www.metacritic.com/game/pc/lineage-ii-the-chaotic-chronicle |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle for PC Reviews |website=Metacritic |archiveurl=https://archive.today/20190908160300/https://www.metacritic.com/game/pc/lineage-ii-the-chaotic-chronicle |archivedate=2019-09-08 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>|MBR=66/100<ref name="mbg1">{{Cite web |lang=en |url=https://www.mobygames.com/game/windows/lineage-ii-the-chaotic-chronicle/mobyrank |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle for Windows (2004) MobyRank |website=MobyGames |archiveurl=https://archive.today/20190908160535/https://www.mobygames.com/game/windows/lineage-ii-the-chaotic-chronicle/mobyrank |archivedate=2019-09-08 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>|GSpot=6/10<ref name="gspot1">{{Cite web |lang=en |url=https://www.gamespot.com/reviews/lineage-ii-the-chaotic-chronicle-review/1900-6099783/ |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle Review |author=Andrew Park |website=GameSpot |date=2004-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190514171647/https://www.gamespot.com/reviews/lineage-ii-the-chaotic-chronicle-review/1900-6099783/ |archivedate=2019-05-14 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>|GSpy={{рэйтынг|3|5}}<ref name="gspy1">{{Cite web |lang=en |url=http://pc.gamespy.com/pc/lineage-ii-the-chaotic-chronicle/519680p1.html |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle - Page 1 |author=Allen |website=GameSpy |date=2004-05-29 |archiveurl=https://archive.today/20130123221100/http://pc.gamespy.com/pc/lineage-ii-the-chaotic-chronicle/519680p1.html |archivedate=2013-01-23 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>|GameZone=8,2/10<ref name="gamezone1">{{Cite web |url=https://www.gamezone.com/reviews/lineage_ii_the_chaotic_chronicle_pc_review/ |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle - PC - Review |author=jkdmedia |website=GameZone |date=2012-05-04 |archiveurl=https://archive.today/20190908151330/https://www.gamezone.com/reviews/lineage_ii_the_chaotic_chronicle_pc_review/ |archivedate=2019-09-08 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>|IGN=6,7/10<ref name="ign1">{{Cite web |lang=en |url=https://www.ign.com/articles/2004/06/19/lineage-2-the-chaotic-chronicle |title=Lineage 2: The Chaotic Chronicle |author=Steve Butts |website=IGN |date=2004-06-19 |archiveurl=https://archive.today/20190908152333/https://www.ign.com/articles/2004/06/19/lineage-2-the-chaotic-chronicle |archivedate=2019-09-08 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>|GI=7,25/10<ref name="ginf1">{{Cite web |lang=en |url=https://www.gameinformer.com/NR/exeres/FD064CB9-EB01-4F2D-A3D5-F0B2C60D2F53.htm |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle |author=Adam Biessener, Matt Miller |website=Game Informer |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081014171818/https://www.gameinformer.com/NR/exeres/FD064CB9-EB01-4F2D-A3D5-F0B2C60D2F53.htm |archivedate=2008-10-14 |accessdate=2020-06-14 |url-status=dead}}</ref>|1UP=6,5/10<ref name="1up-1">{{Cite web |lang=en |url=http://www.1up.com/article2/0,2053,1611190,00.asp |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle (PC) |author=Miguel Lopez |website=1up.com |date=2004-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040626155507/http://www.1up.com/article2/0,2053,1611190,00.asp |archivedate=2004-06-26 |accessdate=2020-06-14 |url-status=dead}}</ref>|CVG=61/100<ref name="cvg1">{{Cite web |lang=en |url=http://www.computerandvideogames.com/reviews/reviews_story.php?id=114663 |title=http://www.computerandvideogames.com/reviews/reviews_story.php?id=114663 |website=Computer and Video Games |date=2005-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050415092754/http://www.computerandvideogames.com/reviews/reviews_story.php?id=114663 |archivedate=2005-04-15 |accessdate=2020-06-14 |url-status=dead}}</ref>|G4=2/5<ref>{{Cite web |lang=en |url=http://www.g4techtv.com/xplay/features/47672/Lineage_II_The_Chaotic_Chronicle_PC_Review.html |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle (PC) Review |author=Jonah Jackson |website=G4 Tech TV |date=2004-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041123024203/http://www.g4techtv.com/xplay/features/47672/Lineage_II_The_Chaotic_Chronicle_PC_Review.html |archivedate=2004-11-23 |accessdate=2020-06-14 |url-status=dead}}</ref> <!--Российские рецензии-->|award1=карона<ref name="lki-krn">{{Cite web |url=http://www.lki.ru/games.php?Game=Lineage2 |title=Lineage II: The Chaotic Chronicle - руководство и прохождение игры, статьи, новости |website=ЛКИ |archiveurl=https://archive.today/20190908155130/http://www.lki.ru/games.php?Game=Lineage2 |archivedate=2019-09-08 |accessdate=2019-09-08 |url-status=live}}</ref>}}Арыгінальная версія гульні (''Lineage II: The Chaotic Chronicle'') атрымала ацэнку 82/100 на агрэгатары рэцэнзій рускамоўных выданняў «Критиканство» на аснове 3 рэцэнзій. На замежных агрэгатарах рэцэнзій гульня атрымала 64,78 % на [[Game Rankings|GameRankings]] на аснове 38 рэцэнзій і 62/100 на Metacritic на аснове 37 рэцэнзій. Гульня ў версіі ''Lineage II: The Chaotic Throne'' атрымала ацэнку 83/100 на «Критиканстве» на аснове 3 рэцэнзій<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kritikanstvo.ru/games/lineageiithechaoticthrone/|title=Lineage II: The Chaotic Throne|website=Критиканство|accessdate=2020-06-14|archive-date=2020-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614175822/https://kritikanstvo.ru/games/lineageiithechaoticthrone/|url-status=live}}</ref> і 56,50 % на GameRankings на аснове 6 рэцэнзій<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamerankings.com/pc/944620-lineage-ii-the-chaotic-throne-the-kamael/index.html|title=Lineage II: The Chaotic Throne - The Kamael|website=GameRankings|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206000647/https://www.gamerankings.com/pc/944620-lineage-ii-the-chaotic-throne-the-kamael/index.html|archive-date=2019-12-06|accessdate=2020-06-14|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://ru.4game.com/lineage2/ Афіцыйны сайт для Расіі і СНД] * [https://eu.4game.com/lineage2/ Афіцыйны сайт EU] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2003 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя відэагульні]] ocoljpv42ncar2rxh51eba6d1490uvu 0 716099 5174756 4191128 2026-08-03T06:28:58Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пажаскі корпус]] у [[Пажскі корпус]]: паводле БЭ 4191128 wikitext text/x-wiki [[Файл:Znak_Paje_corps.jpg|міні|Нагрудны знак Пажаскага корпуса для выхаванцаў, 1902 год.]] '''Пажаскі корпус''' ({{Lang-ru|Пажеский корпус}}; {{Lang-fr|Corps des Pages}}) — ваеннае вучылішча ў [[Расійская імперыя|імператарскай Расіі]], якое рыхтавала сыноў арыстакратыі і вышэйшага афіцэрства да ваеннай службы, як Імператарская школа юрыспрудэнцыі да [[Дзяржаўная служба|дзяржаўнай службы]]. Сучаснымі адпаведнікамі Пажаскага корпуса і іншых імператарскіх ваенных вучылішч можна лічыць сувораўскія ваенныя вучылішчы. == Гісторыя == [[Файл:Charlemagne_J_Imperial_Corps_of_Pages_Building_1858.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Charlemagne_J_Imperial_Corps_of_Pages_Building_1858.jpg/300px-Charlemagne_J_Imperial_Corps_of_Pages_Building_1858.jpg|міні|300x300пкс| У 1810-1917 гадах Пажаскі корпус размяшчаўся ў [[Варанцоўскі палац (Санкт-Пецярбург)|Варанцоўскім палацы]], спраектаваны [[Барталамеа Франчэска Растрэлі|Растрэлі]] каля 1749 года (на выяве выгляд станам на 1858 год).]] Пажаскі корпус заснаваны ў 1759 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у як вучэбна-выхаваўчая школа пажоў і камерных пажоў. Праз патрэбу ў належна падрыхтаваных [[афіцэр]]ах для гвардзейскіх часцей, у 1802 годзе Пажаскі корпус рэарганізаваны ў навучальную ўстанову, падобную да кадэцкіх школ. У Корпус прымалі сыноў спадчыннага дваранства [[Расійская імперыя|Расіі]], а таксама сыноў вышэйшых афіцэраў, у званнях ад генерал-лейтэнанта і віцэ-адмірала, а таксама ўнукаў поўных генералаў і адміралаў.<ref name="perret">Daniel E. A. Perret [http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/cpages.htm The Sovereign Order of Saint John of Jerusalem Knights of Malta and the «Corps des Pages», Russia's Dream of Chivalry] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071224143501/http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/cpages.htm|date=2007-12-24}}</ref> У 1802 годзе навучальны план Пажаскага корпуса быў зменены і пазней грунтаваўся на ідэалах [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана]] . У 1810 годзе вучылішча пераведзена ў палац Суверэннага ордэна святога [[Іаан Прадцеча|Іаана Іерусалімскага]]<ref name="Chebotarev-History">{{Cite web|last=Chebotarev|first=Tanya and Marvin Lyons|title=The History|url=http://www.columbia.edu/cu/lweb/eresources/exhibitions/pages/html/The.html|work=The Russian Imperial Corps of Pages, An Online Exhibition Catalog|publisher=Columbia University Libraries|date=1 December 2002|quote=In the very heart of St. Petersburg stands a magnificently proportioned, medium-sized palace, designed in the mid-eighteenth century by the Italian architect Bartolomeo Rastrelli. The fine old palace was given by the Emperor Paul to the exiled Order of the Hospitalers of Saint John of Jerusalem (the Knights of Malta) in 1796. In 1810, Alexander I gave this palace to the Corps of Pages as the headquarters. It was a gift with great symbolic meaning. The Knights left the Palace with a Catholic chapel in the garden and Maltese Crosses everywhere. The crosses and the chapel remained and the young Pages took very seriously the thought that they were the heirs of the Order, adopting many of its traditions as their own and the white Maltese Cross as their insignia.}}</ref>, таксама вядомы як [[Варанцоўскі палац (Санкт-Пецярбург)|Варанцоўскі палац]]. Корпус размяшчаўся ў гэтым месцы Санкт-Пецярбурга болей за сто гадоў, да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]] ў 1917 годзе<ref name="perret"/>. У [[Дзмітрый Аляксеевіч Мілюцін|перыяд рэформ ваеннага вучылішча]] ў 1860-х гадах Пажаскі корпус ператвораны ў сямікласную навучальную ўстанову, прычым першыя пяць класаў былі падобныя да ваеннай [[Гімназія|гімназіі]], а два астатнія -- да ваеннага вучылішча. Ад 1885 года Пажаскі корпус меў сем агульных класаў, дзе вучні вывучалі тыя ж навукі, што і ў кадэцкіх школах, і два спецыяльныя класы, дзе выкладалі [[ваенная навука|ваенную навуку]] і [[Юрыспрудэнцыя|правазнаўства]]. Да 1880-х гадоў былі асобныя аддзелы пяхоты, кавалерыі і артылерыі. Пажаскі корпус быў адзіным, сярод каля дваццаці, ваенным вучылішчам, дзе рыхтавалі афіцэраў для ўсіх родаў войскаў. Астатнія рыхтавалі афіцэраў пэўных родаў войскаў — кавалерыі, пяхоты, артылерыі, інжынераў, казакоў, тапаграфічнай службы і г. д. Большасць выпускнікоў паступалі ў Расійскую імператарскую армію афіцэрамі, меншасць — на дыпламатычную або дзяржаўную службу. == Жыццё ў Пажаскім корпусе == [[Файл:1914_Page_of_Russian_Pages_His_Imperial_Majesty_Corps.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/1914_Page_of_Russian_Pages_His_Imperial_Majesty_Corps.png/80px-1914_Page_of_Russian_Pages_His_Imperial_Majesty_Corps.png|міні|198x198пкс| Пажаскі пагон (Пажаскі корпус Яго Імператарскай Вялікасці, 1914) .]] Пажаскі корпус, як і іншыя расійскія ваенныя навучальныя ўстановы, меў жорсткі рэжым для сваіх кадэтаў. Цялесныя пакаранні прадугледжвалі біццё розгамі нават за нязначныя правіны, здзекі над малодшымі вучнямі з боку старэйшых былі звычайнай з’явай.<ref>Robert H.G. Thomas, page 13 "The Russian Army of the Crimean War", {{ISBN|978-1-85532-161-8}}</ref> У мемуарах [[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Пётр Крапоткін]] падрабязна апаведзена пра [[Дзедаўшчына|дзедаўшчыну]] і іншыя злоўжыванні, чым Корпус стаў сумна вядомы.<ref>{{Cite book|last=Kropotkin|first=Peter|title=Memoirs of a Revolutionist|year=1899|publisher=Smith, Elder & Co.|location=London|pages=[https://archive.org/details/memoirsofrevolut01kropuoft/page/63 63]|url=https://archive.org/details/memoirsofrevolut01kropuoft|quote=peter kropotkin memoirs revolutionist.}}</ref> Пры гэтым, адукацыя была адносна высокага ўзроўню з курсамі матэматыкі, моў, прыродазнаўчых навук і ваенных дысцыплін. == Прыдворная роля і прывілеі == Студэнты служылі на ратацыйнай аснове як пажы пры двары і пры цырымоніях, у тым ліку ў прысутнасці членаў імператарскай сям'і. Выпускнікі Пажаскага корпуса мелі ўнікальны прывілей паступаць у полк па ўласным жаданні, незалежна ад наяўных вакансій (аднак, паводле этыкету, папярэдне патрабавалася згода камандзіра часці). Ужо як дзейныя афіцэры, яны насілі на левым баку кіцеля знак Пажаскага корпуса на ўзор крыжа ордэна Святога Яна.<ref name="perret"/> Па заканчэнні вучобы кадэты атрымлівалі званне падпаручніка ([[Карнет|карнета]] ў [[Кавалерыя|кавалерыі]]). Тых, хто аддаў перавагу службе дыпламатам або дзяржаўным чыноўнікам, узводзілі ў чыны [[Табель аб рангах|10, 12 і 14 класаў]]. == Уніформа == [[Файл:282_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/282_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg/220px-282_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|міні| Уніформа XIX ст.]] Пажаскі корпус меў шэраг уніформы для розных мэт. Самай эфектнай была ўрачыстая, якую насілі на прыдворных мерапрыемствах, яна складалася са спічастага [[шлем|шлема]] з белым плюмажам, цёмна-зялёную тунікі, упрыгожанай залатой тасьмой спераду, белых брыджаў і высокіх ботаў. == Расфарміраванне == Ад заснавання і да 1917 года Пажаскі корпус выпусціў 4505 афіцэраў. Яшчэ 200 не скончылі курс праз рэвалюцыю 1917 года. Школа фактычна спыніла сваю дзейнасць пасля звяржэння імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] у лютым 1917 года і была канчаткова закрыта ў чэрвені 1917 года загадам [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Аляксандра Керанскага]], ваеннага міністра [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расіі]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Пажаскі корпус| ]] r0wayau8c6fxoeq5ddfpx3y47oe4rgb 5174758 5174756 2026-08-03T06:31:15Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5174758 wikitext text/x-wiki [[Файл:Znak_Paje_corps.jpg|міні|Нагрудны знак Пажскага корпуса для выхаванцаў, 1902 год.]] '''Пажскі корпус''' ({{Lang-ru|Пажеский корпус}}; {{Lang-fr|Corps des Pages}}) — ваеннае вучылішча ў [[Расійская імперыя|імператарскай Расіі]], якое рыхтавала сыноў арыстакратыі і вышэйшага афіцэрства да ваеннай службы, як Імператарская школа юрыспрудэнцыі да [[Дзяржаўная служба|дзяржаўнай службы]]. Сучаснымі адпаведнікамі Пажскага корпуса і іншых імператарскіх ваенных вучылішч можна лічыць сувораўскія ваенныя вучылішчы. == Гісторыя == [[Файл:Charlemagne_J_Imperial_Corps_of_Pages_Building_1858.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Charlemagne_J_Imperial_Corps_of_Pages_Building_1858.jpg/300px-Charlemagne_J_Imperial_Corps_of_Pages_Building_1858.jpg|міні|300x300пкс| У 1810-1917 гадах Пажаскі корпус размяшчаўся ў [[Варанцоўскі палац (Санкт-Пецярбург)|Варанцоўскім палацы]], спраектаваны [[Барталамеа Франчэска Растрэлі|Растрэлі]] каля 1749 года (на выяве выгляд станам на 1858 год).]] Пажскі корпус заснаваны ў 1759 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у як вучэбна-выхаваўчая школа [[паж (званне)|пажоў]] і камерных пажоў. Праз патрэбу ў належна падрыхтаваных [[афіцэр]]ах для гвардзейскіх часцей, у 1802 годзе Пажаскі корпус рэарганізаваны ў навучальную ўстанову, падобную да кадэцкіх школ. У Корпус прымалі сыноў спадчыннага дваранства [[Расійская імперыя|Расіі]], а таксама сыноў вышэйшых афіцэраў, у званнях ад генерал-лейтэнанта і віцэ-адмірала, а таксама ўнукаў поўных генералаў і адміралаў.<ref name="perret">Daniel E. A. Perret [http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/cpages.htm The Sovereign Order of Saint John of Jerusalem Knights of Malta and the «Corps des Pages», Russia's Dream of Chivalry] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071224143501/http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/cpages.htm|date=2007-12-24}}</ref> У 1802 годзе навучальны план Пажаскага корпуса быў зменены і пазней грунтаваўся на ідэалах [[Гаспітальеры|Ордэна Святога Іаана]] . У 1810 годзе вучылішча пераведзена ў палац Суверэннага ордэна святога [[Іаан Прадцеча|Іаана Іерусалімскага]]<ref name="Chebotarev-History">{{Cite web|last=Chebotarev|first=Tanya and Marvin Lyons|title=The History|url=http://www.columbia.edu/cu/lweb/eresources/exhibitions/pages/html/The.html|work=The Russian Imperial Corps of Pages, An Online Exhibition Catalog|publisher=Columbia University Libraries|date=1 December 2002|quote=In the very heart of St. Petersburg stands a magnificently proportioned, medium-sized palace, designed in the mid-eighteenth century by the Italian architect Bartolomeo Rastrelli. The fine old palace was given by the Emperor Paul to the exiled Order of the Hospitalers of Saint John of Jerusalem (the Knights of Malta) in 1796. In 1810, Alexander I gave this palace to the Corps of Pages as the headquarters. It was a gift with great symbolic meaning. The Knights left the Palace with a Catholic chapel in the garden and Maltese Crosses everywhere. The crosses and the chapel remained and the young Pages took very seriously the thought that they were the heirs of the Order, adopting many of its traditions as their own and the white Maltese Cross as their insignia.}}</ref>, таксама вядомы як [[Варанцоўскі палац (Санкт-Пецярбург)|Варанцоўскі палац]]. Корпус размяшчаўся ў гэтым месцы Санкт-Пецярбурга болей за сто гадоў, да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]] ў 1917 годзе<ref name="perret"/>. У [[Дзмітрый Аляксеевіч Мілюцін|перыяд рэформ ваеннага вучылішча]] ў 1860-х гадах Пажскі корпус ператвораны ў сямікласную навучальную ўстанову, прычым першыя пяць класаў былі падобныя да ваеннай [[Гімназія|гімназіі]], а два астатнія - да ваеннага вучылішча. З 1885 года Пажскі корпус меў сем агульных класаў, дзе вучні вывучалі тыя ж навукі, што і ў кадэцкіх школах, і два спецыяльныя класы, дзе выкладалі [[ваенная навука|ваенную навуку]] і [[Юрыспрудэнцыя|правазнаўства]]. Да 1880-х гадоў былі асобныя аддзелы пяхоты, кавалерыі і артылерыі. Пажскі корпус быў адзіным, сярод каля дваццаці, ваенным вучылішчам, дзе рыхтавалі афіцэраў для ўсіх родаў войскаў. Астатнія рыхтавалі афіцэраў пэўных родаў войскаў — кавалерыі, пяхоты, артылерыі, інжынераў, казакоў, тапаграфічнай службы і г. д. Большасць выпускнікоў паступалі ў Расійскую імператарскую армію афіцэрамі, меншасць — на дыпламатычную або дзяржаўную службу. == Жыццё ў Пажскім корпусе == [[Файл:1914_Page_of_Russian_Pages_His_Imperial_Majesty_Corps.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/1914_Page_of_Russian_Pages_His_Imperial_Majesty_Corps.png/80px-1914_Page_of_Russian_Pages_His_Imperial_Majesty_Corps.png|міні|198x198пкс| Пажаскі пагон (Пажаскі корпус Яго Імператарскай Вялікасці, 1914) .]] Пажскі корпус, як і іншыя расійскія ваенныя навучальныя ўстановы, меў жорсткі рэжым для сваіх кадэтаў. Цялесныя пакаранні прадугледжвалі біццё розгамі нават за нязначныя правіны, здзекі над малодшымі вучнямі з боку старэйшых былі звычайнай з’явай.<ref>Robert H.G. Thomas, page 13 "The Russian Army of the Crimean War", {{ISBN|978-1-85532-161-8}}</ref> У мемуарах [[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Пётр Крапоткін]] падрабязна апаведзена пра [[Дзедаўшчына|дзедаўшчыну]] і іншыя злоўжыванні, чым Корпус стаў сумна вядомы.<ref>{{Cite book|last=Kropotkin|first=Peter|title=Memoirs of a Revolutionist|year=1899|publisher=Smith, Elder & Co.|location=London|pages=[https://archive.org/details/memoirsofrevolut01kropuoft/page/63 63]|url=https://archive.org/details/memoirsofrevolut01kropuoft|quote=peter kropotkin memoirs revolutionist.}}</ref> Пры гэтым, адукацыя была адносна высокага ўзроўню з курсамі матэматыкі, моў, прыродазнаўчых навук і ваенных дысцыплін. == Прыдворная роля і прывілеі == Студэнты служылі на ратацыйнай аснове як пажы пры двары і пры цырымоніях, у тым ліку ў прысутнасці членаў імператарскай сям'і. Выпускнікі Пажскага корпуса мелі ўнікальны прывілей паступаць у полк па ўласным жаданні, незалежна ад наяўных вакансій (аднак, паводле этыкету, папярэдне патрабавалася згода камандзіра часці). Ужо як дзейныя афіцэры, яны насілі на левым баку кіцеля знак Пажскага корпуса на ўзор крыжа ордэна Святога Яна.<ref name="perret"/> Па заканчэнні вучобы кадэты атрымлівалі званне падпаручніка ([[Карнет|карнета]] ў [[Кавалерыя|кавалерыі]]). Тых, хто аддаў перавагу службе дыпламатам або дзяржаўным чыноўнікам, узводзілі ў чыны [[Табель аб рангах|10, 12 і 14 класаў]]. == Уніформа == [[Файл:282_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/282_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg/220px-282_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|міні| Уніформа XIX ст.]] Пажаскі корпус меў шэраг уніформы для розных мэт. Самай эфектнай была ўрачыстая, якую насілі на прыдворных мерапрыемствах, яна складалася са спічастага [[шлем|шлема]] з белым плюмажам, цёмна-зялёную тунікі, упрыгожанай залатой тасьмой спераду, белых брыджаў і высокіх ботаў. == Расфарміраванне == Ад заснавання і да 1917 года Пажскі корпус выпусціў 4505 афіцэраў. Яшчэ 200 не скончылі курс праз рэвалюцыю 1917 года. Школа фактычна спыніла сваю дзейнасць пасля звяржэння імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] у лютым 1917 года і была канчаткова закрыта ў чэрвені 1917 года загадам [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Аляксандра Керанскага]], ваеннага міністра [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расіі]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Пажаскі корпус| ]] ben6f1n9v6vwo0nwb9ln1fw824gc3bc 0 724781 5174828 4273031 2026-08-03T08:26:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174828 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яршоў}} {{Навуковец}} '''Аляксандр Іванавіч Яршоў''' (нар. {{ДН|15|12|1930}}) — [[Беларусь|беларускі]] вучоны ў галіне хімічнай тэхналогіі і тэхнікі, [[Заслужаны дзеяч навукі БССР|заслужаны дзеяч навукі Беларусі]], лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] (1976). [[Доктар тэхнічных навук]], [[прафесар]] кафедры працэсаў і апаратаў хімічных вытворчасцяў [[БДТУ]]<ref>{{Cite web |url=https://wiki.belstu.by/%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Ершов Александр Иванович |access-date=9 лістапада 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109212824/https://wiki.belstu.by/%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. == Бібліяграфія == * Ершов А.И, Гухман Л. М. К вопросу интенсификации процессов тепло- и массообмена при взаимодействии газожидкостных систем / ИФЖ.- 1966.- Т. X.- № 4.- С. 552—556. * Процессы и аппараты химической технологии / Лабораторный практикум под редакцией А. И. Ершова. — Мн.: Университетское, 1988. — 175 с. * Патент Голландии № 185894 Cl5 В 01D 1/6. Выпарной аппарат для кристаллизующихся растворов. 1990. * Ершов А. И., Плехов И. М. Исследования и технические разработки на кафедре ПиАХП по совершенствованию химических производств / Труды БГТУ. Вып VIII. Химия и химическая технология. Серия III. — Минск, 2000. — С. 191—209. * Ершов А. И., Рабко А. Е. Разработка и исследование газо-жидкостных массообменных аппаратов с высокими плотностями орошений / Международная НТК «Новые технологии в химической промышленности».- Мн: БГТУ, 2002. — С. 216—219. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2003. — Т. 18, кн. 1. — С. 306 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яршоў Аляксандр Іванавіч}} fl5mrqpjap3vsoznf2ctquudvqv3e0x 0 725974 5174710 5171589 2026-08-03T02:11:38Z Stephan1000000 88014 5174710 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Тэлесерыял|жанр={{ubl|[[Баявік (кінажанр)|баявік]]|[[прыгоды]]|[[фэнтэзі]]<ref>{{cite news |last1=Jarvey |first1=Natalie |title=In the Battle of the Genre Shows, Does House of the Dragon or Rings of Power Take the Crown? |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |access-date=October 24, 2022 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |date=October 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024124058/https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |archive-date=October 24, 2022}}</ref>|[[Драма (жанр)|драма]]}}|сайт=https://www.hbo.com/house-of-the-dragon|imdb_id=11198330|беларуская_назва=Дом Цмока|OrigTitle=англ. House of the dragon|сцэнарыст=Джордж Рэйманд Рычард Марцін Раян Кандал Сара Хесс Шармен Деграте|рэжысёр=Мігель Сапочнік|у ролях=Пэдзі Кансідайн Мэт Сміт Алівія Кук Эма Д'Арсі Рыс Іванс Стыў Тусэн Іў Бэст Саная Мідзуна Фаб'ен Франкель Мілі Алкок Эмілі Кэры Грэм Мактавіш Мэцью Ніхэм Джэферсан Холруен Гары Коллет Том Глін-Карані Юэн Мітчэл Бэтані Антонія Фібі Кэмпбэл Фія Сабан|country=ЗША|сезонаў=3|студыя=HBO Entertainment|Звязаныя шоу=Гульня Тронаў |num_episodes=25|выява=House_of_the_dragon_logo.png}} '''«Дом Цмока»''' ({{Lang-en|House of the Dragon}}) — амерыканскі [[Фэнтэзі|фэнтэзійны]] тэлесерыял у жанры фэнтэзі, які з’яўляецца незалежным прыквелам «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульні тронаў]]» (2011—2019) і другім серыялам у франшызе «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Праект створаны [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджам Р. Р. Марцінам]] і {{Не перакладзена 4|Кондал, Райан|Райанам Кондалам|en|Ryan Condal}} для тэлеканала [[HBO]]. Абодва серыялы заснаваны на серыі раманаў Марціна «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Кондал і [[Сапочнік, Мігель|Мігель Сапочнік]] выступаюць шоуранерамі праекта. «Дом Цмока» заснаваны на некаторых частках рамана «Полымя і кроў» і яго дзеянні разгортваюцца прыкладна за 200 гадоў да падзей «Гульні тронаў», за 172 гады да нараджэння Дайнэрыс Таргарыен, нашчадка аднайменнага каралеўскага дома, і праз 100 гадоў пасля аб’яднання сямі каралеўстваў дзякуючы заваяванням Таргарыенаў. У серыяле апавядаецца пра пачатак канца Дома Таргарыенаў, падзеях, якія прывялі да грамадзянскай вайны за трон, вядомую як «Танец Драконаў», і пра саму вайну. Заказ на стварэнне «Дома цмока» паступіў у кастрычніку 2019 года, кастынг стартаваў у ліпені 2020 года, а асноўныя здымкі пачаліся ў красавіку 2021 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Прэм’ера серыяла адбылася 21 жніўня 2022 года, першы сезон складаецца з дзесяці серый. Праз пяць дзён пасля прэм’еры серыял быў падоўжаны на другі сезон. Сапочнік пасля першага сезона пакінуў пасаду шоуранера, пакінуўшы Кондала адзіным шоуранерам на другі сезон. Першы сезон атрымаў досыць станоўчыя водгукі, эксперты адзначылі аркі персанажаў, сцэнарый, музыку і акцёрскую ігру (асабліва Кансідайна, Сміта, Д’арсі, Алкок і Кук). Аднак тэмп апавядання, асабліва часовыя скокі, і асвятленне ў некаторых сцэнах падвергліся крытыцы. Прэм’еру серыяла на HBO Max і кабельных каналах паглядзелі больш за 10 мільёнаў гледачоў, што стала самым вялікім паказчыкам у гісторыі HBO. == Сюжэт == Серыял распавядае пра падзеі на выдуманым кантыненце [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вэстэросе]], якія адбываліся прыкладна за 200 гадоў да падзей «гульні тронаў». Сюжэт сканцэнтраваны на «Скокі Драконаў»- грамадзянскай вайне (129—131 год ад заваёвы Эйегона I), прычынай якой стала барацьба паміж двума галінамі дома Таргарыенаў. «Скокі» пачалася пасля балючай смерці караля Візерыса I, калі прынцэса Рэйніра, падтрыманая партыяй «чорных», і Эйгон Таргарыен, падтрыманы партыяй «зялёных», адначасова абвясцілі аб сваіх правах на Жалезны трон. === Выхад на хатніх носьбітах === Першы сезон выйдзе ў фарматах [[4K UHD Blu-ray]], стандартным [[Blu-ray]] і [[DVD]] 20 снежня 2022 года і будзе ўтрымліваць больш за гадзіну закулісных інтэрв’ю і відэа. == Гл. таксама == * Аповесць «[[Прынцэса і каралева]]» (2013) і яе прыквел «[[Прынц-разбойнік]]» (2014), напісаныя Джорджам Р. Р. Марцінам, пазней былі ўключаны ў сюжэтную лінію «Скокі драконаў» у рамане «Полымя і кроў». {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-22}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў фантастыкі]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2022 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя тэлесерыялы]] mkmneml9hg01ix0rqt5mm4d4r7kzoja 0 728821 5174593 4579286 2026-08-02T16:21:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174593 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Ісай Мендэлевіч Пульнер | Дата нараджэння = | Дата смерці = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Бацька = Мендэль Лейбавіч Пульнер | Маці = Песя Юдэлеўна Пульнер | Род дзейнасці = | Месца працы = | Альма-матар = | Выява = Ісай Мендэлевіч Пульнер, 1926—1929 гады.jpg }} '''Ісай (Іегошуа) Мендэлевіч Пульнер''' ({{ДН|18|8|1900}}, [[Сноўск]], [[Гараднянскі павет]], [[Чарнігаўская губерня]] — {{Датасмерці|12|1|1942}}, [[Ленінград]]) — савецкі [[Этнаграфія|этнограф]] і [[Бібліяграфія|бібліёграф]], спецыяліст па культуры [[Яўрэі|яўрэяў]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Арганізатар і ўдзельнік этнаграфічных экспедыцый па вывучэнні гісторыі і паўсядзённай культуры яўрэяў [[Грузія|Грузіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскай аўтаномнай вобласці]] (1920-1930-я гг.), першых значных выстаў, прысвечаных яўрэям. Кіраўнік сектара Дзяржаўнага музея этнаграфіі народаў СССР, збіральнік яго калекцый. Паходзіў з [[Хасідызм|хасідскай]] сям’і. У 1919 г. скончыў [[Прыватная яўрэйская мужчынская гімназія А. Е. Ратнера|Гомельскую яўрэйскую мужчынскую гімназію А. Е. Ратнера]]. Працаваў справаводам даведачна-інфармацыйнага аддзела пры [[Гомельскі губернскі выканаўчы камітэт|Гомельскім губернскім выканаўчым камітэце]]. У 1920—1923 гг. займаў пасаду начальніка канцылярыі Сожскага санітарнага раёна Дняпроўскага ўпраўлення воднага транспарту ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1923—1925 гг. навучаўся на Вышэйшых курсах яўрэйскіх ведаў (Інстытут яўрэйскай гісторыі і літаратуры) у [[Петраград]]зе. У 1925—1929 гг. — студэнт этнаграфічнага аддзялення геаграфічнага факультэта [[Ленінградскі дзяржаўны універсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага універсітэта]], атрымаў спецыяльнасць «этнограф-каўказавед». У 1930 г. арганізаваў аддзелы [[Іўдаізм|іудаізму]] ў Антырэлігійным музеі і на Антырэлігійнай выставе ў [[Зімні палац|Зімнім палацы]]. У 1931—1937 г. загадаваў яўрэйскім аддзелам [[Дзяржаўная публічная бібліятэка імя М. Я. Салтыкова-Шчадрына|Дзяржаўнай публічнай бібліятэкі]]. У 1937—1942 гг. — навуковы супрацоўнік, загадчык яўрэйскага аддзела Дзяржаўнага музея этнаграфіі народаў СССР. Паралельна навучанню і кабінетнай працы вёў палявую работу, удзельнічаючы ў этнаграфічных экспедыцыях: * 1924 г. — экспедыцыя ў Гомель, пад кіраўніцтвам выбітных этнографаў [[Леў Якаўлевіч Штэрнберг|Л. Я. Штэрнберга]] і [[Уладзімір Германавіч Багараз-Тан|У. Г. Багараз-Тана]]; * 1926 г. — палявая практыка ў [[Кутаісі]] з мэтай збору звестак аб грузінскіх яўрэях; * 1927 г. — вывучэнне побыту яўрэяў [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]]; * 1928 г., 1929 г. — мэтанакіраванае этнаграфічнае вывучэнне грузінскіх яўрэяў; * 1930 г. — кіраўнік яўрэйска-беларускай этнаграфічнай экспедыцыі ў [[Дуброўна]], [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]], [[Любавічы (Руднянскі раён)|Любавічы]]; * 1931 г. — экспедыцыя ў [[Прапойск]] і [[Завярэжжа]] для збору матэрыялаў па этнаграфіі беларускіх яўрэяў; * 1937 г. — экспедыцыя ў [[Бірабіджан]]. Падтрымліваў сувязі з навукоўцамі, музейнымі і тэатральнымі ўстановамі, грамадскімі арганізацыямі ўсяго СССР для збірання інфармацыі па традыцыйным і сучасным жыццём яўрэяў. Аўтар некалькіх тысяч фатаграфій і негатываў на тэму «Яўрэйская каланізацыя: Крым, Украіна, Беларусь, ЯАВ (1920-1930-я гг.)». З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] як непадлеглы воінскаму прызыву працягваў працаваць у Дзяржаўным музеі этнаграфіі ў Леніградзе. Памёр у час [[Блакада Ленінграда|блакады]] горада [[Вермахт|нямецкімі нацысцкімі войскамі]]. Месца пахаванне застаецца невядомым. == Літаратура == * [http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=Пульнер_Исай_Менделевич Пульнер Исай Менделевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229163919/http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9F%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=29 снежня 2022 }} // Российская еврейская энциклопедия. — М., 1995. — Т. 2. — С. 413—414. * ''Емельяненко, Т. Г.'' [https://ethnomuseum.ru/collections/projects/collectors/pulner-isaj-iegoshua-mendelevich/ Пульнер Исай (Иегошуа) Менделевич]{{Недаступная спасылка}} // Российский Этнографический Музей. * ''Шилов, Л. А.'' [https://nlr.ru/nlr_history/persons/info.php?id=697 Пульнер Исай Менделевич] // Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры. Биографический словарь, т. 1—4 (электронная версия). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пульнер Ісай Мендэлевіч}} [[Катэгорыя:Этнографы СССР]] [[Катэгорыя:Бібліёграфы СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі прыватнай яўрэйскай мужчынскай гімназіі А. Е. Ратнера]] [[Катэгорыя:Іўдаісты СССР]] [[Катэгорыя:Ахвяры блакады Ленінграда]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Расійскай нацыянальнай бібліятэкі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Расійскага этнаграфічнага музея]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарнігаўскай вобласці]] kt1hwef0d4g2np0zhfbfn8ca4tbe0b1 0 732572 5174600 4792796 2026-08-02T16:37:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174600 wikitext text/x-wiki [[Франкісцкая Іспанія|Іспанія]] афіцыйна не ўдзельнічала ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. Нягледзячы на ідэалагічную блізкасць, у прыватнасці, [[антыкамунізм]] і [[Антысавецкая прапаганда|антысаветызм]] [[Краіны Восі|дзяржаў восі]], іспанскі дыктатар генерал [[Франсіска Франка]] быў супраць непасрэднага ўдзелу краіны ў вайне. Ва ўрадзе ў той час знаходзіліся як германафілы, так і англафілы. Калі пачалася вайна, міністрам замежных спраў быў англафіл Хуан Бейгбедэр-і-Ацьенса. Хуткае прасоўванне [[Трэці рэйх|Германіі]] ў Еўропе прымусіла Франка замяніць яго на [[Рамон Серана Суньер|Рамона Серана Суньера]], які лічыўся адным з галоўных прыхільнікаў далучэння Іспаніі да баявых дзеянняў. Пасля паражэнняў нацысцкай Германіі 1942 года на [[Вялікая Айчынная вайна|Усходнім фронце]] і ў Паўночнай Афрыцы Франка зноў змяніў курс, прызначыўшы міністрам Франсіска Гомеса-Хордана, які спачуваў брытанцам. Іншым уплывовым англафілам быў герцаг Альба, пасол Іспаніі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У пачатку Другой сусветнай вайны Германія планавала захапіць брытанскі [[Гібралтар]], які займаў стратэгічную пазіцыю над [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскім праліўвам]], злучаючы [[Міжземнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. Для гэтага [[Генеральны штаб Германіі|Генштаб]] запланаваў на [[1940]]—[[1941|1941 год]] правядзенне аперацыі «Фелікс», падчас якой нямецкія войскі павінны былі штурмаваць Гібралтар з сушы, з тэрыторыі Іспаніі{{Sfn|Bond|2003}}. Афіцыйны Мадрыд адпрэчыў прапанову [[Адольф Гітлер|Гітлера]] захапіць брытанскае ўладанне{{Sfn|Bond|2003}}<ref>{{Cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/hitler-urges-spain-to-grab-gibraltar|title=November 19, 1940: Hitler urges Spain to grab Gibraltar|website=The History Channel|accessdate=2018-04-14|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180324050341/https://www.history.com/this-day-in-history/hitler-urges-spain-to-grab-gibraltar|archivedate=2018-03-24|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Operation Felix: Assault on Gibraltar|url=http://books.stonebooks.com/history/felix/|accessdate=2018-04-14|lang=en|archivedate=2018-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180118121327/http://books.stonebooks.com/history/felix|url-status=live}}</ref>. Франка баяўся ўступаць у вайну на баку краін восі, разумеючы, што яго ўзброеныя сілы не змогуць абараніць [[Канарскія астравы]] і [[Іспанскае Марока]] ад брытанскага нападу<ref>Sager, Murray (July 2009). «Franco, Hitler & the play for Gibraltar: how the Spanish held firm on the Rock». Esprit de Corps</ref>. Пазней іспанскі кіраўнік нават размясціў палявыя арміі ў [[Пірэнеі|Пірэнеях]], баючыся магчымай нямецкай акупацыі [[Пірэнейскі паўвостраў|Іберыйскага паўвострава]]. Пры ўсім тым, у знак прызнання дапамогі, атрыманай ад Германія і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]], [[Франкісцкая Іспанія|рэжым Франка]] аказваў ім матэрыяльную і ваенную падтрымку, у тым ліку дазволіўшы [[Блакітная дывізія|добраахвотнікам ваяваць супраць СССР]]. У цэлым, добраахвотнікі з ліку іспанскіх грамадзян служылі ў абодвух бакоў, у значнай ступені адлюстроўваючы сваю пазіцыю ў мінулай грамадзянскай вайне: калі [[Франкізм|франкісты]] змагаліся за краіны восі, то [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцы]] далучыліся да [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]]. == Гл. таксама == * [[Іспанскае пытанне (ААН)]] == Зноскі == {{Reflist|30em}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Peter Bond $ Gry Iverslien|частка=The Third Century 1904–2004 |загаловак=300 Years of British Gibraltar, 1704–2004 |месца=Gibraltar |выдавецтва=Peter-Tan Publishing Co. |спасылка=https://books.google.ru/books/about/300_Years_of_British_Gibraltar.html?id=NBTHtAEACAAJ&redir_esc=y |год=2003 |allpages=128 |isbn= |ref=Bond}} == Спасылкі == * [http://libcom.org/history/articles/spanish-resistance-in-france-1939/ 1939-1945: The Spanish Resistance in France] * [http://www.memorial-montormel.org/?id=172 Nueve Company (French Second Armoured Division)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110724212132/http://www.memorial%2dmontormel.org/?id%3D172 |date=24 ліпеня 2011 }} * [http://www.wehrmacht-awards.com/axis_allies/blue_division.htm The ''Blue Division''] * [https://web.archive.org/web/20130126024947/http://www.balagan.org.uk/war/ww2/spain/index.htm Spanish Involvement in World War II] * [http://stonebooks.com/history/felix.shtml Operation Felix: Assault on Gibraltar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927015822/http://stonebooks.com/history/felix.shtml |date=27 верасня 2007 }} * [http://wais.stanford.edu/Spain/spain_FrancoWantedWWII(110303).html Excerpt from Christian Leitz, «Spain and Holocaust»] * ''[http://pares.mcu.es/Deportados/servlets/ServletController Libro Memorial. Españoles deportados a los campos nazis (1940—1945)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070513040109/http://pares.mcu.es/Deportados/servlets/ServletController |date=13 мая 2007 }}'', Benito Bermejo and Sandra Checa, Ministerio de Cultura de España, 2006. Re-published in [[Portable Document Format]]. * ''[http://www.euskonews.com/0301zbk/gaia30104es.html Los vascos y la II Guerra Mundial]'', Mikel Rodríguez, Euskonews & Media 301. * Jimmy Burns, ''Papa Spy: Love, Faith & Betrayal in Wartime Spain''. London, Bloomsbury, 2009. [http://www.spectator.co.uk/books/5457543/from-madrid-with-love.thtml] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна паводле краін]] [[Катэгорыя:XX стагоддзе ў Іспаніі]] f3ji4trqg57ea21a7n540iov4yxlpyo 0 732664 5174808 4350229 2026-08-03T07:58:20Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5174808 wikitext text/x-wiki '''Пазнякоў''': * [[Аляксандр Андрыянавіч Пазнякоў]] — генерал-маёр, удзельнік руска-турэцкай вайны 1768—1774 гадоў * [[Іван Барысавіч Пазнякоў]] — аргнізатар партызанскага руху ў гады Вялікай Айччыннай вайны * [[Мікалай Іванавіч Пазнякоў]] — рускі пісьменнік і паэт * [[Міхась Пазнякоў]] — беларускі паэт і празаік {{спіс цёзак2}} cm85vsdz1tm3kilj32emzbu0sxe9wcc 0 735651 5174720 5155452 2026-08-03T03:59:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174720 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алена Іванаўна Сцяпаніў''' ({{lang-uk|Олена Іванівна Степанів}}; {{Н|ж}}[[7 снежня]] [[1892]], [[Вышніўчык (Пэрэмышлянскі раён)|Вішніўчык]], [[Перамышлянскі павет]], [[Аўстра-Венгрыя]] — [[11 ліпеня]] [[1963]], [[Львоў]], [[УССР]]) — украінскі гісторык, выкладчыца геаграфіі, грамадская і ваенная дзяячка; першая ў свеце жанчына, афіцыйна залічаная на ваенную службу ў званні [[Афіцэр|афіцэра]]; чатар [[Украінская галіцкая армія|Украінскай Галіцкай Арміі]]. Вязень савецкіх лагераў. == Біяграфія == [[Файл:Головна_Рада_Студентського_Союзу_1912.JPG|злева|міні|280x280пкс|''Галоўны Савет Студэнцкага Саюза 1912 год. 1-ы шэраг з лева: Дар’я Бялінская-Наўроцкая, Васіль Касарэнка-Касарэвіч, А. Паўлусевіч, Восіп Кагут, М. Жыла, Марыя Цвердахлеб, [[Яўген Канавалец]]; 2-і шэраг: Сцяпан Індышэўскі, нераспазнаны, Іван Бабін, Юрый Палянскі, В. Кацецкі, '''Алена Сцяпаніў''', Раман Дашкевіч, Пётр Дзідушкаў, Юльян Ахрымавіч.'']] Нарадзілася ў сям’і [[Святар|святара]] [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] Івана Сцяпаніва і яго жонкі Марыі-Мінадоры. Была трэцім, самым малодшым, дзіцем. Бацька Алены быў добрым пастырам, ініцыяваў стварэнне чытальні грамадства «Асвета» у вёсцы. Брат Ананій Сцяпанаў. З 1910 года вучылася ў Львове ў жаночай настаўніцкай семінарыі Украінскага педагагічнага Таварыства. Была членам Арганізацыі [[Пласт (арганізацыя)|«Пласт»]]. У 1912 годзе паступіла ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]] на [[Філасофія|філасофскі]] факультэт, штудзіравала гісторыю і геаграфію. У студэнцкія гады прымала актыўны ўдзел у дзейнасці Таварыства «Сокал» (узначаліла яго першую жаночую [[Узвод|чату]] ў Львове). На адным са студэнцкіх сходаў Сцяпаніў пазнаёмілася з Раманам Дашкевічам (будучы палкоўнік арміі УНР). Ужо планавалі вяселле, калі пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Раман пайшоў на фронт, а Алена, разам з аднадумцамі, арганізавала медсёстрынскае аддзяленне і пайшла ў войска<ref>{{Cite web|title=Олена Степанів: Я залишаюся зі своїм народом|url=https://uain.press/blogs/olena-stepaniv-ya-zalishayusya-zi-svoyim-narodom-1373419|website=Український інтерес|date=2020-12-07|accessdate=2020-12-14|first=Мар'яна|last=Шевелєва|archive-date=19 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819164812/https://uain.press/blogs/olena-stepaniv-ya-zalishayusya-zi-svoyim-narodom-1373419|url-status=dead}}</ref>. Заклікала жанчын актыўна ўдзельнічаць у грамадскім, палітычным і ваенным жыцці. З тых часоў уступае ў шэрагі арганізацыі «[[Сечавыя стральцы]] −2». У 1920 годзе выйшла замуж за Рамана Дашкевіча. У 1919—1921 гадах вучылася ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]], абараніла доктарскую дысертацыю. З 1922 года выкладала гісторыю і геаграфію ў Львоўскай гімназіі-васілянак і Львоўскім тайным украінскім універсітэце. З 1945 да арышту 1949 года працавала на пасадзе дацэнта [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага ўніверсітэта]]. 20 снежня 1949 года арыштаваная і адпраўлена ў мардоўскія лагеры. У 1956 годзе звольненая па стане здароўя, вярнулася ў Львоў, некалькі тыдняў жыла ў блізкай сваячкі — Арысі Лежагубскай. Пазней у прыватным доме на вул. Казацкай, 11-А (…ёсць дзве пастановы пра ўтварэнне ў ім мемарыяльнага музея Алены Сцяпаніў), дзе і пражыла да канца жыцця. Маці [[Яраслаў Раманавіч Дашкевіч|Яраслава Дашкевіча]]. Пахавана на [[Лычакіўскія могілкі|64 полі Лычакаўскіх могілак]] у Львове. == Баявы шлях == Алена Сцяпаніў была актыўнай удзельніцай сечава-стралковага руху, сузаснавальнікам таварыства «[[Сечавыя стральцы|Сечевые Стральцы]] — ІІ», правадніцай жаночай пары<ref>{{Cite web|title=Жінки в армії: 7 берегинь з багнетом й кулеметом|url=https://weekend.today/lica/zhinky-v-armiyi-7-beregyn-z-bagnetom-j-kulemetom.htm|website=Вікенд|date=2022-01-17|accessdate=2022-01-18|language=uk|first=Олександр|last=ВІТОЛІН}}</ref>. У 1914 годзе ўвайшла ў склад Камітэта Аб’яднаных стралковых таварыстваў (г. Львоў), выехала на фронт як камандзірка жаночай чаты [[Украінскія сечавыя стральцы|Украінскіх сечавых стральцоў]]. Удзельніца Карпацкай ваеннай кампаніі. Удзельнічала ў бітве пад [[Камарныкы|Камарныкамі]]. Вызначылася адвагай у баі за гару макіўку (красавік-май 1915 года), пасля стала [[Харунжы|харунжай]]. 29 мая 1915 года падчас бою пад [[Лысовычы|Лысовычамі]] на [[Балэхіў]]шчыне трапіла ў рускі палон. У 1915—1917 гадах была палоннай у [[Ташкент|Ташкенце]]. У Красавіку 1917 года вярнулася на [[Галічына|Галічыну]]. Належала да арганізатараў [[Лістападаўскі чын|Лістападаўскага паўстання 1918 год]], прымала актыўны ўдзел у [[Польска-ўкраінская вайна|польска-ўкраінскай вайне (1918—1919)]] (чатар Украінскай Галіцкай Арміі). Працавала на пасадзе рэферэнткі прэсы ў дзяржаўным сакратарыяце замежных спраў [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]] прэсавай рэферэнткі Міністэрства замежных спраў УНР у [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]]. У 1919 годзе з дыпламатычнай дэлегацыяй адбыла ў [[Вена|Вену]]. == Узнагароды == * [[Медаль «За адвагу» (Аўстра-Венгрыя)|Медаль За адвагу]] (10 лістапада 1914) — ''адна з вышэйшых ваенных узнагарод [[Габсбургская манархія|імперыі Габсбургаў]]'' * [[Вайсковы крыж Карла]] (1917) — ''ваенны медаль часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]'' == Навуковая праца == 1919—1921 гадах вучылася ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]], абараніла доктарскую дысертацыю на нямецкай мове «Размеркаванне і развіццё грамадства ў Старой Русі да паловы XIII ст.», пасля чаго вярнулася ў Львоў. З 1922 года выкладала гісторыю і геаграфію ў Львоўскай гімназіі сясцёр-васілянак і Львоўскім тайным украінскім універсітэце. Член Навуковага таварыства імя Шаўчэнкі (ініцыявала стварэнне яго геаграфічнай камісіі), таварыства «Родная школа», рэферэнтка пры Рэвізійным Саюзе ўкраінскіх кааператываў; супрацоўнічала з [[Пласт (арганізацыя)|«Пластам»]] і [[Украінская вайсковая арганізацыя|УВА]]. З 1939 года працавала ва ўстановах АН УССР. З 1945 па 1949 год — на пасадзе дацэнткі Львоўскага ўніверсітэта. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] працавала старэйшай навуковай супрацоўніцай і загадчыцай сектарам эканомікі Львоўскага аддзела Інстытута эканомікі АН УССР, навуковай супрацоўніцай натуральнага музея АН УССР (1948—1949 гады). == Творы і працы == Аўтар каля 75 прац, у тым ліку ўспамінаў «Напярэдадні вялікіх падзей. Уласныя перажыванні і думкі 1912—1914», «Напярэдадні вялікіх падзей» (1943), даведніка «Кааператывы здароўя» (1930), манаграфіі «Сучасны Львоў» (1943), «Працоўныя рэзервы Львоўшчыны» (1949) і да таго падобнае. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Курилас - Портрет Олени Степанів.jpg|злева|міні|280x280пкс|Партрэт Алены Сцяпанів.]] У гонар Алены Сцяпаніў названая Львоўская ўкраінская гуманітарная гімназія з паглыбленым вывучэннем ўкраіназнаўства і англійскай мовы, размешчаная на аднайменнай вуліцы<ref>{{Cite web|url=http://lugh.com.ua/|title=Офіційний сайт Львівської української гуманітарної гімназії|accessdate=26 липня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180731220240/http://www.lugh.com.ua/|archivedate=31 липня 2018|url-status=dead}}</ref>. 1 лістапада 2003 года на фасадзе дома былой гімназіі сясцёр Васілянак, цяпер вядомай як Львоўская лінгвістычная гімназія, дзе ў 1921—1935 гады Алена Сцяпаніў-Дашкевіч выкладала гісторыю і геаграфію, урачыста адкрыта мемарыяльную таблічку Алене Сцяпаніў аўтарства скульптара Яраслава Скакуна. Пасля адкрыцця ў актавай зале навучальнай установы адбылася прэзентацыя кнігі А. Шаблія і А. Вісьтак «Алена Сцяпаніў»<ref>{{кніга|аўтар=Мельник І., Масик Р.|загаловак=Пам'ятники та меморіальні таблиці міста Львова|месца= Львів|выдавецтва=Апріорі |год=2012|старонак=320|старонкі=213 |isbn=978-617-629-077-3}}</ref>. 7 снежня 2012 года, у дзень 120-годдзя ад нараджэння, жанчыны Прыкарпацця ініцыявалі ўстаноўку ў [[Івана-Франкоўск]]у помніка першай жанчыне-афіцэру ўкраінскіх Сечавых Стральцоў Алене Сцяпаніў-Дашкевіч<ref>{{Cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/24792466.html |title=Жінки Прикарпаття ініціювали встановлення в Івано-Франківську пам’ятника першій жінці-офіцерові УСС // Радіо Свобода, 7.12.2012 |access-date=21 сакавіка 2023 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924084354/http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/24792466.html |url-status=dead }}</ref>. 20 снежня 2012 года ў дворыку геаграфічнага факультэта ЛНУ імя І.Франка ў Львове ўрачыста адкрылі і асвяцілі мемарыяльную табліцу Алене Сцяпаніў<ref>http://kameniar.franko.lviv.ua/?p=3307 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714214858/http://kameniar.franko.lviv.ua/?p=3307|date=2014-07-14}} Урочисте відкриття та посвята меморіальної дошки Олени Степанів</ref>. У яе гонар названы вуліцы ў гарадах: * [[Кіеў|Кіеве]] * Львове * [[Стрый (горад)|Стрые]] * [[Балэхіў|Балэхіве]] * [[Надвірна|Надвірным]] * [[Слаўскэ]] «Узнагароду імя Алены Сцяпаніў» з 2015 года ўручае гарадскі галава Львова. Узнагарода прадугледжана для жанчын, самаадданая працай якіх ўнесла значны ўклад у развіццё адукацыі, навукі, культуры і грамадскай сферы Львова. Выраблена ўзнагарода па праекце мастака Івана Турэцкага. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Лазарович М.'' Легіон Українських Січових Стрільців. — [[Цярнопаль|Тернопіль]]: Збруч, 2002. * ''Лазарович М. Степанів Олена Іванівна // [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_3_P-S.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918—1923. Енциклопедія. Т. 3]: П — С. Івано-Франківськ: Манускрипт-Львів, 2020. С. 495—497. ISBN 978-966-2067-65-1'' * ''Науменко К. Є.'' [http://www.history.org.ua/?termin=Stepaniv_D Степанів-Дашкевич Олена] // {{Крыніцы/ЕІУ|9|846}} * [https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_8_S_T#page/n245/mode/2up Степанів Олена] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} * Енциклопедія українознавства для школярів і студентів. — Донецьк: Сталкер, 2000. — 496 с. * [http://exlibris.org.ua/text/olenastepaniw.html ''Ірена Книш''. Життя й легенда Олени Степанів]. * Анна Кос. ''Героїня україни''. — Львів: Галицька Видавнича Спілка, 2005. == Спасылкі == * ''Шендеровський В.'' [https://parafia.org.ua/person/stepaniv-olena/ Легендарна Степанівна з галицького ґрона — Олена Степанів] / Василь Шендеровський. Нехай не гасне світ науки. Книга перша. — Опубліковано: 10.08.2016. * [http://archive.franko.lviv.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=265&Itemid=259 Архів Львівського національного університету імені Івана Франка]{{Недаступная спасылка}} * [http://sammler.ru/index.php?s=80ffb3e240d2aa98e4d3e6d1c31d9ec4&showtopic=32926 Жінки в Легіоні Українських Січових Стрільців] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321130734/http://www.sammler.ru/index.php?s=80ffb3e240d2aa98e4d3e6d1c31d9ec4&showtopic=32926 |date=21 сакавіка 2023 }} * [http://www.ukrainians-world.org.ua/peoples/5b2682a391cff5e9 Українці в світі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210803125320/http://www.ukrainians-world.org.ua/peoples/5b2682a391cff5e9 |date=3 жніўня 2021 }} * [http://incognita.day.kiev.ua/stepanivna-persha-ukrayinka-oficzer-v-rosijskomu-poloni.html Степанівна: перша українка-офіцер в російському полоні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190515213445/http://incognita.day.kiev.ua/stepanivna-persha-ukrayinka-oficzer-v-rosijskomu-poloni.html |date=15 мая 2019 }} // День від 2016-03-15. Україна Incognita * [http://elib.nlu.org.ua/object.html?id=11330 Степанів О. Сучасний Львів / д-р Олена Степанів. — Краків ; Львів: Укр. вид-во, 1943. — 168 с.: іл.] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-23}} {{DEFAULTSORT:Сцяпаніў Алена Іванаўна}} [[Катэгорыя:Першыя жанчыны ў прафесіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-ўкраінскай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Вайскавым крыжом Карла]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] gmp7i87pfxya1gigv9ceyah5brm7az8 0 737682 5174644 4490290 2026-08-02T19:18:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174644 wikitext text/x-wiki {{Палітычная партыя}} '''Аб’яднаны спіс''' ({{lang-lv|Apvienotais saraksts}}) — цэнтралісцкі<ref>[https://www.euronews.com/2022/10/02/latvia-prime-ministers-new-unity-party-wins-general-election-early-results «Latvia’s election confirms decisive win for pro-Western over pro-Moscow parties»]. Euronews.</ref> і [[рэгіяналізм|рэгіяналісцкі]]<ref>[https://zinas.tv3.lv/latvija/politika/velesanas-2022-kadus-merkus-izvirzijusi-apvienotais-saraksts-un-progresivie/ «Vēlēšanas 2022: kādus mērķus izvirzījuši „Apvienotais saraksts“ un „Progresīvie“»]{{Недаступная спасылка}}. TV3.</ref> палітычны альянс у Латвіі, створаны дзеля ўдзелу ў [[Парламенцкія выбары ў Латвіі (2022)|парламенцкіх выбарах 2022 года]]. Спіс складаецца з [[Латвійская зялёная партыя|Латвійскай зялёнай партыі]] (ЛЗП), [[Латвійская асацыяцыя рэгіёнаў|Латвійскай асацыяцыі рэгіёнаў]] (ЛАР), [[Ліепайская партыя|Ліепайскай партыі]] (ЛП), а таксама Аб’яднанага спісу Латвіі на чале з ліепайскім будаўніком [[Улдыс Піленс|Улдысам Піленсам]]<ref>[https://www.leta.lv/eng/regions/news/item/615E6106-75D1-49AB-84B5-F3C43251B074/ «Task of LRA, LZP and Liepāja Party is to change Latvia’s status as weakest link of Baltic chain — Pīlēns»]{{Недаступная спасылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. LETA.</ref>. Аб’яднанне было закладзенае 1 ліпеня 2022 года. Пазней лідары ЛАР і ЛЗП [[Эдвардс Смілценс]] і [[Эдгарс Таварс]] сталі сустаршынямі рады аб’яднання, а прадстаўнік альянсу Улдыс Піленс быў абраны кандыдатам на прэм’ер-міністра<ref>[https://nra.lv/latvija/politika/385866-oficiali-registreta-partiju-apvieniba-apvienotais-saraksts.htm «Oficiāli reģistrēta partiju apvienība „Apvienotais saraksts“»]. NRA.</ref>. Адным з каталізатараў з’яўлення Аб’яднанага спісу была адмова ЛЗП і ЛП працаваць з сваімі былымі партнёрамі [[Саюз зялёных і сялян|Звязам зялёных і сялян]], калі яны прасоўвалі асуджанага алігарха [[Айварс Лэмбергс|Айварса Лэмбергса]] ў якасці кандыдата ў прэм’ер-міністра<ref>[https://eng.lsm.lv/article/politics/politics/what-are-the-most-likely-latvian-coalition-models.a476335/ «What are the most likely Latvian coalition models?»]. LSM.</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://apvienotaissaraksts.lv/ Афіцыйны сайт] {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-24}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] 2tvpecr6y3osfit06la66c4iu4kmjt9 0 738147 5174652 5155189 2026-08-02T19:47:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174652 wikitext text/x-wiki {{Main|Грамадзянская вайна ў М’янме}} [[11 красавіка]] [[2023]] года ВПС [[М’янма|М’янмы]] нанеслі серыю авіяўдараў па вёсцы Пазічжы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5927321|title=Власти Мьянмы подтвердили авиаудары по деревне на севере страны|website=Коммерсантъ|date=2023-04-12|access-date=2023-04-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://spektr.press/news/2023/04/12/associated-press-vvs-voennogo-pravitelstva-myanmy-nanesli-aviaudary-po-mitingu-storonnikov-oppozicii/|title=Associated Press: ВВС военного правительства Мьянмы нанесли авиаудары по митингу сторонников оппозиции|website=Спектр-Пресс|access-date=2023-04-13}}</ref>. Мэтай атакі стаў офіс ваенізаванай арганізацыі «Народныя сілы абароны», створанай пасля [[Ваенны пераварот у М’янме (2021)|ваеннага перавароту 2021 года]] апазіцыйным Урадам нацыянальнага адзінства<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5927863|title=В глубокой Мьянме|website=Коммерсантъ|date=2023-04-12|access-date=2023-04-13}}</ref>. ''Пазічжы'' (таксама ''Пазіджы'') — невялікая фермерская вёска на 233 хатнія гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=my|url=http://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/knbhluumiuny-pjiikiikeraan-snrngseaa-seaaksunrerrire-ckrettngttuupheaa|title=ကန့်ဘလူမြို့နယ် ပဇီကြီးကျေးရွာ၌ သန့်ရှင်းသော သောက်သုံးရေရရှိရေး စက်ရေတွင်းတူးဖော်|website=MDN - Myanmar DigitalNews|access-date=2023-04-13}}</ref>, размешчаная ля горада [[Мандалай]] (рэгіён Сікайн), аплоце паўстанцаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dw.com/en/myanmar-dozens-killed-in-air-strike-on-remote-village/a-65281599|title=Myanmar: Dozens killed in air strike on remote village – DW – 04/11/2023|website=dw.com|access-date=2023-04-13}}</ref>. == Перадгісторыя == 1 лютага 2021 года ўзброеныя сілы М’янмы здзейснілі ваенны пераварот і зрынулі ўрад на чале з Нацыянальнай лігай за дэмакратыю. Неўзабаве пасля гэтага вайскоўцы стварылі [[Хунта|хунту]], Дзяржаўны адміністрацыйны савет (ДАС), і абвясцілі ў краіне [[надзвычайнае становішча]]. У адказ цывільныя асобы па ўсёй краіне зладзілі маштабныя акцыі пратэсту, каб супрацьстаяць вайсковаму перавароту<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/11/dozens-killed-and-wounded-in-myanmar-military-air-attacks|title=Dozens killed and wounded in Myanmar military air attacks|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-04-13}}</ref>. Да мая 2021 года канфлікт перарос у [[Грамадзянская вайна ў М’янме|грамадзянскую вайну]]. У пачатку красавіка 2023 года ўрадавая арміі М’янмы пачала наступленне ў рэгіёне Сікайн, каб запалохаць і здушыць мясцовую апазіцыю, спальваючы вёскі і здзяйсняючы набегі, праводзячы пакаранні смерцю сельскіх жыхароў і выганяючы тысячы людзей з іх дамоў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/at-least-50-civilians-including-children-massacred-in-myanmar-regime-air-strike-in-sagaing.html|title=At Least 50 Civilians Including Children Massacred in Myanmar Regime Air Strike in Sagaing|author=The Irrawaddy|website=The Irrawaddy|date=2023-04-11|access-date=2023-04-13}}</ref>. == Авіяўдар == 11 красавіка 2023 года ў Пазічжы адбылося ўрачыстае адкрыццё адміністрацыйнага офіса «Народных сіл абароны», на якім сабралося больш за 800 жыхароў вёскі. Гэта падзея супала з трэцім днём святкавання бірманскага Новага года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/ewelinaochab/2023/04/12/myanmar-military-kills-more-than-100-people-in-a-single-attack/|title=Myanmar Military Kills More Than 100 People In A Single Attack|author=Dr Ewelina U. Ochab|website=Forbes}}</ref>. Падчас мерапрыемства знішчальнік JF-17 нанёс па вёсцы авіяўдар. Неўзабаве пасля гэтага над насялённым пунктам праляцеў верталёт, зрабіўшы бязладны абстрэл цэляў на зямлі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/airstrikes-military-myanmar-village-918fd636bb81153928ab7481e06423e5|title=Airstrikes on Myanmar village feared to have killed 100|website=AP NEWS}}</ref>. Пазней, у 17:23, верталёт [[Мі-24|Мі-35]] нанёс яшчэ адзін удар па вёсцы Пазічжы<ref>{{Cite news|title=ကန့်ဘလူ၊ပဇီကြီးရွာကို စစ်ကောင်စီတပ် ဂျက်ဖိုက|url=https://mpapress.com/%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/19605/|website=MPA|lang=my-MM|access-date=29 красавіка 2023|archive-date=12 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412005832/https://mpapress.com/%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/19605/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=ကန့်ဘလူ၊ ပဇီကြီးရွာတွင် ရုပ်အလောင်း ၈၀ ကျော် သင်္ဂြိုဟ်နေစဉ် လေတပ် ဗုံးထပ်ကြဲ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/31052/|website=Myanmar Now}}</ref>. У выніку авіяўдараў загінула не менш за 165 мірных жыхароў<ref name="bbc">{{Cite news|title=ဧပြီ ၁၃ ရက်ထိပ်တန်းသတင်းများ-ပဇီကြီးကျေးရွာလေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု ရှုတ်ချဖို့ အဆိုမူကြမ်းကို ရုရှားနဲ့တရုတ် လက်မခံ|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ce56kjx3532o?mibextid=5zvaxg|website=BBC News မြန်မာ|lang=my}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2023/04/12/asia/myanmar-junta-deadly-airstrike-aftermath-intl-hnk/index.html|title=Screaming people and bodies everywhere: The horrific aftermath of Myanmar junta airstrike that killed 165|author=Helen Regan,Sandi Sidhu,Salai TZ,Anna Coren|website=CNN}}</ref> і яшчэ 30 атрымалі раненні, многія з ахвяр былі жанчынамі і дзецьмі<ref>{{Cite news|title=Deadly airstrike on Pazigyi village in Kanbalu Township, Sagaing Region, claims over 50 lives|url=https://www.bnionline.net/en/news/deadly-airstrike-pazigyi-village-kanbalu-township-sagaing-region-claims-over-50-lives|website=Burma News International|lang=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Myanmar's junta kills over 100 including women, children in a deadly airstrike on village: Report|lang=en|website=India TV News|url=https://www.indiatvnews.com/news/world/myanmar-junta-killed-over-more-than-100-including-women-children-live-updates-airstrike-village-kant-balu-sagaing-min-aung-hlaing-aung-san-suu-kyi-2023-04-12-862665}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2023/04/1439807|title=В ООН осудили нападение военных на город Канбалу в Мьянме {{!}} Новости ООН|website=news.un.org|access-date=29 красавіка 2023|archive-date=13 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413080035/https://news.un.org/ru/story/2023/04/1439807|url-status=dead}}</ref>. Дзіцячыя ахвяры склалі 34 загінулымі. Адзначалася, што многія целы было немагчыма апазнаць. Кожная сям’я ў вёсцы страціла ад 2 да 4 чалавек<ref name=":02">{{Cite web|language=en-US|url=https://myanmar-now.org/en/news/childrens-bodies-crushed-into-pieces-in-myanmar-military-airstrike-on-kanbalu-township/|title=‘Children’s bodies crushed into pieces’ in Myanmar military airstrike on Kanbalu Township|first=Maung Shwe|last=Wah|website=Myanmar Now|date=2023-04-12|archiveurl=https://archive.today/20230412225447/https://myanmar-now.org/en/news/childrens-bodies-crushed-into-pieces-in-myanmar-military-airstrike-on-kanbalu-township/|archive-date=April 12, 2023}}</ref>. == Рэакцыя == === Міжнародная === [[Генеральны сакратар ААН|Генеральны сакратар]] [[ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]] рашуча асудзіў напад і запатрабаваў прыцягнуць да адказнасці вінаватых<ref>{{Cite web|url=https://www.mizzima.com/article/un-secretary-general-and-rights-chief-condemn-pazigyi-village-massacre|title=UN Secretary General and rights chief condemn Pazigyi Village massacre {{!}} Mizzima Myanmar News and Insight|website=web.archive.org|date=2023-04-12|accessdate=29 красавіка 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230412053800/https://www.mizzima.com/article/un-secretary-general-and-rights-chief-condemn-pazigyi-village-massacre|archivedate=12 красавіка 2023|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2023-04-11/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-%E2%80%93-myanmar|title=Statement attributable to the Spokesperson for the Secretary-General – on Myanmar {{!}} United Nations Secretary-General|website=www.un.org}}</ref>. 13 красавіка [[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі]] выступіла з заявай, у якой асудзіла напад, заявіўшы, што «ўсе формы гвалту павінны быць неадкладна спыненыя, асабліва прымяненне сілы супраць грамадзянскіх асоб»<ref>{{Cite web|url=https://asean.org/asean-chairs-statement-on-the-recent-air-strikes-in-pa-zi-gyi-village-kanbalu-township-sagaing-region-of-myanmar/|title=You are being redirected...|website=asean.org}}</ref><ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.rappler.com/world/asia-pacific/asean-condemns-deadly-air-strike-myanmar/|title=ASEAN 'strongly condemns' deadly air strike in Myanmar|website=RAPPLER|date=2023-04-13}}</ref>. Сваё асуджэнне выказалі таксама ўрады [[Японія|Японіі]] і [[Тайвань|Тайваня]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Crisis/Deadly-Myanmar-airstrike-heaps-pressure-on-ASEAN-ahead-of-summit|title=Deadly Myanmar airstrike heaps pressure on ASEAN ahead of summit|website=Nikkei Asia|access-date=2023-04-13}}</ref>. [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] выказаў глыбокую заклапочанасць з нагоды авіяўдараў і заклікаў урад М’янмы пакласці канец гвалту<ref>[https://www.state.gov/burma-regime-airstrikes/ «Burma Regime Airstrikes»]</ref>. [[Amnesty International]] заклікала да міжнароднага прыпынення імпарту авіяцыйнага паліва ў М’янму<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/04/myanmar-air-strikes-sagaing/|title=Myanmar: Urgent need to suspend aviation fuel as air strikes wreak havoc|website=Amnesty International|date=2023-04-11}}</ref>. === Унутраная === Увечары таго ж дня прадстаўнік хунты, генерал-маёр Зо Мін Тун<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span>, пацвердзіў правядзенне бамбардзіроўкі, але не паведаміў колькасць ахвяр<ref>{{Cite news|title=Myanmar confirms deadly air strike that is feared to have killed 100|url=https://www.trtworld.com/asia/myanmar-confirms-deadly-air-strike-that-is-feared-to-have-killed-100-66995|website=TRT|lang=en}}</ref>. Урад нацыянальнага адзінства загадаў прыспусціць сцяг Народных сіл абароны ў памяць аб ахвярах паветраных нападаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://yktnews.com/2023/04/%e1%80%80%e1%80%94%e1%80%b7%e1%80%ba%e1%80%98%e1%80%9c%e1%80%b0%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%84%e1%80%ba-%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b0-%e1%81%81%e1%81%80%e1%81%80-%e1%80%80-2/|title=ကန့်ဘလူတွင် ပြည်သူ ၁၀၀ ကျော်သေဆုံးခဲ့ရသော လေ ကြောင်း တိုက်ခိုက် ခံရမှု ဝမ်းနည်းခြင်းအထိမ်းအမှတ် PDF အလံကို ၅ ရက်တိတိ တိုင်ဝက် လွှင့် ထူရန် NUG ညွှန်ကြား - Khit Thit Media|date=2023-04-12|access-date=29 красавіка 2023|archive-date=12 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412072408/https://yktnews.com/2023/04/%E1%80%80%E1%80%94%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%98%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0-%E1%81%81%E1%81%80%E1%81%80-%E1%80%80-2/|url-status=dead}}</ref>. Прадстаўнічы камітэт Асамблеі Саюза выступіў з заявай, у якой папярэдзіў, што, калі міжнародная супольнасць не распачне рашучых дзеянняў супраць «тэрарыстычнай арміі, незлічоная колькасць бірманскіх грамадзян будзе працягваць гінуць»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pvtvmyanmar.net/%E1%80%95%E1%80%87%E1%80%AE%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%96%E1%80%80%E1%80%BA/|title=ပဇီကြီးရွာကို အကြမ်းဖက်စစ်တပ်က လေကြောင်းနဲ့ တိုက်ခိုက်ခဲ့မှုအပေါ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီက ကြေညာချက်ထုတ်ပြန် – PVTV Myanmar|accessdate=29 красавіка 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230421152525/https://pvtvmyanmar.net/%e1%80%95%e1%80%87%e1%80%ae%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af-%e1%80%a1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%96%e1%80%80%e1%80%ba/|archivedate=21 красавіка 2023|url-status=dead}}</ref>. Міністэрства абароны УНА заявіла, што паветраны ўдар па вёсцы ўяўляе сабой [[ваеннае злачынства]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://yktnews.com/2023/04/%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b0-%e1%81%81%e1%81%80%e1%81%80-%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b1%e1%80%86%e1%80%af%e1%80%b6%e1%80%b8%e1%80%9e%e1%80%b1/|title=ပြည်သူ ၁၀၀ ကျော်သေဆုံးသော ကန့်ဘလူ၊ ပဇီကြီးကျေးရွာ လေကြောင်း တိုက်ခိုက်ခံရမှု စစ်ရာဇဝတ်မှု ကျူးလွန်ခြင်းဖြစ်ပြီး စစ်အာဏာရှင် စနစ် မြန် မာ့ မြေပေါ်မှ အပြီးတိုင် ဖယ်ရှားမည်ဟု NUG ပြော - Khit Thit Media|access-date=29 красавіка 2023|archive-date=11 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411132817/https://yktnews.com/2023/04/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0-%E1%81%81%E1%81%80%E1%81%80-%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B1%E1%80%86%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%B1/|url-status=dead}}</ref>. Дзяржаўны кансультатыўны савет [[Кая (народ)|кая]] заявіў, што «тэрарыстычны ваенны савет займаецца масавымі паветранымі забойствамі, накіраванымі супраць грамадзянскіх асоб», і падкрэсліў неабходнасць узгодненых намаганняў «для барацьбы з ваеннай дыктатурай з усёй сілай, каб хутка пакласці канец яе кіраванню»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://yktnews.com/2023/04/%e1%80%a1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%96%e1%80%80%e1%80%ba-%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%85%e1%80%ae%e1%80%9e%e1%80%8a%e1%80%ba/|title=အကြမ်းဖက် စစ်ကောင်စီသည် ပြည်သူများကို ပစ်မှတ်ထား၍ အစုလိုက်အပြုံလိုက် လေကြောင်းဖြင့် သတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်နေပြီး စစ်အာဏာရှင် အမြန်ဆုံးချုပ်ငြိမ်းရေး အလုံးစုံညီညွတ်ရေး တည်ဆောက်ကာ အစွမ်းကုန်တိုက်ပွဲဝင်ရန် လိုအပ်ကြောင်း KSCC က ထုတ်ပြန် - Khit Thit Media|access-date=29 красавіка 2023|archive-date=11 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411184121/https://yktnews.com/2023/04/%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%96%E1%80%80%E1%80%BA-%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%BA/|url-status=dead}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 красавіка]] [[Катэгорыя:Бамбардзіроўкі]] lxvb0f29tyb4xdkl4zhhx88kstpkjrs 0 740253 5174699 4631349 2026-08-02T23:52:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174699 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Апарына}} [[Файл:Азяраўка.jpg|міні|Зарослае мохам возера Слепэ плеса ў Славакіі, пасярэдзіне бачна азяраўка.]] '''Азяра́ўка''', або '''апа́рына''', '''вокнішча'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/vitsebski-krayovy-slownik-kaspyarovich-mikola|title=Віцебскі краёвы слоўнік|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-11-26|archive-date=26 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126124000/https://kamunikat.org/vitsebski-krayovy-slownik-kaspyarovich-mikola|url-status=dead}}</ref> — месца ў [[Балота|балоце]], дрыгве, якое не зарасло [[Мохападобныя|мохам]] і напоўнена [[Вада|вадою]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://slounik.org/|title=апарына · Slounik.org|website=slounik.org|access-date=2023-11-26}}</ref>. Часта азяраўкі бываюць шырынёй у некалькі дзясяткаў метраў. Азяраўкі могуць быць небяспечныя для [[Людзі|людзей]] і [[Жывёлы|жывёл]], бо багна, якая іх атачае, можа не вытрымаць нават невялікай вагі і чалавек праваліцца. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Балоты]] hbh2abn8c1a0041apypbt6f0s0m1942 0 746821 5174611 5162114 2026-08-02T17:14:38Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне 5174611 wikitext text/x-wiki {{Картка мерапрыемства | image = [[File:Gamescom logo (2009-2014).svg|300px]] | attendance = 370 000 (2018)<ref>{{Cite web | url = https://www.tradefairdates.com/gamescom-M696/Cologne.html | title = gamescom Cologne 2018 | accessdate = 2018-08-20 | archivedate = 2018-06-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180621221332/https://www.tradefairdates.com/gamescom-M696/Cologne.html | url-status = live }}</ref> }} '''Gamescom''' ― штогадовая міжнародная [[выстава]] [[відэагульня]]ў. Упершыню адбылася ў 2009 годзе, з 19 да 23 жніўня. Выстава праводзіцца штогод у нямецкім горадзе [[Кёльн]]е, у выставачным цэнтры {{Не перакладзена 5|Koelnmesse}}. Мерапрыемства арыентавана на людзей, якія маюць дачыненне да відэагульняў: спажыўцоў, фанатаў, выдаўцоў, журналістаў і гандлёвых прафесіяналаў. Таксама выстава выкарыстоўваецца многімі распрацоўшчыкамі відэагульняў для дэманстрацыі будучых гульняў і гульнявога абсталявання<ref>{{Cite web|url=https://expomap.ru/cologne/gamescom-2009.html|title=Международная выставка интерактивных игр gamescom 2009|publisher=expomap.ru|accessdate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811165603/http://expomap.ru/cologne/gamescom-2009.html|archivedate=2014-08-11|url-status=dead}}</ref>. Gamescom з'яўляецца першай па велічыні падзеяй ў свеце відэагульняў па выставачнай прасторы і колькасці наведвальнікаў. У 2018 годзе выстава мела 370000 наведвальнікаў і 1037 удзельнікаў з 56 краін, а таксама была найбуйнейшай выставай відэагульняў у [[Еўропа|Еўропе]]<ref>{{Cite web|url=http://www.rappler.com/technology/features/66570-gamescom-sony-microsoft-ea-press-conferences|title=Rounding out Gamescom's press event highlights|publisher=Rappler.com|author=De Guzman, Jaemi|date=2014-08-18|accessdate=2018-08-20|lang=en|archivedate=2018-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119062117/https://www.rappler.com/technology/features/66570-gamescom-sony-microsoft-ea-press-conferences|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Plunkett, Luke|title=The World's Biggest Games Show Isn't In Germany. Not Any More.|url=http://kotaku.com/5871808/the-worlds-biggest-games-show-isnt-in-germany-not-any-more|work=Kotaku|date=2011-12-29|accessdate=2018-08-20|lang=en|archivedate=2018-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180806024547/https://kotaku.com/5871808/the-worlds-biggest-games-show-isnt-in-germany-not-any-more|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Asia Game Show beats out TGS, gamescom in attendance|url=https://www.destructoid.com/asia-game-show-beats-out-tgs-gamescom-in-attendance-218683.phtml|work=Destructoid|lang=en|author=North,Dale|date=2011-12-29|accessdate=2018-08-20|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503000926/https://www.destructoid.com/asia-game-show-beats-out-tgs-gamescom-in-attendance-218683.phtml|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.biu-online.de/en Афіцыйны сайт BIU]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140814045253/http://www.biu-online.de/en |date=14 жніўня 2014 }} * [http://www.koelnmesse.com/ Афіцыйны сайт Koelnmesse] * {{Cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=article&id=153|title=Gamescom 2009 – впечатления очевидца с крупнейшей европейской игровой выставки|author=Кривицкий Денис (Kreivuez)|publisher=iXBT.com|datepublished=2009-09-02|accessdate=2009-09-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/66gGo2JPq?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=article|archivedate=2012-04-04}} * {{Cite web|url=https://kanobu.ru/video/id262093/|title=Дневники GamesCom-2011. Конференция Sony|author=Константин Петруша (Wuhan)|publisher=Kanobu.ru|datepublished=2011-08-17|accessdate=2011-08-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/66gGpsBuL?url=https://kanobu.ru/video/id262093/|archivedate=2012-04-04}} * {{Cite web|url=https://kanobu.ru/video/id262314/|title=Дневники GamesCom-2011. Warhammer 40k: Space Marine|author=Евгений Закиров|publisher=Kanobu.ru|datepublished=2011-08-18|accessdate=2011-08-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/66gGt344t?url=https://kanobu.ru/video/id262314/|archivedate=2012-04-04}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выстаўкі электронных забаў]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, прысвечаныя відэагульням]] [[Катэгорыя:Славутасці Кёльна]] 75qu5c51bxa1b5xzocouvb40ewjxrir 3 747897 5174641 4573872 2026-08-02T19:06:14Z Céréales Killer 47346 Céréales Killer перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:Europeismo]] у [[Размовы з удзельнікам:WikipedianFromEurope]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Europeismo|Europeismo]]» на «[[Special:CentralAuth/WikipedianFromEurope|WikipedianFromEurope]]» 4573872 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:36, 6 верасня 2023 (+03) g4n24bjc86t60t9t6qxrix7ppc52eh0 0 749689 5174646 5174436 2026-08-02T19:26:05Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя, дапаўненне 5174646 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігар Дзянісавіч Іванцаў | Арыгінал імя = Ігор Денисович Іванцев | Месца нараджэння = | Вядомы як = даследчык гісторыі Балгарыі | Партыя = КПСС | Узнагароды і прэміі = }} '''Ігар Дзянісавіч Іванцаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі гісторык, прафесар. Спецыяліст па гісторыі Балгарыі і славянскіх краін<ref name=":0">{{Cite web|lang=украінскі|url=https://pnu.edu.ua/ivantsev-ihor-denysovych-1993-1998/|title=Іванцаў Ігар Дзянісавіч|access-date=1 кастрычніка 2023|archive-date=11 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311172545/https://pnu.edu.ua/ivantsev-ihor-denysovych-1993-1998/|url-status=dead}}</ref>. Прарэктар [[Прыкарпацкі нацыянальны ўніверсітэт імя Васіля Стэфаныка|Прыкарпацкага нацыянальнага ўніверсітэта імя Васіля Стэфаныка]] (1993—2005). == Біяграфія == Нарадзіўся 3 студзеня 1942 года ў сяле Дэлева Тлумацкага раёна [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай вобласці]] [[УССР]]. Скончыў Карапецкую сярэднюю школу Цярнопальскай вобласці. У 1961—1964 гадах служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]<ref name=":0" />. У 1964 годзе паступіў на гістарычны факультэт [[Прыкарпацкі нацыянальны ўніверсітэт імя Васіля Стафаніка|Івана-Франкоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута]], які скончыў у 1968 годзе, атрымаўшы дыплом з адзнакай. Працаваў настаўнікам гісторыі Бортнікаўскай сярэдняй школы Тлумацкага раёна Івана-Франкоўскай вобласці<ref name=":0" />. У 1981 годзе паступіў у аспірантуру Інстытута гісторыі [[АН УССР]] (Кіеў). У 1983 годзе быў удзельнікам IX Міжнароднага з’езда славістаў, які праходзіў у Кіеве. У снежні 1986 года абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Праблемы гістарыяграфіі гісторыі Балгарыі ў перыяд паміж двума сусветнымі войнамі»<ref name=":0" /> і атрымаў вучонае званне дацэнта. У 1986 годзе вярнуўся ў Івана-Франкоўскі дзяржаўны педагагічны інстытут, дзе працаваў да выхада на пенсію ў 2016 годзе<ref>{{Cite web|lang=украінскі|url=https://frankonews.if.ua/2022/02/01/pomer-profesor-prikarpatskogo-universitetu/|title=Памёр прафесар Прыкарпацкага ўніверсітэта|access-date=1 кастрычніка 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311172600/https://frankonews.if.ua/2022/02/01/pomer-profesor-prikarpatskogo-universitetu/|archivedate=11 сакавіка 2023|url-status=dead}}</ref>. У 1991 годзе абраны першым дэканам гістарычнага факультэта. У 1993—2005 гадах працаваў прарэктарам па вучэбна-выхаваўчай рабоце, а у 2005−2008 гадах — дырэктарам Інстытута даўніверсітэцкай і паслядыпломнай адукацыі. У кастрычніку 2008 года перайшоў на пасаду прафесара кафедры сусветнай гісторыі факультэта гісторыі, паліталогіі і межнарожных адносін. Памёр 31 студзеня 2022 года ў [[Івана-Франкоўск]]у. == Узнагароды == * Выдатнік народнай адукацыі Украіны, * медаль «1300-годдзе Балгарыі» (Народная Рэспубліка Балгарыя)<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Іванцаў Ігар Дзянісавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Украіны]] 0j0w21ny65jksl9xuzjf9kioasb8tus 100 753274 5174581 5173883 2026-08-02T15:51:29Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5174581 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Малверн (Арканзас)|2026-07-31T10:32:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Перла (Арканзас)|2026-07-31T10:26:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Албласердам|2026-07-30T12:07:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Слідрэхт|2026-07-30T11:37:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Картона|2026-07-30T09:52:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Насэр (вадасховішча)|2026-07-30T09:10:06Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Аранж|2026-07-30T05:50:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мантэлімар|2026-07-30T05:37:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падветраныя астравы|2026-07-28T08:49:30Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tmldsb01lh65g97fw1yno3o77w9hc99 100 753287 5174579 5174220 2026-08-02T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5174579 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Эліяху Добкін|2026-08-02T15:24:11Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Вацлаў Валеры Валодзька|2026-08-02T12:58:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Лея Браўн|2026-08-01T19:43:29Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Дора Бэйрак|2026-08-01T17:02:02Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі/Віцебская вобласць/Браслаўскі раён|2026-08-01T13:31:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэзары Камінскі|2026-08-01T11:17:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|2026-07-31T14:40:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Рыгор Міхайлавіч Пажанян|2026-07-31T07:20:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іван Якаўлевіч Файніцкі|2026-07-30T14:56:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Васілевіч Харламповіч|2026-07-30T13:33:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Васіль фон Роткірх|2026-07-30T07:33:29Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gjby8hhzksf9zw6difva1y9vldd6fqi 0 755267 5174704 5076184 2026-08-03T00:21:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174704 wikitext text/x-wiki {{Антарктычная станцыя |lat_dir= S| lat_deg= 65| lat_min= 14| lat_sec=44.44 |lon_dir= W| lon_deg= 64| lon_min= 15| lon_sec= 28.17 }} [[Файл:Academik_Vernadsky.jpg|міні|200x200пкс|Юбілейны [[манета]], выпушчаная да 10-годдзя перадачы станцыі «Фарадэй» Украіне. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] намаляваны абрыс [[Антарктыда|Антарктыды]] і ў цэнтры нуля надпіс «10 гадоў» зорачкай пазначана геаграфічнае размяшчэнне станцыі.]] [[Файл:Stamp_of_Ukraine_s125.jpg|міні|200x200пкс|Паштовая марка «Першая ўкраінская антарктычная экспедыцыя», 1996 год.]] '''Акадэмік Вярнадскі''' ({{Lang-uk|Академік Вернадський}}) — [[Украіна|украінская]] [[Палярная станцыя|антарктычная станцыя]], размешчаная на востраве Галіндэз Аргенцінскага архіпелага, паблізу [[Антарктычны паўвостраў|Антарктычнага паўвострава]]. Як структурнае падраздзяленне Акадэміі навук Украіны была створана ў лютым 1996 года, калі станцыя «Фарадэй» была перададзена [[Украіна|Украіне]] Брытанскай антарктычнай службай за сімвалічную цану ў адзін [[фунт стэрлінгаў]] і перайменавана ў «Акадэмік Вярнадскі». Станцыя названая ў гонар акадэміка [[Уладзімір Іванавіч Вярнадскі|Уладзіміра Іванавіча Вярнадскага]] (1863—1945), аднаго з заснавальнікаў і першага прэзідэнта [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Акадэміі навук Украіны]]. На станцыі праводзяцца даследаванні, вызначаныя Мемарандумам аб перадачы станцыі «Фарадэй» Украіне. Адначасова яны з’яўляюцца складовымі часткамі Дзяржаўнай праграмы даследаванняў Украіны ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]], якая была распрацавана на перыяд да 2010 года. У кіламетры ад рабочых і жылых карпусоў станцыі на суседнім востраве Вінтэр размешчаны невялікі музей, прысвечаны брытанскаму асваенню Антарктыды і ўласна самой брытанскай станцыі «Фарадэй», у якім акрамя карт і артыкулаў экспануюцца прадметы побыту і рыштунку экспедыцыянераў. == Гісторыя станцыі == === Брытанскі перыяд === Навуковая база на аргенцінскіх астравах паблізу антарктычнага паўвострава была заснавана падчас Брытанскай экспедыцыі на зямлю Грэяма ў 1934—1937 гадах. Як пастаянна дзеючая метэаабсерваторыя, база пад назвай «аргенцінскія астравы» пачала працаваць на тэрыторыі Уордзі-Хаус вострава Вінтэр з 1947 года. Усяго станцыя пад брытанскім сцягам прапрацавала 49 гадоў і 31 дзень — з 7 студзеня 1947 года па 6 лютага 1996 года. Асноўнай мэтай зімоўшчыкаў былі даследаванні ў галіне [[Геафізіка|геафізікі]], [[Метэаралогія|метэаралогіі]] і вывучэння [[Іанасфера|іанасферы]]. За функцыянаванне станцыі адказвала Служба залежнасцяў фалклендскіх астравоў (цяпер— Брытанская антарктычная служба, {{Lang-en|British Antarctic Survey}}). У маі 1954 года станцыя была перанесена на мыс Марына, які знаходзіцца на востраве Галіндэз, яе галоўны будынак атрымаў назву «Дом каранацыі» ў гонар каранацыі [[Лізавета II|Лізаветы II]]<ref name="BAS">{{Cite web|lang=en|url=https://www.bas.ac.uk/about/about-bas/our-history/british-research-stations-and-refuges/faraday-f/|title=Faraday station|website=British Antarctic Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623214946/https://www.bas.ac.uk/about/about-bas/our-history/british-research-stations-and-refuges/faraday-f/|archive-date=2016-06-23|access-date=2022-04-24|url-status=live}}</ref>. Пасля 1953 года тут было ўзведзена яшчэ некалькі будынкаў, большая ж частка была пабудавана ў 1979—1980 гадах. Увесь комплекс будынкаў размяшчаецца на каменным падмуры выспы Галіндэз. На станцыі падчас змены экспедыцый можа працаваць да 24 чалавек, а штат зімоўшчыкаў складае 12 чалавек. На тэрыторыі станцыі размешчана два модуля з немагнітнага матэрыялу, дзе ўстаноўлены магнітометры, аэралагічны павільён (выкарыстоўваецца таксама як гараж для двух снеаходаў), дом ДНЧ-лабараторыі, сталярная майстэрня з двума халадзільнікамі, будынак аварыйнай базы, якая прыстасаваная пад склад абсталявання і запасу прадуктаў. У 1984 годзе быў таксама пабудаваны невялікі домік аварыйнай базы на паўвостраве за 9 км ад станцыі — дом Расмусэна. У лістападзе 1976 года на Паўднёвай Туле была пабудавана база ВПС Аргенціны. У сувязі з гэтым, а таксама з-за брытанска-аргентынскай тэрытарыяльнай спрэчкі 1960-х — 1970-х гадоў, было прынята рашэнне аб перайменаванні брытанскай арктычнай станцыі. 15 жніўня 1977 года яна атрымала назву ў гонар [[Майкл Фарадэй|Майкла Фарадэя]] — Station F — Faraday. У верасні 1976 года на востраве Расмусэн быў усталяваны памятны крыж у гонар Г. Х. Харгрыўза, М. А. Уокера і Г. Дж. Уітфілда. 14 жніўня 1982 года быў усталяваны яшчэ адзін мемарыяльны крыж у гонар А. К. Моргана, К. П. Оклтана і Дж. Кола<ref name="BAS"/>. === Украінскі перыяд === [[Файл:Vernadsky_Research_Base_logo.svg|міні|200x200пкс|Лагатып станцыі.]] [[Файл:Welcome_Sign_at_Vernadsky_Station.JPG|справа|міні|200x200пкс|«Вітаю на антарктычную станцыю „Акадэмік Вярнадскі“».]] Пасля распаду СССР усе савецкія антарктычныя станцыі як маёмасць перайшлі да Расіі. Таму на працягу лютага-жніўня 1992 года акадэмікам Пятром Гожыкам і шэрагам іншых навукоўцаў і спецыялістаў былі накіраваны шэраг ініцыятыўных лістоў і зваротаў да дзяржаўных органаў з нагоды неабходнасці дзейнасці Украіны ў Антарктыдзе. 3 ліпеня 1992 года прэзідэнт Украіны [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]] выдаў указ аб удзеле Украіны ў даследаванні Антарктыды. У жніўні 1992 года [[Вярхоўная Рада Украіны|Украінскі парламент]] ухваліў далучэнне Украіны да [[Дагавор аб Антарктыцы|Антарктычным дагаворы]], а [[26 кастрычніка]] 1993 года ў складзе Акадэміі навук Украіны з’явіўся цэнтр антарктычных даследаванняў (ЦАИ), які ўзначаліў яго стваральнік [[Пётр Федасеевіч Гожык|Пётр Гожык]]. У лістападзе 1993 года [[Вялікабрытанія]] распаўсюдзіла праз свае пасольствы прапановы аб перадачы станцыі Фарадэй на востраве Галіндэз Аргенцінскага архіпелагв адной з «неантарктычных» краін. У сакавіку-красавіку 1994 года А. Чабуркін першым адпраўляецца на станцыю «Фарадэй». У жніўні 1994 БАС прымае рашэнне перадаць станцыю «Фарадэй» Украіне, прапаноўваючы адправіць трох даследчыкаў для дадатковага вывучэння сістэм жыццезабеспячэння станцыі, навуковай дзейнасці, якая на ёй праводзіцца, паліўнай гаспадаркі і сістэмы сувязі. У жніўні-верасні 1994 года праходзіла 23-я сесія SCAR, на якой Украіна ўступіла ў гэтую міжнародную арганізацыю, якая займаецца навуковымі даследаваннямі ў Антарктыцы. 21 лістапада года фонд «Адраджэнне» вылучае 12 000 долараў на праект «Украіна вяртаецца ў Антарктыку». 5 снежня 1994 года экспедыцыя ў складзе супрацоўнікаў ЦАД Ю. Аскрэта (начальнік экспедыцыі), А. Люшніўскаго (сістэмы сувязі), У. Гергіева (сістэмы жыццезабеспячэння) і супрацоўніка КДУ Г. Мілінеўскага (навуковыя праграмы) вылятае ў Кембрыдж, а 12 снежня — на станцыю «Фарадэй», для ўдзелу ў сумеснай брытанска-ўкраінскай экспедыцыі. 18 снежня 1994 года над «Фарадэем» быў узняты сцяг Украіны. 20 ліпеня 1995 года ў [[Лондан]]t Пасол Украіны Сяргей Камісарэнка падпісвае міжурадавае пагадненне, а дырэктар ЦАД Пётр Гожык — Мемарандум паміж ЦАД і БАС аб перадачы антарктычнай станцыі «Фарадэй» Украіне не пазней за 31 сакавіка 1996 года. [[Файл:Stamp_of_Ukraine_ua1027-8.jpg|злева|міні|200x200пкс|Антарктычная станцыя «Акадэмік Вярнадскі» на паштовай марцы Украіны, 2009 год.]] Першая экспедыцыя прайшла паспяхова. За высокі прафесіяналізм, праяўлены ў экстрэмальных умовах Антарктыды пры выкананні заданняў першай украінскай антарктычнай экспедыцыі, Указам [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] у красавіку 1998 года ордэнам «За заслугі» ІІІ ступені быў узнагароджаны Г. П. Мілінеўскі (начальнік станцыі), ордэнам «За мужнасць» ІІІ ступені быў узнагароджаны У. Г. Бахмутаў ([[Геафізіка|геафізік]]) і Л. С. Гаваруха (гляцыёлаг). На станцыі засталася памятка са спісам удзельнікаў першай антарктычнай экспедыцыі. У сакавіку 2011 года архіепіскап Львоўскі і Галіцкі [[Аўгустын (Маркевіч)|Аўгусцін (Маркевіч)]] асвяціў сабраную тут капліцу ў імя святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://pravoslavye.org.ua/2011/04/ofitsialnaya_hronika_18/|title=ОФИЦИАЛЬНАЯ ХРОНИКА &#124; Україна Православна|website=pravoslavye.org.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110130942/http://pravoslavye.org.ua/2011/04/ofitsialnaya_hronika_18/|archive-date=2020-01-10|access-date=2020-02-07|url-status=live}}</ref>. У канцы 2014 года выезд 12 палярнікаў — удзельнікаў XIX Украінскай антарктычнай экспедыцыі, наступная экспедыцыя, а таксама ўся ўкраінская праграма антарктычных даследаванняў апынуліся пад пагрозай з-за фінансавых праблем, выкліканых падзеннем курсу [[Украінская грыўня|грыўны]] і іншымі праблемамі ўкраінскай дзяржавы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://zn.ua/UKRAINE/ukraina-mozhet-poteryat-status-antarkticheskogo-gosudarstva-162001_.html|title=Бюджет оставил украинских ученых замерзать в Антарктике|website=zn.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421060110/https://zn.ua/UKRAINE/ukraina-mozhet-poteryat-status-antarkticheskogo-gosudarstva-162001_.html|archive-date=2019-04-21|access-date=2020-02-07|url-status=live}}</ref>. Але гэтая пагроза не ажыццявілася, станцыя працягнула працу. У сакавіку 2018 года Міністэрствам адукацыі і навукі Украіны запушчана праграма па правядзенні капітальнага рамонту на станцыі<ref>{{Cite web|url=https://censor.net.ua/news/3057009/na_remont_edinstvennoyi_ukrainskoyi_antarkticheskoyi_stantsii_napravleno_15_mln_grn_mon|title=На ремонт единственной украинской антарктической станции направлено 15 млн грн, - МОН|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126220701/https://censor.net.ua/news/3057009/na_remont_edinstvennoyi_ukrainskoyi_antarkticheskoyi_stantsii_napravleno_15_mln_grn_mon|archive-date=2019-01-26|access-date=2019-01-26|url-status=live}}{{Не АК}}</ref>. У прыватнасці, пачаты работы па ўстаноўцы метэаралагічных радараў вытворчасці Харкаўскага радыёастранамічнага інстытута<ref>{{Cite web|url=https://zn.ua/UKRAINE/ukrainskaya-antarkticheskaya-stanciya-vernadskiy-nachala-modernizirovatsya-rukovoditel-nanc-295367_.html|title=Украинская антарктическая станция "Вернадский" начала модернизироваться — руководитель НАНЦ|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126164540/https://zn.ua/UKRAINE/ukrainskaya-antarkticheskaya-stanciya-vernadskiy-nachala-modernizirovatsya-rukovoditel-nanc-295367_.html|archive-date=2019-01-26|access-date=2019-01-26|url-status=live}}</ref>. У верасні таго ж года Міністэрствам адукацыі і навукі Украіны аб’яўлена пра набор без якіх-небудзь гендарных абмежаванняў удзельнікаў XXIV антарктычнай экспедыцыі (2019—2020 гадоў)<ref>{{Cite web|url=https://censor.net.ua/photo_news/3088643/minobrazovaniya_obyavlyaet_nabor_v_komandu_dlya_ekspeditsii_v_antarktidu_vpervye_za_mnogo_let_my_ne|title=Минобразования объявляет набор в команду для экспедиции в Антарктиду: «Впервые за много лет мы не делаем никаких гендерных ограничений»|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126164310/https://censor.net.ua/photo_news/3088643/minobrazovaniya_obyavlyaet_nabor_v_komandu_dlya_ekspeditsii_v_antarktidu_vpervye_za_mnogo_let_my_ne|archive-date=2019-01-26|access-date=2019-01-26|url-status=live}}{{Не АК}}</ref>. У 2021 годзе Украіна купіла ў Вялікабрытаніі ледакол «Джэймс Кларк Рос» за 5 мільёнаў долараў, хоць пачатковы кошт складаў 10 мільёнаў долараў. 5 кастрычніка ён прыбыў у [[Адэса|Адэсу]], дзе пасля ён быў перайменаваны ў «Наасферу». Дадзены ледакол па задуме павінен быў быць задзейнічаны ў навучанні студэнтаў, а таксама выкарыстоўвацца для дастаўкі неабходных грузаў для ўкраінскай станцыі ў Антарктыдзе і ў даследаваннях Сусветнага акіяна. 28 студзеня 2022 года ён адправіўся ў свой першы рэйс з Адэсы да антарктычнага паўвострава.<ref>{{Cite web|url=https://www.unian.net/science/ukrainskiy-ledokol-noosfera-otpravlyaetsya-v-pervyy-reys-v-antarktidu-novosti-11686495.html|title=Украинский ледокол «Ноосфера» отправляется в первый рейс в Антарктиду — УНИАН<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204095453/https://www.unian.net/science/ukrainskiy-ledokol-noosfera-otpravlyaetsya-v-pervyy-reys-v-antarktidu-novosti-11686495.html|archive-date=2022-02-04|access-date=2022-02-04|url-status=live}}</ref> У праграму даследаванняў «Наасферы» прыйшлося ўнесці значныя карэктывы з-за распачатай у лютым 2022 года [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны]]. Вяртанне «Наасферы» у Адэсу адкладзена да заканчэння ваенных дзеянняў. 12 красавіка на станцыі «Акадэмік Вярнадскі» ўпершыню прайшла перазменка, у якой быў задзейнічаны ўкраінскі ледакол. Далей судна накіравалася ў Чылі. Па паведамленні Нацыянальнага антарктычнага навуковага цэнтра, экспедыцыяй былі ўзятыя пробы донных адкладаў у акіяне, з выкарыстаннем метаду батыметрычнага прафілявання быў вывучаны падводны рэльеф праліва Пенолу. Пробы донных адкладаў былі ўзятыя ў выяўленых прагінах дна, якія знаходзяцца па абодва бакі падводнага ўзвышша. Даследаванні адкладаў плануецца правесці ў лабараторыях [[Кіеў|Кіева]] і Адэсы<ref>{{Cite web|url=https://cfts.org.ua/news/2022/04/15/vpervye_za_20_let_ukrainskoy_ekspeditsiey_vzyaty_donnye_proby_v_okeane_foto_70051|title=Впервые за 20 лет украинской экспедицией взяты донные пробы в океане (фото)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415144621/https://cfts.org.ua/news/2022/04/15/vpervye_za_20_let_ukrainskoy_ekspeditsiey_vzyaty_donnye_proby_v_okeane_foto_70051|archive-date=2022-04-15|access-date=2022-04-16|url-status=live}}</ref>. == Напрамкі навуковых даследаванняў == * Агульныя даследаванні і збор дадзеных для фарміравання баз: маніторынг навакольнага асяроддзя рэгіёну на ўсіх узроўнях геасферы<ref name="COMNAP">{{Кніга|спасылка=https://www.comnap.aq/s/COMNAP_Antarctic_Station_Catalogue.pdf |загаловак=Antarctic Station Catalogue |год=2017 |выдавецтва=[[Council of Managers of National Antarctic Programs]] |isbn=978-0-473-40409-3 |старонкі=137 |access-date=16 January 2023 |url-status=live |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102847/https://static1.squarespace.com/static/61073506e9b0073c7eaaf464/t/611497cc1ece1b43f0eeca8a/1628739608968/COMNAP_Antarctic_Station_Catalogue.pdf }}</ref>; * Перадача вынікаў даследаванняў у міжнародныя цэнтры: [[Сусветная метэаралагічная арганізацыя]], Міжнародная сетка магнітаметрычных станцый (INTERMAGNET), [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]], Брытанскую Антарктычную службу (BAS)<ref name="COMNAP" />; * Вывучэнне [[Магнітнае поле Зямлі|магнітнага поля Зямлі]]<ref name="COMNAP" />; * Зандзіраванне [[Іанасфера|іанасферы]] Паўднёвага палярнага рэгіёну [[Радыёхвалі|радыёхвалямі]]<ref name="COMNAP" />; * Гідраметэаралагічныя даследаванні<ref name="COMNAP" />; * Геолага-геафізічныя даследаванні ([[Літасфера|літасферы]])<ref name="COMNAP" />; * Даследаванне [[Біясфера|біясферы]] Заходняй Антарктыкі<ref name="COMNAP" />; * Медыка-фізіялагічныя<ref name="COMNAP" /> Будучы адной з найстарэйшых дзеючых баз у Антарктыдзе, станцыя Вярнадскага стала базай навуковых даследаванняў доўгатэрміновых трэндаў тэмпературы, якія паказваюць на [[глабальнае пацяпленне]]. У даследаванні, апублікаваным у красавіцкім выпуску міжнароднага часопіса кліматалогіі за 2013 год, прыводзіўся аналіз штоднёвай тэмпературы на станцыі Фарадэя/Вярнадскага з 1947 па 2011 год. У артыкуле была зроблена выснова, што «на станцыі Фарадэй/Вярнадскага назіраецца значны трэнд пацяплення прыкладна на 0,6 °C/дзесяцігоддзе. (1,1 °F) на працягу апошніх некалькіх дзесяцігоддзяў. У той жа час зменшылася велічыня экстрэмальна нізкіх тэмператур». == Вынікі выканання Дзяржаўнай праграмы правядзення даследаванняў у Антарктыцы на 2002—2010 гады == * Створаны сістэматызаваны каталог першасных узораў, картаграфічных матэрыялаў і схем разрэзаў (профіляў) геолага-геафізічнага ўтрымання з выкарыстаннем спадарожнікавых дадзеных, распрацаваны метад гравіметрычнай тамаграфіі, які дазволіў адлюстраваць ўнутраную структуру зямных нетраў і выявіць перспектыўныя нафтагазавыя радовішчы (разліковыя запасы нафты ў Антарктыцы складаюць 107 млрд тон, [[Прыродны газ|прыроднага газу]] — 15 трлн кубаметраў); * Былі праведзены біярэсурсныя і акіянаграфічныя працы падчас марскіх экспедыцый на навукова-даследчым судне «Эрнст Крэнкель», якія спрыялі паглыбленню ўяўлення аб марскіх экасістэмах рэгіёну і пацвердзілі перспектыўнасць атлантычнай часткі Антарктыкі для промыслу крыля і рыбы; * Упершыню ў свеце сфармуляваная канцэпцыя даследавання тэхнагеннага ўздзеяння на «электрамагнітны клімат» Зямлі, распрацаваны метад доўгатэрміновага прагнозу надвор’я для антарктычнага паўвострава, антарктычная станцыя «Акадэмік Вярнадскі» уключана ў глабальную сістэму адсочвання кліматычных змен; * Паблізу антарктычнай станцыі «Акадэмік Вярнадскі» быў закладзены біягеаграфічны палігон на базе ўнікальнага антарктычнага ландшафтнага аазіса, створана тапаграфічная карта палігона, прымяненне комплекснага падыходу да вывучэння антарктычнай флоры і фаўны дазволіла атрымаць прынцыпова новыя дадзеныя аб фітавірусах і грунтавых мікробных цэнозах; * На антарктычнай станцыі «Акадэмік Вярнадскі» была ўкаранёна тэхналогія па перапрацоўцы цвёрдых харчовых адходаў, вынікі медыка-біялагічных даследаванняў ўкраінскіх навукоўцаў былі ўлічаны пры распрацоўцы медыцынскіх стандартаў і стварэнні міжнароднай сістэмы аховы здароўя ў Антарктыцы<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=194-2010-%F0|title=Про схвалення Концепції Державної цільової науково-техн…&#124; від 03.02.2010 № 194-р|website=zakon.rada.gov.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027164019/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=194-2010-%F0|archive-date=2018-10-27|access-date=2020-02-07|url-status=live}}</ref>. == Капліца святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра == У 2011 годзе на станцыі адкрыта [[Праваслаўе|праваслаўная]] капліца. Чын асвячэння новага храма-капліцы ў імя святога роўнаапостальнага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] здзейсніў архіепіскап Львоўскі і Галіцкі [[Аўгустын (Маркевіч)|Аўгусцін]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.krest-most.ru/?c=article&id=77|title=Валерий Коновалов. Храм в Антарктиде освятили во имя князя Владимира. Крестовский мост № 4 (2011).|website=www.krest-most.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306232418/http://krest-most.ru/?c=article&id=77|archive-date=2016-03-06|access-date=2020-02-07|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://orthodoxy.org.ua/content/antarktida-ukraina-u-naipivdennishii-tochtsi-zemli-nashi-polyarniki-naukovtsi-molyatsya-u-vlasnii-kaplitsi-21703|title=АНТАРКТИДА-УКРАЇНА. У найпівденнішій точці Землі наші полярники-науковці моляться у власній каплиці|website=orthodoxy.org.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129003747/http://orthodoxy.org.ua/content/antarktida-ukraina-u-naipivdennishii-tochtsi-zemli-nashi-polyarniki-naukovtsi-molyatsya-u-vlasnii-kaplitsi-21703|archive-date=2013-01-29|access-date=2013-01-29|url-status=dead}}</ref>. Капліца належала [[Украінская Праваслаўная Царква (Маскоўскага патрыярхата)|УПЦ Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="tomos">{{Cite web|url=http://uac.gov.ua/kopiyu-tomosu-povezut-v-antarktidu/|title=Копію Томосу повезуть в Антарктиду|date=22.03.2019|publisher=uac.gov.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202060921/http://uac.gov.ua/kopiyu-tomosu-povezut-v-antarktidu/|archive-date=2020-12-02|access-date=02.12.2019|url-status=live}}</ref>. 7 сакавіка 2019 года перайшла да памеснай аўтакефальнай [[Праваслаўная царква Украіны|Праваслаўнай царквы Украіны]]<ref name="tomos" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-47148508|title=Церковний перехід в Антарктиді: як каплиця на "Вернадському" йде до ПЦУ|date=06.02.2019|publisher=bbc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807220833/https://www.bbc.com/ukrainian/features-47148508|archive-date=2020-08-07|access-date=02.12.2019|url-status=live}}</ref>. == Бар «Фарадэй» == [[Файл:Vernadsky_Station_Bar_02_01.02.2015.JPG|справа|міні]] [[Файл:Vernadsky_Station_Bar_01_01.02.2015.JPG|справа|міні]] Самы паўднёвы ў свеце бар. На працягу сезона 2018 года яго наведала каля 4000 турыстаў<ref name="liga"/>. У невялікім пакоі — тры століка і сем месцаў для наведвальнікаў<ref name="liga"/><ref name="Сьогодні">{{Cite web|url=https://www.segodnya.ua/ua/lifestyle/food_wellness/bar-faradey-na-ukrainskoy-stancii-v-antarktide-voshel-v-spisok-samyh-luchshih-v-mire-1062569.html|title=Бар Фарадей на українській станції в Антарктиді увійшов до списку найкращих у світі|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115190554/https://www.segodnya.ua/ua/lifestyle/food_wellness/bar-faradey-na-ukrainskoy-stancii-v-antarktide-voshel-v-spisok-samyh-luchshih-v-mire-1062569.html|archive-date=2020-01-15|access-date=2020-05-11|url-status=live}}</ref>. У барную стойку ўманціравана манета ў 1 фунт стэрлінгаў — менавіта за яе была сімвалічна набытая станцыя ў 1996 годзе<ref>{{Cite web|url=https://wz.lviv.ua/article/373725-pohoda-v-antarktydi-minlyva-svityt-sontse-a-za-myt-uzhe-zdiimaietsia-viter|title=«Погода в Антарктиді — мінлива. Світить сонце, а за мить — уже здіймається вітер…»|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115192952/https://wz.lviv.ua/article/373725-pohoda-v-antarktydi-minlyva-svityt-sontse-a-za-myt-uzhe-zdiimaietsia-viter|archive-date=2020-01-15|access-date=2020-05-11|url-status=live}}</ref> У бары падаюць настойку пад назвай «Вернадоўка», створаную па фірмовым рэцэпце на сабраным палярнікамі самагонным апараце<ref name="liga">{{Cite web|url=http://project.liga.net/projects/antarktida/|title=Часовые Антарктиды. Как живут украинские полярники на краю земли|website=project.liga.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115182854/https://project.liga.net/projects/antarktida/|archive-date=2020-01-15|access-date=2020-01-22|url-status=live}}{{Ref-ru}}</ref>. Таксама падаюць віно і піва<ref name="нв">[https://style.nv.ua/ukr/bar-na-ukrajinskij-stantsiji-v-antarktidi-uvijshov-do-spisku-najtsikavishih-v-sviti-1995295.html Бар на українській станції в Антарктиді увійшов до списку найцікавіших в світі]</ref>. Брытанскія эксперты Джоэл Харысан і Нейл Рыдлі сабралі ў сваёй кнізе лепшыя бары на ўсіх кантынентах. У Антарктыдзе лепшым быў названы менавіта бар «Фарадэй»<ref name="Сьогодні"/>. У бары «Фарадэй» жанчын частуюць алкаголем бясплатна, але яны наўзамен павінны падарыць бармэну бюстгальтар. За стойкай бара дэманструецца іх калекцыя<ref name="автоссылка1">[https://www.dailymail.co.uk/travel/travel_news/article-3852346/Ice-No-problem-Inside-world-s-southernmost-bar-Antarctica-BRAS-accepted-form-payment.html Ice with that? No problem! Inside the world’s southernmost bar in Antarctica, where BRAS are accepted as a form of payment] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230617221459/https://www.dailymail.co.uk/travel/travel_news/article-3852346/Ice-No-problem-Inside-world-s-southernmost-bar-Antarctica-BRAS-accepted-form-payment.html |date=17 чэрвеня 2023 }}{{Ref-en}}</ref>. На працягу сезона 2018 года яго наведала каля 4000 турыстаў<ref name="liga"/>. Бар з’яўляецца месцам адпачынку і забаў для палярнікаў ў выходныя дні. Тут гуляюць на більярдзе і ў дартс, сустракаюць Новы год. Памяшканне бара выкарыстоўваюць для ўладкавання выбарчага ўчастка падчас прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў ва Украіне<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://uac.gov.ua/drugij-tur-viboriv-prezidenta-ukra%d1%97ni-yak-gotuyutsya-do-golosuvannya-na-stanci%d1%97-akademik-vernadskij/|title=Другий тур виборів Президента України. Закінчилося голосування на станції «Академік Вернадський»|first=Зварич|last=Олена|website=UAC|date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200123114425/http://uac.gov.ua/drugij-tur-viboriv-prezidenta-ukra%D1%97ni-yak-gotuyutsya-do-golosuvannya-na-stanci%D1%97-akademik-vernadskij/|archive-date=2020-01-23|access-date=2020-01-26|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.comnap.aq/s/COMNAP_Antarctic_Station_Catalogue.pdf|загаловак=Antarctic Station Catalogue|год=2017|выдавецтва=[[Council of Managers of National Antarctic Programs]]|старонкі=137|isbn=978-0-473-40409-3|access-date=16 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022102847/https://static1.squarespace.com/static/61073506e9b0073c7eaaf464/t/611497cc1ece1b43f0eeca8a/1628739608968/COMNAP_Antarctic_Station_Catalogue.pdf|archive-date=5 January 2022|url-status=live}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=http://www.uac.gov.ua/|title=Национальный Антарктический Научный Центр|website=www.uac.gov.ua|access-date=2020-02-07|url-status=dead|archive-date=18 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218024024/http://uac.gov.ua/}} * {{Cite web|lang=ru|url=http://uac.gov.ua/vernadsky-station/|title=Антарктическая станция «Академик Вернадский»|website=uac.gov.ua|access-date=2020-02-07|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://uamedia.visti.net/naturalist/rub08/main.html|title=История станции Академик Вернадский (Фарадей)|archive-url=https://web.archive.org/web/20051217130229/http://uamedia.visti.net/naturalist/rub08/main.html|archive-date=2005-12-17|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.qsl.net/em1u/|title=Проект EM1U|website=www.qsl.net|access-date=2020-02-07|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://2000.net.ua/2000/aspekty/nauka/65489|title=Антарктика — прежде всего научный полигон|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324194800/http://2000.net.ua/2000/aspekty/nauka/65489|archive-date=2010-03-24|url-status=dead}} * {{Cite web|lang=ru|url=http://2000.net.ua/2000/aspekty/nauka/66097|title=Четырнадцатая вернулась|website=2000.net.ua|url-status=dead}} * {{Cite web|lang=ru|url=http://www.rbc.ua/rus/newsline/show/kabmin-utverdil-gosudarstvennuyu-programmu-provedeniya-04112010174200|title=Кабмин утвердил госпрограмму проведения исследований в Антарктике на 2011—2020 гг. стоимостью 187 млн грн|website=www.rbc.ua|access-date=2020-02-07|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://2000.net.ua/2000/derzhava/ekspertiza/71405|title=2011—2020: в Антарктику сквозь рифы|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106071753/http://2000.net.ua/2000/derzhava/ekspertiza/71405|archive-date=2011-11-06|url-status=dead}} * {{Cite web|lang=uk|url=http://www.uac.gov.ua/ua/program201120/|title=Державна програма проведення досліджень в Антарктиці на 2011—2020 роки|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708123747/http://www.uac.gov.ua/ua/program201120/|archive-date=2011-07-08|url-status=dead}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-12-30}} [[Катэгорыя:Антарктычныя станцыі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] j7ghrimnfirpo0uwq7zgaer6uvup3b4 0 761693 5174733 5006535 2026-08-03T05:45:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174733 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Алесь Корнеў |Фота = Алесь Корнеў.jpg |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}} → {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[паэт]] |Мова твораў = беларуская |Дэбют = 14 красавіка 1962 года |Значныя творы = «Як песня, год мінае», «Крыжы зямелькі роднае» |Камунікат = http://kamunikat.org/Kornieu_Ales.html }} {{цёзкі2|Корнеў}} '''Але́сь Касья́навіч Ко́рнеў''' ({{ДН|30|11|1935}}, {{МН|Магілёў||}}, [[БССР]] — {{ДС|27|3|2022}}<ref>[https://web.archive.org/web/20220328143225/https://www.intex-press.by/2022/03/28/pamyor-vybitny-baranavitski-paet-i-lekar-ales-korneu/ Памёр выбітны баранавіцкі паэт і лекар Алесь Корнеў], [[Intex-press]], 28-03-2022</ref>, [[Баранавічы]], [[Беларусь]]) — беларускі [[паэт]], [[лекар]]. == Біяграфія == Пасля вайны сям’я пераехала з Магілёва ў [[Ястрамбель]]. Скончыў у 1955 годзе сярэднюю школу ў [[Малахоўцы]] [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]], у 1960 годзе [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]]. Па прафесіі [[дэрматолаг]]. Працаваў доктарам у [[Мазыр]]ы, скура-венералагічным дыспансеры ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Дэбютаваў 14 красавіка 1962 года ў Баранавіцкай газеце «[[Чырвоная звязда]]» вершам «Мы вечарам крочым па горадзе». З 1993 года — інвалід II групы. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. Акрамя паэзіі займаўся маляваннем, разьбярствам па дрэве і скульптурай з пяску. == Творчасць == {{Цытата|''Няма свабоды ў выбары прываб,<br/> Але ў натхненні я — свабодны… раб.''}} Паэтычны свет Алеся Корнева напоўніцу раскрыецца ў яго вершах і паэмах. Вершы друкаваліся ў мясцовай і ў цэнтральнай прэсе: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Літаратура і мастацтва]]», «Акно», у літаратурным альманаху горада Баранавічы «[[Святліца]]», «[[Гоман (Бабруйск)|Гоман]]», «[[Дыялог]]». Паэт у паэме «Як песня, год мінае» паказаў шматфарбны вобраз роднай прыроды і жыццё на працягу народнага каляндарнага года, адносіны да наваколля, да бацькоў і сяброў, да жанчын і, наогул, да ўсяго, чым жыве краіна. У зборніку «Крыжы зямелькі нашае» філасофскі разважае над лёсам сыноў і дачок Беларусі, Бацькаўшчынай, Радзімай і часам ад [[Рагнеда|Рагнеды]] да [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]. Лірычныя героі паэмы «Жаночыя напевы» поўныя гамару і аптымізму. {{Цытата| ;Роздум на Радаўніцу Мы ўсе — сярод жывое зелені<br/> Пад вечным небасхілам сінім.<br/> Мы ў часе доляю паселены<br/> І ў часе неадменна згінем,<br/> Як тыя, што паходкай мернай<br/> Пахаджвалі такім жа днём.<br/> Мінулае ніяк не вернем,<br/> Але... давайце памянём.<br/> Былое мераем стагоддзямі<br/> Адно ў закончаным трыванні.<br/> Шукаем шчасце, а знаходзім мы<br/> Яго ў звычайным існаванні.<br/> Ды і яно няўмольна меркне<br/> І ноччу, і пагодным днём,<br/> Мы ў плыні часу — на паверхні,<br/> А тых — давайце памянём!<ref>{{Артыкул | аўтар = Алесь Корнеў. | загаловак = Вершы. | спасылка = http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=15706 | адказны = Рэдактар: [[Іван Лагвіновіч]] | выданне = [[Святліца (альманах)|Святліца.]] | тып = літаратурны альманах | месца = [[Баранавічы]] | выдавецтва = творчае згуртаванне «[[Святліца (згуртаванне)|Святліца]]» | год = 2006 | старонкі = 37—47 | archive-date = 30 сакавіка 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230330225931/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=15706 }}</ref>}} == Кнігапіс == * [http://tavlay-library.by/filiyal-3/index.php?option=com_content&view=article&id=997 Алесь Корнеў. Бібліяграфічны спіс літаратуры.] «Цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма горада Баранавічы» * «Услед за ластаўкай» — 2001 г.,108 старонак, выдана творчым згуртаваннем «Святліца», г. Баранавічы. * «Грае раніца зару» — 2002 г., 84 ст. выдана творчым згуртаваннем «Святліца», г. Баранавічы * «Нязгаслыя яскі» — 2003 г., 80 ст. выдана творчым згуртаваннем «Святліца», г. Баранавічы * «Праз міфы і казкі» — 2004 г., 100 ст., выдана кампаніяй «Дело», г. Баранавічы * {{кніга |загаловак = Жаночыя напевы |спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=16013 |адказны = Рэдактар: [[Іван Лагвіновіч]] |месца = [[Баранавічы]] |выдавецтва = «Рыцар Свабоды» |год = 2004 |старонак = 56 |тыраж = 250 |archive-date = 2 красавіка 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220402201254/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=16013 }} * {{кніга |загаловак = Крыжы зямелькі нашае |спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=15590 |адказны = Рэдактар: [[Іван Лагвіновіч]] |месца = [[Баранавічы]] |выдавецтва = «Рыцар Свабоды» |год = 2004 |старонак = 112 |тыраж = 299 |archive-date = 10 верасня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200910155527/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=15590 }} * «Вішнёвы прысмак» — 2004 г., 92 ст. выдана грамадскім аб’яднаннем «Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны», г. Баранавічы * «Адгалоскі» — 2005 г., 112 ст., выдана творчым згуртваннем «Святліца», г. Баранавічы * «Алесь Корнеў на пэндзліку Марка Шагала» — 2005 г., 52 ст. выдана грамадскім аб’яднаннем «Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны», г. Баранавічы * «Любите, женщины» — 2007 г., 88 ст. выдана выдавецтвам «Стрынго» г. Мінск * «Пад зоркай Мілавіцай» — 2008 г., 120 ст., выдана выдавецтвам «Зоркі Гор», г. Мінск * {{артыкул | аўтар = Алесь Корнеў. | загаловак = Мяне ацэньваеш, хаця… Новая Мыш. | спасылка = http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=13339 | выданне = [[Жырандоля (альманах)|Жырандоля]] | тып = літаратурна-мастацкі часопіс | год = студзень 2009 | нумар = 2 | старонкі = 75—76 | archive-date = 26 верасня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220926000214/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=13339 }} * «Неўтаймоўны сексафон» — 2009 г., 80 ст.выдана выдавецтвам «Ковчег» г. Мінск * {{кніга |загаловак = Мядовы полюс |спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20058 |адказны = Рэдактар: [[Іван Лагвіновіч]] |месца = [[Брэст]] |выдавецтва = «Альтернатива» |год = 2010 |старонак = 120 |isbn = 978-985-521-166-3 |тыраж = 99 |archive-date = 7 снежня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221207141322/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20058 }} * {{кніга |загаловак = Як песня, год мінае: сентыментальная паэма |спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20059 |адказны = Рэдактар: [[Іван Лагвіновіч]] |месца = [[Брэст]] |выдавецтва = «Альтернатива» |год = 2010 |старонак = 288 |isbn = 978-985-521-172-4 |тыраж = 99 |archive-date = 2 красавіка 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220402201251/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20059 }} * {{артыкул | аўтар = Алесь Корнеў. | загаловак = *** Мае гады. *** Пад воблакі. *** Маці з храма. *** Памяць | спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=21233 | выданне = [[Жырандоля (альманах)|Жырандоля]] | тып = літаратурна-мастацкі часопіс | год = студзень 2010 | нумар = 3 | старонкі = 59—61 | archive-date = 13 жніўня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220813200605/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=21233 }} * «Спарышы для душы» — 2012 г., 230 ст., выдана выдавецтвам «Альтэрнатыва» г. Брэст * «Крыжы зямелькі роднае» — 1212 г., 368 ст., выдана выдавецтвам «Альтэрнатыва» г. Брэст * «Узвівайся, што стрыж, мінівершык-спарыш» — 2014 г., 250 ст. выдана выдавецтвам «Альтэрнатыва» г. Брэст * «Валошкавы край» — 2013 г., 310 ст., выдана выдавецтвам «Альтэрнатыва» г. Брэст * «Першая Сусветная вайна ў маім радзімым краі» — 2014 г., 30ст, выдана ў салоне г. Баранавічы (падарункавае выданне) * «Карані і карэньчыкі» — 2015 г., 196 ст., выдана выдавецтвам «Альтэрнатыва» г. Брэст * «Хмаркі і аблокі радзімай старонкі» — 2015 г., 178 ст. выдана выдавецтвам «Ковчег» г. Мінск * «На крыльях дней моих» — 2015 г., 196 ст. выдана выдавецтвам «Ковчег» г. Мінск * «Стих и я» — 2015 г., 160 ст. выдана выдавецтвам «Ковчег» г. Мінск * «Крышку трэсак з гумарэсак» — 2016 г., 160 ст. выдана выдавецтвам «Фенікс» г. Баранавічы * «Мы з-пад Новай Мышы», вершаваны лірычны раман — 2017 г., 210 ст., выдавецтва «Фенікс» г. Баранавічы * «Баранавіцкая аперацыя ў Першай сусветнай вайне» −2017 г., 80 ст. выдавецтва «Фенікс» Г. Баранавічы * «Ад вёскі Флар’янава да Паўлінава» — 2018 г., 38 ст. выдавец А. Г. Хахол, г. Баранавічі * «На крылах страснае душы» — 2018 г., 40 ст. — выдавецтва «Каўчэг», г. Мінск * «Барановичы — мой город любимый» — 2018 г., 275 ст. издательство «Ковчег» г. Мнск * «Курлы курлы курлы» — вершаваны лірычны раман — 2019 г., 494 ст.выдавецтва «Каўчэг» г. Мінск * «Максім і Галя» — паэма, 2020 г., 80 ст., выдавецтва «Каўчэг» г. Мінск * «Бяда ат намагання свабоднага кахання» - лірычная, празаічна-вершаваная аповесць, 2022 г., 91 ст., выдавецтва «Каўчэг» г. Мінск == Узнагароды == Лаўрэат літаратурнай [[Мядовая прэмія|Мядовай прэміі]] (2009) за зборнік вершаў «Неўтаймаваны саксафон»<ref>{{cite web|author = Віктар Сырыца.|date = 20 студзеня 2010|url = http://nn.by/?c=ar&i=34074|title = Баранавіцкі паэт Алесь Корнеў атрымаў літаратурную Мядовую прэмію|work = Культура|publisher = [[Наша Ніва]]|access-date = 27 снежня 2013}}</ref>. Лаўрэат [[Літаратурная прэмія Брэсцкага аблвыканкама імя Уладзіміра Калесніка|літаратурнай прэміі Брэсцкага аблвыканкама]] і абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі (2011) за зборнікі вершаў «Мядовы полюс» і «Як песня, год мінае»<ref>{{cite web|author = Зоя Саракавік.|date = 23 снежня 2011|url = http://www.nashkraj.by/index.php/2009-11-20-19-13-35/2118-2011-12-23-14-34-59.html|title = Алесь Корнеў стаў лаўрэатам абласной літаратурнай прэміі|work = Наш край|access-date = 27 снежня 2013}}</ref><ref>[http://www.brl.by/resursy/knigi-laureaty-premiy/l-taraturnaya-ablasnaya-prem-ya-mya-u-kalesn-ka-2007-2014-gg/ Літаратурная абласная прэмія імя У. Калесніка 2007-2021 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521155516/http://www.brl.by/resursy/knigi-laureaty-premiy/l-taraturnaya-ablasnaya-prem-ya-mya-u-kalesn-ka-2007-2014-gg/ |date=21 мая 2022 }} 2011. ПАЭЗІЯ А. Корнеў «Мядовы полюс», «Як песня, год мінае» : сентыментальная паэма;</ref>. Грамата Баранавіцкага гарвыканкама за кнігу «Барановичи — мой город любимый» (2018). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=UHXkjw81Gds Паэт Алесь Корнеў чытае вершы ў [[Завоссе|Завоссі]] (сядзіба-музей Адама Міцкевіча).] 14.06.2009г. * [https://www.youtube.com/watch?v=hRZoTdWsGBk&t=2s Паэт Алесь Корнеў чытае вершы. 08.01.2011г.] Беларуская культура г. Баранавічы. {{Мядовая прэмія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Корнеў Алесь Касьянавіч}} kdi18jzi7zjq2yanql094c1h7s59yqo 0 762104 5174685 5155290 2026-08-02T22:51:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174685 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} {{значэнні|Адукацыя і выхаванне (значэнні)}} '''«Адукацыя і выхаванне»''' — беларускае [[выдавецтва]], якое здзяйсняе выпуск [[Навуковая літаратура|навуковай]], [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярнай]], [[Вучэбная літаратура|вучэбнай]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай]], [[Дзіцячая літаратура|дзіцячай]] і даведкавай літаратуры на [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Украінская мова|украінскай]] і [[Польская мова|польскай]] мовах. Офіс размяшчаецца ў [[Мінск]]у па адрасе [[Вуліца Будзённага (Мінск)|вуліца Будзённага]], 21. == Гісторыя == Выдавецтва было заснавана 17 мая 1993 г. як «Рэдакцыя часопіса „Адукацыя і выхаванне“». Ініцыятарам яго стварэння быў дырэктар [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]], галоўны рэдактар часопіса «[[Адукацыя і выхаванне (часопіс)|Адукацыя і выхаванне]]» [[Уладзімір Паўлавіч Пархоменка]]. Заснавальнікамі выступілі [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], [[НІА]] і калектыў часопіса<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aiv.by/ru/ob-izdatelstve/istoriya-izdatelstva.html|title=ИСТОРИЯ ИЗДАТЕЛЬСТВА - РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|website=www.aiv.by|access-date=2024-03-24|archive-date=24 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324113140/https://www.aiv.by/ru/ob-izdatelstve/istoriya-izdatelstva.html|url-status=dead}}</ref>. Рэдакцыя атрымала права на выданне [[Навуковая літаратура|навуковай]], [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярнай]], [[Вучэбная літаратура|вучэбнай]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай]], [[Дзіцячая літаратура|дзіцячай]] і даведкавай літаратуры на беларускай, рускай, англійскай, нямецкай, украінскай і польскай мовах<ref name=":0" />. У кастрычніку 1993 года ў выдавецтве тыражом 10 тысяч асобнікаў выйшла першая кніга «Беларуская мова. Дапаможнік для вайскоўцаў»<ref name=":0" />. У 1995 годзе па ініцыятыве Пархоменкі арганізаваны выпуск навукова-метадычных часопісаў серыі «[[У дапамогу педагогу]]». Рэгулярна выходзілі 16 часопісаў серыі: «Асновы мастацтва», «Беларуская мова і літаратура», «[[Біялогія: праблемы выкладання]]», «[[Геаграфія: праблемы выкладання]]», «Дэфекталогія», «Інфарматызацыя адукацыі», «Кіраванне ў адукацыі», «[[Матэматыка: праблемы выкладання]]», «Праблемы выхавання», «Псіхалогія», «Руская мова і літаратура», «Тэхналагічная адукацыя», «[[Фізіка: праблемы выкладання]]», «Фізічная культура і здароўе», «[[Хімія: праблемы выкладання]]», «Чалавек. Грамадства. Свет»<ref name=":0" />. У 1996 годзе быў заснаваны часопіс «[[Вышэйшая школа (часопіс)|Вышэйшая школа]]». У 1997 годзе ў серыі «У дапамогу педагогу» пачалі выходзяць яшчэ 5 часопісаў: «[[Гісторыя: праблемы выкладання]]», «Здаровы лад жыцця», «Пазашкольнае выхаванне», «Пачатковае навучанне: сям’я, дзіцячы сад, школа», «Сацыяльна-педагагічная праца». Акрамя таго, пачалі выдавацца часопісы «[[Атэстацыя (часопіс)|Атэстацыя]]» (заснавальнік — [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь]]) і «[[Веснік Фонду фундаментальных даследаванняў]]» (заснавальнік — [[Беларускі рэспубліканскі фонд фундаментальных даследаванняў]])<ref name=":0" />. У 1997 годзе выдавецтва атрымала ліцэнзію на паліграфічную дзейнасць, набыло паліграфічнае абсталяванне і заснавала [[Друкарня|друкарню]] для друку сваёй прадукцыі<ref name=":0" />. У 1998 годзе распачаты выпуск штоквартальнага міжнароднага навукова-тэарэтычнага часопіса «[[Nonlinear Phenomena in Complex Systems. Нелінейныя з'явы ў складаных сістэмах]]», заснавальнікам якога былі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Інстытут фізікі НАН Беларусі|Інстытут фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] і рэдакцыя часопіса «Адукацыя і выхаванне»<ref name=":0" />. Па рашэнні [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] выдавецтву было даручана штогод выдаваць поўныя камплекты эксперыментальных падручнікаў для рэфармуемай 12-гадовай школы. У 2000 годзе заснаваны штоквартальны часопіс «[[Арганізацыя і кіраванне (часопіс)|Арганізацыя і кіраванне]]». Выйшла 5 нумароў<ref name=":0" />. У 2001 годзе рэдакцыя ператворана ў выдавецтва «Адукацыя і выхаванне», яго дырэктарам стаў [[Мікалай Аляксандравіч Супрановіч]]<ref name=":0" />. У 2002 годзе серыю «У дапамогу педагогу» папоўнілі часопісы «Мастацкая адукацыя і культура» і «Музычнае і тэатральнае мастацтва». Выдавецтву даручаны выпуск часопіса «[[Беларускі гістарычны часопіс]]»<ref name=":0" />. З 2006 года пачаўся выпуск часопісаў «Мінская школа сёння», «Сталічная адукацыя сёння» і «Юны тэхнік-вынаходнік». Выдвецтва ператворана ў [[рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства]]<ref name=":0" />. У 2012 годзе часопісы «Беларускі гістарычны часопіс», «Выхаванне і дадатковая адукацыя», «Псіхалогія», «Сацыяльна-педагагічная адукацыя» і «Юны тэхнік-вынаходнік» былі перададзены ў выдавецтва «[[Пачатковая школа]]»<ref name=":0" />. У жніўні 2019 года выдавецтва рэарганізавана, да яго далучаны выдавецтва «[[Пачатковая школа]]» і рэдакцыі часопісаў «[[Пралеска (часопіс)|Пралеска]]» і «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». 25 жніўня 2021 года да выдавецтва далучаны рэдакцыі часопісаў для дзяцей на беларускай мове «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» і «[[Буся (часопіс)|Буся]]»<ref name=":0" />. З 1 красавіка 2024 года да выдавецтва «Адукацыя і выхаванне» далучаны выдавецтвы «[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]]» і «[[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]]»<ref>[https://aiv.by/ru/istoriya-izdatelstva.html ИСТОРИЯ ИЗДАТЕЛЬСТВА: апрель 2024]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Кіраўнікі == * 1993—2001 — [[Уладзімір Паўлавіч Пархоменка]] * 2001—2021 — [[Мікалай Аляксандравіч Супрановіч]] * 9 верасня 2021 — [[Валянцін Янавіч Навагродскі]] == Узнагароды == Выдавецтва ўзнагароджана [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2001) за ўнёсак у інфармацыйна-метадычнае забеспячэнне дзейнасці навучальна-выхаваўчых устаноў Беларусі і педагагічнай грамадскасці<ref name=":0" />. Двухтомная «[[Беларуская педагагічная энцыклапедыя]]» становіцца лаўрэатам Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]] — 2016» у намінацыі «Залатыя скрыжалі», дыпломамі ў намінацыі «Навучальна-даведкавыя выданні» кніга «Сусветная мастацкая культура», у намінацыі «Серыя» — кніга «Пётр Клімук. Жыцце і подзвіг касманаўта» (біяграфічная серыя «Асобы»), у намінацыі «Мастак кнігі» дыпломам узнагароджана беларуская мастачка [[Аксана Аракчэева]] за ілюстрацыі да казкі [[Алена Масла|Алены Масла]] «Мяне завуць Лахнэска»<ref name=":0" />. Таксам ў 2016 годзе выдавецтва было ўзнагароджана 4 дыпломамі ХXI Міжнароднага кніжнага фестывалю «[[Зялёная хваля]]» (г. [[Адэса]]). Упершыню за ўсю гісторыю конкурсу ўзнагароды ў галоўнай намінацыі конкурсу «Топ-кніга» атрымала замежнае выданне: наша двухтомная «Беларуская педагагічная энцыклапедыя»<ref name=":0" />. Кніга «Князь полацкі Усяслаў па мянушцы Чарадзей» (аўтар [[Аляксандр Уладзіміравіч Вялько|А. Вялько]]) атрымала дыплом лаўрэата Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]] — 2018» у намінацыі «Духоўнасць» (выданні духоўна-асветнага кірунку)<ref name=":0" />. У 2019 годзе часопіс «[[Беларускі гістарычны часопіс]]» стаў пераможцам XV Нацыянальнага конкурсу друкаваных СМІ «[[Залатая Ліцера|Залатая ліцера]]» ў намінацыі «Найлепшыя матэрыялы гісторыка-краязнаўчай тэматыкі». Часопіс «Здаровы лад жыцця» стаў пераможцам у намінацыі «Найлепшыя матэрыялы паводле тэматыкі спорту і здаровага ладу жыцця»<ref name=":0" />. У 2020 годзе кніга «Беларускі біятлон. 60 гадоў» (аўтары [[Д. Кашавар]] і [[Л. Кучарава]]) слата пераможцам Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]] — 2020» у намінацыі «Эўрыка»<ref name=":0" />. У 2022 годзе за рэалізацыю выдавецкага праекта «Гонар ЗА Беларусь. Падзеі. Факты» ([[С. Мусіенка]]) сумесна з [[EcooM|Аналітычным цэнтрам EcooM]], газетай «[[СБ. Беларусь сёння]]», [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі]] і [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь]] выдавецтва адзначана вышэйшай узнагародай LXI Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]]» ў намінацыі «Трыумф» і ганаравана знака-сімвала «Залаты фаліянт», а таксама Ганаровага дыплома імя Францыска Скарыны<ref name=":0" />. Выдавецтва ўзнагароджана Дыпломам II ступені за кнігу «Памятныя месцы Беларусі» ([[Д. В. Кашавар]], [[Валерый Мікалаевіч Надтачаеў|В. М. Надтачаеў]]) у намінацыі «За ўнёсак у захаванне гісторыка-культурнай спадчыны», Дыпломам I ступені за навучальны дапаможнік «Геаграфія. Глабальныя праблемы чалавецтва. 11 клас» у намінацыі «Падручнік новага стагоддзя»<ref name=":0" />. У 2023 на ХХХ Міжнароднай кніжнай выстаўцы выдавецтва стала ўладальнікам чатырох узнагарод. Пераможца ў намінацыі «Падручнік новага стагоддзя» — кніга «Беларусь — наша Радзіма. Падарунак Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі першакласніку», у намінацыі «Праўда памяці» — навучальны дапаможнік для студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў «Гісторыя беларускай дзяржаўнасці» ([[І. А. Марзалюк]] і інш.), у намінацыі «Залатыя скрыжалі» — масава-палітычнае выданне «Радзіма мая Беларусь: ведай, памятай, беражы» ([[Л. Ю. Высоцкая]] і інш.) стала ўладальнікам дыплома II ступені, у намінацыі «Разам з кнігай мы расцём» выданне «Навагодні падарунак» (складальнік А. Лявіціна) ганаравана дыплома II ступені<ref name=":0" />. У рамках ХХ Рэспубліканскай выстаўкі навукова-метадычнай літаратуры, педагагічнага вопыту і творчасці якая вучыцца моладзі выдавецтва ўзнагароджана Дыпломам I ступені за ўнёсак у інфармаванне і асвета юных грамадзян Рэспублікі Беларусь за выданне кнігі «Дзецям пра Канстытуцыю. Проста пра галоўны» (А. Васілевіч, Ю. Еўдакімава). Таксама Дыпломам I ступені за публікацыю навукова-метадычных і практычных матэрыялаў, накіраваных на выхаванне грамадзяніна і патрыёта, ганараваны часопіс «Выхаванне і дадатковая адукацыя»<ref name=":0" />. == Глядзіце таксама == * [[Спіс часопісаў выдавецтва Адукацыя і выхаванне]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://aiv.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231121092333/https://aiv.by/ |date=21 лістапада 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліца Будзённага (Мінск)]] [[Катэгорыя:1993 год у Мінску]] 1p95wqxtvlis8gsjrmy0hncgg7wz7tx 0 774798 5174653 4855314 2026-08-02T19:57:02Z Rotondus 11765 /* Вядомыя носьбіты */ абнаўленне звестак 5174653 wikitext text/x-wiki '''Вежнавец''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Ева Вежнавец]] (1972—2026) — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[Марына Валер’еўна Вежнавец]] (нар. 1978) — беларуская балерына. {{спіс цёзак2|беларускія}} k1hi7f5g9eunptc2sa0sbvm03wyvaf2 3 776275 5174572 4866530 2026-08-02T15:30:37Z Pathoschild 106 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 5174572 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 2 776276 5174558 4866531 2026-08-02T14:49:47Z Pathoschild 106 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 5174558 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 4 780455 5174747 5160473 2026-08-03T06:18:07Z MBHbot 91410 5174747 wikitext text/x-wiki {{popular pages}}{{floating table header}}<center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" style="text-align:center" !Артыкул!!Пік!!Медыяна!!Дата піка |- |[[-]]||{{formatnum:26757}}||405||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Надзея Мікалаеўна Каткавец]]||4389||21||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Галоўная старонка]]||1754||1454||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Арына Сяргееўна Сабаленка]]||1196||3||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Вікіпедыя]]||849||16||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Якуцкі нож]]||675||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[WotanJugend]]||671||4||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Рэжым Лукашэнкі]]||532||3||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Сяргей Тадэвушавіч Мядзвецкас]]||493||3||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Дняпро]]||485||4||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Спіс беларускіх імён]]||450||28||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Honda Jazz]]||441||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Silva rerum]]||415||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Ева Вежнавец]]||398||2||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[2-я Беларуская партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі (1-га складу)]]||396||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]||396||1||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Палітыка аднолькавага паходжання]]||355||19||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Мы]]||333||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Старбак]]||265||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Надзея Канстанцінаўна Крупская]]||264||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Дзялошын]]||263||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Па што ідзеш, воўча?]]||258||7||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Компьютерная газета]]||257||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Насельніцтва Беларусі]]||251||3||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Валянціна Іванаўна Гаявая]]||248||3||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Беларускае выдавецкае таварыства]]||247||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Вільфрэда Парэта]]||241||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[ДМБ (фільм)]]||228||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Сезон атлантычных ураганаў 2011]]||227||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Місіянерства]]||226||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Rogue Entertainment]]||219||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Стэван Явеціч]]||213||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[100 найвялікшых беларускіх песень]]||211||5||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Калэнскэ]]||211||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Купалле]]||211||13||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Палац для Пуціна. Гісторыя найбуйнейшага хабару]]||209||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Якубіўка (Чарнігаўскі раён)]]||207||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Падвал]]||202||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Бульбамуві]]||196||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Маланка Медыя]]||190||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Балтыйскія мовы]]||189||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Насельніцтва Азербайджана]]||189||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Камуністычная партыя В’етнама]]||187||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Lasiocampa trifolii]]||186||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Animator vs. Animation]]||177||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Бітва пры Саратозе]]||177||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]]||174||2||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Viva Braslav]]||173||5||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)]]||172||2||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[NTSC]]||169||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Лясок (Хойніцкі раён)]]||168||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Пскоў]]||168||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Мікалай Іванавіч Бруноў]]||167||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Туапсэ]]||166||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Назарэт]]||163||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў]]||163||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі]]||159||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Партызанаўка (Слонімскі раён)]]||153||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[HMMWV]]||152||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Самбуру]]||152||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Бярдзічаў]]||151||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Антон Іванавіч Дзянікін]]||149||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Смяшарыкі]]||147||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Трылабіты]]||147||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Пяцьдзясят рублёў]]||144||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Гіперыён (дрэва)]]||142||2||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[B. В. Шчасная]]||141||89||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Анандага]]||141||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Кабрыялет]]||141||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]||141||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мова (раман)]]||140||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Біблія Францыска Скарыны]]||139||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Шабля]]||137||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Хаяо Міядзакі]]||136||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Блёкат чорны]]||135||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Біф]]||135||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Англійская сістэма мер]]||132||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гур-Эмір]]||132||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь]]||132||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)]]||132||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[BMW E38]]||131||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[СІ (міжнародная сістэма адзінак вымярэння)]]||127||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Суботнікі]]||127||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Герб СССР]]||126||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]]||126||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Трумпічы]]||125||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Карл Нехамер]]||123||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Лас (літара)]]||123||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Тульгавічы]]||123||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Эдвардсвіл]]||123||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Міжнародная алімпіяда па інфарматыцы]]||122||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Actias luna]]||121||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[FN Model 1910]]||119||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Генеральны план Ост]]||119||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Мсціж]]||119||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Лазанскі ўніверсітэт]]||118||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Ордэны СССР]]||118||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сексуальныя практыкі паміж мужчынамі]]||118||9||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Аляксандр Фёдаравіч Худалееў]]||117||1||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Агнешка Бругер]]||116||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Катцаўскі парк скульптур]]||116||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Артур Слівіньскі]]||115||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Per stirpes]]||114||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Болдэрая]]||114||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Лось]]||114||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Асіповіцкага раёна]]||114||1||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Ратыфікацыя]]||113||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Archive.is]]||112||3||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Rhopalurus junceus]]||112||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Мытва]]||112||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Мазгабойня]]||111||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Пат]]||111||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Струкачоў]]||111||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Тры законы Кларка]]||111||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Цюрыхскае возера]]||111||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[MusicBrainz]]||110||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Багамскія Астравы]]||110||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Гімн Зімбабвэ]]||110||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]||110||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Хірагана]]||110||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Слуцкая брама]]||109||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Тампліеры]]||108||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Чалука]]||108||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Мікола Панькоў]]||107||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Нявіда]]||107||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Коза Ностра]]||106||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Міхаіл Мікалаевіч Загоскін]]||106||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Наталля Рыгораўна Марар]]||106||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Хаккэндэн]]||106||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Carcinoscorpius rotundicauda]]||105||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Джон Коўл]]||105||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Дрыгавічы]]||105||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Беларускае Радыё Рацыя]]||104||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Міхаіл Іванавіч Бруснёў]]||104||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Роалд Хофман]]||104||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314]]||104||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Чамы]]||104||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Дэвід Арнольд Крол]]||103||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Смурфы (фільм)]]||103||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Ураборас]]||103||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Цзян Вэйго]]||103||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Blueberry Hill]]||102||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ігнат Ходзька]]||102||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Іркуцкая ГЭС]]||102||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык]]||102||4||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Бальтазар Дэнер]]||102||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Зенды]]||102||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Кухар (прафесія)]]||102||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ніка (міфалогія)]]||102||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Піт Паўлаў]]||102||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Спіс краін з некалькімі сталіцамі]]||102||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ялецкае княства]]||102||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[30-мм гармата 2А42]]||101||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Івар Бескасцёвы]]||101||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Ігар Уладзіміравіч Кліменка]]||101||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Група армій «Цэнтр»]]||101||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Н (кірыліца)]]||101||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Плацыд Янкоўскі]]||101||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Хірокі Ямада]]||101||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Da!Бл…]]||100||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ігральныя карты]]||100||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Беларусы на Смаленшчыне]]||100||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Белая дзірка]]||100||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Бярэзіна]]||100||2||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Верым, можам, пераможам!]]||100||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Каала]]||100||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Клімат Азербайджана]]||100||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Майк Маерс]]||100||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Павел Пракапеня]]||100||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]||100||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Савет Федэрацыі]]||100||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Тэкст]]||100||1||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Ядро Зямлі]]||100||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[The Halo Effect (гурт)]]||99||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ізаглоса кентум-сатэм]]||99||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Апаратныя клоны NES]]||99||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гном]]||99||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Джулія Тэйлар]]||99||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Нармер]]||99||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Эльфы]]||99||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[BMW E46]]||98||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Hasarius adansoni]]||98||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Арарат (Арменія)]]||98||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Галіна Васільеўна Пагуцяк]]||98||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Дом Чорнагаловых (Рыга)]]||98||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Дэбарскае]]||98||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Згуртаванне беларускай шляхты]]||98||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)]]||98||3||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Кадэін]]||98||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Коль Ісраэль]]||98||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Лічбавыя медыя]]||98||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Панславянскія колеры]]||98||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Роні Радке]]||98||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ямдэна]]||98||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[BMP]]||97||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]]||97||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Volkswagen Jetta]]||97||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Бітва за Эль-Хілу (2003)]]||97||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[ГП-25]]||97||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Дранікі]]||97||2||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Канклаў (фільм, 2024)]]||97||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Кэгон]]||97||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Лаадыка I]]||97||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Нацыянал-сацыялістычны блэк-метал]]||97||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Святы Украіны]]||97||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сяргей Антонавіч Клычкоў]]||97||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Хомер (Аляска)]]||97||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Х’юга (прэмія)]]||97||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]]||97||1||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[2026]]||96||8||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[MMS]]||96||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Іншапланецянін (фільм)]]||96||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Басовішча 1990]]||96||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Гульня ў кальмара]]||96||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Гульнявая кампанія]]||96||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Гідраніміка]]||96||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Дамп памяці]]||96||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Канфлікт вакол вострава Тузла]]||96||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Леанід Адамавіч Сасноўскі]]||96||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Японія)]]||96||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Отынь]]||96||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Пазіцыйная вайна]]||96||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Пачайна (станцыя метро)]]||96||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Полацк]]||96||3||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)]]||96||2||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Рэйф Файнс]]||96||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сан-Паўлу]]||96||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Узброеныя сілы СССР за мяжой]]||96||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Lidbeer]]||95||3||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Polygonia c-aureum]]||95||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[The Hobbit (гульня, 2003)]]||95||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Ђ]]||95||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Абляпіха крушынападобная]]||95||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Аляксандра Мікалаеўна Чарадкова]]||95||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Венера з Тан-Тана]]||95||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Дыбук]]||95||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Камэлот]]||95||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Капец]]||95||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Карвелі]]||95||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Нога Алон]]||95||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Су-від]]||95||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Харп]]||95||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Юрый Міхайлавіч Марусік]]||95||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Help!]]||94||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ішхан (рыба)]]||94||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Аляксандраўскае ваеннае вучылішча]]||94||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Аліса (персанаж Кэрала)]]||94||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Закарпацкая вобласць]]||94||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Карл Саган]]||94||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Кацярына Андрэева (беларуская журналістка)]]||94||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Купалінка (песня)]]||94||4||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Магутны Божа]]||94||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Міхаіл Іванавіч Зырын]]||94||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Рэхарыфма]]||94||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Саланчакі]]||94||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Еўропы]]||94||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Спіс міжнародных спартыўных арганізацый]]||94||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Таёо Іто]]||94||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Тэнгры]]||94||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Цахіягійн Элбэгдорж]]||94||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Чуўк]]||94||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[IC 5144]]||93||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Orbit Culture]]||93||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Антон Луцкевіч]]||93||2||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Касанэ Тэто]]||93||2||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Самалійцы]]||93||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сельскія населеныя пункты Беларусі]]||93||3||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Хлевішча]]||93||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Электронныя медыя]]||93||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Mellstroy]]||92||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Ігдрасіль]]||92||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Амерыкана-мексіканская вайна]]||92||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Галачэва]]||92||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Ганна Дзмітрыеўна Сілівончык]]||92||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Картачныя гульні з біткамі]]||92||1||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Мікіта Мелказёраў]]||92||8||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Народны паэт Беларусі]]||92||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Паліна (імя)]]||92||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Парфяне]]||92||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Польскі грыб]]||92||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Пытанне аб перадачы Смаленшчыны БССР]]||92||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Стары Ольса]]||92||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Тамаругаль]]||92||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Тобі Магуайр]]||92||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Швейцарскі франк]]||92||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Юрка Віцьбіч]]||92||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[1-ы Беларускі фронт]]||91||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[DIP]]||91||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Valravn]]||91||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Абарона Брэсцкай крэпасці (1939)]]||91||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Актава (літаратура)]]||91||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Леанід Канстанцінавіч Кадэнюк]]||91||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Меркава]]||91||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Суд Ленінскага раёна г. Брэста]]||91||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[7 Up]]||90||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[ISAF]]||90||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Magnifica humanitas]]||90||2||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Mak.by]]||90||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Steam]]||90||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Vioria]]||90||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане]]||90||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Бэлхатоўская ЦЭС]]||90||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Васконы]]||90||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта]]||90||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Добрэ Мяста]]||90||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Еўрапейскі саюз студэнтаў]]||90||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Кейтылін Старк]]||90||1||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Македонія (Грэцыя)]]||90||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Махафалі]]||90||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Нацыянальная акадэмія ўнутраных спраў]]||90||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Рэспубліка Саха]]||90||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Святы Швецыі]]||90||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Сяргей Бульба]]||90||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Хіджаз]]||90||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[My Beautiful Dark Twisted Fantasy]]||89||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[NGC 1614]]||89||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Іван Мележ]]||89||4||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Альменева (Курганская вобласць)]]||89||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Андатра]]||89||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Аўтасома]]||89||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Вялікія магістры Тэўтонскага ордэна]]||89||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Дарыя Сяргееўна Стаўровіч]]||89||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Кырданы (Тарашчанскі раён)]]||89||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Музей Нобеля]]||89||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Суб’екты Расійскай Федэрацыі]]||89||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сібір]]||89||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Талстоўства]]||89||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Уладзімір Ільіч Сізоў]]||89||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Уселюбскі сельсавет]]||89||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Шала-казахі]]||89||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Юнлэ]]||89||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[SETI]]||88||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Алена Іванаўна Малахавец]]||88||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Верхняя Пышма]]||88||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гарады свету паводле колькасці насельніцтва]]||88||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Генадзь Браніслававіч Давыдзька]]||88||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Голас беларуса (Рыга)]]||88||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Кірыла Тураўскі]]||88||2||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Марына Вітальеўна Васілеўская]]||88||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Мовы Буркіна-Фасо]]||88||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Першае сербскае паўстанне]]||88||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Помнік Давыду Гарадзенскаму]]||88||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Сабінаў]]||88||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Сомерсет]]||88||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Тахарскія мовы]]||88||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Цыбуля мядзведжая]]||88||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Чэмпіянат свету па пляжным футболе]]||88||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада]]||87||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Blu-ray]]||87||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Pseudoscaphirhynchus kaufmanni]]||87||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Vodka on Ice]]||87||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Івечы Сангалу]]||87||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Абідас]]||87||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Апенінскі паўвостраў]]||87||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Візуальная навела]]||87||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Гопнік]]||87||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Дыцыян]]||87||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Жанна Уладзіміраўна Фрыске]]||87||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сакі (народ)]]||87||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Су-35]]||87||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Трыа]]||87||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Эліс Парк]]||87||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Іван Данілавіч Чарняхоўскі]]||86||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Андрэй Іванавіч Сібіга]]||86||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Асятры]]||86||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Геаграфія Швецыі]]||86||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Герб Арменіі]]||86||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Грокіпедыя]]||86||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Кніга Апакаліпсіс]]||86||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ларыса Мікалаеўна Смірнова]]||86||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Следства вядуць Калабкі (мультфільм, 1987)]]||86||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сліна]]||86||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Францішак Багушэвіч]]||86||7||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Black Magick SS]]||85||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ghostemane]]||85||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Індэл]]||85||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Алесь Чумакоў]]||85||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Анастасій Андрэевіч Вансяцкі]]||85||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Аперацыя «Lam Son 719»]]||85||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Банк Дабрабыт]]||85||3||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Беларуская борць]]||85||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Вінцэнт Рэут]]||85||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Дар'я Сяргееўна Вярэніч]]||85||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Зерэндзінскі раён]]||85||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Канасамент]]||85||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Сар’я)]]||85||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Пазначэнне музычных нот у розных мовах]]||85||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Солефтэа (камуна)]]||85||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Справа Дамініка Пеліко]]||85||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны]]||85||3||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сяргей Іванавіч Лугоўскі]]||85||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Чэхаславакія]]||85||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[DOSBox]]||84||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[NGC 2770]]||84||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[SPQR]]||84||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Арабацкая Стрэлка]]||84||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Бекім Балай]]||84||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Белая Царква]]||84||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Каласы пад сярпом тваім]]||84||7||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сківіцы]]||84||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Слоўнікавы запас]]||84||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Спіс дзеючых кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў]]||84||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сіняк звычайны]]||84||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Тау-лептон]]||84||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Av.by]]||83||3||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Fran Bow]]||83||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Аздамічы]]||83||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Алаіза Пашкевіч]]||83||7||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Генадзь Эдуардавіч Бурбуліс]]||83||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Гісторыя Эстоніі]]||83||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Дзмітрый Аляксандравіч Жук]]||83||2||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Кагэма]]||83||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Мінскі трамвай]]||83||2||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Палоннэ]]||83||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч]]||83||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сялявічы (Ляхавіцкі раён)]]||83||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Урал-4320]]||83||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Францішак Сяліцкі]]||83||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Aphex Twin]]||82||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[NGC 7617]]||82||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Shazam]]||82||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[You Can’t Do That]]||82||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны]]||82||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Андрэй Васілевіч Фомачкін]]||82||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Аперацыя «Папай»]]||82||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Беларускі вакзал]]||82||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Варшава-Заходняя]]||82||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ганна Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)]]||82||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Дом купца Крукава]]||82||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Марха]]||82||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Надмагільны помнік Янку Купалу]]||82||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]]||82||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Раман Уладзіміравіч Падаляка]]||82||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)]]||82||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сяргей Аляксандравіч Карчыцкі]]||82||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чунцын]]||82||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[.22 Short]]||81||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Boeing B-52 Stratofortress]]||81||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Hotline Miami 2: Wrong Number]]||81||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Антоні Касакоўскі]]||81||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Армат (футбольны клуб)]]||81||5||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Булгарскія мовы]]||81||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Васіль Кузьміч Падлоў]]||81||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Дубароўшчына]]||81||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Каліпса (карабель)]]||81||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Маргарэт Этвуд]]||81||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Рукапалажэнне]]||81||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Тамерлан]]||81||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Царква Пакрова Божай Маці (Дубічы)]]||81||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Acta diurna]]||80||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Алена Барысаўна Спірыдовіч]]||80||4||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Беларускі сялянскі саюз]]||80||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Берн]]||80||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер]]||80||2||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Дзіяна Германаўна Логінава]]||80||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Зінаіда Міхайлаўна Тусналобава-Марчанка]]||80||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Квэнья]]||80||12||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Літоўцы]]||80||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Мовы Беларусі]]||80||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Міхаіл Карнілавіч Канькоў]]||80||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Нэмірыў]]||80||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Першыя ластаўкі]]||80||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Спіс тэлеканалаў Беларусі]]||80||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сцяг РСФСР]]||80||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сяргей Паўлавіч Каралёў]]||80||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Тунгару]]||80||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Тыкопія]]||80||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Усходняя Літва]]||80||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Шапялевічы]]||80||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Depeche Mode]]||79||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Андрэй Уладзіміравіч Місюк]]||79||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Беларускае Палессе]]||79||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Вагенінгенскі ўніверсітэт]]||79||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Позен (правінцыя)]]||79||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Яфа]]||79||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Gentleman (альбом)]]||78||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[M67 (граната)]]||78||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Іван Юр’евіч Ціхаміраў]]||78||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Арон Навумавіч Трайнін]]||78||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Дзмітрый Анатолевіч Яраш]]||78||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Лінейная пяхота]]||78||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Погляд на дзве тысячы ярдаў]]||78||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Спіс касмічных запускаў у 2025 годзе]]||78||0||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Халід Асаад]]||78||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Чжэн Хэ]]||78||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Аксай (Бурлінскі раён)]]||77||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Апалон (матыль)]]||77||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Берасцейскі праспект (Кіеў)]]||77||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Група 77]]||77||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Магнітагорск]]||77||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Марошка]]||77||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[ПВК «Вагнер»]]||77||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Славутыч]]||77||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[71-407]]||76||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Toxicodendron radicans]]||76||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Адальберан Рэймскі]]||76||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Андэрс Берынг Брэйвік]]||76||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Антон Фёдаравіч Равінскі]]||76||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Брацк]]||76||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі]]||76||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)]]||76||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Крыгсмарынэ]]||76||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Макабоды]]||76||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Макееўка]]||76||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]]||76||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Мары Фрэдрыксан]]||76||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сегедскі ўніверсітэт]]||76||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[ТГМ6]]||76||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Тарас Тарналіцкі]]||76||15||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Фляўс і Кляйн]]||76||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Warcraft III: Reign of Chaos]]||75||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Аляксандр Іванавіч Бас]]||75||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Беларуская чыгунка]]||75||3||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Газіянтэп]]||75||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Генадзь Адольфавіч Кернес]]||75||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Генеральны сакратар]]||75||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Георгэ Геаргіу-Дэж]]||75||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Прыіртышскае (Усходне-Казахстанская вобласць)]]||75||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Сухумі (аэрапорт)]]||75||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сымон Шыдлоўскі]]||75||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Юрый Кох]]||75||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ёмбе (народ)]]||74||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Арцём Уладзіміравіч Дылеўскі]]||74||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Віталь Іосіфавіч Гальданскі]]||74||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Матэргорн]]||74||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Пастаўскі раён]]||74||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Прыднястроўе]]||74||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Пячора Святога Міхаіла]]||74||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Рашэтнік]]||74||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Спіс самых высокіх людзей]]||74||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сянасіс Даўгелішкіс]]||74||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Якаў Іосіфавіч Джугашвілі]]||74||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Lapin Kulta]]||73||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Ітэльмены]]||73||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Арабскі халіфат]]||73||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат]]||73||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Васілій I Македанянін]]||73||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Галачова (Брэсцкі раён)]]||73||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Гісторыя рускай мовы ва Украіне]]||73||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Джэсі]]||73||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Кінг (востраў, Аляска)]]||73||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Лех Качыньскі]]||73||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Марк Ротка]]||73||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Пагадненне аб дзейнасці дзяржаў на Месяцы і іншых нябесных целах]]||73||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[DualShock]]||72||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Sega Mega Drive]]||72||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Беларуская мова]]||72||29||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гісторыя Туркменістана]]||72||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Гісторыя беларускай мовы]]||72||2||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Макс Корж]]||72||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Марыя Шэрыфавіч]]||72||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Міка Ньютан]]||72||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Новасібірск]]||72||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Новы Арбат]]||72||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Нікола Карабаціч]]||72||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Опенгеймер (фільм)]]||72||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт]]||72||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Хорск]]||72||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Bosanska Artiljerija]]||71||3||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Glory Hole]]||71||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Need for Speed: Undercover]]||71||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Беларусь]]||71||49||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Бутадыен]]||71||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Бяскідскі тунэль]]||71||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Гарошак панонскі]]||71||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Локаць (адзінка даўжыні)]]||71||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Моргенштэрн (музыкант)]]||71||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Нача-Шпакоўшчына]]||71||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Пошлая Молли]]||71||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Саўцавічы]]||71||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Фіцрой (гара)]]||71||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Юрай]]||71||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[GIF]]||70||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[The Watchtower]]||70||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Ілан Маск]]||70||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[БДСМ]]||70||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020]]||70||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Карл Фрыдрых Гольштэйн-Готарпскі]]||70||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ніфай]]||70||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Океан Ельзи]]||70||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Узброеныя Сілы Беларусі]]||70||2||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019]]||70||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Шоу Трумана (саўндтрэк)]]||70||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Эдгар Алан По]]||70||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Baldur’s Gate 3]]||69||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Opel Kadett]]||69||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Symbal.by]]||69||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Аслаўг]]||69||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Горка (Дзятлаўскі раён)]]||69||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Касмічная прастора]]||69||2||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Кейптаўн]]||69||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Лукені луа Німі]]||69||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[ММ-60 «Сапфір»]]||69||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Нексюша]]||69||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Свята-Дабравешчанская грэчаская царква (Растоў-на-Доне)]]||69||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Слуцкая ратуша]]||69||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Сяліба (Бярэзінскі раён)]]||69||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Язэп Юр’евіч Лёсік]]||69||2||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Язёрак]]||69||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Molchat Doma]]||68||2||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Акадэмаўскія маньякі]]||68||4||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Глеб Паўлавіч Лабадзенка]]||68||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Каркасон (настольная гульня)]]||68||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Крыварожскі метратрам]]||68||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Кіраўнікі Русі і Расіі]]||68||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Охрыд]]||68||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Польска-літоўская вайна]]||68||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Савейкі]]||68||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Саўндтрэк Grand Theft Auto V]]||68||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Слюдзянка]]||68||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Шаруха]]||68||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Every Little Thing (песня The Beatles)]]||67||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[I з’езд беларусаў свету]]||67||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Node.js]]||67||52||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Toyota Corolla]]||67||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Інана]]||67||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Вароты]]||67||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Лужыцкі алфавіт]]||67||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Нябесны замак Лапута]]||67||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Папараць-кветка]]||67||5||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]]||67||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ян Караль Дольскі]]||67||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Lincoln Continental SS-100-X]]||66||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Ва-банк]]||66||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Землетрасенне ў Японіі (2011)]]||66||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Краснагорск (горад)]]||66||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Максім Анатольевіч Шугалей]]||66||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Межыгір’я]]||66||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Натуна]]||66||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Няўдалыя дэбюты на конкурсе песні Еўрабачанне]]||66||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Планета (гасцініца, Мінск)]]||66||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Раман Аляксандравіч Юнеман]]||66||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]]||66||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Спіс самых прадаваных у свеце альбомаў]]||66||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сіра Ісіі]]||66||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Чыгуначны вакзал]]||66||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[NTP]]||65||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Police in Paris]]||65||16||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[VSK-100]]||65||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ільхам Аліеў]]||65||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Ірына Іванаўна Гаркуша]]||65||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Балін (Серадзем’е)]]||65||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Варганы]]||65||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Крысціна Лампе-Анэруд]]||65||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Македонцы]]||65||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Новыя Габы]]||65||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Рассельгасбанк]]||65||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Узнацк]]||65||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Эдард Старк]]||65||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Янка Купала]]||65||16||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[8-я радыётэхнічная брыгада]]||64||3||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[RG-34]]||64||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Адэская нацыянальная акадэмія сувязі імя А. С. Папова]]||64||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Аер (царкоўнае начынне)]]||64||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Алагір]]||64||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Гальшанскае княства]]||64||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Гокун]]||64||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Джэна Артэга]]||64||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Каларада (Тэхас)]]||64||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Мустафа Тамбур]]||64||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Мікалай Васільевіч Крыленка]]||64||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Польскае тэлебачанне]]||64||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сховішча (серыял)]]||64||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Тэрмінатар (фільм)]]||64||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[УННВ]]||64||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Унутраная будова Зямлі]]||64||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Эстонскае радыё]]||64||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Эякуляцыя на чалавека]]||64||4||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Bitmessage]]||63||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[HWDP]]||63||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[MAN F2000]]||63||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Manduca sexta]]||63||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[TempleOS]]||63||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Алагяз]]||63||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Ален Кон]]||63||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці]]||63||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Білефельдскі ўніверсітэт]]||63||1||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Ваенная гісторыя Беларусі]]||63||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Гархвалі]]||63||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Гурон]]||63||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)]]||63||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Катастрофа на авіяшоу ў Даласе]]||63||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Людміла Леанідаўна Гладкая]]||63||2||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Спецыяліст]]||63||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[BMW F30]]||62||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Іда Леанідаўна Авербах]]||62||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Інга-Ліна Ліндквіст]]||62||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Англійская футбольная ліга]]||62||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Геаграфія Чэхіі]]||62||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Кавалёвэ]]||62||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Максім Валер’евіч Палякоў]]||62||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Статыстыка Першай сусветнай вайны]]||62||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Яўген Ігаравіч Андрэйчык]]||62||6||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Андрэй Андрэевіч Піянткоўскі]]||61||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Гісторыя Украіны]]||61||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Дагоны]]||61||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Лявон Заяц]]||61||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Матэвуш Сітак]]||61||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Тындуф]]||61||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Тэйшэбаіні]]||61||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Draconian]]||60||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Hollywood Undead]]||60||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Pornhub]]||60||3||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Textus Receptus]]||60||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Xylocopa violacea]]||60||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Галубцы]]||60||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Жуз]]||60||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Зэльвенскі раён]]||60||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Пентан]]||60||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Попел II]]||60||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Тыгран Геворгавіч Чухаджан]]||60||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]]||60||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Універсітэт Парыж-Дафін]]||60||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[BMW X1]]||59||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Costasiella kuroshimae]]||59||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Jodel D11]]||59||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Visual Studio Code]]||59||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[You’ve Got to Hide Your Love Away]]||59||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Zeman]]||59||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Абд ар-Рахім аль-Нашыры]]||59||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын]]||59||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Камень-на-Обі]]||59||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ладасна (возера)]]||59||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ліза Арэн]]||59||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Міхаіл Іванавіч Русы]]||59||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Окі]]||59||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Праспект Незалежнасці (Мінск)]]||59||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Іасафат Кунцэвіч]]||58||2||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Алесь Юршэвіч]]||58||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Жак Фук’е]]||58||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Міхаіл Уладзіміравіч Круг]]||58||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[PSLV]]||57||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Аляксандр Андрэевіч Мікульчык]]||57||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Амшэнцы]]||57||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Антон Іванавіч Савасцюк]]||57||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Бітва пад Лясной (1708)]]||57||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Дом Герберта Н. Штрауса]]||57||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]]||57||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Карачаева-Чаркесія]]||57||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Колавая ліра]]||57||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Спіс самых прагляданых відэа на YouTube]]||57||4||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Суд над Перакладам новага свету]]||57||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[RCA (раздым)]]||56||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[The Great Satan (альбом Роба Зомбі)]]||56||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Венулы]]||56||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Гдыня]]||56||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гутарковая мова]]||56||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Кубак Амерыкі па футболе 2016]]||56||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Кісяя]]||56||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Лівійскі крызіс]]||56||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Пагарыска]]||56||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Рускія не здаюцца]]||56||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сіялкот]]||56||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Цэнтральнаўкраінскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Уладзіміра Віннічэнкі]]||56||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Юрый Васільевіч Шатуноў]]||56||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[100 найвялікшых выканаўцаў усіх часоў па версіі часопіса Rolling Stone]]||55||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[20th Century Boys]]||55||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Brawl Stars]]||55||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Аляксандр Іосіфавіч Фядута]]||55||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Астана]]||55||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Астраханка (Акмолінская вобласць)]]||55||1||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Гуды]]||55||1||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Гісторыя архітэктуры Мінска]]||55||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Жыровіцы]]||55||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Лесазаводск]]||55||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Спіс краін і залежных тэрыторый паводле сумарнага каэфіцыента нараджальнасці]]||55||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч]]||55||9||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Штучны інтэлект]]||55||9||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Panzerkampfwagen II]]||54||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Spilosoma lubricipeda]]||54||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Барзан Ібрагім ат-Тыкрыці]]||54||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)]]||54||2||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Раймунд VI Тулузскі]]||54||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Севільскі метрапалітэн]]||54||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сялява (возера)]]||54||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Тымукуа]]||54||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Фалаімітатар]]||54||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Юрась Зянковіч]]||54||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[BMW E65]]||53||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Oxxxymiron]]||53||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Іосіф Ігаравіч Прыгожын]]||53||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Баспор]]||53||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Бракар і Ко]]||53||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Герберт Кларк Гувер]]||53||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Зімбабвэ]]||53||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Мервіны]]||53||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Пераважная рука]]||53||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Раймунд IV Тулузскі]]||53||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Раёны Беларусі]]||53||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Уладзімір Някляеў]]||53||3||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Юрый Мікалаевіч Фралоў]]||53||2||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[BMW Neue Klasse]]||52||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Bitchat]]||52||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Kufar.by]]||52||28||{{~|0719}}19 ліпеня |- |[[Mercedes-Benz W210]]||52||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Odysee]]||52||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ігар Яўгенавіч Канашэнкаў]]||52||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Гур’евы]]||52||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гісторыя хентаю]]||52||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Маяк (фільм, 2019)]]||52||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Міхаіл Пятровіч Кунько]]||52||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Русалішкі]]||52||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Сэідзі]]||52||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Трокі]]||52||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Украінцы ў Беларусі]]||52||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Форум]]||52||2||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Фібі Дынэвар]]||52||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Харкаўскі ўніверсітэт (прыватная ВНУ)]]||52||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Яўген Казарцаў]]||52||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[ADR (транспарт)]]||51||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[NGC 5277]]||51||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Ігнат Габрыэлевіч Булгак]]||51||4||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Арыстоцель Анасіс]]||51||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Бульвар Непакорных (Магілёў)]]||51||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Гаеў]]||51||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Грунвальдская бітва]]||51||3||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Джыбрыль Ібрагім]]||51||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Зломбаль]]||51||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Каралеўства Прусія]]||51||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Кардынал-протадыякан]]||51||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Мегаламанія]]||51||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Міндоўг]]||51||3||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ракаў]]||51||2||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сяргей Васілевіч Бесараб]]||51||3||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Успаміны Сапліцы]]||51||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чэрыкаўскі гісторыка-краязнаўчы музей]]||51||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чэрыкаўскі раён]]||51||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Nickelodeon]]||50||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[ShipGoo001]]||50||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[SimpleX]]||50||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[ZIGZAG]]||50||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Арабская культура]]||50||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Астроўна (Бешанковіцкі раён)]]||50||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Гжэгаж Браўн]]||50||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Леў Сапега]]||50||2||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Надзея (імя)]]||50||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Нколе]]||50||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Перэхіль]]||50||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Руская народная добраахвотніцкая армія]]||50||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Спіс алімпійскіх чэмпіёнаў Украіны]]||50||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Трагедыя на Нямізе]]||50||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Францыск Скарына]]||50||6||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чабурашка (фільм)]]||50||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Якуты]]||50||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[American McGee’s Alice]]||49||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Dragon’s Lair]]||49||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Gecko]]||49||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Radiohead]]||49||1||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Імша]]||49||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Балонская канвенцыя]]||49||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Беларускі слоўнік Мядзведскага]]||49||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Віталь Анатольевіч Рымашэўскі]]||49||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гісторыя Горак]]||49||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Магдэбургскае права]]||49||2||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Навагрудскі гісторыка-краязнаўчы музей]]||49||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Радэзія]]||49||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Рускія ў Японіі]]||49||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Рушчыцы]]||49||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сядлецкі ўніверсітэт]]||49||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Сяргей Ігаравіч Гарашчанкоў]]||49||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Сіялк]]||49||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Тамірыс]]||49||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Уцёкі з Лос-Анджэлеса]]||49||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Чарлі Чаплін]]||49||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Якуб Колас]]||49||9||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Hotline Miami]]||48||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Stack Overflow]]||48||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[А. Мукдойні]]||48||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Абдэль Азіз Бутэфліка]]||48||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Актава]]||48||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Альпінарый]]||48||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Бегла старожа]]||48||2||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Бела-Кола]]||48||2||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Дыякан]]||48||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Рагатыўка]]||48||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Рык і Морці]]||48||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Серадзем’е]]||48||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Спіс зорак сузор’я Шаляў]]||48||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Сцяг ЗША]]||48||2||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Фларыда-Кіс]]||48||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Язэп Якаўлевіч Варонка]]||48||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Іван Андрэевіч Ургант]]||47||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў]]||47||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Валынская разня]]||47||10||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Гравітацыя]]||47||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Дафін]]||47||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Катэдж Эрнэста Хемінгуэя]]||47||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Тэлефонны план нумарацыі Беларусі]]||47||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ульвія Алі]]||47||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[NEXTA]]||46||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ulysse Nardin]]||46||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Антрапалогія беларусаў]]||46||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Аўтаномная зона Капіталійскага ўзгорка]]||46||0||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Валерый Абісалавіч Гергіеў]]||46||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Лінія Сталіна]]||46||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Матэ дэ кока]]||46||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі]]||46||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Савана (Джорджыя)]]||46||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Смалявічы]]||46||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Спіс банкаў Беларусі]]||46||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Яйка (харчовы прадукт)]]||46||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ясеніца (раён Паважска Быстрыца)]]||46||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[3 ліпеня]]||45||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[HSV]]||45||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[JPEG]]||45||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Абрам Пятровіч Ганібал]]||45||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Беларуская рэдакцыя Deutsche Welle]]||45||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Ганак]]||45||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Квока]]||45||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Код Каіна]]||45||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Кіеўская Русь]]||45||2||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Мы ідзём шырокімі палямі]]||45||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Назва Грузіі]]||45||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Пажарнае дэпо]]||45||45||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Пункты Лагранжа]]||45||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2026]]||45||11||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Штэфансплац]]||45||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Юрый Уладзіміравіч Якавенка]]||45||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[USS Constitution]]||44||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Іван Іванавіч Ядэшка]]||44||0||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Іслас-дэ-ла-Баія]]||44||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Алег Альбертавіч Гардынец]]||44||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Аляксандр Віктаравіч Клачкоў]]||44||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Аляксей Іванавіч Алексін]]||44||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Аляксей Сяргеевіч Благавешчанскі]]||44||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Балгары]]||44||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Вольга Станіславаўна Рацэвіч]]||44||1||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Гаўрыіла (Глухава)]]||44||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гурджары]]||44||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Забарона беларускага друку]]||44||4||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Кэльмэнці]]||44||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ланкастэры]]||44||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Млечнік апушаны]]||44||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Мікола Кандратаў]]||44||1||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Панхакс]]||44||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Саска Ліпка]]||44||3||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Селетытэніз]]||44||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Сігнэ Рыйсала]]||44||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Цэрынгены]]||44||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Якаб (фільм, 1988)]]||44||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[M8L8TH]]||43||21||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[VK]]||43||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Імбір]]||43||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Баварыя (герцагства)]]||43||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Брайн Мапс]]||43||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Брэдфард]]||43||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Вардадзор (Мартакерт)]]||43||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Ганна Генадзеўна Комар]]||43||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Гарыскі дзяржаўны ўніверсітэт]]||43||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Дзяржынск (Ніжагародская вобласць)]]||43||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Дыялекты беларускай мовы]]||43||2||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Малітва ўкраінскага нацыяналіста]]||43||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Манкурт]]||43||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Манса Муса]]||43||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Нумарныя знакі ў Беларусі]]||43||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ракетны ўдар па авіябазе Мілерава (2022)]]||43||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Свята-Мікалаеўскі сабор (Слуцк)]]||43||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Смердзякоўшчына]]||43||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сінагуа]]||43||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Уніяцкая царква на Беларусі]]||43||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі]]||43||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Чамора]]||43||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Шэйпічы (пасёлак)]]||43||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[BMW E53]]||42||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[BioShock Infinite]]||42||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Bushmaster]]||42||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[LIGO]]||42||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Vue.js]]||42||24||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Алег Антонавіч Гардзіеўскі]]||42||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Арэвахач]]||42||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Беларуская санацыя]]||42||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Бендэр]]||42||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Браніслаў Раманавіч Анцілеўскі]]||42||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Вадзім Іванавіч Альшэўскі]]||42||5||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Вішнеўскае]]||42||1||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Геранім Кеневіч (1796—1884)]]||42||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Дзяніс Юр’евіч Дудко]]||42||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Дубровіца]]||42||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Кальрабі]]||42||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Латэкс]]||42||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Марат Наілевіч Ізмайлаў]]||42||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Паліна Дваранская]]||42||2||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Рыльск]]||42||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Эрнст Сабіла]]||42||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[.50 Action Express]]||41||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Heil Hitler (песня)]]||41||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Imagine Dragons]]||41||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Mazda 3]]||41||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[S.N.U.F.F.]]||41||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ізяславічы Полацкія]]||41||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Аксаміт]]||41||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Карона (тэлесерыял)]]||41||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Магілёўграмадзянпраект]]||41||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Масляк]]||41||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Міхалова (Пухавіцкі раён)]]||41||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Міхаэль Ханэке]]||41||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Не загаснуць зоркі ў небе]]||41||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Прыкмета Белаглазава]]||41||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Санкт-Пецярбург]]||41||2||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)]]||41||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Селеты]]||41||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Спіс памерлых у 2026 годзе]]||41||15||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Чарнобыль (міні-серыял)]]||41||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Юрый Іосіфавіч Пунтус]]||41||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Anthropic]]||40||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Springfield Model 1861]]||40||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Апіялогія]]||40||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Беларуская Народная Рэспубліка]]||40||8||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Валерый Анатольевіч Брылёў]]||40||2||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Гуйлінь]]||40||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Кладскае графства]]||40||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Курская бітва]]||40||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Ліндсі Грэм]]||40||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Мінск]]||40||21||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Рыгор Барадулін]]||40||4||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Санкт-Пецярбургскае Евангелле]]||40||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Сведкі Іеговы ў Беларусі]]||40||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Слонімскі раён]]||40||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Трызуб (геральдыка)]]||40||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Эдуард Людвігавіч Рэгель]]||40||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Shahed 136]]||39||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Анатоль Сяргеевіч Падгайскі]]||39||0||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Белябей]]||39||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Валерый Станіслававіч Мянжынскі]]||39||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Васіль Іванавіч Чапаеў]]||39||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гупі]]||39||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Даўгерутэ]]||39||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Дольф Лундгрэн]]||39||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Кавалёва]]||39||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Казычанка]]||39||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Калодзішчы]]||39||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Колас (футбольны клуб, Барвінкава)]]||39||1||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Лузітанія (лайнер)]]||39||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Лідзія Пятроўна Шынко]]||39||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Масавае забойства беларусаў Падляшша (1946)]]||39||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мефедрон]]||39||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Новыя людзі (партыя)]]||39||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Нюксеніца]]||39||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Першая французская рэспубліка]]||39||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чарняхоўск]]||39||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Шведская кухня]]||39||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Ford Escort (1990—2000)]]||38||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Sons of the Forest]]||38||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[The Binding of Isaac]]||38||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Wayback Machine]]||38||2||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Акурэйры]]||38||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Альфа і Амега]]||38||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Аляксандр Аляксандравіч Пазняк]]||38||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Арэнбургскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў]]||38||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Астраглядскі касцёл]]||38||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Балта-славянскія мовы]]||38||2||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Бародаўка]]||38||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Беларускі рубель]]||38||3||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Вешанка]]||38||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Гарады Беларусі]]||38||5||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гефсіманія]]||38||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Каток, пеўнік і ліска]]||38||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Палуба]]||38||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Савецка-польскі абмен тэрыторыямі (1951)]]||38||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Спіс найвышэйшых вяршыняў Зямлі]]||38||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[У гушчарах]]||38||2||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Эйндхавен]]||38||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Abrostola tripartita]]||37||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[M2 Browning]]||37||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Scomber scombrus]]||37||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Trubetskoy]]||37||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ёвік]]||37||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Акіка (апавяданне)]]||37||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Аляксандр (Іназемцаў)]]||37||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]||37||1||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Гісторыя ЗША]]||37||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Дыега-Гарсія]]||37||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Залман Шазар]]||37||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Карфаген]]||37||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Крывы Рог]]||37||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Люмен (адзінка вымярэння)]]||37||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Наталля Юр’еўна Падольская]]||37||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Сіпіл]]||37||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Троіцкая царква (Слонім)]]||37||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Хіцін]]||37||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Язэп Адамавіч Гладкі]]||37||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Deutsche Welle]]||36||2||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Take That]]||36||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Xbox]]||36||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Айвенга (раман)]]||36||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Анжаліка Мельнікава]]||36||1||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Буйрэк]]||36||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Валерый Сядоў]]||36||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Верашчагіна]]||36||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ветчанскае]]||36||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Дзюгві]]||36||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Жытомір]]||36||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Зеп Маер]]||36||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Канстанцін фон Ноц]]||36||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Крапыўныцкы]]||36||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Кілаўэа]]||36||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Мджар (Гоца)]]||36||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Мовы Еўразіі]]||36||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Нячуя (герб)]]||36||2||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Пасау]]||36||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Пачаеўская ікона Божай Маці]]||36||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Саламея]]||36||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Спіс беларускіх хакеістаў, абраных на драфце НХЛ]]||36||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Уладзімір Валер’евіч Громаў]]||36||3||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Формула-1 у сезоне 1950]]||36||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Фрыгія]]||36||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[HMS C16]]||35||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Hippasteria phrygiana]]||35||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Іфэ]]||35||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Вайна з эму]]||35||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]]||35||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Васілёк]]||35||3||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Ківэрці]]||35||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Лоўрэнс Колберн]]||35||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Мастурбацыя]]||35||20||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Мовы Арменіі]]||35||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Міклаш Хорці]]||35||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Міратворца (вэб-сайт)]]||35||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Новарасійск]]||35||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Нурсултан Абішавіч Назарбаеў]]||35||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Паэтычны тэатр «Арт.С»]]||35||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Спіс міністэрстваў Рэспублікі Беларусь]]||35||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Страж крэсова]]||35||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сільвестр Бельскі]]||35||2||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Уільям (прынц Уэльскі)]]||35||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Хвітсерк]]||35||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Цімур Муцураеў]]||35||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі]]||35||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Ян Хрызастом Пасак]]||35||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[0 (лік)]]||34||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[57-я авіяцыйная база]]||34||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Chrysler]]||34||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[E (лік)]]||34||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Kiwix]]||34||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Portal Revolution]]||34||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Tube.by]]||34||18||{{~|0730}}30 ліпеня |- |[[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў]]||34||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Альберт Леа Шлагетэр]]||34||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Арвен]]||34||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Белсат]]||34||15||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Белтэлекам]]||34||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Будаўнічая катастрофа ў Эрфурце (1184)]]||34||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Гамбург]]||34||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Грынпіс]]||34||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Гісторыя Вялікабрытаніі]]||34||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Жан Рафаэль Шчарбакоўскі]]||34||0||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Пастава на каленях]]||34||19||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Паўстанне АФВПН]]||34||3||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Пінск]]||34||6||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Спіс найстарэйшых дрэў]]||34||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Юрый Георгіевіч Шанько]]||34||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[954-я выпрабавальная база супрацьлодкавага ўзбраення ВМФ Расіі]]||33||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Apple II]]||33||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Calliteara pudibunda]]||33||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Discord]]||33||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Roblox]]||33||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Іосіф Адамавіч Адамайціс]]||33||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Ірына Аляксандраўна Курачкіна]]||33||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Аляксей Пятровіч Тупчы]]||33||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Арцём Алегавіч Шуманскі]]||33||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Боні Тайлер]]||33||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Бруней]]||33||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Бугурт]]||33||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Вісагінас]]||33||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[ГАЗ-52]]||33||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Гайгы]]||33||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Гран-Пры (аўтагонкі)]]||33||1||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Гімн Егіпта]]||33||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Даніла Васілевіч Казакевіч]]||33||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Ежы Гедройц]]||33||3||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Кловіс (археалагічная культура)]]||33||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Кюль-тэгін]]||33||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Маямі Долфінс]]||33||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мінскае пагадненне]]||33||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Плоў]]||33||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Пётр Пятровіч Канаўніцын]]||33||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Піратэхніка]]||33||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Распад Расійскай імперыі]]||33||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Спіс самых доўгіх тунэляў свету]]||33||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Станіслаў Аляксандравіч Шчарбакоў]]||33||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Стэбнык]]||33||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Су-30]]||33||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сунь Ятсен]]||33||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Тэатры Мінска]]||33||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Урад Язэпа Варонкі]]||33||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Фрайталь]]||33||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]]||33||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Эйфелева вежа]]||33||1||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Эрланген]]||33||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[2028]]||32||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Good Kid, M.A.A.D City]]||32||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[S.T.A.L.K.E.R.: Clear Sky]]||32||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Аляксандр Васілевіч Кохан]]||32||2||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Асірыс]]||32||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Брацкая вуліца (Мінск)]]||32||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Вадзім Фёдаравіч Шаршоў]]||32||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Вікісховішча]]||32||19||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Галшка Гулевічаўна]]||32||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Ганаровы дарожнік Беларусі]]||32||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Гісторыя Камеруна]]||32||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Дзмітрый Васільевіч Равуцкі]]||32||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Думузі (бог)]]||32||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Кендрык Ламар]]||32||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Кірыл Краснеўскі]]||32||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Марыя Аўксенцьеўна Прымачэнка]]||32||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Наваельня]]||32||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Нгуен Кхоа Нам]]||32||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Парламенцкія выбары ў Грузіі (2024)]]||32||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм]]||32||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Пятрас Краўяліс]]||32||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі]]||32||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Секс]]||32||8||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Сямібанкіршчына]]||32||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Сяргей Яўгенавіч Пукст]]||32||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Том (прыток Обі)]]||32||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Тэцкае наступленне (1968)]]||32||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Фонбэт]]||32||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Яўгенія Лязо]]||32||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Five Nights at Freddy’s]]||31||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[New Yorker]]||31||0||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Porsche 912]]||31||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[StarCraft: Brood War]]||31||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Ігар Аляксандравіч Бортнік]]||31||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Ігар Пятровіч Логвінаў]]||31||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Автобизнес]]||31||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Андрэй Валяр’янавіч Пратасевіч]]||31||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Барыс Мікалаевіч Ліванаў]]||31||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Беларускі час]]||31||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну]]||31||1||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Беларусі ардэнаноснай (верш)]]||31||1||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Гокарна]]||31||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Гімн Украіны]]||31||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гарадок)]]||31||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Кіларні]]||31||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Леанід Іванавіч Пасечнік]]||31||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Леанід Аляксандравіч Сівачэнка]]||31||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Марыя Круцыфікса Казуліч]]||31||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Марыя Тарасаўна Крушальніцкая]]||31||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Міхаіл Альбертавіч Фёдараў]]||31||2||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Роб Старк]]||31||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Руандыйскі патрыятычны фронт]]||31||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сервацый Маастрыхцкі]]||31||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[УАЗ-452]]||31||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Эльза Хоск]]||31||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Эндзі Бернэм]]||31||5||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[FreeDOS]]||30||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Galaxy Express 999]]||30||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Heckler & Koch HK4]]||30||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Make America Great Again]]||30||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Nürnberg]]||30||2||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Watch the Throne]]||30||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Акавіта]]||30||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Анальны секс]]||30||14||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Брэст]]||30||7||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Вышнэвэ]]||30||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Гербалайф]]||30||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Ефрасіння Полацкая]]||30||4||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Звычайны прэзідэнт]]||30||1||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Караль Мараўскі]]||30||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Квантавая тэлепартацыя]]||30||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Корнуал]]||30||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Лаварышкі]]||30||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Максімільян Станіслаў Рыла]]||30||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Марасейка]]||30||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Марыя Адашчык]]||30||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Масагеты]]||30||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Медаль «За абарону Савецкага Запаляр’я»]]||30||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Нагрудны знак «За раненне»]]||30||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Нацыянальны транспартны ўніверсітэт]]||30||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ордэн «Георгі Дзімітроў»]]||30||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Пантэк’янале]]||30||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Поль Кіракасян]]||30||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Сетубал]]||30||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сулейман-паша]]||30||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі]]||30||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Тапоса]]||30||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Томас Баранаўскас]]||30||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Херсонская дзяржаўная марская акадэмія]]||30||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Чаўпар]]||30||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Юрый Аляксеевіч Гагарын]]||30||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Юрый Дзмітрыевіч Мароз]]||30||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Chevrolet Avalanche]]||29||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Казека]]||29||2||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Антон Данатавіч Дрозд]]||29||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе]]||29||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Баліста]]||29||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Беларускія шахматы]]||29||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Варахша]]||29||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Камунарка (фабрыка)]]||29||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Львоўскі гарадскі савет]]||29||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Любіч (герб)]]||29||2||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Ліманен]]||29||4||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Найра]]||29||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]]||29||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Помнік Янку Купалу (Мінск)]]||29||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Расія]]||29||15||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сант’Амброджа-дзі-Вальпалічэла]]||29||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (1364001—1365000)]]||29||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Тадэй Пагачар]]||29||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Танзімат]]||29||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Хентай]]||29||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Цыкута ядавітая]]||29||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Часавы пояс]]||29||2||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Argynnis pandora]]||28||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Pharaoh]]||28||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[SK Hynix]]||28||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Іван Мікітавіч Серада]]||28||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Інтэрнэт-мем]]||28||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Амітабх Бачан]]||28||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Арменія (гістарычны рэгіён)]]||28||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Бабёр еўрапейскі ў Беларусі]]||28||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Баранавіцкі раён]]||28||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Берта]]||28||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Варапаева]]||28||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Вырка (Ровенская вобласць)]]||28||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Відзін]]||28||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Гібель Аляксандра Коржыча]]||28||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Кабалат Шабат]]||28||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Камароўка (Валожынскі раён)]]||28||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Кароткі фільм пра забойства]]||28||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Карта паляка]]||28||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мара (міфалогія)]]||28||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мэй Ланьфан]]||28||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Мікеа]]||28||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Парнаграфія]]||28||14||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Пяскова-Скала]]||28||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Рама VIII]]||28||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Савет рэвалюцыйнага камандавання Ірака]]||28||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Сцяг Беларусі]]||28||6||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сцяцкі (Гродзенскі раён)]]||28||1||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Турынскі політэхнічны ўніверсітэт]]||28||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Хвоя звычайная]]||28||0||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Чыта]]||28||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Шылук]]||28||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Яніс Алксніс]]||28||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ясакар]]||28||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[.jo]]||27||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[1610 год у гісторыі астраноміі]]||27||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ёган Лукас фон Гільдэбрант]]||27||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Айдарус аль-Зубаідзі]]||27||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Алесь Іванавіч Бельскі]]||27||2||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Аляксандр Віктаравіч Невяроўскі]]||27||3||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Андрэй Васільевіч Кавалёў]]||27||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Андрэй Сяргеевіч Аршавін]]||27||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Барыс Кіт]]||27||1||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Басовішча]]||27||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Бір Тавіль]]||27||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Валяр’ян двухдомны]]||27||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Вэбтун]]||27||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Гімн любові]]||27||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Дарога Р43]]||27||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Дзева (сузор’е)]]||27||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Доўгі торг (Гданьск)]]||27||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Дуньхуан]]||27||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994]]||27||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Квартэт]]||27||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Мірча Лучэску]]||27||5||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Пераклад Бібліі Беларускага экзархата РПЦ]]||27||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Пошукавая аптымізацыя]]||27||10||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сакуны (этнаграфічная група)]]||27||1||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Спіс вуліц Гродна]]||27||6||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Спіс дзяржаўных узнагарод і ганаровых званняў Беларусі]]||27||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сцяг Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]||27||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Тадэвуш Фурдына]]||27||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Уладзімір Караткевіч]]||27||15||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[ФК Дынама Брэст]]||27||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Фаршмак]]||27||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Хавайся ў бульбу (фестываль)]]||27||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Чужая бацькаўшчына]]||27||3||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Юлія Уладзіміраўна Мендэль]]||27||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Iotaphora admirabilis]]||26||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Lolita No. 18]]||26||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Super Nintendo Entertainment System]]||26||2||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Ірына Міхайлаўна Котава]]||26||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Аджыбвэ]]||26||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Аигел]]||26||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Анатоль Васільевіч Міхнавец]]||26||1||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Ангорскі кот]]||26||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ахоцк]]||26||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Вялікабрытанія]]||26||5||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Віленскі дыстрыкт]]||26||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Дзмітрый Францавіч Гурневіч]]||26||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Жавальная гумка]]||26||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Забойства Муамара Кадафі]]||26||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Зварот да ўбоства]]||26||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Звычайны ранак]]||26||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Казімір Пацэвіч]]||26||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Леанід Якаўлевіч Сагалаў]]||26||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Лені Кравіц]]||26||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Луангпхабанг]]||26||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Марфа Рабкова]]||26||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі]]||26||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Паказнікавая функцыя]]||26||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Партызанскі праспект (Мінск)]]||26||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Парфенон]]||26||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сексуальныя пазіцыі]]||26||2||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Скандынаўскія горы]]||26||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сэсава]]||26||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Тамерлан і Алёна]]||26||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Томас Гейнсбара]]||26||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[2 беларускія рублі]]||25||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[BMW F34]]||25||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[CGI (графіка)]]||25||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[IC 1870]]||25||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Mayday (сігнал бедства)]]||25||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Аблога Вены (1529)]]||25||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Адажы]]||25||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Аляксандра Сяргееўна Кавалёва]]||25||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Антон Яўгенавіч Мацвеенка]]||25||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]]||25||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Вольга Яўгенаўна Карач]]||25||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Вэйхерова]]||25||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Гімн В’етнама]]||25||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне]]||25||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]]||25||1||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Зборная Іспаніі па футболе]]||25||1||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Ліля Юр'еўна Брык]]||25||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Нацыянальны ўніверсітэт абароны Украіны]]||25||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Нікалас Тальяфіка]]||25||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Падводная археалогія]]||25||7||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Польская нацыянал-дэмакратыя]]||25||8||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Радзівілы]]||25||3||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Рашыльд]]||25||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Рэнэ Фазель]]||25||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Тадэвуш Касцюшка]]||25||6||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ту-154]]||25||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Тыскрэ (Талін)]]||25||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[УНОВИС]]||25||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Уладзімір Сямёнавіч Каліноўскі]]||25||1||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Фліндэрс (востраў)]]||25||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[122-мм гаўбіца Д-30]]||24||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[200 беларускіх рублёў]]||24||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[976]]||24||13||{{~|0719}}19 ліпеня |- |[[Asguard]]||24||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[BMW E39]]||24||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Osteospermum]]||24||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Perturbator]]||24||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Rondo 1]]||24||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[The Greatest (песня Сіі)]]||24||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Twisted Metal 2]]||24||1||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Іван Юльянавіч Здановіч]]||24||1||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[АКСМ-221]]||24||6||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Амар Сівары]]||24||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Андрэй Аляксеевіч Сарокін]]||24||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Апанас Фёдаравіч Кавалёў]]||24||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Беларусы]]||24||7||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Буякі]]||24||6||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Бярозава Пасека]]||24||0||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Бітва пры Вімі]]||24||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Веселі, брате, часи настали...]]||24||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Віктар Генеў]]||24||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Галата]]||24||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гета ў Сапяжынцы]]||24||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Жанчына зверху]]||24||10||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Злавіць Кайдаша]]||24||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Лічыльнік Гейгера]]||24||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[МТ-ЛБ]]||24||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Масарэцкі тэкст]]||24||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Мяснікоў]]||24||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Находка]]||24||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Пасваль]]||24||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Пенджыкент]]||24||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[П’езаэлектрычны эфект]]||24||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[П’ер-Эмерык Абамеянг]]||24||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Рыгор Астапеня]]||24||2||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Спіс армянскіх этнічных анклаваў]]||24||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Тыпі]]||24||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Украінскі вольны ўніверсітэт]]||24||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Уладзіслаў Знамяроўскі]]||24||1||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Халодная вайна за штучны інтэлект]]||24||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Эмпірызм]]||24||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[61]]||23||2||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Asperitas]]||23||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Entertainment Weekly]]||23||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Foreign Tongues]]||23||0||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Hrodna.life]]||23||13||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[MrBeast]]||23||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Pac-Man]]||23||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Pentium]]||23||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Piper methysticum]]||23||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]||23||1||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Інава (вёска)]]||23||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Іосіф Давыдавіч Грынберг]]||23||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Аляксандр Захаравіч Родзька]]||23||0||{{~|0719}}19 ліпеня |- |[[Аральны секс]]||23||7||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Багамолы]]||23||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Беларуская грэка-каталіцкая царква]]||23||2||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Вольфганг Артур Момзен]]||23||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Дарэктар]]||23||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Джабхат аль-Акрад]]||23||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Дзень вышыванкі ў Беларусі]]||23||1||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Дэзірэ Арто]]||23||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Кавалёў]]||23||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Казанскі сабор (Санкт-Пецярбург)]]||23||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Каханак Вялікай Мядзведзіцы]]||23||3||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Крысціна Юханесан]]||23||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Кусудама]]||23||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Лагерта]]||23||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Максім Сяргеевіч Высоцкі]]||23||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Музей гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі]]||23||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Мірскі замак]]||23||2||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Міхаіл Васілевіч Кавалёў]]||23||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Пагоня]]||23||4||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Памаране]]||23||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Панорпа]]||23||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Прыяп]]||23||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)]]||23||1||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Роза Маратаўна Турарбекава]]||23||3||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Спіс еўрапейскіх фондавых біржаў]]||23||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Спіс краін Еўрапейскага саюза]]||23||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Турсунзадэ]]||23||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Тышкавічы]]||23||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Уліковы нумар плацельшчыка]]||23||7||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Файлы Эпштэйна]]||23||2||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Хаўер Савіёла]]||23||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Цуйван]]||23||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Эрэбуні (аэрапорт)]]||23||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]]||22||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[80386]]||22||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Baby Driver]]||22||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Champion of Champions (снукер)]]||22||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Colobus congoensis]]||22||7||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Ірына Пятроўна Мірашнічэнка]]||22||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Аб’яднаныя Масмедыі]]||22||13||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Аляксандр Васілевіч Паддавашкін]]||22||3||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Анатоль Георгіевіч Грышук]]||22||1||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Анджэла Дэвіс]]||22||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Аннелі Хултэн]]||22||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Астрарыум]]||22||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Аўстралія]]||22||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Беларус (клуб)]]||22||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Беларускі інстытут у Празе]]||22||3||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Біблія Браткунаса]]||22||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Б’ела]]||22||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Васіль Быкаў]]||22||10||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ваўчаняты]]||22||22||{{~|0730}}30 ліпеня |- |[[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей]]||22||7||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Вуліца Шышкіна (Мінск)]]||22||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гаакаа]]||22||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ганна Мартынаўна Базыленка]]||22||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Геаграфія Беларусі]]||22||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Джон Джэй]]||22||1||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Дзеці Аліндаркі]]||22||7||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Дзікае паляванне караля Стаха]]||22||4||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Кацярына Анатолеўна Паўленка]]||22||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Кацярына Васільеўна Білакур]]||22||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Кетчуп]]||22||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ключ 62]]||22||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Кокнэсэ]]||22||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Маша Ефрасыніна]]||22||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Мяніны]]||22||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Мікалай I (імператар расійскі)]]||22||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Патрык Гамільтан (пісьменнік)]]||22||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Рахмон Набіеў]]||22||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Рыгор Юр’евіч Азаронак]]||22||2||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сяргей Лабандзіеўскі]]||22||1||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Тамга Гірэяў]]||22||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Трэш-метал]]||22||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Хлеў]]||22||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Чакалін]]||22||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Atari 800]]||21||5||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Creobroter gemmatus]]||21||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Ls]]||21||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Tyromyces chioneus]]||21||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Unreal Engine]]||21||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Алесь Плотка]]||21||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Альберт]]||21||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Арэхаўск]]||21||1||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)]]||21||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Бялевічы]]||21||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Вялікае Княства Літоўскае]]||21||11||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Відэагульня]]||21||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Віктар Алегавіч Пялевін]]||21||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гарадзенскі сойм (1793)]]||21||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гомель]]||21||5||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Гімн Сальвадора]]||21||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Джэймс Піс]]||21||1||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)]]||21||0||{{~|0719}}19 ліпеня |- |[[Дзмітрый Іванавіч Кулеба]]||21||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка]]||21||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Дзяніс Трусаў]]||21||21||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру]]||21||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Загалле (Любанскі раён)]]||21||3||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Камп’ень]]||21||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Код аэрапорта ІКАА]]||21||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]||21||2||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Максім Багдановіч]]||21||10||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Махачкала (аэрапорт)]]||21||1||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Маці Божая Тракельская]]||21||1||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Мэйбі Бэйбі]]||21||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Надзя Рушава]]||21||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Парафіі Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы]]||21||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Парушэнне слыху]]||21||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Патапенкава]]||21||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Паца-Ваца]]||21||6||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Прэзідэнт Узбекістана]]||21||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Пінскі рачны порт]]||21||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Саскачэванскі ўніверсітэт]]||21||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Стальны Алхімік]]||21||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сухаволя]]||21||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сэнэнкавэ]]||21||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сялянскія батальёны]]||21||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Украіна]]||21||9||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Уладзімір Дубоўка]]||21||3||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Франчэска Трэвізані]]||21||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Чубака]]||21||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Ян Чачот]]||21||4||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[12 ліпеня]]||20||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[7,62 × 54 мм R]]||20||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Atari]]||20||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[King’s Field]]||20||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Lamb of God]]||20||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Pandas]]||20||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[VNV Nation]]||20||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Yellow Submarine (песня)]]||20||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Іжэўск]]||20||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Баі за Хасеке (2016)]]||20||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Беларусафілія ў Расіі]]||20||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Белая Русь]]||20||2||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Ванілін]]||20||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года]]||20||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Галацэн]]||20||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Гальчэва (гміна)]]||20||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Ганна Васільеўна Цімірова]]||20||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Гваякол]]||20||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Ерчыкы]]||20||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Заходне-Лемкаўская рэспубліка]]||20||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Кавалёва (Буда-Кашалёўскі раён)]]||20||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Камуністычная партыя Кубы]]||20||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Карпацкая Украіна]]||20||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Ла-Ла Лэнд]]||20||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Налэнчаў]]||20||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Нестар Васілевіч Кукальнік]]||20||14||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі]]||20||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Памылка 404]]||20||11||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Познань-Галоўны (вакзал)]]||20||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Радзіма мая дарагая]]||20||2||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Раман Сяргеевіч Вягера]]||20||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Рум (Валожынскі раён)]]||20||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Рыжская кінастудыя]]||20||0||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Самуіл Уладзіміравіч Палонскі]]||20||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Свабодныя матэрыялы]]||20||5||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Секс без пранікнення]]||20||11||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Сонечны сарас 141]]||20||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Стас Шурынс]]||20||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Сулавесі (востраў)]]||20||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Увага]]||20||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Уладзімір Зайчанка]]||20||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Элероны]]||20||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Якаў Балглей]]||20||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[120 Collins Street]]||19||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[2022]]||19||1||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[24 ліпеня]]||19||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Final Fantasy Tactics]]||19||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Jay-Z]]||19||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Nintendo 64]]||19||1||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Revolver]]||19||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Street Fighter II]]||19||2||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Styphnolobium japonicum]]||19||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Turmion Kätilöt]]||19||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Азербайджанскі дзяржаўны музей дывана і народнага прыкладнога мастацтва імя Ляціфа Керымава]]||19||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Аляксандр Аляксандравіч Максімчук]]||19||1||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Андора (значэнні)]]||19||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Бакас]]||19||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Беларуская драматычная студыя]]||19||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Бітва пад Лоевам (1651)]]||19||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Вагінальны секс]]||19||8||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Валерыян і горад тысячы планет]]||19||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Вуліца Карла Маркса (Гродна)]]||19||1||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Вячаслаў Вячаслававіч Шамшур]]||19||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Дайлідкі (Астравецкі раён)]]||19||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Зеленагорск (манул)]]||19||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]||19||10||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Каліна звычайная]]||19||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Канстанцін Васілевіч Харламповіч]]||19||19||{{~|0730}}30 ліпеня |- |[[Карта Т-О]]||19||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)]]||19||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Крывічы]]||19||2||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Кунілінгус]]||19||8||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Леанід Юр’евіч Марголін]]||19||1||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Лемяшэвічы (археалагічны помнік)]]||19||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Мікалай Дудчанка]]||19||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Мікалай Кузьміч Кавалёў]]||19||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Ніжні Ноўгарад]]||19||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Обі-Ван Кенобі]]||19||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Падвойнае пранікненне]]||19||6||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Пітэр Кушынг]]||19||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Сетка (страўнік)]]||19||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Супрацьстаянне ў Адэсе (2014)]]||19||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сяргей Іванавіч Барташ]]||19||2||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Сяргей Сямёнавіч Цяцерын]]||19||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Тадэвуш Міцінскі]]||19||2||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Тамперэ]]||19||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Таццяна Мікалаеўна Барамзіна]]||19||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Тонкая чырвоная лінія (фільм, 1998)]]||19||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Торэ Агбар]]||19||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Трыалізм]]||19||7||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Тэлеалогія]]||19||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Улад А4]]||19||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Фурыгана]]||19||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Хыдыр Дзер'яеў]]||19||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Шамахмудавы]]||19||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Эдвард Бенеш]]||19||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Эдуард Аляксандравіч Пальчыс]]||19||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Ян Станкевіч]]||19||2||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[2011]]||18||4||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[21vek.by]]||18||8||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[7 ліпеня]]||18||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Akute]]||18||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Angry Birds]]||18||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[BMW F01]]||18||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Carpe diem]]||18||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Mortal Kombat II]]||18||2||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Pachydiplax longipennis]]||18||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[SVG]]||18||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Vinsent]]||18||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[X-COM: UFO Defense]]||18||1||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[А1 (тэлекам-правайдар)]]||18||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі]]||18||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]||18||12||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Алімпійская (станцыя метро, Кіеў)]]||18||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Аліна]]||18||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Англійскі ўніверсітэт імя Рэскіна]]||18||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Арсень Васілевіч Паўлюкевіч]]||18||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Архей (горад)]]||18||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Арэхаўскі раён (БССР)]]||18||0||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Беларускі лацінскі алфавіт]]||18||9||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Беларусь і югаслаўскія войны]]||18||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Беркут]]||18||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Беспарадкі ў Кано (1953)]]||18||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Блэкджэк]]||18||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Вавілон]]||18||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Вейшнорыя]]||18||6||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Верашчакі (Горацкі раён)]]||18||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Віярэл Антонавіч Балаган]]||18||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Глеб Усяславіч]]||18||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Гомельскi трамвай]]||18||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Грайфсвальд]]||18||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Грубіян]]||18||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Гімн Кеніі]]||18||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Гісторыя Таджыкістана]]||18||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Дзіцячы сад]]||18||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Камрань (база)]]||18||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Кастэльпота]]||18||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Кулыкіў]]||18||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Львоў]]||18||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь)]]||18||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[МТБанк]]||18||6||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Марка Лукіч Крапіўніцкі]]||18||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мсціна]]||18||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Мікола Клімавіч Крыжаніўскі]]||18||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Міхал Анемпадыстаў]]||18||12||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)]]||18||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Наталля Міхайлаўна Ужвій]]||18||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Нікола Тэсла]]||18||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Павел Русін з Кросна]]||18||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Пагонічы]]||18||1||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Паўстанне Канстанціна і Фружына]]||18||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Помнік салдатам, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны (Ліда)]]||18||1||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Сакрат]]||18||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Салечніцкі раён]]||18||1||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Селін Дыён]]||18||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сіленд]]||18||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Сільвія Сэйнт]]||18||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Сіноп]]||18||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Таццяна Уладзіміраўна Мартынава]]||18||1||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Точка BY]]||18||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Усяслаў Брачыславіч]]||18||1||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Фалес Мілецкі]]||18||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Хавайся ў бульбу]]||18||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]]||18||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Эдэрзіту]]||18||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Янка Лучына]]||18||2||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[1461]]||17||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[1 ліпеня]]||17||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Archon]]||17||5||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Hearts of Iron]]||17||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Red (альбом Тэйлар Свіфт)]]||17||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Star Control II]]||17||1||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[TEDxUlicaMińska]]||17||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Ібн-Фадлан]]||17||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Італія]]||17||2||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Авертайм]]||17||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Алена Зуй-Вайцяхоўская]]||17||4||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Аляксандр Апанасавіч Жук]]||17||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Англійская мова]]||17||9||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Андрэй Мікалаевіч Казакевіч]]||17||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка]]||17||1||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Антонаў (Нараўлянскі раён)]]||17||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Атлатль]]||17||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Байкал]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Барыс Барысавіч Палынаў]]||17||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Барыс Георгіевіч Пярчаткін]]||17||1||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Бельнякі]]||17||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Бэрэзіўка]]||17||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Вольга Славаміраўна Бондарава]]||17||2||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Вядомыя асобы Горак]]||17||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Вірэле]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Галадрыель]]||17||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Джэфры Эпштэйн]]||17||1||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]]||17||5||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)]]||17||1||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)]]||17||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Е Пэйцзянь]]||17||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Замах на Хасана Шэйха Махмуда]]||17||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Зацань]]||17||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Какосавая пальма]]||17||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Камод]]||17||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Канстанцін Рыгоравіч Карпекін]]||17||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Кацярына Шульга]]||17||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Ключ 48]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Козы (гміна)]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Краснасельская (станцыя метро)]]||17||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Крыстал Бойд]]||17||8||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Лабараторныя ўмовы]]||17||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Лахта-цэнтр]]||17||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Лер (горад)]]||17||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Маа Цзэдун]]||17||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Манэра]]||17||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Мара]]||17||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Мудрамер (фільм)]]||17||1||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Мідгард]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мілавіца (альманах)]]||17||4||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Наваколасава]]||17||1||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Назва Арменіі]]||17||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Наталля Іванаўна Шыколенка]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Наталля Віктараўна Галіноўская]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ніжняя Саксонія]]||17||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Павіян анубіс]]||17||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Падветраныя астравы]]||17||0||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Пакаранне смерцю Садама Хусейна]]||17||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Палігінія]]||17||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Пріорбанк]]||17||5||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Пуцін — хуйло!]]||17||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Рагачоў]]||17||2||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Размеркавальная прылада]]||17||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Сальта (правінцыя)]]||17||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Свянцяны]]||17||1||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Слова пацана. Кроў на асфальце]]||17||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Согндал]]||17||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]]||17||5||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Уладзімір Вікенцевіч Біруля]]||17||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Фембой]]||17||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Францыск Сільвій]]||17||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)]]||17||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Цімаці Снайдэр]]||17||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Чараўніцы (харэаграфічны калектыў)]]||17||1||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Чачэнская мова]]||17||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Чэмпіянат свету па футболе]]||17||4||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Эрг-Шэбі]]||17||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Янка Брыль]]||17||3||{{~|0730}}30 ліпеня |- |[[Яўген Пятровіч Фёдараў]]||17||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[2029]]||16||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[2 ліпеня]]||16||1||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Back to December (песня Тэйлар Свіфт)]]||16||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Branchipus schaefferi]]||16||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[FreeBSD]]||16||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[God of War (франшыза)]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Kepler-22b]]||16||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Marble Madness]]||16||8||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Mgła]]||16||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Абол]]||16||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Агрэст]]||16||7||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Адысея (фільм, 2026)]]||16||16||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Айварс Гулбіс]]||16||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Падалінскі]]||16||0||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Аляксандр Ружанцоў]]||16||3||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Анатоль Арцёмавіч Брытун]]||16||1||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Анджэй Струг]]||16||3||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Батальённая тактычная група]]||16||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)]]||16||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Беларускія татары]]||16||4||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Беліца (Лідскі раён)]]||16||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Брыгада берагавой абароны]]||16||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Бурк-ан-Брэс]]||16||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Білі Гілмэн]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Бітва пад Жоўтымі Водамі]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Варатар]]||16||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Вялікая Гаць]]||16||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Віцебск]]||16||5||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Георг Хойзер]]||16||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Гродна]]||16||9||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Грузіна-італьянскія адносіны]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Гуга Шперле]]||16||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Гісторыя]]||16||2||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Другая сусветная вайна]]||16||6||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Замкі Беларусі]]||16||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Зміцер Дзядзенка]]||16||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Зінаіда Міхайлаўна Гурбо]]||16||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Каба-Вердэ]]||16||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Какошчыцы]]||16||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Канстанцін Васілевіч Герчык]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Канстанцін Віктаравіч Бурак]]||16||2||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Керкіра]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Кубак Амерыкі па футболе]]||16||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Курная хата]]||16||1||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт унутраных спраў]]||16||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Людзі Ікс: Дні мінулай будучыні]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Магістрат]]||16||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Майдла (Саўэ)]]||16||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Марк Шагал]]||16||3||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Масавае забойства ў Керчы]]||16||1||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Маскоўскі пажар (1812)]]||16||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Маці Пальм]]||16||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Механіка]]||16||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Мовы Азербайджана]]||16||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Мікалай Мікалаевіч Халезін]]||16||3||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мікалай Фёдаравіч Марозік]]||16||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]]||16||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Міхаіл Вячаслававіч Грыб]]||16||6||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Міхаіл Львовіч Глінскі]]||16||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Напады ў Дзербенце і Махачкале (2024)]]||16||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]]||16||0||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Наступ (фракцыя)]]||16||2||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Орындж (Аўстралія)]]||16||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Падманкі]]||16||2||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Плошча (фільм)]]||16||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Полымя (значэнні)]]||16||0||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Польшча]]||16||7||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Помнік Свабоды (Русэ)]]||16||1||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Размова (фільм)]]||16||0||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Расійскае ўварванне ў Крым]]||16||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Роберт Баратэан]]||16||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Роберт Левандоўскі]]||16||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Руская мова]]||16||8||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Рыжскі дагавор (1920)]]||16||0||{{~|0712}}12 ліпеня |- |[[Сангілен]]||16||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Санта-Катарына (востраў)]]||16||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Спіс вуліц Брэста]]||16||4||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Спіс краін паводле даўжыні берагавой лініі]]||16||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Спіс самых высокіх статуй свету]]||16||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Станіслава Вадзімаўна Гліннік]]||16||4||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Супермэн]]||16||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Сяргей Валер’евіч Кавалёў]]||16||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Така]]||16||0||{{~|0731}}31 ліпеня |- |[[Уладзімір Мікалаевіч Навіцкі]]||16||2||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Уладзімір Святаславіч]]||16||2||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Успышка хантавіруса на MV Hondius]]||16||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Філатэлія]]||16||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Хрушчы]]||16||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Хэлаўін (фільм, 1978)]]||16||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Прага)]]||16||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чарнышэўская (станцыя метро)]]||16||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чыжоўка (жылы раён)]]||16||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2028]]||16||1||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Шаўкат Мірзіяеў]]||16||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]||16||6||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Эгейскае мора]]||16||0||{{~|0719}}19 ліпеня |- |[[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі]]||16||1||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Эдвартс Вірза]]||16||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Энвер-паша]]||16||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Юдзіт Полгар]]||16||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[20 ліпеня]]||15||1||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[27 ліпеня]]||15||2||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[29 ліпеня]]||15||1||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[5 канал]]||15||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[BBC World Service]]||15||2||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[BMW 600]]||15||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Casus belli]]||15||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Clausewitz Engine]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Dd]]||15||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Dzida]]||15||1||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Frogger]]||15||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[I Wanna Be Your Man]]||15||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Pixar]]||15||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Sinar Mas Center]]||15||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Twenty One Pilots]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Via Maris]]||15||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Іван Сямёнавіч Павала-Швяйкоўскі]]||15||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Ісак Абрамавіч Сербаў]]||15||1||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Акрэсціна]]||15||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Івулін]]||15||4||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Аляксандр Міхайлавіч Ласякін]]||15||3||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Андрэй Аляксандравіч Радаман]]||15||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Антоній Пагарэльскі]]||15||0||{{~|0727}}27 ліпеня |- |[[Арцём Уладзіміравіч Півавараў]]||15||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Аўрэліян]]||15||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Балгарыя]]||15||1||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Батальён Аль-Бара ібн Малік]]||15||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Ленінград)]]||15||0||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Бозлу]]||15||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Васільеў]]||15||0||{{~|0718}}18 ліпеня |- |[[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч]]||15||1||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Віталь Паўлавіч Паліцаймака]]||15||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Германія]]||15||5||{{~|0730}}30 ліпеня |- |[[Глыбокая глотка (секс)]]||15||8||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Гірш Давідавіч Лекерт]]||15||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)]]||15||0||{{~|0717}}17 ліпеня |- |[[Джон Рыд]]||15||0||{{~|0724}}24 ліпеня |- |[[Джордж Сантаяна]]||15||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Дзан Ін]]||15||0||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Дзень узяцця Бастыліі]]||15||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас]]||15||0||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025]]||15||2||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Еўрамайдан]]||15||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Жукоўскі (горад)]]||15||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Задарожжа (Глыбоцкі раён)]]||15||0||{{~|0710}}10 ліпеня |- |[[Закон каменных джунгляў]]||15||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Залатая Арда]]||15||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Зубр (маладзёжны рух)]]||15||1||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Карачаеўцы]]||15||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Кастусь Шыталь]]||15||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Клім Аляксандравіч Жукаў]]||15||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Коперскі порт]]||15||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Кіеўскае (Акмолінская вобласць)]]||15||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ламаносаў (горад)]]||15||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Ланцуговая піла]]||15||0||{{~|0729}}29 ліпеня |- |[[Лемкі]]||15||0||{{~|0708}}08 ліпеня |- |[[Лукаш Сапега]]||15||1||{{~|0702}}02 ліпеня |- |[[Луцый Карнелій Сула]]||15||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Людзі на балоце (раман)]]||15||5||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Лясныя могілкі (Рыга)]]||15||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Лізавета Габсбург]]||15||0||{{~|0714}}14 ліпеня |- |[[Ліль-Бабс]]||15||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Лімейра]]||15||0||{{~|0723}}23 ліпеня |- |[[Літоўская мова (экзалінгвонім беларускай мовы)]]||15||15||{{~|0730}}30 ліпеня |- |[[Максім Мікалаевіч Мірны]]||15||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Малая Літва]]||15||1||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Марыя Віктараўна Васілевіч]]||15||1||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Могілкі Райніса]]||15||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Музычны альбом]]||15||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Мэцью Раян (футбаліст)]]||15||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Мікалай Ільіч Падвойскі]]||15||0||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Мікалай Мікалаевіч Варабей]]||15||1||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Мікалай Міхайлавіч Гайдукоў]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Мінет]]||15||8||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Напад на УФСБ у Хабараўску]]||15||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Наталля Васілеўна Жызнеўская]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Нгоні]]||15||1||{{~|0701}}01 ліпеня |- |[[Невяроўскі]]||15||1||{{~|0728}}28 ліпеня |- |[[Огі і тараканы]]||15||0||{{~|0707}}07 ліпеня |- |[[Палінезійскія мовы]]||15||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Паслёнавыя]]||15||0||{{~|0704}}04 ліпеня |- |[[Паўлінка]]||15||7||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Пеніс чалавека]]||15||7||{{~|0713}}13 ліпеня |- |[[Праспект Машэрава (Брэст)]]||15||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Прыслоўе]]||15||1||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Разбітае сэрца пацана]]||15||3||{{~|0719}}19 ліпеня |- |[[Рыа-дэ-Жанэйра]]||15||1||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Рыгор Леанідавіч Кісель]]||15||1||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Слабадскія могілкі (Ліда)]]||15||0||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Славянскі Базар у Віцебску]]||15||2||{{~|0720}}20 ліпеня |- |[[Спіс аб’ектаў NGC (2001—3000)]]||15||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Спіс заслужаных настаўнікаў Беларусі]]||15||2||{{~|0715}}15 ліпеня |- |[[Спіс старажытных балцкіх народаў і плямёнаў]]||15||0||{{~|0706}}06 ліпеня |- |[[Стаіцызм]]||15||0||{{~|0726}}26 ліпеня |- |[[Сёмкаў Гарадок]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Томас Бекет]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Тымол]]||15||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Уладзімір Іванавіч Буднік]]||15||1||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Францыск (Папа Рымскі)]]||15||0||{{~|0705}}05 ліпеня |- |[[Хіюмаа]]||15||0||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Цунамі]]||15||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Чудзь]]||15||0||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Шахтуш]]||15||0||{{~|0711}}11 ліпеня |- |[[Шкаплер Маці Божай з гары Кармель]]||15||1||{{~|0716}}16 ліпеня |- |[[Шчучыншчына (песня)]]||15||0||{{~|0721}}21 ліпеня |- |[[Юрый Міхайлавіч Хаванскі]]||15||0||{{~|0725}}25 ліпеня |- |[[Язэп Драздовіч]]||15||4||{{~|0703}}03 ліпеня |- |[[Якаў Пятровіч Палонскі]]||15||0||{{~|0722}}22 ліпеня |- |[[Ян Эвангеліста Пуркіне]]||15||0||{{~|0709}}09 ліпеня |- |[[Яя (Кемераўская вобласць)]]||15||0||{{~|0725}}25 ліпеня |} iikptgrh5ow29t2tp88ly15zk5tua13 3 780918 5174718 5171587 2026-08-03T03:11:25Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-32 */ новы падраздзел 5174718 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Renovating Action Party]]'''<br /> <small>''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Facial age estimation]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div>--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Caledonian MacBrayne]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Cal-Mac HQ2005.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Caledonian MacBrayne''', in short form CalMac, is the trade name of CalMac Ferries Ltd, the major operator of passenger and vehicle ferries to the west coast of Scotland, serving ports on the mainland and 22 of the major islands. It is a subsidiary of holding company David MacBrayne, which is owned by the Scottish Government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 13 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 20 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:00, 27 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Plot of Prats de Molló]]'''<br /> <small>''([[:ca:Fets de Prats de Molló]])&#32;([[:es:Complot de Prats de Molló]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''plot of Prats de Molló''' was an attempted military invasion of Catalonia carried out from France to achieve its independence planned by Francesc Macià and the leadership of the Estat Català party, discovered and aborted in 1926. The plan consisted of the penetration of two columns (one from Saint-Laurent-de-Cerdans, the other from Coll d'Ares), which were to occupy Olot and proclaim the Catalan Republic. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:11, 3 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30879613 --> hz5ssgap1qu5fwexw5w0m2hf13cwe85 0 782087 5174524 4932135 2026-08-02T13:53:14Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174524 wikitext text/x-wiki [[Файл:Плахов_Кузница_1845.jpg|міні|[[Плахаў, Лаўр Кузьміч|Л. К. Плахаў]], карціна Кузня, 1845 год]] '''Кузня''' — майстэрня по ручной апрацоўцы [[Металы|металу]], як правіла, [[коўка]]й. Чалавек, які ажыццяўляе ўсе гэтыя аперацыі і працуе ў кузні — [[Кавальства|каваль]]. == Абсталяванне кузні == У кузні абавязкова размяшчаліся [[агнішча]] (горан) і [[кавадла]]. У ёй можна ажыццяўляць амаль усе першасныя аперацыі па апрацоўцы [[Металы|металу]]: плавіць, заліваць яго ў форму; а таксама і далейшыя, сярод якіх: свабодная [[коўка]], кавальская [[зварка]], горнавая пайка [[Медзь|медзі]], тэрмічная апрацоўка вырабаў, гартаванне, штампоўка, валачэнне, згібанне, кручэнне, чаканка і г. д. <gallery> Файл:Blacksmith_at_work02.jpg|alt=Кузнец за ковкой|Каваль за коўкай Файл:Интерьер_кузницы_Львов_Шевч_гай.jpg|alt=Кузница в Шевченковском гае|Кузня ў [[Шаўчэнкаўскі гай (Львоў)|Шаўчэнкаўскім гаі]] Файл:Forging_shop-Gesenkschmiede_1.JPG|alt=Механический молот|Механічны молат Файл:Blacksmiths_fire.jpg|Горан Файл:Coal-forge-diagram.svg|alt=Устройство горна|Будова горна Файл:Barkerville_BC_Blacksmith_Shop.JPG|alt=Кузнечная мастерская Баркервилля Британской Колумбии|Кавальская майстэрня Баркервіля ў Брытанскай Калумбіі Файл:Forgeron_au_travail_Guédelon.JPG|alt=Кузнец за работой Геделон|Каваль за працай, Гедэлон Файл:Smidse_1.jpg|alt=Кузница|Кузня </gallery> == Гісторыя == У недалёкім мінулым ''кузня'' — галоўнае месца вытворчасці зброі і прылад працы. Кавальскае рамяство і кавальская вытворчасць маюць шматвяковую гісторыю. Чалавеку здаўна былі вядомыя найпрасцейшыя кавальскія інструменты для коўкі: [[молат]], [[клешчы]], кавадла і самае простае абсталяванне для награвання — [[горан]], а таксама прылада для нагнятання паветра — мяхі. На [[Русь|Русі]], каб пазбегнуць пажару, кузня будавалася як мага далей ад жылой забудовы<ref>{{Кніга|аўтар=Осипов А. М., Александров В. А., Гольдберг Н. М.|загаловак=Афанасий Никитин и его время|год=1956|мова=ru|выданне=2-е выд|месца=М.|выдавецтва=Министерство просвещения|старонкі=17|старонак=215}}</ref>. Першая механізацыя працэсаў коўкі адбываецца ў XVI стагоддзі. Тады пачынаюць прымяняць механічныя рычажныя і вададзейныя молаты, якія прыводзіліся ў дзеянне энергіяй вадзяной плыні. Пры адсутнасці [[Гідраэнергія|гідраэнергіі]] прымяняліся капаравыя (падаючыя) молаты. У сувязі з малой прадукцыйнасцю працы і адначасова паскарэннем навукова-тэхнічнага прагрэсу кузня згубіла сваё значэнне; ручная вытворчасць змянілася фабрычна-патокавай. На замену майстэрням прыйшлі кавальскія [[цэхі]] з механічнымі і гідраўлічнымі молатамі, пракатнымі станамі і г. д. У сучаснай кузні займаюцца, як правіла, ручной мастацкай коўкай і ствараюць паштучныя вырабы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://sites.google.com/site/lugmetalart/useful|title=Полезные материалы|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924165347/https://sites.google.com/site/lugmetalart/useful|archive-date=2014-09-24|access-date=2010-06-15}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Зварка]] * [[Металургія]] == Крыніцы == {{commonscat}} {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] 7ygphwbgcq3y979kzddoxll92yluu13 5174542 5174524 2026-08-02T14:33:59Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5174542 wikitext text/x-wiki [[Файл:Плахов_Кузница_1845.jpg|міні|[[Плахаў, Лаўр Кузьміч|Л. К. Плахаў]], карціна Кузня, 1845 год]] '''Кузня''' — майстэрня по ручной апрацоўцы [[Металы|металу]], як правіла, [[коўка]]й. Чалавек, які ажыццяўляе ўсе гэтыя аперацыі і працуе ў кузні — [[Кавальства|каваль]]. == Абсталяванне кузні == У кузні абавязкова размяшчаліся [[агнішча]] (горан) і [[кавадла]]. У ёй можна ажыццяўляць амаль усе першасныя аперацыі па апрацоўцы [[Металы|металу]]: плавіць, заліваць яго ў форму; а таксама і далейшыя, сярод якіх: свабодная [[коўка]], кавальская [[зварка]], горнавая пайка [[Медзь|медзі]], тэрмічная апрацоўка вырабаў, гартаванне, штампоўка, валачэнне, згібанне, кручэнне, чаканка і г. д. <gallery> Файл:Blacksmith_at_work02.jpg|alt=Кузнец за ковкой|Каваль за коўкай Файл:Интерьер_кузницы_Львов_Шевч_гай.jpg|alt=Кузница в Шевченковском гае|Кузня ў [[Шаўчэнкаўскі гай (Львоў)|Шаўчэнкаўскім гаі]] Файл:Forging_shop-Gesenkschmiede_1.JPG|alt=Механический молот|Механічны молат Файл:Blacksmiths_fire.jpg|Горан Файл:Coal-forge-diagram.svg|alt=Устройство горна|Будова горна Файл:Barkerville_BC_Blacksmith_Shop.JPG|alt=Кузнечная мастерская Баркервилля Британской Колумбии|Кавальская майстэрня Баркервіля ў Брытанскай Калумбіі Файл:Forgeron_au_travail_Guédelon.JPG|alt=Кузнец за работой Геделон|Каваль за працай, Гедэлон Файл:Smidse_1.jpg|alt=Кузница|Кузня </gallery> == Гісторыя == У недалёкім мінулым ''кузня'' — галоўнае месца вытворчасці зброі і прылад працы. Кавальскае рамяство і кавальская вытворчасць маюць шматвяковую гісторыю. Чалавеку здаўна былі вядомыя найпрасцейшыя кавальскія інструменты для коўкі: [[молат]], [[клешчы]], кавадла і самае простае абсталяванне для награвання — [[горан]], а таксама прылада для нагнятання паветра — мяхі. На [[Русь|Русі]], каб пазбегнуць пажару, кузня будавалася як мага далей ад жылой забудовы<ref>{{Кніга|аўтар=Осипов А. М., Александров В. А., Гольдберг Н. М.|загаловак=Афанасий Никитин и его время|год=1956|мова=ru|выданне=2-е выд|месца=М.|выдавецтва=Министерство просвещения|старонкі=17|старонак=215}}</ref>. Першая механізацыя працэсаў коўкі адбываецца ў XVI стагоддзі. Тады пачынаюць прымяняць механічныя рычажныя і вададзейныя молаты, якія прыводзіліся ў дзеянне энергіяй вадзяной плыні. Пры адсутнасці [[Гідраэнергія|гідраэнергіі]] прымяняліся капаравыя (падаючыя) молаты. У сувязі з малой прадукцыйнасцю працы і адначасова паскарэннем навукова-тэхнічнага прагрэсу кузня згубіла сваё значэнне; ручная вытворчасць змянілася фабрычна-патокавай. На замену майстэрням прыйшлі кавальскія [[цэхі]] з механічнымі і гідраўлічнымі молатамі, пракатнымі станамі і г. д. У сучаснай кузні займаюцца, як правіла, ручной мастацкай коўкай і ствараюць паштучныя вырабы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://sites.google.com/site/lugmetalart/useful|title=Полезные материалы|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924165347/https://sites.google.com/site/lugmetalart/useful|archive-date=2014-09-24|access-date=2010-06-15}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Зварка]] * [[Металургія]] == Крыніцы == {{commonscat}} {{Крыніцы}} {{Кавальства}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] e2gt5upb77p5myqa2huofs2baf7nr3a 0 783089 5174729 4939828 2026-08-03T05:15:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174729 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Алесандра Буанджорна''' ({{lang-it|Alessandro Buongiorno}}; нар. {{ДН|6|6|1999}}) — італьянскі футбаліст, цэнтральны абаронца клуба [[Напалі Неапаль|«Напалі»]] і нацыянальнай [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]]. == Кар’ера == === Клубная === Буанджорна ёсць выхаванцам футбольнай школы [[Тарына Турын|«Тарына»]]. 14 лютагу 2018 года абаронца склаў свой першы прафесійны кантракт з клубам, паводле якога заставаўся ў клубе да 2022 года<ref>[http://www.toronews.net/giovanili/primavera-torino-alessandro-buongiorno-rinnova-fino-al-2022/ «Primavera, Torino: Alessandro Buongiorno rinnova fino al 2022»]. Toro News</ref>. 4 красавіка 2018 года паклаў пачатак кар’еру ў [[Серыя А|Серыі А]] згуляўшы за «Тарына» ў матчы супраць [[ФК Кратонэ|«Кратонэ»]]. У тым матчы абаронца выйшаў на замену на 82-й хвіліне, але праз пашкоджанне быў вымушаны сысці з гульнёвай пляцоўцы на 88-й хвіліне<ref>[https://web.archive.org/web/20180610223630/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/match-report/2017-18/UNICO/UNI/27/TORCRO «Fixtures and Results | Season 2017-18 | Matchday 27»]. Serie A.</ref>. Каб здабыць практыку, абаронца быў аддадзену ў арэнду ў клуб [[Серыя Б|Серыі Б]] [[ФК Карпі|«Карпі»]], у складзе якога дэбютаваў 25 верасня 2018 года. Па вяртанні з арэнды Буанджорна не здолеў замацавацца ў камандзе і нават не з'яўляўся на полі. У выніку 11 студзеня 2020 года зноў выправіўся ў арэнду, далучыўшыся да яшчэ аднаго клуба Серыі Б [[ФК Трапані|«Трапані»]]. У складзе каманды згуляў 13 матчаў. Вярнуўшыся ў Турын, Буанджорна падоўжыў кантракт з клубам да 2024 года<ref>[https://www.torinofc.it/news/03/09/2020/buongiorno-rinnovo-fino-al-2024_24734 «Buongiorno, rinnovo fino al 2024»]. Torino FC.</ref>. 17 снежня 2020 года ён згуляў свой першы матч як ігрок пачатковага складу ў матчы Серыі А супраць [[Рома Рым|«Ромы»]]<ref>Satori, Gianluca (18.12.2020). [https://www.toronews.net/toro/le-pagelle-di-roma-torino-3-1-belotti-un-leone-edera-si-fa-vedere/ «Le pagelle di Roma-Torino 3-1: Belotti un leone, Edera si fa vedere»]. Toro News</ref>. У наступным сезоне, з прыходам на трэнерскую пасаду [[Іван Юрыч|Івана Юрыча]], ігрок пачаў больш рэгулярна з'яўляцца ў каманднай абароне, якая цяпер складалася з трох чалавек<ref>Manassero, Francesco (2.11.2021). [https://www.lastampa.it/torino/2021/11/02/news/per-il-toro-e-un-buongiorno-il-ragazzo-ora-e-esplosivo-1.40876739 «Per il Toro è un Buongiorno: „Il ragazzo ora è esplosivo“»]. La Stampa.</ref>. Буанджорна стаў футбалістам першай адзінаццатцы ў [[Серыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2022—2023 гадоў|сезоне 2022—2023 гадоў]]. Матч супраць [[ФК Сасуола|«Сасуола»]], які адбыўся 17 верасня 2022 года, згуляў у якасці капітана<ref>[https://www.calciomercato.com/news/torino-buongiorno-la-fascia-da-capitano-e-un-grande-orgoglio-74406 «Torino Buongiorno: „La fascia da capitano è un grande orgoglio“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241207053103/https://www.calciomercato.com/news/torino-buongiorno-la-fascia-da-capitano-e-un-grande-orgoglio-74406 |date=7 снежня 2024 }}. Calcio Mercato.</ref>. 3 мая 2023 года забіў свой першы гол у італьянскай лізе, адзначыўшыся ў пераможным матчы супраць [[Сампдорыя Генуя|«Сампдорыі»]] ў [[Генуя|Генуі]] (0:2)<ref>Pagliara, Mario (3.05.2023). [https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Sampdoria/03-05-2023/sampdoria-torino-0-2-gol-buongiorno-pellegri-4601411135160.shtml «Apre Buongiorno, chiude Pellegri: un bel Toro passa in casa Samp»]. Gazzetta dello Sport.</ref>. 13 ліпеня 2024 года абаронца далучыўся да [[Напалі Неапаль|«Напалі»]], што каштавала неапальскаму клуба 35 мільёнаў еўра і 5 мільёнаў еўра ў дадатак у якасці бонусаў<ref>[https://www.goal.com/it/liste/ufficiale-buongiorno-napoli-contratto-durata-stipendio-numero-maglia-dettagli-comunicato/bltfbe0034cd9505089 «C’è l’annuncio ufficiale, il Napoli piazza un altro colpo: Buongiorno alla corte di Conte»]. Goal.</ref>. З «Напалі» ігрок склаў працоўны дагавор тэрмінам на пяць гадоў<ref>[https://www.reuters.com/sports/soccer/buongiorno-joins-napoli-torino-2024-07-13/ «Buongiorno joins Napoli from Torino»]. Reuters.</ref>. === Міжнародная === 17 сакавіка 2023 года Буанджорна быў упершыню выкліканы ў нацыянальную [[Зборная Італіі па футболе|зборную Італіі]] на два адборачныя матчы [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2024 года|чэмпіянату Еўропы 2024 года]] супраць [[Зборная Англіі па футболе|зборных Англіі]] і [[Зборная Мальты па футболе|Мальты]]<ref>[https://www.repubblica.it/sport/calcio/nazionale/2023/03/17/news/nazionale_mancini_chiama_il_bomber_argentino_retegui_convocati_anche_falcone_e_buongiorno-392588865/ «Nazionale, Mancini chiama l’argentino Retegui. Prima anche Falcone e Buongiorno»]. La Repubblica.</ref>. Аднак ігрок дэбютаваў толькі 18 чэрвеня ў матчы за трэцяе месца ў [[Ліга нацый УЕФА 2022—2023 гадоў|Лізе нацый 2022—2023 гадоў]] супраць [[Зборная Нідэрландаў па футболе|зборнай Нідэрландаў]], які скончыўся на карысць італьянцаў з лікам 3:2<ref>Rotondaro, Vittorio. [https://www.goal.com/it/liste/buongiorno-torino-titolare-olanda-italia/blt90962c2b049fdd39 «L’ascesa di Buongiorno: dall’exploit al Torino alla gran prestazione in Olanda»]. Goal</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2024}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Буанджорна Алесандра}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Футбалісты Італіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Карпі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Трапані]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі]] 1aw9bqhkiwprpi30ukbpltc2l2d32bn 0 783222 5174692 5003400 2026-08-02T23:17:56Z Summershell67 159583 /* */ 5174692 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Ural.svg|альт=|міні|200x200пкс|Сцяг па найбольш вядомым праекце [[Антон Аляксеевіч Бакоз|А. А. Бакова]]]] [[Файл:Preobr2.png|thumb|200px|right|Сцяг палітычнага грамадскага аб’яднання [[Пераўтварэнне Урала|Пераўтварэння Урала]]]] [[Файл:Flag of Siberia dark.svg|альт=|міні|200x200пкс|Сцяг Сібіры ўзору 1917 г.]] [[Файл:Flag of Ural Republic.svg|thumb|200px|right|Сцяг [[Дэмакратычны Камітэт абароны Урала|Дэмакратычнага Камітэта абароны Урала]]]] [[Файл:Flag of the Ural government (1918).svg|thumb|200px|right|Сцяг [[Уральскае часовае ўрадаванне|Часовага абласнога ўрада Урала]]]] '''Сцяг Уральскай Рэспублікі''' — сімвал [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]], прадугледжаны артыкулам 34 канстытуцыі [[Уральская рэспубліка|Уральскай рэспублікі]]. Не быў распрацаваны і прыняты да 9 лістапада 1993 года, калі [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] выдаў Указ № 1874 аб роспуску Свярдлоўскага абласнога Савета народных дэпутатаў. == Прапанаваныя сцягі == === Бела-зялёна-чорны сцяг === Найбольш верагодным прэтэндэнтам на прыняцце ў якасці афіцыйнага быў варыянт, прыдуманы [[Антон Аляксеевіч Бакоў|А. А. Баковым]]. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з суадносінамі вышыні да даўжыні 2:3 або 1:2, створанае па ўзоры сцяга Расійскай Федэрацыі. Складаецца з трох роўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — белага, сярэдняй — зялёнага (малахітавага) і ніжняй — чорнага колеру. Па аналогіі з [[Сцяг Сібіры|бела-зялёным сцягам]] [[Сібір|Сібірскіх]] ўрадаў [[ВПАС|Дэрбера]] і [[Часовы Сібірскі ўрад (Валагодскага)|Валагодскага]] белы колер сімвалізаваў снег, зялёны — лясы, а чорны — [[Уральскія горы|Уральскія горы]]. Таксама ў агульнаўральскім маштабе выказвалася версія, што палосы зверху ўніз сімвалізуюць Паўночны, Сярэдні і Паўднёвы Урал. Існуе версія, што колеры сцяга «абыгрываюць» колеры радавога герба Дзямідавых<ref>{{Cite web |url=http://www.russiafederation.ru/symbolics/flagi/subjects/sverdlov.htm |title=Свярдловская область |access-date=2009-07-20 |archive-date=2013-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109094529/http://www.russiafederation.ru/symbolics/flagi/subjects/sverdlov.htm |deadlink=no }}</ref>. Сцяг упершыню быў узняты ў 1989 годзе на Культуралагічным кангрэсе народа [[мансі|мансі]] ва [[Урай|Ураі]]<ref>{{cite web|url=http://gerb.rossel.ru/ter/sym11|title=Сайт губернатора Свярдловской области: геральдика|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160918013947/http://gerb.rossel.ru/ter/sym11|archivedate=2016-09-18|access-date=2009-07-20|deadlink=yes}}</ref>. Выкарыстоўваўся аўтанамісцкім рухам [[Уральскае абласніцтва|ўральскіх абласнікоў]] з 1991 года, у тым ліку для раскраскі вокладкі выдаваемага Антонам Баковым у 1991—1992 гг. часопіса «Уральскі абласнік». Бакоў лічыцца ініцыятарам выкарыстання гэтага сцяга ў праекце рэспублікі, для якой ён распрацоўваў канстытуцыю, пры гэтым ён адмаўляе выкарыстанне яго ў мансійскіх праектах<ref>{{Cite web |url=https://66.ru/news/politic/229174/ |title=Мансийская республика. Как в девяностые Антон Баков и Эдуард Россель присоединяли нефтяные земли ХМАО - Новости - 66.ru|access-date=2020-05-22 |archive-date=2020-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201121627/https://66.ru/news/politic/229174/ |deadlink=no }}</ref>. З выяўленай па цэнтры сцяга залатой горліцай быў сцягам палітычнага грамадскага аб’яднання [[Пераўтварэнне Урала|«Пераўтварэння Урала»]], лідарам якога быў [[Губернатар Свярдлоўскай вобласці|губернатар Свярдлоўскай вобласці]] [[Эдуард Росель]]. Антонам Баковым было адчаканена 5000 значкоў-сцягоў без сокала для членаў руху. У цяперашні час сцяг выкарыстоўваецца [[Грамадскі рух|грамадскімі рухамі]] самых розных напрамкаў: ад ўральскіх аўтанамістаў і сепаратыстаў да прыхільнікаў [[Аб’яднанне рэгіёнаў Расіі|аб’яднання]] [[Курганская вобласць|Курганскай]], [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай]] і [[Чэлябінская вобласць|Чэлябінскай абласцей]] у адзіны суб’ект Заўральскі край у складзе [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. === Чорна-жоўта-зялёны сцяг === Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з суадносінамі вышыні да даўжыні 2:3 і складаецца з трох роўнавялікіх палос: верхняй — чорнага, сярэдняй — жоўтага і ніжняй — зялёнага колеру. Выкарыстоўваўся [[Дэмакратычны Камітэт абароны Урала|Дэмакратычным Камітэтам абароны Урала]] ў 1990 годзе. === Сцяг Часовага абласнога ўрада Урала === Таксама магчымым сцягам Уральскай рэспублікі мог стаць сцяг [[Уральскае часовае ўрадаванне|Часовага абласнога ўрада Урала]], які існаваў з жніўня па лістапад 1918 года. Сцяг складаўся з дзвюх роўных палос: верхняй — ярка-чырвонага і ніжняй — светла-зялёнага колеру. Быў зацверджаны пастановай № 6 ад 23 кастрычніка 1918 г. «Аб сцягу вобласці Урала». Да сённяшняга дня ў архівах Свярдлоўскай і Пермскай абласцей не ўдалося выявіць дакументаў аб сімволіцы і гісторыі стварэння сцяга Вобласці Урала 1918 года, але можна выказаць здагадку, што сцяг быў натхнёны з’яўленнем у 1783 годзе першага герба горада Екацярынбурга, які меў ідэнтычныя колеры. У будучыні чырвона-зялёныя колеры Урала будуць прысутнічаць у праекце сцяга і герба Свярдлоўскай вобласці аўтарства Рамана Будніка і Уладзіміра Тыпікіна, толькі ўжо ў вертыкальным выглядзе. == Гл. таксама == [[Уральская рэспубліка]] <br> [[Уральскае абласніцтва]] <br> [[Свярдлоўская вобласць]] <br> [[Сцяг Свярдлоўскай вобласці]] <br> [[Герб Свярдлоўскай вобласці]] <br> [[Сцяг Сібіры]] == Спасылкі == [https://web.archive.org/web/20080302041239/http://uiro.narod.ru/rodoved3/03_08.htm «Аб сцягу вобласці Урала 1918 года»] [http://gerb.rossel.ru/ter/sym11 «Геральдыка Свярдлоўскай вобласці»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160918013947/http://gerb.rossel.ru/ter/sym11 |date=18 верасня 2016 }} == Заўвагі == <div class="references-small"><references /></div> {{Сцягі суб’ектаў Расійскай Федэрацыі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-02-23}} [[Катэгорыя:Уральская рэспубліка]] [[Катэгорыя:Сцягі 1993 года]] 0lkb4hd2nlzd7l7rx158e2qka6ilmie 0 787483 5174687 5163794 2026-08-02T23:00:48Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны, вычытка часткова 5174687 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | платформы = {{Немаркіраваны спіс|[[Windows]]|[[PlayStation 4]]|[[Linux]]|[[macOS]]|[[Xbox One]]|[[Nintendo Switch]]}} | жанр = [[Аркада (гульня)|аркада]], [[аўтосiмулятор]], [[спартыўны сімулятар]] | сайт = https://www.rocketleague.com/ | выява = Rocket League coverart.jpg | распрацоўшчык = [[Psyonix]] | выдавец = [[Psyonix]]<br>[[505 Games]] (PS4, XOne) | даты выпуску = {{Немаркіраваны спіс | '''Windows, PS4:''' |7 ліпеня 2015 | '''Xbox One:''' |17 лютага 2016 | '''macOS, Linux:''' |8 верасня 2016 | '''Nintendo Switch:''' |14 лістапада 2017 }} | рухавічок = [[Unreal Engine 3]] | носьбіт = [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | кіраванне = [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]], [[геймпад]] | мовы інтэрфейсу = [[англійская]], [[французская]], [[італьянская]], [[нямецкая]], [[іспанская]], [[нідэрландская]], [[японская]], [[карэйская]], [[польская]], [[партугальская]], [[руская]] і [[турэцкая]] | рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкая]],<br > [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкая]] | кіраўнік = Томас Сілаўэй | прадзюсар = Сара Хіббелер | дызайнер = Коры Дэвіс | праграміст = Джарэд Коўн | сцэнарыст = Бобі Маккейн | кампазітар = Майк Олт }} '''Rocket League''' — аркадная гоначная гульня ў жанры футбола, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй Psyonix. Выхад гульні адбыўся 7 ліпеня 2015 года для [[Windows]] і [[PlayStation 4]]. У 2016 годзе гульня была выпушчана для [[Xbox One]]<ref>{{Cite web|url=http://www.3dnews.ru/924700|title=Аркада Rocket League выйдзе на Xbox One|author=Тихонов, Денис|date=2015-12-06|publisher=[[3DNews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220173854/http://www.3dnews.ru/924700|archive-date=2016-02-20|access-date=2020-07-21|url-status=live}}</ref>, а таксама для [[Linux]] і [[macOS]], але падтрымка апошніх была спынена ў 2020 годзе. У 2017 годзе была выпушчана версія для [[Nintendo Switch]]. Да канца лета 2020 года Psyonix планавала перавесці гульню з прэміяльнай гульні ў бясплатную мадэль, але па непрадбачаных абставінах стала бясплатнай толькі 23 верасня 2020 года. Гульня апісана як «футбол, але з ракетнымі аўтамабілямі», дае доступ да матчу да васьмі гульцоў, размеркаваных па чатыры чалавекі ў каманду, выкарыстоўваючы гоначныя аўтамабілі з ракетнымі рухавікамі, каб ударыць мячом у вароты праціўніка і набраць ачкі на працягу матчу. Гульня ўключае ў сябе [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі]] і [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|шматкарыстальніцкі]] рэжымы, у якія можна гуляць як лакальна, так і анлайн, уключаючы крос-платформавую гульню паміж усімі версіямі<ref>{{Cite web|url=https://gamingtrend.com/2015/06/16/playing-soccer-in-a-car-has-never-been-this-fun-rocket-league-hands-on-impressions/|title=Playing soccer in a car has never been this fun — Rocket League Hands-On Impressions|first=Jay|last=Malone|date=2015-06-16|publisher=Gaming Trend|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621215705/http://gamingtrend.com/2015/06/16/playing-soccer-in-a-car-has-never-been-this-fun-rocket-league-hands-on-impressions/|archive-date=2015-06-21|access-date=2015-06-21|url-status=live}}</ref>. Пазнейшыя абнаўленнi для гульні ўключылі магчымасць змяняць асноўныя правілы матчу і дадалі новыя рэжымы гульні, у тым ліку заснаваныя на хакеі і баскетболе. Гэтая гульня з'яўляецца працягам гульні 2008 года ''{{Не перакладзена|Supersonic Acrobatic Rocket-Powered Battle-Cars}}'' для [[PlayStation 3]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/2014/12/02/rocket-league-coming-to-ps4-next-year|title=Rocket League выйдзе на PS4 у наступным годзе|first=Mike|last=Mahardy|website=[[IGN]]|date=2014-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622030235/http://www.ign.com/articles/2014/12/02/rocket-league-coming-to-ps4-next-year|archive-date=2015-06-22|access-date=2015-06-01|url-status=live}}</ref>. «Баявыя машыны» атрымалі неадназначныя водгукі і не мелі поспеху, але заваявалі адданую фанацкую базу. З-за правалу, Psyonix працягвала падтрымліваць сябе за кошт кантрактнай распрацоўкі для іншых студый, адначасова імкнучыся распрацаваць працяг. Psyonix пачала фармальную распрацоўку Rocket League прыкладна ў 2013 годзе, палепшыўшы гульнявы працэс ад баявых машын. Psyonix таксама прызнала адсутнасць маркетынгу ў Battle-Cars і занялася як сацыяльнымі сеткамі, так і прома-акцыямі, у тым ліку прапаноўваючы гульню бясплатна для карыстальнікаў PlayStation Plus пры выпуску гульні на рынак. Rocket League была высока ацэненая за яе паляпшэння геймплэя ў параўнанні з Battle-Cars, а таксама за яе графіку і агульную прэзентацыю, хоць некаторая крытыка была накіравана ў бок фізічнага рухавічка гульні. Гульня атрымала шэраг галіновых узнагарод, а да пачатку 2018 года было прададзена больш за 10 мільёнаў гульняў і ўсталяваны ўнутраны рэкорд у 40 мільёнаў гульцоў. Rocket League таксама была прынята ў якасці кіберспорту, у якім прафесійныя гульцы ўдзельнічаюць праз ESL і Major League Gaming, а таксама ўласную серыю чэмпіянатаў Rocket League Championship Series (RLCS) Psyonix. == Гульнявы працэс == Стыль гульні ў асноўным такі ж, як і ў {{Не перакладзена|Supersonic Acrobatic Rocket-Powered Battle-Cars}}. Гульцы кіруюць машынкай з ракетным рухавіком і спрабуюць забіць мяч, які нашмат больш машынкі, у вароты, атрымліваючы за гэта ачкi. Гульнявы працэс нагадвае футбольную гульню з элементамі гонак на выжыванне.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.rockpapershotgun.com/2014/12/03/rocket-league-trailer/|title=Car-To-Ball: Rocket League|first=Alice|last=O'Connor|website=[[Rock, Paper, Shotgun]]|date=2014-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702140744/http://www.rockpapershotgun.com/2014/12/03/rocket-league-trailer/|archive-date=2015-07-02|access-date=2015-06-01|url-status=live}}</ref><ref name="ShackNews">{{Cite web|lang=en|url=http://www.shacknews.com/article/89592/rocket-league-preview-gas-powered-goals|title=Rocket League preview: gas-powered goals|first=Ozzie|last=Mejia|website=[[Shacknews]]|date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522015103/http://www.shacknews.com/article/89592/rocket-league-preview-gas-powered-goals|archive-date=2015-05-22|access-date=2015-06-01|url-status=live}}</ref> Аўтамабілі гульцоў маюць магчымасць скакаць, каб ударыць па мячу, знаходзячыся ў паветры. Гульцы таксама могуць павялічыць хуткасць, праводзячы свае аўтамабілі праз спецыяльна адзначаныя месцы на поле, якія дазваляюць ім хутка перасекчы поле з паскарэннем, выкарыстоўваць імпульс каб ударыць па мячы, або ўрэзацца ў аўтамабіль іншага гульца, каб знішчыць яго. Гулец, у якога знішчылі аўтамабіль, адраджаецца каля сваёй брамы. Гулец таксама можа выкарыстоўваць штуршок, калі знаходзіцца ў паветры, каб прасунуць сябе наперад у палёце, дазваляючы ударыць па мячу ў паветры. Гульцы могуць змяняць арыенцір свайго аўтамабіля ў паветры, які дазваляе кіраваць палётам. Гульцы таксама могуць выконваць хуткія ўхілення, прымушаючы аўтамабіль рабіць кароткі скачок і круціцца ў зададзеным кірунку, што можа быць выкарыстана для падштурхоўвання мяча ці атрымання перавагі ў пазіцыянаванні над іншай камандай<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.pushsquare.com/news/2015/07/guide_how_to_play_like_a_pro_in_ps4s_rocket_league|title=Кіраўніцтва: Як гуляць як прафесіянал у ''Rocket League'' дзеля PS4|first=Sammy|last=Barket|website=[[Push Square]]|date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101040854/http://www.pushsquare.com/news/2015/07/guide_how_to_play_like_a_pro_in_ps4s_rocket_league|archive-date=2016-11-01|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref>. Матчы звычайна доўжацца пяць хвілін, з раптоўнай смерцю ў авертайме, калі гульня заканчваецца пры роўным ліку<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jul/24/rocket-league-review-psyonix|title=''Rocket League'' review – a turbo-charged joy to play|first=Rich|last=Stanton|website=[[The Guardian]]|date=2016-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031214523/https://www.theguardian.com/technology/2015/jul/24/rocket-league-review-psyonix|archive-date=2016-10-31|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref>. Матчы могуць праходзіць як адзін на адзін, так чатыры на чатыры ў залежнасці ад абранага плэй-ліста<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/articles/rocket-league-max-player-count-increase-under-cons/1100-6434784/|title=''Rocket League'' Max Player Count Increase Under Consideration|first=Eddie|last=Makuch|website=[[GameSpot]]|date=2016-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215205155/https://www.gamespot.com/articles/rocket-league-max-player-count-increase-under-cons/1100-6434784/|archive-date=2016-02-15|access-date=2016-02-14|url-status=live}}</ref>. Плэй-лісты служаць канкурэнтам онлайн-рэжыму Rocket League, дзе гульцы спаборнічаюць у розных шматузроўневых рангах на працягу гульнявых сезонаў, прычым перамогі ці паразы павышаюць або паніжаюць ранг гульца адпаведна<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.polygon.com/2016/8/4/12384556/rocket-league-game-modes-ranking-guide|title=''Rocket League'' game modes and ranking guide|first=Max|last=Parker|website=[[Polygon]]|date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101041220/http://www.polygon.com/2016/8/4/12384556/rocket-league-game-modes-ranking-guide|archive-date=2016-11-01|access-date=2016-10-31|url-status=live}}</ref>. Гульня ўключае ў сябе аднакарыстальніцкі рэжым, у якім гулец спаборнічае з ботамі, кіраванымі кампутарам. Абнаўленне ў снежні 2016 года ўвяло «індывідуальнае навучанне», паслядоўнасці якія могуць быць створаны гульцамі і якімі можна падзяліцца з іншымі на той жа платформе; гульцы могуць паказаць шлях мяча, а таксама прысутнасць і майстэрства праціўнікаў на поле, каб практыкаваць канкрэтныя ўдары па варотах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/articles/rocket-league-update-will-help-improve-your-skills/1100-6445574/|title=''Rocket League'' Update Will Help Improve Your Skills With New Custom Training Mode|first=Eddie|last=Makuch|website=[[GameSpot]]|date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305030318/https://www.gamespot.com/articles/rocket-league-update-will-help-improve-your-skills/1100-6445574/|archive-date=2018-03-05|access-date=2016-11-18|url-status=live}}</ref>. Праз некалькі месяцаў пасля выхаду Psyonix выпусціла абнаўленне, з дададзеным рэжымам «мутатары», змяніўшы некаторыя аспекты геймплэя, такія як падвышаная ці паніжаная гравітацыя, памер мяча, хуткасць мяча і прыгучасць<ref name="Mutate">{{Cite web|lang=en|url=http://blog.us.playstation.com/2015/10/28/mix-match-and-mutate-in-rocket-league-this-november/|title=Mix, Match, and Mutate in ''Rocket League'' This November|first=Jeremy|last=Dunham|website=blog.us.playstation.com|date=2015-10-28|publisher=[[Sony Computer Entertainment America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029144734/http://blog.us.playstation.com/2015/10/28/mix-match-and-mutate-in-rocket-league-this-november/|archive-date=2015-10-29|access-date=2015-10-28|url-status=live}}</ref><ref name="Mutate IGNRU">{{Cite web|url=https://ru.ign.com/rocket-league/78055/news/v-rocket-league-poiaviatsia-mutatory|title=В Rocket League появятся мутаторы|author=Блейк, Викки|date=2015-10-29|publisher=[[IGN#IGN Russia|IGN Россия]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725154030/https://ru.ign.com/rocket-league/78055/news/v-rocket-league-poiaviatsia-mutatory|archive-date=2020-07-25|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref>. У святочны сезон 2015 года іншае абнаўленне замяніла матчы «мутатараў» на рэжым, натхнёны хакеем (званы «снежны дзень»), які гуляецца на лядовым катку, а мяч замянілі хакейнай шайбай з іншай фізікай<ref name="Hockey">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/articles/rocket-leagues-hockey-mode-winter-event-now-availa/1100-6433105/|title=''Rocket League'''s Hockey Mode, Winter Event Now Available|first=Chris|last=Pereira|website=[[GameSpot]]|date=2015-12-15|publisher=[[CBS Interactive]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151216014415/https://www.gamespot.com/articles/rocket-leagues-hockey-mode-winter-event-now-availa/1100-6433105/|archive-date=2015-12-16|access-date=2015-12-15|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.pcgamer.com/rocket-league-hockey-themed-snow-day-mode-dated/|title=''Rocket League'' hockey-themed Snow Day mode dated|first=Tom|last=Senior|website=[[PC Gamer]]|date=2015-11-28|publisher=[[Future US]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128055520/http://www.pcgamer.com/rocket-league-hockey-themed-snow-day-mode-dated/|archive-date=2015-11-28|access-date=2015-11-28|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.ign.com/rocket-league/78873/news/stala-izvestna-data-reliza-khokkeinogo-obnovleniia-rocket-league|title=Стала известна дата релиза хоккейного обновления Rocket League|author=Карпентер, Николь|date=2015-11-27|publisher=[[IGN#IGN Russia|IGN Россия]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725201831/https://ru.ign.com/rocket-league/78873/news/stala-izvestna-data-reliza-khokkeinogo-obnovleniia-rocket-league|archive-date=2020-07-25|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://games.mail.ru/pc/news/2015-12-15/v_rocket_league_poyavilsya_hokkejnyj_rezhim/|title=В Rocket League появился хоккейный режим|author=Маховиков, Илья|date=2015-12-15|publisher=[[Игры@Mail.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725145743/https://games.mail.ru/pc/news/2015-12-15/v_rocket_league_poyavilsya_hokkejnyj_rezhim/|archive-date=2020-07-25|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref>. Гульцы выказалі пазітыўнае стаўленне да дадзенага рэжыму, што ён быў падоўжаны на некалькі тыдняў пасля святочнага сезону. «Снежны дзень» быў пастаянна дададзены ў Налады мутатара для прыватных матчаў гульняў 10 лютага 2016 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/2016/02/19/rocket-league-snow-day-hockey-playlist-comes-back-next-week/|title=''Rocket League – Snow Day'' hockey playlist comes back next week|first=Sharif|last=Saed|website=[[VG247]]|date=2016-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317124121/https://www.vg247.com/2016/02/19/rocket-league-snow-day-hockey-playlist-comes-back-next-week/|archive-date=2016-03-17|access-date=2016-03-15|url-status=live}}</ref>. «Абручы», рэжым гульні, заснаваны на баскетболе, быў дададзены 26 красавіка 2016 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.vg247.com/2016/03/11/rocket-league-dev-teasing-basketball-themed-mode/|title=''Rocket League'' dev teasing basketball-themed mode|first=Sherif|last=Saed|website=[[VG247]]|date=2016-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312032015/http://www.vg247.com/2016/03/11/rocket-league-dev-teasing-basketball-themed-mode/|archive-date=2016-03-12|access-date=2016-03-11|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/articles/rocket-league-basketball-is-coming-soon-update/1100-6436113/|title=''Rocket League Basketball'' Is Coming Soon (UPDATE)|first=Mat|last=Paget|website=[[GameSpot]]|date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402133302/http://www.gamespot.com/articles/rocket-league-basketball-is-coming-soon-update/1100-6436113/|archive-date=2016-04-02|access-date=2016-03-29|url-status=live}}</ref><ref name="gamespot hoops">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/articles/see-rocket-leagues-new-basketball-mode-in-action-c/1100-6439027/|title=See ''Rocket League'' New Basketball Mode in Action, Coming Next Week|first=Eddie|last=Makuch|website=[[GameSpot]]|date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423033814/https://www.gamespot.com/articles/see-rocket-leagues-new-basketball-mode-in-action-c/1100-6439027/|archive-date=2016-04-23|access-date=2016-04-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/articles/rocket-league-basketball-update-is-rolling-out-now/1100-6439200/|title=''Rocket League Basketball'' Update Is Rolling Out Now|first=Mat|last=Pagat|website=[[GameSpot]]|date=2016-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160429040049/https://www.gamespot.com/articles/rocket-league-basketball-update-is-rolling-out-now/1100-6439200/|archive-date=2016-04-29|access-date=2016-04-20|url-status=live}}</ref><ref name="RL Basketball">{{Cite web|url=https://games.mail.ru/pc/news/2016-04-21/basketbol_pojavitsja_v_rocket_league_na_sledujuschej_nedele/|title=Баскетбол в Rocket League появится на следующей неделе|author=Соколов, Евгений|date=2016-04-21|publisher=[[Игры@Mail.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725151849/https://games.mail.ru/pc/news/2016-04-21/basketbol_pojavitsja_v_rocket_league_na_sledujuschej_nedele/|archive-date=2020-07-25|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.igromania.ru/news/60178/Basketbolnaya_karta_poyavitsya_v_Rocket_League_na_sleduyuschey_nedele.html|title=Баскетбольная карта появится в Rocket League на следующей неделе|author=Князев, Денис|date=2016-04-20|publisher=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725152224/https://www.igromania.ru/news/60178/Basketbolnaya_karta_poyavitsya_v_Rocket_League_na_sleduyuschey_nedele.html|archive-date=2020-07-25|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref>. Асобны рэжым «Rumble», які ўключае ў сябе незвычайныя бонусы, такія як магчымасць замарозіць мяч на месцы або прымусіць аднаго суперніка адчуваць цяжкасці з кіраваннем сваёй машынай, быў дададзены 8 верасня 2016 года<ref name="vg247 201608">{{Cite web|lang=en|url=http://www.vg247.com/2016/08/08/rocket-leagues-free-rumble-mode-will-add-power-ups/|title=''Rocket League'' free 'Rumble' mode will add power-ups|first=James|last=O'Conner|website=[[VG247]]|date=2016-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809113210/http://www.vg247.com/2016/08/08/rocket-leagues-free-rumble-mode-will-add-power-ups/|archive-date=2016-08-09|access-date=2016-08-08|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.igromania.ru/news/62178/Razrabotchiki_Rocket_League_anonsirovali_rezhim_Rumble.html|title=Разработчики Rocket League анонсировали режим Rumble|author=Кожевников, Евгений|date=2016-08-08|publisher=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725155309/https://www.igromania.ru/news/62178/Razrabotchiki_Rocket_League_anonsirovali_rezhim_Rumble.html|archive-date=2020-07-25|access-date=2020-07-25|url-status=live}}</ref>. Абнаўленне ў снежні 2016 года, вядомая як «Starbase ARC» ( заснаваная на мабільнай гульні Psyonix ARC Squadron) дадала падтрымку карыстацкіх арэн для гульцоў [[Microsoft Windows|Windows]], падтрымоўваных праз [[Steam|Steam Workshop]], нароўні з іншым новым кантэнтам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/2016/12/02/rocket-league-starbase-arc-arena-shown-at-the-game-awards/|title=''Rocket League: Starbase Arc'' arena shown at The Game Awards|first=James|last=O'Conner|website=[[VG247]]|date=2016-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20161204211124/http://www.vg247.com/2016/12/02/rocket-league-starbase-arc-arena-shown-at-the-game-awards/|archive-date=2016-12-04|access-date=2016-12-08|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/articles/major-rocket-league-update-arrives-today-heres-eve/1100-6446064/|title=Major ''Rocket League'' Update Arrives Today, Here's Everything It Adds|first=Eddie|last=Makuch|website=[[GameSpot]]|date=2016-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212121412/https://www.gamespot.com/articles/major-rocket-league-update-arrives-today-heres-eve/1100-6446064/|archive-date=2016-12-12|access-date=2016-12-07|url-status=live}}</ref>. == Распрацоўка гульні == 19 лютага 2014 года кампанія Psyonix пацвердзіла, што працягам гульні ''SARPBC'' стане ''Rocket League'', якую [[IGN]] пракаментаваў як «гульня з больш простай назвай, чым SARPBC»<ref>{{Cite web|url=http://www.psyonix.com/forum/viewtopic.php?f=35&t=9611|title=Title announcement|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621185830/http://www.psyonix.com/forum/viewtopic.php?f=35&t=9611|archive-date=2015-06-21|access-date=2015-06-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/2014/10/24/psyonix-announces-rocket-league-coming-spring-2015|title=Psyonix Announces Rocket League Coming Spring 2015|first=Michael|last=Martin|website=[[IGN]]|date=2014-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502134654/https://www.ign.com/articles/2014/10/24/psyonix-announces-rocket-league-coming-spring-2015|archive-date=2019-05-02|access-date=2015-06-01|url-status=live}}</ref> З лютага 2014 года гульня знаходзілася ў стане закрытага Alpha тэставання для PC, а пазней і ў двух закрытых beta тэставаннях дзеля [[PlayStation 4]] з красавіка 2015<ref name="Announce">{{Cite web|url=http://blog.eu.playstation.com/2015/04/24/rocket-league-closed-beta-starts-today-sign-now/|title=Закрытае бэта–тэставанне Rocket League стартуе сёння — зарэгіструйцеся прама зараз|first=Jeremy|last=Dunham|website=[[Playstation Blog]]|date=2015-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429001312/http://blog.eu.playstation.com/2015/04/24/rocket-league-closed-beta-starts-today-sign-now/|archive-date=2015-04-29|access-date=2015-06-01|url-status=live}}</ref> і мая 2015.<ref>{{Cite web|url=http://www.egmnow.com/articles/news/rocket-league-second-beta-test-begins-today-on-ps4/#|title=Другі бэта-тэст Rocket League пачынаецца сёння на PS4|first=Matthew|last=Bennette|website=[[Electronic Gaming Monthly]]|date=2015-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515070734/http://www.egmnow.com/articles/news/rocket-league-second-beta-test-begins-today-on-ps4/|archive-date=2015-05-15|access-date=2015-06-01|url-status=dead}}</ref>. 3 чэрвеня 2015 года Psyonix аб'яўляе афіцыйную дату запуску гульні для PS4 і PC — 7 ліпеня 2015 года, а эксклюзіўную машыну Sweet Tooth (з серыі ''Twisted Metal'') можна будзе адкрыць толькі ў версіі для PS4.<ref>{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2015/06/03/twisted-metals-sweet-tooth-joins-rocket-league|title=Twisted Metal's Sweet Tooth Joins Rocket League|first=Mike|last=Mahardy|website=[[IGN]]|date=2015-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710140846/http://www.ign.com/articles/2015/06/03/twisted-metals-sweet-tooth-joins-rocket-league|archive-date=2015-07-10|access-date=2015-06-04|url-status=live}}</ref> ''Rocket League'' стала даступная ў PSN на PS4 для Паўночнай Амерыкі, Еўропы і рэгіёнаў Акіяніі. Музычны альбом да гульні ''Rocket League'' стаў даступны ў розных выданнях 1 ліпеня 2015 года.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/RocketLeague/status/616343350111657984?lang=en|title=For those asking, the official Rocket League soundtrack is now available (first!) on @cdbaby -- Go get it!|author=@Rocket League|date=2015-07-01|publisher=[[Twitter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310075732/https://twitter.com/RocketLeague/status/616343350111657984?lang=en|archive-date=2016-03-10|access-date=2015-07-07|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/rocket-league-official-game/id1015122533|title=Rocket League (Афіцыйны саўндтрэк да гульні)|publisher=iTunes|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724115402/https://itunes.apple.com/us/album/rocket-league-official-game/id1015122533|archive-date=2015-07-24|access-date=2015-07-19|url-status=live}}</ref> У яго ўвайшлі арыгінальныя кампазіцыі гукавога дызайнера Майка Олта з Psyonix і дзве кампазіцыі Hollywood Principle.<ref>{{Cite web|url=http://www.zam.com/story.html?story=35960|title=Ракетная Ліга: Інтэрв'ю з Томасам Сілаўэем|author=Cyliena|date=2015-04-09|publisher=Zam.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023013654/http://www.zam.com/story.html?story=35960|archive-date=2015-10-23|access-date=2015-07-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://psyonix.com/forum/viewtopic.php?f=33&t=10542&start=20#p209164|title=Тэма: Rocket League выходзіць на PS4 + новы трэйлер|first=Jeremy|last=Dunham|date=2014-12-02|publisher=[[Psyonix]]|access-date=2015-07-13|url-status=dead}}</ref> 21 ліпеня 2020 года распрацоўшчыкі абвясцілі аб пераходзе гульні на free-to-play, да канца лета, а таксама сыход з платформы [[Steam]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rocketleague.com/news/rocket-league-going-free-to-play-this-summer/|title=Rocket League Going Free To Play This Summer|author=Psyonix Team|website=www.rocketleague.com|date=2020-07-21|publisher=[[Psyonix]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721174250/https://www.rocketleague.com/news/rocket-league-going-free-to-play-this-summer/|archive-date=2020-07-21|access-date=2020-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://coop-land.ru/news/18174-rocket-league-pereydet-na-uslovno-besplatnuyu-model-i-uydet-iz-steam.html|title=Rocket League перейдет на условно-бесплатную модель и уйдет из Steam|website=Coop-land.ru|date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721210349/https://coop-land.ru/news/18174-rocket-league-pereydet-na-uslovno-besplatnuyu-model-i-uydet-iz-steam.html|archive-date=2020-07-21|access-date=2020-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.igromania.ru/news/95951/Rocket_League_skoro_stanet_besplatnoy_i_uydyot_iz_magazina_Steam.html|title=Rocket League скоро станет бесплатной и уйдёт из магазина Steam|author=Шевкун, Михаил|date=2020-07-21|publisher=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722060229/https://www.igromania.ru/news/95951/Rocket_League_skoro_stanet_besplatnoy_i_uydyot_iz_magazina_Steam.html|archive-date=2020-07-22|access-date=2020-07-21|url-status=live}}</ref>. == Водгукі і крытыка == {{Video game reviews|MC=(PC) 86/100<ref name="MCPC">{{cite web|title=Rocket League for PC reviews|url=http://www.metacritic.com/game/pc/rocket-league|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=2015-07-25|lang=en|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145453/https://www.metacritic.com/game/pc/rocket-league|url-status=live}}</ref><br>(PS4) 85/100<ref name="MCPS4">{{cite web|title=Rocket League for PlayStation 4 reviews|url=http://www.metacritic.com/game/playstation-4/rocket-league|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=2015-07-25|lang=en|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108110852/https://www.metacritic.com/game/playstation-4/rocket-league|url-status=live}}</ref><br> (XOne) 87/100<ref name="MCXONE">{{cite web|title=Rocket League for Xbox One reviews|url=https://www.metacritic.com/game/xbox-one/rocket-league|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2020-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823171249/https://www.metacritic.com/game/xbox-one/rocket-league|url-status=live}}</ref><br> (Switch) 86/100<ref name="MCSwitch">{{cite web|title=Rocket League for Nintendo Switch reviews|url=https://www.metacritic.com/game/switch/rocket-league|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701103641/https://www.metacritic.com/game/switch/rocket-league|url-status=live}}</ref>|Destruct=9/10<ref>{{cite web|last=Furniss|first=Zack|title=Review: Rocket League|url=https://www.destructoid.com/review-rocket-league-295971.phtml|publisher=[[Destructoid]]|date=2015-07-14|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930232252/https://www.destructoid.com/review-rocket-league-295971.phtml|url-status=live}}</ref>|3DN=8/10<ref>{{cite web|last=Москалёв|first=Олег|title=Rocket League — футбол на колесах. Рецензия|url=https://3dnews.ru/917151|publisher=[[3DNews]]|date=2015-06-18|access-date=2020-07-21|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721210346/https://3dnews.ru/917151|url-status=live}}</ref>|IGN=8/10<ref name="IGNrev">{{cite web|last=Tyrrel|first=Brandin|title=Rocket League reivew: Sports Cars|website=[[IGN]]|url=http://ign.com/articles/2015/07/15/rocket-league-review/|access-date=2015-07-18|date=2015-07-14|lang=en|archive-date=2015-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150718044849/http://www.ign.com/articles/2015/07/15/rocket-league-review|url-status=live}}</ref>|PCGUK=87/100<ref>{{cite web|last=Elliot|first=Matt|title=Rocket League reviews|url=http://www.pcgamer.com/rocket-league-review/#|website=[[PC Gamer]]|publisher=[[Future plc]]|access-date=2015-07-18|date=2015-07-13|lang=en|archive-date=2015-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717020508/http://www.pcgamer.com/rocket-league-review/|url-status=live}}</ref>|EuroG=6/10<ref>{{cite web|last=Daniłko|first=Jerzy|title=Rocket League - Recenzja|url=https://www.eurogamer.pl/articles/2015-07-13-rocket-league-recenzja|publisher=[[Eurogamer]]|date=2017-02-03|access-date=2020-07-21|lang=pl|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721210346/https://www.eurogamer.pl/articles/2015-07-13-rocket-league-recenzja|url-status=live}}</ref>|award1=Best Sports Game of E3|award1Pub={{nowrap|[[PSU.com|PlayStation Universe]]}}|award2={{nowrap|Best Multiplayer Game of E3}}|award2Pub=GamingTrend|GI=9/10<ref>{{cite web|last=Cork|first=Jeff|title=Rocket League Radio - Controlled Chaos|url=https://www.gameinformer.com/games/rocket_league/b/playstation4/archive/2015/07/16/rocket-league-review-radio-controlled-chaos.aspx|publisher=[[Game Informer]]|date=2015-07-16|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808215352/https://www.gameinformer.com/games/rocket_league/b/playstation4/archive/2015/07/16/rocket-league-review-radio-controlled-chaos.aspx|url-status=live}}</ref>|GRadar={{рэйтынг|4.5|5}}<ref>{{cite web|title=Rocket League review (Xbox One)|url=https://www.gamesradar.com/rocket-league-review/|publisher=[[GamesRadar]]|date=2016-02-19|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2020-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424074138/https://www.gamesradar.com/rocket-league-review/|url-status=live}}</ref>|NLife=9/10<ref>{{cite web|last=McFerran|first=Damien|title=Rocket League Review - Supersonic, acrobatic, rocket-powered|url=https://www.nintendolife.com/reviews/switch-eshop/rocket_league|publisher=[[Nintendo Life]]|date=2017-11-16|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721210340/https://www.nintendolife.com/reviews/switch-eshop/rocket_league|url-status=live}}</ref>|VG=7/10<ref name="VideoGamer Review">{{cite web|last=Burns|first=Steven|title=Rocket League Review|url=http://www.videogamer.com/reviews/rocket_league_review.html|publisher=VideoGamer.com|date=2015-07-09|access-date=2015-07-25|lang=en|archive-date=2015-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725041951/http://www.videogamer.com/reviews/rocket_league_review.html|url-status=live}}</ref>|USG={{рэйтынг|4.5|5}}<ref>{{cite web|last=Rignall|first=Jaz|title=Rocket League Xbox One Review: Multiplayer Masterpiece|url=https://www.usgamer.net/articles/rocket-league-xbox-one-review|website=USgamer|publisher=[[Eurogamer]]|date=2016-02-23|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620090226/https://www.usgamer.net/articles/rocket-league-xbox-one-review|url-status=live}}</ref>|NWR=9/10<ref>{{cite web|last=Rosenberg|first=Jared|title=Rocket League (Switch) Review|url=http://www.nintendoworldreport.com/review/45902/rocket-league-switch-review|publisher=[[Nintendo World Report]]|date=2017-11-24|access-date=2020-07-21|lang=en|archive-date=2020-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722044755/http://www.nintendoworldreport.com/review/45902/rocket-league-switch-review|url-status=live}}</ref>|Poly=9/10<ref name="Polygonrev">{{cite web|last=Kuchera|first=Ben|title=Rocket League review: Fever Pitch|website=[[Polygon]]|url=http://www.polygon.com/2015/7/27/9050337/rocket-league-review-ps4-pc|access-date=2015-07-28|date=2015-07-27|lang=en|archive-date=2015-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150729024702/http://www.polygon.com/2015/7/27/9050337/rocket-league-review-ps4-pc|url-status=live}}</ref>}} Прыём бэта-версіі гульні быў вельмі станоўчым, гульню ацанілі як «захапляльная і вясёлая» і графіку як «дзівосна дэталізаваных».<ref name="ShackNews">{{Cite web|lang=en|url=http://www.shacknews.com/article/89592/rocket-league-preview-gas-powered-goals|title=Rocket League preview: gas-powered goals|first=Ozzie|last=Mejia|website=[[Shacknews]]|date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522015103/http://www.shacknews.com/article/89592/rocket-league-preview-gas-powered-goals|archive-date=2015-05-22|access-date=2015-06-01|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.destructoid.com/rocket-league-on-ps4-you-should-be-playing-this-291309.phtml|title=Rocket League on PS4: You should be playing this|first=Robert|last=Summa|website=[[Destructoid]]|date=2015-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150603213149/http://www.destructoid.com/rocket-league-on-ps4-you-should-be-playing-this-291309.phtml|archive-date=2015-06-03|access-date=2015-06-01|url-status=live}}</ref> Пасля [[E3|E3 2015]], ''Rocket League'' атрымала мноства намінацый і выйграла некалькі ўзнагарод, уключаючы PlayStation Universe «Лепшая спартыўная гульня E3»<ref name="PSU">{{Cite web|url=http://www.psu.com/feature/27271/E3-2015-Awards--Best-Sports-Game|title=E3 2015 Awards: Best Sports Game|first=Simon|last=Sayers|date=2015-06-19|publisher=[[PSU.com|PlayStation Universe]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621211807/http://www.psu.com/feature/27271/E3-2015-Awards--Best-Sports-Game|archive-date=2015-06-21|access-date=2015-06-21|url-status=live}}</ref> і GamingTrend «Лепшая шматкарыстальніцкая гульня E3».<ref>{{Cite web|url=https://gamingtrend.com/2015/06/22/gaming-trends-best-of-e3-2015-awards|title=Gaming Trend’s Best of E3 2015 Awards|first=Kenneth|last=Shepard|website=GamingTrend|date=2015-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623063642/http://gamingtrend.com/2015/06/22/gaming-trends-best-of-e3-2015-awards/|archive-date=2015-06-23|access-date=2015-06-22|url-status=live}}</ref> ''Rocket League'' атрымала ў цэлым станоўчыя водгукі, з вялікай колькасцю аглядальнікаў, якія хваляць мультыплэер, называючы яго пацешным, простым і моцна захапляльным, а таксама адна з лепшых канкурэнтаздольных гульняў апошніх гадоў.<ref name="PSU Review">{{Cite web|url=http://www.psu.com/review/27468/Rocket-League-Review--one-of-the-best-multiplayer-experiences-of-this-generation|title=Rocket League Review: one of the best multiplayer experiences of this generation|first=Neil|last=Bolt|publisher=PSU.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716025735/http://www.psu.com/review/27468/Rocket-League-Review--one-of-the-best-multiplayer-experiences-of-this-generation/|archive-date=2015-07-16|access-date=2015-07-25|url-status=live}}</ref> Некаторыя адзначаюць, што простыя асноўныя паняцці супярэчаць сапраўднай глыбіні гульні, якая адбываецца з развітога разумення «плывучы» фізікі, механікі кіравання і тактычнай складнікам каманднай гульні. ''Rocket League'' атрымала прэмію BAFTA ў галіне гульняў 2016 года ў намінацыях «Family», «Multiplayer» і «Sport»<ref>{{Cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2016/games|title=British Academy Video Game Awards - 2016|publisher=[[BAFTA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411143736/http://awards.bafta.org/award/2016/games|archive-date=2016-04-11|access-date=2019-07-06|url-status=live}}</ref>, а у 2017 годзе — у намінацыі «Evolving Game»<ref>{{Cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2017/games|title=British Academy Video Game Awards - 2017|publisher=[[BAFTA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312044603/http://awards.bafta.org/award/2017/games|archive-date=2017-03-12|access-date=2019-07-06|url-status=live}}</ref>. === Прадажы === 11 ліпеня 2015 года Psyonix абвясціла, што ў гульні знаходзілася ад {{Nts|120000}} да {{Nts|124000}} гульцоў на PlayStation 4 і Windows<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/RocketLeague/status/619955556799778816|title=Rocket League status|website=[[Twitter]]|publisher=[[Psyonix]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305113958/https://twitter.com/RocketLeague/status/619955556799778816|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-08-01|url-status=live|quote=WOW! We have shattered our all-time concurrent players high -- 120,000!!!}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/RocketLeague/status/619972152343724032|title=Rocket League status|website=[[Twitter]]|publisher=[[Psyonix]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305030317/https://twitter.com/RocketLeague/status/619972152343724032|archive-date=2018-03-05|access-date=2015-08-01|url-status=live|quote=New all-time concurrent! 124,000 players.}}</ref>. Да 14 ліпеня 2015 года гульню спампавалі больш за 2 мільёны разоў<ref>{{Cite web|url=https://attackofthefanboy.com/news/rocket-league-now-has-over-2-million-downloads-update-patch-coming-soon/|title=Rocket League Now Has Over 2 Million Downloads; Update Patch Coming Soon|first=Damian|last=Seeto|publisher=Attack of the Fanboy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719003941/http://attackofthefanboy.com/news/rocket-league-now-has-over-2-million-downloads-update-patch-coming-soon/|archive-date=2015-07-19|access-date=2015-07-30|url-status=live}}</ref>. Праз тры дні Колькасць запамповак падвоілася да 4 мільёнаў<ref>{{Cite web|url=http://www.playstationlifestyle.net/2015/07/23/rocket-league-ps4-crosses-4-million-downloads-on-ps4-pc-upcoming-paid-dlc-car-revealed/|title=Rocket League Crosses 4 Million Downloads on PS4 & PC, Upcoming Paid DLC Car Revealed|first=Jason|last=Dunning|publisher=PlayStation Lifestyle|archive-url=https://web.archive.org/web/20150729132156/http://www.playstationlifestyle.net/2015/07/23/rocket-league-ps4-crosses-4-million-downloads-on-ps4-pc-upcoming-paid-dlc-car-revealed/|archive-date=2015-07-29|access-date=2015-07-30|url-status=live}}</ref>. Да канца ліпеня 2015 года Колькасць запамповак перавысіла 5 мільёнаў<ref>{{Cite web|url=https://kanobu.ru/news/rocket-league-skachali-5-mln-raz-poyavilsya-pervyij-klon-377266/|title=Rocket League скачали 5 млн раз|first=Александр|last=Башкиров|date=2015-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222210810/https://kanobu.ru/news/rocket-league-skachali-5-mln-raz-poyavilsya-pervyij-klon-377266/|archive-date=2020-02-22|access-date=2020-07-22|url-status=live}}</ref>, а колькасць карыстальнікаў, якія знаходзяцца ў гульні дасягнула {{Nts|179000}} чалавек<ref>{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/dont-worry-rocket-league-isnt-adding-power-ups-or-/1100-6429033/|title=Don't Worry, Rocket League Isn't Adding Power-Ups or Weapons|first=Chris|last=Pereira|publisher=[[Gamespot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724032136/http://www.gamespot.com/articles/dont-worry-rocket-league-isnt-adding-power-ups-or-/1100-6429033/|archive-date=2015-07-24|access-date=2015-07-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://kotaku.com/rocket-league-is-so-good-nobody-cares-that-the-servers-1718542543|title=Rocket League Is So Good, Nobody Minds That The Servers Suck|first=Patrick|last=Klepek|website=[[Kotaku]]|date=2015-07-17|publisher=[[Gawker Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062318/http://kotaku.com/rocket-league-is-so-good-nobody-cares-that-the-servers-1718542543|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-07-18|url-status=live}}</ref>. У кампаніі Psyonix заявілі, што хуткі поспех гульні ''Rocket League'' моцна перасягнуў іх чаканні<ref>{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/news/248925/Why_some_old_designs_are_worth_revisiting_A_Rocket_League_story.php|title=Why some old designs are worth revisiting: A Rocket League story|first=Alex|last=Wawro|website=[[Gamasutra]]|date=2015-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316032407/http://gamasutra.com/view/news/248925/Why_some_old_designs_are_worth_revisiting_A_Rocket_League_story.php|archive-date=2016-03-16|access-date=2015-07-30|url-status=live}}</ref>. Улетку 2018 года, дзякуючы ўразлівасці ў абароне Steam Web API, стала вядома, што дакладная колькасць карыстальнікаў сэрвісу [[Steam]], якія гулялі ў гульню хоць бы адзін раз, складае {{Nts|10110342}} чалавек<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/|title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers|author=KYLE ORLAND|website=[[Ars Technica]]|date=2018-07-07|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710173043/https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/|archive-date=2018-07-10|access-date=2022-04-30|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкi == * {{Афіцыйны сайт|https://www.rocketleague.com/}} [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Відэагульні — лаўрэаты прэміі BAFTA Games]] [[Катэгорыя:Steam-гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2015 года]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] droex2oj340bhc2jllbd981329jd5jo 0 788850 5174705 5004475 2026-08-03T00:48:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174705 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Колб}} {{Асоба |імя = Аксана Колб |арыгінал імя = |партрэт = Аксана Колб.jpg |памер = 260px |апісанне = Аксана Колб, 2019 год |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[журналістка]] |дзеці = дачка |сайт = |дадаткова = }} '''Аксана Мікалаеўна Колб''' ({{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web|url=https://prisoners.spring96.org/ru/person/aksana-kolb|title=Оксана Колб — Политзаключённые в Беларуси|website=prisoners.spring96.org|access-date=2025-06-08}}</ref>) ― [[Беларусь|беларуская]] [[журналістка]], грамадская дзяячка, рэдактарка [[Газета|газеты]] «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]» (2015—2023). == Біяграфія == Нарадзілася 10 ліпеня 1968 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Дзіцячыя гады прайшлі ў [[Ліда|Лідзе]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/31212092.html/ «„Новы час“ чытае як мінімум тысяча зьняволеных». Размова з галоўнай рэдактаркай Аксанай Колб, Радыё Свабода, 20 красавік 2021.]</ref>. Скончыла [[гістарычны факультэт БДУ]]<ref>[https://www.facebook.com/kolboks Старонка Аксаны Колб у Фэйсбуку.]</ref>. З 1995 года працавала ў газеце [[«Згода»]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/31212092.html/ «„Новы час“ чытае як мінімум тысяча зьняволеных». Размова з галоўнай рэдактаркай Аксанай Колб, Радыё Свабода, 20 красавік 2021.]</ref>. == Газета «Новы Час» == З 2007 года працавала ў «Новым часе». З верасня 2015 года з’яўлялася галоўнай рэдактаркай газеты<ref>[https://www.svaboda.org/a/31212092.html/ «„Новы час“ чытае як мінімум тысяча зьняволеных». Размова з галоўнай рэдактаркай Аксанай Колб, Радыё Свабода, 20 красавік 2021.]</ref>. Перыяд рэдактарства Колб можна назваць найбольш складаным за ўвесь час існавання выдання. Да 2017 году газета распаўсюджвалася альтэрнатыўным шляхам, бо РУП «[[Белсаюздрук]]» і РУП «[[Белпошта]]» не падпісвалі дамову на распаўсюд<ref>[https://www.svaboda.org/a/31212092.html/ «„Новы час“ чытае як мінімум тысяча зьняволеных». Размова з галоўнай рэдактаркай Аксанай Колб, Радыё Свабода, 20 красавік 2021/]</ref>. У 2020 годзе ў выніку [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|рэпрэсій]] зноў пачаўся чарговы цяжкі перыяд газеты: затрымлівалі і арыштоўвалі журналістаў і фотарэпарцёраў газеты. «Белсаюздрук» зноў разарваў дамову з рэдакцыяй<ref>[https://www.svaboda.org/a/31212092.html/ «„Новы час“ чытае як мінімум тысяча зьняволеных». Размова з галоўнай рэдактаркай Аксанай Колб, Радыё Свабода, 20 красавік 2021]</ref>. 19—20 кастрычніка 2021 года ў сядзібе выдання і па месцах жыхарства журналістаў прайшлі ператрусы, былі дапытаныя супрацоўнікі, у тым ліку рэдактарка Аксана Колб. З жніўня 2021 года «Новы час» не выходзіць у папяровым фармаце, сайт novychas.by быў заблакаваны ўладамі ў кастрычніку 2021 года<ref>{{Cite web |url=https://naviny.online/new/20211028/1635429858-v-belarusi-zablokirovan-sayt-gazety-novy-chas-rabotaet-zerkalo |title=В Беларуси заблокирован сайт газеты «Новы час», работает «зеркало»(рас.). naviny.by (2021-10-28) |access-date=28 кастрычніка 2021 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028141824/https://naviny.online/new/20211028/1635429858-v-belarusi-zablokirovan-sayt-gazety-novy-chas-rabotaet-zerkalo |url-status=dead }}</ref>. 8 лістапада 2021 года ўлады ліквідавалі [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] — заснавальніка «Новага Часу». У адказ на блакіроўку рэдакцыя запусціла люстэрка novychas.online<ref><small>Улады ліквідавалі Таварыства беларускай мовы — заснавальніка «Новага Часу», Новы Час, 08-11-2021, https://novychas.online/hramadstva/ulady-likvidavali-tavarystva-belaruskaj-movy</small></ref>. 20 красавіка 2022 года Аксану Колб затрымалі па артыкуле 342 КК. Пасля трох дзён у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ІЧУ]] на [[Акрэсціна]] яе змясцілі ў СІЗА № 1. 15 чэрвеня суддзя Цэнтральнага суда Мінска Дзмітрый Карсюк прысудзіў Колб да 2 гадоў і 6 месяцаў<ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/2942552 Сілавікі прыйшлі забіраць рэдактарку «Новага часу» з кувалдамі і шчытамі, Беларуская служба Польскага Радыё, 20.04.2022]</ref> абмежавання свабоды з накіраваннем у папраўчую ўстанову адкрытага тыпу. 22 ліпеня суддзя Фрунзенскага суда Юлія Блізнюк прысудзіла Аксане Колб 13 сутак адміністрацыйнага арышту па арт. 19.11. 29 ліпеня Колб пакінула Беларусь. 12 снежня 2023 года Аксана Колб абвясціла пра сыход з пасады галоўнага рэдактара «Новага часу»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aksana-kolb-syshla-z-pasady-galounaga-redaktara/|title=Аксана Колб сышла з пасады галоўнага рэдактара|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-12|access-date=2025-06-08}}</ref>. == Сям’я == Замужам, мае дарослую дачку і ўнука. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Колб Аксана Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя]] sbehpqf4t9uxhtm9wr5s323huv15zcn 0 790923 5174702 5146238 2026-08-03T00:13:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174702 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Айтадж Ахмедава |арыгінал імя = {{lang-az|Aytac Əhmədova}} |партрэт = |шырыня = 260px |подпіс = Айтадж Ахмедава в 2018 году |імя пры нараджэнні = Айтадж Солтан кызы Ахмедава |род дзейнасці = [[журналіст]]ка, праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]] |месца нараджэння = [[Баку]], [[Азербайджан]] }} '''Айтадж Тапдыг''' (поўнае імя: '''Айтадж Солтан кызы Ахмедава '''; ([[Азербайджанская мова|азерб]]. Aytac Soltan qızı Əhmədova), [[18 ліпеня]] [[1993]] года, [[Баку]], [[Азербайджан]]) — [[Азербайджанцы|азербайджанская]] [[журналіст]]ка і [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]; з 2015 года працуе журналістам-рэпарцёрам у Meydan TV.<ref name=":KİM" /> 6 снежня 2024 года была арыштаваная ў рамках крымінальнай справы, распачатай супраць журналістаў Meydan TV. Айтадж Тапдыг і яшчэ шэсць журналістаў, арыштаваных па справе, былі абвінавачаныя па артыкуле 206.3.2 Крымінальнага кодэкса (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове).<ref name=":İ">{{cite news|title=Арестована журналистка, задержанная по делу Meydan TV|work=|author=Неджмеддин Гулузаде / Информационное Агентство Report|newspaper=www.report.az|date=10 мая 2025|url=https://report.az/ru/proisshestviya/arestovana-zhurnalistka-zaderzhannaya-po-delu-meydan-tv/|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У цяперашні час яна ўтрымліваецца ў Бакінскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі.<ref name=":K">{{cite news|title=Aytaj Ahmadova (Tapdig)|work=|author=«The Institute for Human Rights»|newspaper=www.instituteforhumanrights.org|date=2025-05-10|url=https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=https://archive.today/20251028113750/https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|archivedate=28 кастрычніка 2025|url-status=dead}}</ref> == Папярэднія гады == Айтадж Ахмедава нарадзілася [[18 ліпеня]] [[1993]] года ў [[Баку]]. У 1999 годзе паступіла ў першы клас сярэдняй школы № 8 Насімінскага раёна. У 2010 годзе скончыла сярэднюю школу № 158 Ясамальскага раёна.<ref name=":KİM" /> У 2010 годзе паступіла ў Азербайджанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт.<ref name=":KİM" /> У 2014 годзе скончыла Бакинскую школу журналістыкі (BJM).<ref name=":KİM">{{cite news|title=Həbsdə olan jurnalist Aytac Tapdıq кimdir?|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // [[Meydan TV]]|newspaper=www.youtube.com|date=2025-05-12|url=https://www.youtube.com/watch?v=HXkOxJ53jXw|accessdate=2025-05-12|language=Az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Журналістычная дзейнасць == З 2015 года працуе журналістам-рэпарцёрам у Meydan TV. У 2022 годзе яна была вядучай праграмы MeyArt, якая выходзіла на Meydan TV. Падчас прафесійнай дзейнасці яна неаднаразова падвяргалася арышту і жорсткаму абыходжанню з боку паліцыі.<ref name=":KİM" /> У верасні 2015 года яе выкрасціла паліцыя на вуліцы і даставіла ў Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю (ГУБОП) МУС Азербайджана, дзе яна была дапытана пра сваю журналісцкую дзейнасць. Потым, у лютым 2016 года, Айтадж была выклікана ў Следчае ўпраўленне па цяжкіх злачынствах Генеральнай пракуратуры і дапытана як сведка па крымінальнай справе № 142006023, якая была распачата супраць шэрагу службовых асоб Meydan TV 12 мая 2014 года.<ref name=":KİM" /> 3 кастрычніка 2018 года Айтадж Ахмедова была затрымана падчас здымак у пасёлку Забрат Сабунчынскага раёна і даставлена ў 15-е аддзяленне паліцыі Сабунчынскага раённага ўпраўлення паліцыі. Інцыдэнт адбыўся каля 19:00. Ахмедова, якая правяла ў аддзяленні каля трох гадзін, заявіла, што на яе аказвалі фізічны ціск. У яе таксама адабралі штатыў і камеру.<ref name=":AYTAC16">{{cite news|title=Jurnalistə hücum edildi, кamerası əlindən alındı (Yenilənib)|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-jurnaliste-hucum-edildi-kamerasi-elinden-alindi-yenilenib.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> Па словах журналісткі, супрацоўнік паліцыі ў цывільным ударыў яе па твары.<ref name=":AYTAC17">{{cite news|title=Jurnalist Aytac Əhmədova: Polis məni sillə ilə vurdu|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-jurnalist-aytac-ehmedova-polis-meni-sille-ile-vurdu.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> Намеснік начальніка прэс-службы МУС, палкоўнік паліцыі Орхан Мансурзада, каментуючы інцыдэнт, заявіў, што сцвярджэнні аб тым, што Айтадж Ахмедова падвяргалася ціску з боку паліцыі, далёкія ад праўды.<ref name=":AYTAC18">{{cite news|title="Höкumət jurnalistə fiziкi təzyiqlərin təxirəsalınmaz təhqiqatını aparmalıdır"|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-hokumet-jurnaliste-fiziki-tezyiqlerin-texiresalinmaz-tehqiqatini-aparmalidir.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> Ахмедова звярнулася ў Генеральную пракуратуру па гэтай справе.<ref name=":AYTAC19">{{cite news|title=DİN jurnalistə cavab verdi|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-din-jurnaliste-cavab-verdi.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> 23 мая 2019 года яна была затрымана паліцыяй перад будынкам Адміністрацыі прэзідэнта і на працягу трох гадзін утрымлівалася ў 9-м аддзяленні паліцыі Сабаільскага раённага ўпраўлення паліцыі.<ref name=":AYTAC20">{{cite news|title="Polis Prezident Administrasiyası qarşısında çəкiliş istəyinə görə də saxlayacaq"|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-polis-prezident-administrasiyasi-qarsisinda-cekilis-isteyine-gore-de-saxlayacaq.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> 11 лютага 2020 года падчас асвятлення пратэстнага мітынгу кандыдатаў у дэпутаты ў адміністрацыйным будынку Цэнтральнай выбарчай камісіі (ЦВК), Айтадж Ахмедова разам з галоўным рэдактарам Meydan TV [[Айнур Эльгюнэш]] была затрымана паліцыяй.<ref name=":A">{{cite news|title=Полиция задержала несогласных с результатами парламентских выборов в Баку|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/345794|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{cite news|title=Jurnalistlər Baş Proкurorluğa müraciət edib|author=Tapdıq Fərhadoğlu|work=[[Голос Америки|Voice of America (VoA)]]|date=2025-05-10|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/jurnalistl%C9%99r-ba%C5%9F-prokurorlu%C4%9Fa-m%C3%BCraci%C9%99t-edib-/5288405.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025175418/https://www.amerikaninsesi.org/a/jurnalistl%C9%99r-ba%C5%9F-prokurorlu%C4%9Fa-m%C3%BCraci%C9%99t-edib-/5288405.html|archivedate=2021-10-25|url-status=live}}</ref> У выніку прымянення сілы з боку паліцыянтаў Айтадж Ахмедова атрымала лёгкія цялесныя пашкоджанні. "[[Рэпарцёры без межаў]]" (RSF) рэзка асудзілі адбытае і заявілі, што азербайджанскія ўлады знішчаюць плюралізм.<ref name=":4">{{cite news|title=Sərhədsiz Reportyorlar: Azərbaycan haкimiyyəti plüralizmi məhv edir|author=Tapdıq Fərhadoğlu|work=[[Голос Америки|Voice of America (VoA)]]|date=2025-05-10|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/s%C9%99rh%C9%99dsiz-reportyorlar-az%C9%99rbaycan-hakimiyy%C9%99ti-pl%C3%BCralizmi-m%C9%99hv-edir-/5286778.html|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610071606/https://www.amerikaninsesi.org/a/s%C9%99rh%C9%99dsiz-reportyorlar-az%C9%99rbaycan-hakimiyy%C9%99ti-pl%C3%BCralizmi-m%C9%99hv-edir-/5286778.html|archivedate=2023-06-10|url-status=live}}</ref><ref name=":B02">{{cite news|title="Репортеры без границ" осудили насилие над журналистами в Азербайджане|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/345912|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 14 снежня 2022 года Айтадж Ахмедова разам з калегай па Meydan TV [[Хаяла Агаева|Хаяле Агаевай]] адпраўіліся на здымкі акцыі на дарозе Шуша - Ханкенды, але былі затрыманы "людзьмі ў цывільным і чорных масках".<ref name=":A01">{{cite news|title=Азербайджан использовал проезд миротворцев по Лачинскому коридору в своей пропаганде|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/384072|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Без тлумачэння прычыны іх проста пасадзілі ў машыну і адпраўілі назад. Перад тым, як іх адпусцілі, былі канфіскаваны тэлефоны, а матэрыялы выдалены.<ref name=":A02">{{cite news|title=ATTACKS ON MEDIA WORKERS IN AZERBAIJAN IN 2022|author=|work=Justice for Journalists|date=2025-05-10|url=https://jfj.fund/attacks-on-media-workers-in-azerbaijan-in-2022/|accessdate=2025-05-10|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2024 года [[Хаяла Агаева]] і Айтадж Тапдыг былі затрыманы супрацоўнікамі аховы падчас асвятлення акцыі пратэсту актывіста па абароне правоў жывёл К. Мамедлі падчас 29-й сесіі Канферэнцыі бакоў Рамкавай канвенцыі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па змяненні клімату (COP29). Ахоўнікі сілай адвялі Агаеву і Тапдыг у службовае памяшканне, а потым вывелі іх з тэрыторыі мерапрыемства.<ref name=":05">{{cite news|title=COP29 tədbirində etiraz aкsiyası olub|author=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Азербайджанской службой Радио Свободная Европа/Радио Свобода (RFE/RL)]]|newspaper=www.azadliq.org|date=2024-12-04|url=https://www.azadliq.org/a/2298539.html|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240615142009/https://www.azadliq.org/a/2298539.html|archivedate=2024-06-15|url-status=live}}</ref> Айтадж Ахмедова ўдзельнічала ў [[Фемінізм|феміністычных]] акцыях, якія праходзілі 8 сакавіка ў 2019-2024 гадах, патрабуючы ад урада Азербайджана прыткнуцца да Стамбулскай канвенцыі, мэтай якой з'яўляецца забеспячэнне роўных правоў мужчын і жанчын у сферы працы і адукацыі, а таксама барацьба з гвалтам над жанчынамі. Яна актыўна ўдзельнічала ў арганізацыі і абвяшчала рэзалюцыі акцый.<ref name=":F01">{{cite news|title=Участники шествия в Баку призвали бороться с насилием над женщинами|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/346841|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":F02">{{cite news|title=Активистки в Баку выступили против гендерного неравноправия|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/361549|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":F03">{{cite news|title=Активисты в Баку потребовали эффективной защиты женщин от насилия|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/386598|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У 2021 годзе яна была затрымана паліцыяй падчас пратэстнай акцыі і дастаўлена ў аддзяленне паліцыі.<ref name=":F04">{{cite news|title=Baкıda polis “8 MARŞ – Haqlarımız Uğrunda” yürüşə mane olub|author=Gülər Mehdizadə|work=Femmeкan.com|date=2025-05-10|url=https://femmekan.com/bakida-polis-8-marsh-haqlarimiz-ugrunda-yurushe-mane-olub/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240526063359/https://femmekan.com/bakida-polis-8-marsh-haqlarimiz-ugrunda-yurushe-mane-olub/|archivedate=2024-05-26|url-status=live}}</ref> == Арышт і суд (2024) == Айтадж Ахмедава і яшчэ шэсць журналістаў — галоўны рэдактар Meydan TV [[Айнур Эльгюнэш]], журналісты і рэпарцёры [[Хаяла Агаева]], Айсель Умудова, Націк Джавадлы, журналіст-фрылансер Рамін Дэко, а таксама намеснік дырэктара Бакинскай школы журналістыкі (BJM) Ульві Тахіраў — былі арыштаваныя 6 снежня 2024 года ў Галоўным упраўленні паліцыі Баку ў межах крымінальнай справы, заведзенай супраць Meydan TV.<ref name=":H01">{{cite news|title=Meydan TV заявило о необоснованности задержаний сотрудников издания|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/meydan-tv-zaiavilo-o-neobosnovannosti-zaderzanii-sotrudnikov-izdaniia-787902|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250301225556/https://turan.az/ru/politika/meydan-tv-zaiavilo-o-neobosnovannosti-zaderzanii-sotrudnikov-izdaniia-787902|archivedate=2025-03-01|url-status=live}}</ref> Кожнаму з іх было прад’яўлена абвінавачанне па артыкуле 206.3.2 [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса Азербайджанскай Рэспублікі]] (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове). Яны адмаўляюць сваю віну і лічаць арышты звязанымі з іх прафесійнай дзейнасцю.<ref name=":MEYDAN2">{{cite news|title=Meydan TV-nin son həbslərlə bağlı bəyanatı|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydan-tv-nin-son-hebslerle-bagli-beyanati/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 8 снежня было разгледжана прадстаўленне следчага органа аб выбары меры стрымання ў дачыненні да Айтадж Ахмедава. У Хатаінскім раённым судзе пад старшынствам суддзі Сюльханы Гаджыевай былі разгледжаны прадстаўленні па справе аб мерах стрымання ў выглядзе арышту.<ref name=":Q03">{{cite news|title=Məhкəmə Meydan TV-nin jurnalistlərini 4 ay müddətinə həbs edib|author=|work=Институт Свободы и Безопасности Репортеров (IRFS)|date=2025-05-10|url=https://www.irfs.org/az/news-feed/m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-meydan-tv-nin-jurnalistl%C9%99rini-4-ay-mudd%C9%99tin%C9%99-h%C9%99bs/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Прадстаўленні следчага органа былі задаволены, і ў дачыненні да кожнага з затрыманых, уключаючы Айтадж Ахмедава, была абраная мера стрымання ў выглядзе арышту тэрмінам на 4 месяцы.<ref name=":MEYDAN4">{{cite news|title=Meydan TV əməкdaşları barədə həbs qərarı çıxarıldı|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydan-tv-emekdaslari-barede-hebs-qerari-cixarildi/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Айтадж Ахмедава падала апеляцыйную скаргу на рашэнне Хатаінскага раённага суда ад 8 снежня 2024 года.<ref name=":Q04">{{cite news|title=“Meydan TV”nin həbsdə olan jurnalistlərinin apellyasiya şiкayəti rədd edilib|author=|work=AbzasMedia|date=2025-05-10|url=https://abzas.info/en/2024/12/meydan-tvnin-hbsd-olan-jurd396fcb5-6/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250607145834/https://abzas.info/en/2024/12/meydan-tvnin-hbsd-olan-jurd396fcb5-6/|archivedate=7 чэрвеня 2025|url-status=dead}}</ref> 13 снежня на судовым пасяджэнні ў Бакинскім апеляцыйным судзе пад старшынствам суддзі Эльбея Алахвердыева апеляцыйная скарга Айтадж Ахмедава была пакінута без задавальнення.<ref name=":M03">{{cite news|title=Сотрудники Meydan TV оставлены под арестом|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406594|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У судзе Айтадж Ахмедава не прызнала сябе вінаватай. Яе адвакат Джавад Джавадаў заявіў, што выдача ордэра на арышт журналістаў, у тым ліку Айтадж Ахмедавай, без якіх-небудзь доказаў яе датычнасці да кантрабанды валюты з’яўляецца парушэннем артыкулаў 5 (права на свабоду і асабістую недатыкальнасць) і 18 (абмежаванне правоў і свабод у мэтах, не прадугледжаных Канвенцыяй) Еўрапейскай канвенцыі аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод.<ref name=":HAKİM">{{cite news|title=Meydan TV-nin həbs edilən əməкdaşlarının apellyasiya şiкayəti təmin edilməyib|author=Парвана Байрамова и Тапдыг Фархадоглы|work=[[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.amerikaninsesi.org|date=2024-12-04|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7900006.html|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":MEYDAN5">{{cite news|title=Meydançılar həbsdə qaldılar: “Mənim əlim haram pula dəyməyib”|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydancilar-hebsde-qaldilar-menim-elim-haram-pula-deymeyib/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Міжнародная ўвага == Арышт журналістаў Meydan TV выклікаў рэзкую крытыку. Уплывовыя міжнародныя арганізацыі звярнуліся да ўладаў Азербайджана з заклікам вызваліць журналістаў. Лідары апазіцыйных партый Азербайджана — Партыі Народнага Фронту Азербайджана (AXCP), партыі «Мусават», партыі «Рэспубліканская альтэрнатыва» (REAL), а таксама Нацыянальнай рады дэмакратычных сіл — выступілі з заявамі, у якіх асудзілі арышт журналістаў Meydan TV<ref name=":MP">{{cite news|title=Azərbaycanda jurnalistlərin həbsi tənqidlərlə qarşılanıb|author=Tapdıq Fərhadoğlu / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2024-12-04|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7890778.html|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=https://archive.today/20250610064615/https://www.amerikaninsesi.org/a/7890778.html|archivedate=2025-06-10|url-status=live}}</ref>. Міжнародная праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] асудзіла арышты журналістаў Meydan TV<ref name=":T04">{{cite news|title=Amnesty International осудила аресты журналистов Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/amnesty-international-osudila-aresty-zurnalistov-meydan-tv-788211|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241220045747/https://turan.az/ru/politika/amnesty-international-osudila-aresty-zurnalistov-meydan-tv-788211|archivedate=2024-12-20|url-status=live}}</ref>. «Мы асуджаем апошнія арышты і заклікаем азербайджанскія ўлады неадкладна вызваліць журналістаў і супрацоўнікаў СМІ. Мы баяліся рэпрэсій пасля COP29 і цяпер заклікаем дзяржавы-ўдзельніцы канферэнцыі ААН адрэагаваць на працяглы пераслед у Азербайджане — краіне, якая ўсё яшчэ займае пасаду старшыні COP29», — гаворыцца ў заяве арганізацыі<ref name=":T04" />. Паводле Amnesty International, нядаўнія арышты незалежных журналістаў, у тым ліку супрацоўнікаў Meydan TV, з'яўляюцца часткай рэпрэсій, што пачаліся год таму, і скіраваны на падаўленне незалежных крытычных галасоў<ref name=":T04" />. Арганізацыя ў абарону прэсы «[[Рэпарцёры без межаў]]» (RSF) таксама асудзіла арышты супрацоўнікаў Meydan TV<ref name=":T02" />. У паведамленні на акаўнце RSF у платформе X адзначаецца: «"Рэпарцёры без межаў" асуджаюць гэтыя новыя арышты і заклікаюць неадкладна вызваліць іх і яшчэ 13 журналістаў, што ўтрымліваюцца ў ганебных умовах па надуманых абвінавачаннях»<ref name=":T02">{{cite news|title=«Репортеры без границ» призвали освободить журналистов Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/reportery-bez-granic-prizvali-osvobodit-zurnalistov-meydan-tv-787920|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219093250/https://turan.az/ru/politika/reportery-bez-granic-prizvali-osvobodit-zurnalistov-meydan-tv-787920|archivedate=2024-12-19|url-status=live}}</ref>. Базіраваны ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]] [[Камітэт абароны журналістаў|Камітэт па абароне журналістаў]] (CPJ) таксама асудзіў затрыманне супрацоўнікаў Meydan TV<ref name=":T01">{{cite news|title=КЗЖ осудил задержание журналистов Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/kzz-osudil-zaderzanie-zurnalistov-meydan-tv-787916|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241210075527/https://turan.az/ru/politika/kzz-osudil-zaderzanie-zurnalistov-meydan-tv-787916|archivedate=2024-12-10|url-status=live}}</ref>. «Улады Азербайджана павінны неадкладна вызваліць Натыка Джаваджлы, [[Хаяла Агаева|Хаялу Агаеву]], Айтадж Ахмедаву, [[Айнур Эльгюнэш|Айнур Эльгюнеш]], Айсель Умудову і Раміна Дэко, а таксама больш за дзясятак іншых вядучых журналістаў, арыштаваных за апошнія месяцы па падобных абвінавачаннях, і спыніць беспрэцэдэнтную атаку на незалежную прэсу», — падкрэсліў CPJ.<ref name=":T01" /> Міжнародная праваабарончая арганізацыя Article 19 таксама выступіла з асуджэннем арыштаў журналістаў<ref name=":M02" />. «Праз некалькі тыдняў пасля кліматычнага саміту ў Баку былі затрыманыя як мінімум 7 журналістаў — большасць з іх з Meydan TV. Рэпрэсіі — гэта чарговае нагадванне пра тое, што Азербайджан не церпіць крытыку і іншадумства. Мы павінны працягваць змаганне супраць ціску на свабоду прэсы», — гаворыцца ў паведамленні арганізацыі ў X<ref name=":M02">{{cite news|title=Правозащитники призвали освободить журналистов Meydan TV|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406677|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. Праваабарончая арганізацыя Freedom Now таксама далучылася да патрабаванняў спыніць ціск на незалежную прэсу ў Азербайджане<ref name=":T03" />. «Азербайджан працягвае жорстка пераследаваць незалежных журналістаў. Апошнім актам рэпрэсій стала затрыманне пяці журналістаў канала Meydan TV па відавочна палітычна матываваных падставах. Мы заклікаем неадкладна вызваліць іх і спыніць гэты пераслед», — гаворыцца ў паведамленні на акаўнце арганізацыі ў X<ref name=":T03">{{cite news|title=Freedom Now призвала освободить сотрудников Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/freedom-now-prizvala-osvobodit-sotrudnikov-meydan-tv-787922|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219144011/https://turan.az/ru/politika/freedom-now-prizvala-osvobodit-sotrudnikov-meydan-tv-787922|archivedate=2024-12-19|url-status=live}}</ref>. Women Press Freedom у сваёй заяве выказала падтрымку Meydan TV і ўсім журналістам у Азербайджане, якія працягваюць рызыкаваць сваёй бяспекай дзеля таго, каб паведамляць праўду. «Змаўчаць прэсу — гэта напад на дэмакратыю», — адзначаецца ў заяве WPF<ref name=":B01">{{cite news|title=Azerbaijan: Authorities Continue to Target Independent Media, Detaining Meydan TV Journalists|author=Women Press Freedom|newspaper=www.womeninjournalism.org|date=2024-12-04|url=https://www.womeninjournalism.org/alerts/azerbaijan-authorities-continue-to-target-independent-media-detaining-meydan-tv-journalists|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане Фергюс Олд таксама рэзка раскрытыкаваў арышты: «Затрыманне журналістаў Meydan TV адразу пасля кліматычнай канферэнцыі COP29 — гэта ляпас дэмакратычным урадам», — напісаў ён у сваім афіцыйным акаўнце X<ref name=":MEYDAN3">{{cite news|title=Meydan TV-nin əməкdaşlarının həbsinə reaкsiyalar|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydan-tv-nin-emekdaslarinin-hebsine-reaksiyalar/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. === Рэакцыя Дзярждэпартамента ЗША === 11 снежня 2024 года [[Дзяржаўны сакратар ЗША]] [[Энтані Блінкен]] зрабіў спецыяльную заяву, прысвечаную арыштам актывістаў і журналістаў у Азербайджане, і заклікаў улады краіны вызваліць іх.<ref name=":B" /> Баку абвінаваціў Блінкена ў прадузятасці і адхіліў абвінавачанні ў падаўленні грамадзянскіх свабод. У сваёй заяве пад назвай «Эскалацыя рэпрэсій супраць грамадзянскай супольнасці і СМІ Азербайджана» Блінкен, у прыватнасці, згадаў Руфата Сафарава, Севіндж Вагіфгызы, Азера Гасымлы, Фарыда Мехралізадэ, Бахціяра Гаджыева, нядаўна затрыманых супрацоўнікаў Meydan TV, «а таксама многіх іншых, арыштаваных за іх працу ў галіне правоў чалавека». ЗША заклікаюць урад Азербайджана неадкладна вызваліць іх, падкрэсліў Блінкен. «Злучаныя Штаты глыбока занепакоеныя не толькі гэтымі затрыманнямі, але і ўзмацненнем рэпрэсій супраць грамадзянскай супольнасці і СМІ ў Азербайджане», — гаворыцца ў заяве [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]]<ref name=":B">{{cite news|title=Энтони Блинкен призвал освободить арестованных в Азербайджане журналистов и правозащитников|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406549|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Азербайджана]] адрэагавала на заяву Блінкена, абвінаваціўшы Дзярждэпартамент ЗША ва ўмяшанні ва ўнутраныя справы краіны. Паводле заявы ведамства, такое ўмяшанне працягваецца «цягам апошніх чатырох гадоў», і гэты перыяд стаў «страчанымі гадамі для азербайджана-амерыканскіх адносін»<ref name=":B" />. == Гл. таксама == * [[Серыйныя арышты журналістаў у Азербайджане]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|title = Aytaj Ahmadova (Tapdig)|author = |date = 2025-05-11|work = Персоналии|publisher = «The Institute for Human Rights»|access-date = 2025-05-11|lang = az|description = |archive-url = https://archive.today/20251028113750/https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|archive-date = 28 кастрычніка 2025|url-status = dead}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-15}} [[Катэгорыя:Журналісты Азербайджана]] ee537qzdrgwnaotpxpihx8nkpsqdxs6 0 792248 5174523 5034229 2026-08-02T13:51:07Z Ciepiersia 162280 афармленне 5174523 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Планава́нне''' — працэс распрацоўкі планаў развіцця эканамічных аб’ектаў, што ўключае таксама працэсы арганізацыі ажыццяўлення планаў, іх карэкціроўкі і кантролю за выкананнем. У эканоміцы рыначнага тыпу сустракаецца ў форме [[бізнес-план]]аў на ўзроўні кампаній, фірм. У цэнтралізаванай кіроўнай эканоміцы — у дырэктыўнай форме, дзе вядучую ролю адыгрываюць дзяржаўныя планы. Прытым у некаторых краінах з рыначнай эканомікай урад ажыццяўляе індыкатыўнае праграмаванне эканомікі. Віды: * імператыўнае — вызначэнне дакладных заданняў усім вытворчым ячэйкам; * нарматыўнае — вызначэнне [[Цана|цэн]] і аптымальных ацэнак; * змешанае — злучэнне элементаў імператыўнага і нарматыўнага планавання, якое дае пэўную свабоду дзеянняў у рыначных умовах<ref>{{Крыніцы/БелЭн|12|Планаванне||404-405|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Шестакова И. Г. Человек и социум в новой реальности инфокоммуникационного мира / Национальный минерально-сырьевой университет «Горный». СПб., 2015. 147 c. * B. R. Kuc, Audyt wewnętrzny — teoria i praktyka, Wyd. PTM, Warszawa 2002, s. 383. * Allmendinger, Phil; Gunder, Michael (2005). «Applying Lacanian Insight and a Dash of Derridean Deconstruction to Planning’s 'Dark Side'». Planning Theory. 4: 87-112. doi:10.1177/1473095205051444. * Bazin, A. (2012). Bilateral and multilateral planning: Best practices and lessons learned. Strategos. * Das, J P, Binod C Kar, Rauno K Parrila. Cognitive Planning: The Psychological Basis of Intelligent Behaviour. Sage Publications Pvt. Ltd; illustrated edition. English {{ISBN|0-8039-9287-4}} {{ISBN|978-0-8039-9287-0}} * Gunder, Michael (2003). «Passionate Planning for the Others' Desire: An Agonistic Response to the Dark Side of Planning». Progress in Planning. 60 (3): 235—319. doi:10.1016/s0305-9006(02)00115-0. * Pløger, John (2001). «Public Participation and the Art of Governance». Environment and Planning B: Planning and Design. 28 (2): 219—241. doi:10.1068/b2669. * Roy, Ananya (2008). «Post-Liberalism: On the Ethico-Politics of Planning». Planning Theory. 7 (1): 92-102. doi:10.1177/1473095207087526. * Tang, Wing-Shing (2000). «Chinese Urban Planning at Fifty: An Assessment of the Planning Theory Literature». Journal of Planning Literature. 14 (3): 347—366. doi:10.1177/08854120022092700. * Yiftachel, Oren, 1995, «The Dark Side of Modernism: Planning as Control of an Ethnic Minority», in Sophie Watson and Katherine Gibson, eds., Postmodern Cities and Spaces (Oxford and Cambridge, MA: Blackwell), pp.&nbsp;216-240. * Yiftachel, Oren (1998). «Planning and Social Control: Exploring the Dark Side». Journal of Planning Literature. 12 (4): 395—406. doi:10.1177/088541229801200401. * Yiftachel, Oren (2006). «Re-engaging Planning Theory? Towards South-Eastern Perspectives». Planning Theory. 5 (3): 211—222. doi:10.1177/1473095206068627. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Планаванне| ]] jutcxb0lbwrhnm7b0if73yshnaxytyk 0 792388 5174696 5035592 2026-08-02T23:34:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174696 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Азер Гасымлы |арыгінал імя = {{lang-az|Azər Qasımlı}} |партрэт = Azer Gasimli in December 2023 (cropped).jpg |шырыня = 260px |подпіс = Азер Гасымлы у 2024 годзе |імя пры нараджэнні = Азер Агагасым аглы Гасымлы |род дзейнасці = [[Палітык|палітык]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]] |месца нараджэння = [[Баку]], [[Азербайджан]] }} '''Азер Агагасым аглы Гасымлы''' ({{lang-az|Azər Ağaqasım oğlu Qasımlı}}; нар. {{ДН|31|3|1975}}, [[Баку]]) — [[Азербайджан|азербайджанскі]] палітык і палітычны зняволены; [[Кандыдат навук|кандыдат палітычных навук]] (2009). Вядомы як крытык урада Азербайджана. За час сваёй палітычнай кар’еры ён быў членам кіраўніцтва руху «REAL», каардынатарам аргкамітэта партыі «REAL», сакратаром па палітычных пытаннях і старшынём савета з 2011 па 2019 год. Ён быў кандыдатам на парламенцкіх выбарах 2015 і 2020 гадоў. У 2021 годзе заснаваў Інстытут палітычнага менеджменту (SMİ).<ref name=":S04">{{cite web|title=Суд грубо нарушил права Азера Гасымлы|author=|publisher=Институт мира и демократии|url=https://www.ipd-az.org/ru/the-court-has-grossly-violated-the-rights-of-azer-qasimly/|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> У сувязі з яго палітычнай дзейнасцю яму забаранялі выезд з краіны ў 2016—2017 і 2024 гадах. У маі 2018 года ён быў асуджаны на адзін месяц зняволення за арганізацыю масавага шэсця ў цэнтры Баку. Арыштаваны 8 снежня 2024 года па палітычна матываванай крымінальнай справе. Гасымлы быў затрыманы па абвінавачанні ў здзяйсненні злачынства, прадугледжанага артыкулам 183.3.2 (вымагальніцтва з мэтай атрымання маёмасці ў буйным памеры) [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса Азербайджанскай Рэспублікі]].<ref name=":S04" /> У цяперашні час ён утрымліваецца ў Бакінскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі.<ref name=":K">{{cite web|title=Azer Gasimli|work=|publisher=The Institute for Human Rights|website=www.instituteforhumanrights.org|url=https://www.instituteforhumanrights.org/team/azer-gasimli|access-date=2025-05-10|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250513101956/https://www.instituteforhumanrights.org/team/azer-gasimli|archive-date=13 мая 2025|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.instituteforhumanrights.org/team/azer-gasimli|title = Azer Gasimli|author = |work = |publisher = The Institute for Human Rights|access-date = 2025-05-11|lang = en|description = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250513101956/https://www.instituteforhumanrights.org/team/azer-gasimli|archive-date = 13 мая 2025|url-status = dead}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-14}} ou3cg6ijvaotyqeyp5esvjypnznm2f4 0 795407 5174505 5158860 2026-08-02T12:15:33Z DzBar 156353 5174505 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=good kid, m.A.A.d city|Тып=[[Студыйны альбом]]|Вокладка=Good Kid, M.A.A.D City.jpg|Аўтар=[[Кендрык Ламар]]|Выдадзены=22 кастрычніка 2012|Запісаны=2009 – 2012|Жанры=[[Хіп-хоп Заходняга ўзбярэжжа]], [[джы-фанк]]<ref>https://www.highsnobiety.com/p/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-analysis/</ref>, [[гангста-рэп]]|Працягласць=68:23|Прадзюсары=* DJ Dahi * Hit-Boy * Jack Splash * Just Blaze * Like * Фарэл Уільямс * Rahki * Scoop DeVille * Skhye Hutch * Sounwave * T-Minus * Tabu * Terrace Martin * THC * Tha Bizness|Лэйблы=[[Top Dawg Entertainment|TDE]], [[Aftermath Entertainment|Aftermath]], [[Interscope Records|Interscope]]|Папярэдні альбом=[[Section.80]]|Пап_год=2012|Наступны альбом=[[To Pimp a Butterfly]]|Наст_год=2015|Яшчэ={{Спіс сінглаў | Назва = good kid, m.A.A.d city |Тып=Студыйны альбом | Сінгл 1 = The Recipe | Сінгл 1 дата = 3 красавіка 2012 | Сінгл 2 = Swimming Pools (Drank) | Сінгл 2 дата = 31 ліпеня 2012 | Сінгл 3 = Backseat Freestyle | Сінгл 3 дата = 7 студзеня 2013 | Сінгл 4 = Poetic Justice | Сінгл 4 дата = 15 студзеня 2013 | Сінгл 5 = Bitch, Don't Kill My Vibe | Сінгл 5 дата = 18 сакавіка 2013 }}}}'''''«Good Kid, M.A.A.D City»''''' (стылізавана як '''''«good kid, m.A.A.d City»''''') — другі студыйны альбом амерыканскага рэпера [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]]. Ён быў выпушчаны 22 кастрычніка 2012 года лэйбламі Interscope Records, Top Dawg Entertainment і [[Dr. Dre]] 's Aftermath Entertainment. У запісе альбома прынялі ўдзел Дрэйк, Dr. Dre, Джэй Рок, Ганна Уайз і MC Eiht. Гэта першы альбом Ламара, выпушчаны на [[Лэйбл гуказапісу|буйным лэйбле]], пасля яго дэбютнага альбома ''[[Section.80|Section.80,]]'' які выйшаў незалежна ў 2011 годзе, і падпісання кантракту з Aftermath і Interscope ў наступным годзе. ''«Good Kid, M.A.A.D City»'' быў запісаны ў асноўным у некалькіх студыях Каліфорніі, прычым у запісе альбома ўдзельнічалі такія прадзюсары, як Dr. Dre, Just Blaze, Pharrell Williams, Hit-Boy, Scoop DeVille, Jack Splash і T-Minus. На вокладцы альбома пазначаны як «кароткаметражны фільм Кендрыка Ламара». [[Канцэптуальны альбом]] распавядае гісторыю сталення Ламара сярод вуліц, поўных наркотыкаў, і бандыцкага ладу жыцця яго роднага [[Комптан (Каліфорнія)|горада Комптан]]. ''«Good Kid, M.A.A.D City»'' атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў, якія высока ацанілі яго тэматычны размах і тэксты песень Ламара. Альбом дэбютаваў на другім месцы ў амерыканскім ''Billboard 200'', было прададзена 242 000 копій за першы тыдзень — гэта самы высокі продаж хіп-хоп альбомаў за першы тыдзень 2012 года сярод выканаўцаў-мужчын. Ён таксама стаў першым альбомам Ламара, які трапіў у брытанскі альбомны чарт, дасягнуўшы 16-га месца, і падняўшыся на другое месца ў брытанскім альбомным чарце. Альбом быў падтрыманы пяццю сінгламі — «The Recipe», «Swimming Pools (Drank)», «Backseat Freestyle», «Poetic Justice» і «Bitch, Don't Kill My Vibe». Усе пяць сінглаў дасягнулі поспеху ў чартах рознай ступені. Ламар таксама адправіўся ў сусветны тур з мая па жнівень 2013 года, у якім удзельнічалі іншыя ўдзельнікі хіп-хоп калектыву Black Hippy. Альбом прынёс Ламару сем намінацый [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] ў 2014 годзе, у тым ліку намінацыю «Альбом года». Альбом таксама трапляў у многія спісы па выніках года, часта ўзначальваючы іх. Пазней ён быў сертыфікаваны патройнай плацінавай асацыяцыяй гуказапісвальнай індустрыі Амерыкі (RIAA). У 2020 і 2023 гадах альбом заняў 115-е месца ў абноўленым спісе «500 найвялікшых альбомаў усіх часоў» часопіса ''[[Rolling Stone]]'' ў 2022 годзе выданне назвала яго найвялікшым канцэптуальным альбомам усіх часоў. == Перадгісторыя == [[Файл:Compton_Metro_Blue_Line_Station_1.JPG|злева|міні|235x235пкс|У альбоме Ламар хацеў распавесці пра жыццё ў сваім родным горадзе [[Комптан (Каліфорнія)|Комптан, штат Каліфорнія]].]] Пасля выхаду і поспеху свайго дэбютнага студыйнага альбома ''[[Section.80]]'' (2011) [[Кендрык Ламар]] падпісаў кантракт з буйным лэйблам Interscope Records і Aftermath Entertainment ад [[Dr. Dre]]. Ён сказаў ''HipHopDX'', што не хоча працаваць з вядомымі прадзюсарамі, а з тымі, з кім ён ужо добра папрацаваў, у асноўным з прадзюсарамі з уласнай каманды Top Dawg, Digi+Phonics<ref name="hiphopdx1">{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80/|title=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80"|author=Horowitz|first=Steven J.|website=[[HipHopDX]]|date=August 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|archive-date=November 4, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. У інтэрв'ю для ''XXL'' Ламар сказаў, што альбом не будзе гучаць як ''Section.80'', але вернецца да сваіх [[Комптан (Каліфорнія)|камптанскіх]] каранёў: «Я не магу сказаць вам, якім гучаннем ці дзе я буду ў бліжэйшыя пяць гадоў у плане музыкі... Вяртанне ў раён і вяртанне ў тую ж прастору, дзе мы былі раней, натхніла мяне. Таму гэты альбом не будзе гучаць як ''Section.80''»<ref name="KLDebut">{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/xxl-magazine/2012/08/kendrick-lamar-on-aftermath-debut-%E2%80%9Cthis-album-wont-sound-like-section-80-nothing-like-it%E2%80%9D/|title=Kendrick Lamar on Aftermath Debut: "This Album Won't Sound Like Section.80, Nothing Like It"|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013013206/http://www.xxlmag.com/xxl-magazine/2012/08/kendrick-lamar-on-aftermath-debut-%E2%80%9Cthis-album-wont-sound-like-section-80-nothing-like-it%E2%80%9D/|archive-date=October 13, 2013|access-date=October 19, 2012|url-status=bot: unknown}}</ref>. Ламар таксама сказаў, што альбом прадэманструе ўплыў яго роднага горада: «Дзіця, якое спрабуе пазбегнуць гэтага ўплыву, робіць усё магчымае, каб пазбегнуць гэтага ўплыву, заўсёды вяртаецца назад з-за абставін»<ref name="hiphopdx1">{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80/|title=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80"|author=Horowitz|first=Steven J.|website=[[HipHopDX]]|date=August 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|archive-date=November 4, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. == Запіс і прадзюсаванне == [[Файл:Dr._Dre_at_Coachella_2012_cropped.jpg|справа|міні|292x292пкс|Выканаўчым прадзюсарам альбома быў заснавальнік Aftermath Entertainment і былы ўдзельнік [[N.W.A|NWA]] [[Dr. Dre|Дрэ]].]] Запіс альбома праходзіў у студыях PatchWerk Recording Studios у Атланце, Encore Studios у [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанку]], TDE Red Room у [[Карсан (Каліфорнія)|Карсане]] і «At My Mama's Studio» у Лос-Анджэлесе<ref>{{Cite web|url=http://www.cduniverse.com/productinfo.asp?pid=8818553&style=music&fulldesc=T|title=Kendrick Lamar – Good Kid M.A.A.D. City CD Album|website=[[CD Universe]]|archive-url=https://archive.today/20130118230229/http://www.cduniverse.com/productinfo.asp?pid=8818553&style=music&fulldesc=T|archive-date=January 18, 2013|access-date=November 30, 2012|url-status=live}}</ref>. Першай песняй, якую Ламар запісаў для альбома, была «Compton», у якой ўдзельнічаў Dr. Dre. Гэтая песня з'яўляецца дванаццатай на альбоме і заключнай на стандартным выданні<ref name="www.hiphopdx.com">{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21885/title.kendrick-lamar-says-compton-was-the-first-song-he-recorded-with-dr-dre|title=Kendrick Lamar Says "Compton" Was The First Song He Recorded With Dr. Dre|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116143959/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21885/title.kendrick-lamar-says-compton-was-the-first-song-he-recorded-with-dr-dre/|archive-date=November 16, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. 15 жніўня 2012 года [[Лэдзі Гага]] абвясціла ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітэры]], што супрацоўнічала з Ламарам над песняй пад назвай «Partynauseous» для альбома, якая выйдзе 6 верасня. Аднак 23 жніўня Гага абвясціла, што песня больш не будзе выходзіць у гэты дзень, і папрасіла прабачэння ў прыхільнікаў за затрымку<ref name="LGDelay">{{Cite web|url=https://twitter.com/ladygaga/status/238656959706976256|title=Twitter / ladygaga: Im REALLY sorry to the fans...|publisher=[[Lady Gaga]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002055805/https://twitter.com/ladygaga/status/238656959706976256|archive-date=October 2, 2013|access-date=October 19, 2012|url-status=live}}</ref><ref name="tracklist">{{Cite web|url=http://theversed.com/2012/10/02/kendrick-lamar-delivers-good-kid-m-a-a-d-city-album-tracklist/|title=Kendrick Lamar Delivers 'good kid, m.A.A.d. city' Album Tracklist|publisher=Andrew Watson|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016090926/http://theversed.com/2012/10/02/kendrick-lamar-delivers-good-kid-m-a-a-d-city-album-tracklist/|archive-date=October 16, 2012|access-date=October 19, 2012|url-status=dead}}</ref>. У рэшце рэшт было пацверджана, што Лэдзі Гага не будзе ўдзельнічаць у альбоме з-за праблем з часам і творчых рознагалоссяў<ref name="MakingOf">{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2012/10/the-making-of-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/bitch-dont-kill-my-vibe|title=The Making of Kendrick Lamar's "good kid, m.A.A.d city"|website=[[Complex (magazine)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026000602/http://www.complex.com/music/2012/10/the-making-of-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/bitch-dont-kill-my-vibe|archive-date=October 26, 2012|access-date=October 26, 2012|url-status=live}}</ref>. Пазней стала вядома, што песня будзе перайменавана ў «Bitch, Don't Kill My Vibe ». 8 лістапада Гага выпусціла версію, у якой яна выканала [[Рэфрэн|прыпеў]] і куплет<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.22638/title.kendrick-lamar-f-lady-gaga-bitch-dont-kill-my-vibe|title=Kendrick Lamar f. Lady Gaga – Bitch Don't Kill My Vibe|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110223323/http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.22638/title.kendrick-lamar-f-lady-gaga-bitch-dont-kill-my-vibe|archive-date=November 10, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Ламар заявіў, што быў здзіўлены і рады, што Гага выпусціла сваю версію песні, бо гэта прадэманстравала ўпэўненасць у іх сумеснай працы<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21898/title.kendrick-lamar-surprised-lady-gaga-released-her-version-of-bitch-dont-kill-my-vibe/|title=Kendrick Lamar Surprised Lady Gaga Released Her Version Of "Bitch Don't Kill My Vibe"|website=HipHopDX|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117102747/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21898/title.kendrick-lamar-surprised-lady-gaga-released-her-version-of-bitch-dont-kill-my-vibe|archive-date=November 17, 2012|access-date=November 16, 2012|url-status=dead}}</ref>. == Музыка і тэксты песень == {{Quote box|quote=Дакладнасць змешчаных у ім інтымных аўтабіяграфічных дэталяў не мае значэння — важна тое, што гэты альбом дапамагае вам адчуць ўнутраную барацьбу добрага хлопца, які, магчыма, недастаткова добры, паколькі рызыкуе пусціць сваё жыццё пад адхон, паддаўшыся адданасці, дробнай злачыннасці і бандыцкім разборкам ў раёне, які ён называе сваім домам. Тут няма нікога гераічнага, уключаючы Ламара — ад змагароў за хрысціянства да сацыяпатаў па змаўчанні, усе гульцы збітыя з панталыку, стаміліся, ім сумна, яны дрэнна інфармаваныя.|align=left|source=— Роберт Крыстгаў<ref name="Christgau"/>|width=22%}}''Good Kid, M.A.A.D City'' мае стрыманую<ref name="Kot">{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/music/turnitup/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021,0,1133931.column|title=Album review: Kendrick Lamar, 'good kid, m.A.A.d city'|author=Kot|first=Greg|author-link=Greg Kot|website=[[Chicago Tribune]]|date=October 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105120328/http://articles.chicagotribune.com/2012-10-21/entertainment/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021_1_kendrick-lamar-album-review-character-actor|archive-date=November 5, 2012|access-date=October 29, 2012}}</ref>, песню з рытмамі<ref name="Cowie">{{Cite web|url=http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|title=Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d. city|author=Cowie|first=Del F.|website=[[Exclaim!]]|date=October 24, 2012|location=Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102204314/http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|archive-date=November 2, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>, з атмасфернымі рытмамі і тонкімі, невыразнымі прыпевамі. Ён пазбягае сучасных [[хіп-хоп]] густаў<ref name="Caramanica">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|author=Caramanica|first=Jon|website=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5%2Fl0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref> і звычайна мае жорсткія басавыя [[Такт|партыі]], тонкі бэк-вакал і лёгкае фартэпіяна<ref name="Madden">{{Cite web|url=https://consequence.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Album Review: Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d city|author=Madden|first=Mike|website=[[Consequence (publication)|Consequence]]|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127034916/http://consequenceofsound.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>. Аўтары параўноўваюць музыку з альбомам Outkast 1998 года ''Aquemini''<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/b4nv/|title=Review of Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d. city|author=Moore|first=Marcus J.|website=[[BBC Music]]|date=October 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124232939/http://www.bbc.co.uk/music/reviews/b4nv|archive-date=November 24, 2012|access-date=November 25, 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cmj.com/reviews/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Review: Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d city (Interscope)|author=Jackson|first=Dan|website=[[CMJ]]|date=October 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108071116/http://www.cmj.com/reviews/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=November 8, 2012|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.grantland.com/blog/hollywood-prospectus/post/_/id/60251/bright-lights-mad-city-kendrick-lamar-is-about-to-release-the-best-rap-album-of-the-year|title=Bright Lights, Mad City: Kendrick Lamar Just Released the Best Rap Album of the Year|author=Fennessey|first=Sean|website=[[Grantland]]|date=October 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127155032/http://www.grantland.com/blog/hollywood-prospectus/post/_/id/60251/bright-lights-mad-city-kendrick-lamar-is-about-to-release-the-best-rap-album-of-the-year|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 25, 2012|url-status=live}}</ref>. Эндру Насніцкі са ''Spin'' называе «найбліжэйшай кропкай адліку» музыкі «халодную прасторнасць Outkast эпохі ''ATLiens'', але па меры прасоўвання запісу гэтае гучанне павольна апускаецца ў ф'юзіоніцкую бруд тых распаўзаных і ўрачыстых альбомаў Roots сярэдзіны 2000-х». Саша Фрэр-Джонс з ''часопіса «The New Yorker»'' лічыць выкарыстанне «плаўнай» музыкі ў якасці фону для «суровых» сцэнарыяў аналагічным джы-фанку доктара Дрэ ў пачатку 1990-х, але дадае, што «Ламар часта гучыць як Дрэйк ... чые розныя мройныя стылі маюць вельмі мала агульнага са спадчынай Захаду»<ref name="Frere-Jones2">{{cite magazine|last=Frere-Jones|first=Sasha|author-link=Sasha Frere-Jones|date=October 29, 2012|url=https://www.newyorker.com/arts/critics/musical/2012/10/29/121029crmu_music_frerejones|title=California King|magazine=[[The New Yorker]]|access-date=November 25, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125100314/http://www.newyorker.com/arts/critics/musical/2012/10/29/121029crmu_music_frerejones|archive-date=November 25, 2012}}</ref>. Маркус Мур з Okayplayer піша, што яго «экспансіўныя і задуменныя» інструментальныя кампазіцыі пазбягаюць «глянцавага каліфарнійскага фанку Заходняга ўзбярэжжа» дзеля «эстэтыкі Dungeon Family»<ref>{{Cite web|url=http://www.okayplayer.com/reviews/kendrick-lamar.html|title=Kendrick Lamar|author=Moore|first=Marcus|date=November 15, 2012|publisher=[[Okayplayer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105015444/http://www.okayplayer.com/reviews/kendrick-lamar.html|archive-date=November 5, 2013|access-date=November 25, 2012|url-status=live}}</ref>. Лірычна альбом апісвае перажыванні Ламара ў яго родным Комптане і яго суровыя рэаліі<ref name="Hoby">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2012/oct/21/kendrick-lamar-good-kid-review?newsfeed=true|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d city – review|author=Hoby|first=Hermione|website=[[The Observer]]|date=October 20, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002164757/http://www.theguardian.com/music/2012/oct/21/kendrick-lamar-good-kid-review?newsfeed=true|archive-date=October 2, 2013|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref> у нелінейным апавяданні<ref name="Morpurgo">{{Cite web|url=http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|author=Morpurgo|first=Joseph|website=[[Fact (UK magazine)|Fact]]|date=October 23, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027091611/http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref>. Песні закранаюць такія праблемы, як эканамічнае пазбаўленне правоў, каральны гвалт банд і прыгнечаныя жанчыны, аналізуючы іх рэшткавы ўплыў на асобных людзей і сем'і. Ламар прадстаўляе розных персанажаў і ўнутраныя канфлікты, у тым ліку кантраст яго тугі па радзіме і кахання да Комптана з цяжкім станам горада. Дэл Ф. Коўі з ''Exclaim!'' назірае за «трансфармацыяй» персанажа Ламара «з шумнага, уражлівага падлетка, які прагне дзяўчат, у больш духоўную, цяжкадасягнутую даросласць, незваротна сфарміраваную суседствам і сямейнымі сувязямі яго няўстойлівага асяроддзя»<ref name="Cowie">{{Cite web|url=http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|title=Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d. city|author=Cowie|first=Del F.|website=[[Exclaim!]]|date=October 24, 2012|location=Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102204314/http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|archive-date=November 2, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>. Марк Колет з ''часопіса Slant Magazine'' піша, што Ламар рэалізуе пераход персанажа, «змякчаючы геданістычныя парывы хіп-хопу Заходняга ўзбярэжжа з самарэфлексіўнымі імпульсамі Усходняга ўзбярэжжа»<ref name="Collett">{{Cite web|url=https://www.slantmagazine.com/music/review/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/2950|title=Kendrick Lamar: Good Kid, M.A.A.D City|author=Collett|first=Mark|website=[[Slant Magazine]]|date=December 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121217072041/http://www.slantmagazine.com/music/review/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/2950|archive-date=December 17, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=live}}</ref>. Дэвід Амідан з ''PopMatters'' лічыць, што альбом прадстаўляе «своеасаблівую напаўаўтабіяграфічную дугу персанажа»<ref name="Amidon">{{Cite web|url=https://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d. city|author=Amidon|first=David|website=[[PopMatters]]|date=October 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108104550/http://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|archive-date=November 8, 2013|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref>, у той час як Роберт Крыстгаў з ''MSN Music'', што Ламар «ціха» ўвасабляе «дыхатамію рэп-супраць-рэальнасці». У альбоме ёсць некалькі натуралістычных скетчаў, якія адлюстроўваюць розных персанажаў. Джон Караманіка з ''[[The New York Times]]'' лічыць іх часткай «апавядальнай стратэгіі» альбома, з «малітвамі, размовамі, рознымі галасамі, успамінамі і інтэрлюдыямі, усё гэта служыць адной агульнай гісторыі: гісторыі містэра Ламара пра тое, як ён ухіляецца ад самых складаных умоў у Комптане, каб знайсці сябе ў мастацтве»<ref name="Caramanica">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|author=Caramanica|first=Jon|website=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5%2Fl0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref>. Джэйсан Грын з ''Pitchfork'' лічыць, што яны ўзмацняюць тэму альбома пра «зазямляльную сілу сям'і», інтэрпрэтуючы «сям'ю і веру» як «разбуральныя путы, якія стрымліваюць Ламара ад бездані бандыцкага гвалту, які пагражае яго паглынуць». Ламар дэманструе ў альбоме стрыманую падачу<ref name="Caramanica">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|author=Caramanica|first=Jon|website=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5%2Fl0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref> і чытае рэп з шчыльнымі апавяданнямі, унутранай рыфмай, падвойным і патройным патокам часу<ref name="Cho">{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city|author=Cho|first=Jaeki|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|date=October 23, 2012|location=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026164959/http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|archive-date=October 26, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref> і некалькімі галасамі для розных персанажаў<ref name="Morpurgo">{{Cite web|url=http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|author=Morpurgo|first=Joseph|website=[[Fact (UK magazine)|Fact]]|date=October 23, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027091611/http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref>. Музычная журналістка Джодзі Розен характарызуе яго як «апавядальніка, а не хвалька ці рэпера з жартамі, які размяшчае духоўныя памкненні і маральныя дылемы на фоне гвалту банд і жорсткасці паліцыі». Песня «Now or Never» таксама была абраная [[Леброн Джэймс|Лебронам Джэймсам]] для саўндтрэку да ''гульні NBA 2K14''<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2013/7/26/4560812/nba-2k14-soundtrack-lebron-james|title=NBA 2K14 soundtrack curated by cover athlete LeBron James|author=Sarkar|first=Samit|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|date=July 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730223754/https://www.polygon.com/2013/7/26/4560812/nba-2k14-soundtrack-lebron-james|archive-date=July 30, 2013|access-date=May 27, 2021|url-status=live}}</ref>. == Назва і ўпакоўка == Да таго, як назва альбома была афіцыйна абвешчана, фанаты ўжо называлі дэбютны альбом Ламара на буйным лэйбле ''«Good Kid», «Mad City»'' або ''«Good Kid in a Mad City»'', бо гэта была мянушка, якую Ламар сам сабе даў. Ён выкарыстоўваў гэтую фразу ў сваіх тэкстах яшчэ на міні-альбоме ''Кендрыка Ламара'' 2009 года<ref>{{Cite web|url=https://www.okayplayer.com/music/good-kid-maad-city-turns-five-encyclopedia-kendrick.html|title=The Encyclopedia of 'good kid, m.A.A.d city'|author=Kennedy|first=John|website=[[Okayplayer]]|date=October 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915003419/https://www.okayplayer.com/music/good-kid-maad-city-turns-five-encyclopedia-kendrick.html|archive-date=September 15, 2019|access-date=September 14, 2019|url-status=live}}</ref>. Калі ён абвясціў назву альбома і дату выхаду, Ламар паказаў, што «правільная» назва назвы — з малой літары, за выключэннем двух галосных у слове «''m.A.A.d''»<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/47001-kendrick-lamar-announces-lp-title-release-date/|title=Kendrick Lamar Announces LP Title, Release Date|author=Battan|first=Carrie|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602202102/http://pitchfork.com/news/47001-kendrick-lamar-announces-lp-title-release-date/|archive-date=June 2, 2017|access-date=September 14, 2019|url-status=live}}</ref>. Назва альбома ў асноўным адносіцца да дзіцячай нявіннасці Ламара і да таго, як Комптан паўплываў на яго жыццё. Пасля таго, як Ламар схаваў абрэвіятуру назвы альбома, ён пазней паведаміў, што ''M.A.A.D'' — гэта абрэвіятура з двума значэннямі: «''My Angry Adolescence Divided''» («Маё злоснае дзяцінства падзеленае») і «''My Angel's on Angel Dust''» («Мой Анёл на Анёльскім пылу»), прычым Ламар заявіў: «Гэта быў я, [і гэта] прычына, чаму я не куру. Гэта проста я ўзяў у рукі не тую рэч у непатрэбны час [і] не заўважыў гэтага»<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21586/title.kendrick-lamar-explains-meaning-of-good-kid-maad-city-title-reveals-ti-collaboration/|title=Kendrick Lamar Explains Meaning of "good kid, m.A.A.d city" Title|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021221300/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21586/title.kendrick-lamar-explains-meaning-of-good-kid-maad-city-title-reveals-ti-collaboration/|archive-date=October 21, 2012|access-date=October 19, 2012|url-status=dead}}</ref>. Назва была інтэрпрэтавана як спасылка на WC і Maad Circle, хіп-хоп гурт з Лос-Анджэлеса, які дзейнічаў у 1990-х гадах<ref>{{Cite web|url=https://www.spin.com/2012/11/10-records-that-paved-the-way-for-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/|title=10 Records That Paved the Way for Kendrick Lamar's 'good kid, m.A.A.d city'|author=Soderberg|first=Brandon|website=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=November 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729100605/http://www.spin.com/2012/11/10-records-that-paved-the-way-for-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/|archive-date=July 29, 2017|access-date=September 14, 2019|url-status=live}}</ref>. На вокладцы альбома ''«Good Kid, M.A.A.D City»'' намаляваны Ламар, два яго дзядзькі і дзед. Позіркі дарослых былі цэнзураваны, магчыма, з меркаванняў прыватнасці. Ён растлумачыў, што не цэнзураваў свае ўласныя вочы таму, што гісторыя альбома расказвалася яго вачыма і заснавана на яго вопыце. Дзядзька, які трымае Ламара, таксама паказвае ў руцэ знак банды Crips, а на плакате над галавой дзядзькі намаляваны Ламар і яго бацька<ref>{{Cite web|url=https://www.bet.com/article/9qqq04/kendrick-lamar-explains-good-kid-m-a-a-d-city-artwork|title=Kendrick Lamar Explains Good Kid, m.A.A.d city Artwork|author=Ugwu|first=Reggie|date=September 19, 2012|publisher=[[BET]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005092245/http://www.bet.com/news/music/2012/09/19/kendrick-lamar-explains-good-kid-m-a-a-d-city-artwork.html|archive-date=October 5, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. == Сінглы == Першы сінгл альбома "The Recipe" выйшаў 3 красавіка 2012 года<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2012/apr/03/kendrick-lamar-dr-dre-recipe|title=New music: Kendrick Lamar feat Dr Dre – The Recipe|author=Cragg|first=Michael|website=[[The Guardian]]|date=April 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505011838/https://www.theguardian.com/music/musicblog/2012/apr/03/kendrick-lamar-dr-dre-recipe|archive-date=May 5, 2019|access-date=May 4, 2019|url-status=live}}</ref>. У песні ўдзельнічаў настаўнік Ламара, доктар Дрэ, а прадзюсарам быў {{Не перакладзена 3|Scoop DeVille}}<ref name="albumnotes2">{{cite AV media notes|url=https://www.scribd.com/doc/112048145/Digital-Booklet-Good-Kid-M-a-a-D-City|title=Digital Booklet – Good Kid, M.a.a.D. City|others=Kendrick Lamar|year=2012|publisher=[[Top Dawg Entertainment]]|access-date=July 26, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831005251/https://www.scribd.com/doc/112048145/Digital-Booklet-Good-Kid-M-a-a-D-City|archive-date=August 31, 2017}}</ref>. Яна дасягнула 38-га месца ў хіт-парадзе US {{Не перакладзена 3|Hot R&B/Hip-Hop Songs}}<ref name="Hot R&B/Hip-Hop Songs2">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/bsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot R&B/Hip-Hop Songs|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507063342/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/r-b-hip-hop-songs|url-status=live}}</ref>. У маі Ламар і доктар Дрэ знялі кліп на песню ў асабняку ў Лос-Анджэлесе, хоць ён так і не быў выпушчаны<ref name="TheRecipeVideo">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1687568/kendrick-lamar-the-recipe.jhtml|title=Kendrick Lamar Brings Some 'California Love' To 'The Recipe' Video|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028134600/http://www.mtv.com/news/articles/1687568/kendrick-lamar-the-recipe.jhtml|archive-date=October 28, 2012|access-date=October 18, 2012|url-status=dead}}</ref>. Другі сінгл альбома "Swimming Pools (Drank)" выйшаў 31 ліпеня 2012 года, а прэм'ера музычнага відэа адбылася 3 жніўня 2012 года<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/swimming-pools-drank-mw0002411887|title=Swimming Pools (Drank) – Kendrick Lamar|publisher=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505013513/https://www.allmusic.com/album/swimming-pools-drank-mw0002411887|archive-date=May 5, 2019|access-date=May 4, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thefader.com/2012/08/03/video-kendrick-lamar-swimming-pools-drank/|title=Video: Kendrick Lamar, "Swimming Pools (Drank)"|author=Zeichner|first=Naomi|website=[[The Fader]]|date=August 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114185603/http://www.thefader.com/2012/08/03/video-kendrick-lamar-swimming-pools-drank/|archive-date=November 14, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. Песня стала хітом, дасягнуўшы 17-га месца ў хіт-парадзе US [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]<ref name="Hot 1002">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/hsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot 100|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504094402/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/hot-100|url-status=live}}</ref>. "Swimming Pools (Drank)" таксама атрымала залаты сертыфікат [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]] ў ЗША<ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=SWIMMING+POOLS+%28DRANK%29|title=Gold & Platinum|publisher=[[RIAA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202132355/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=SWIMMING+POOLS+%28DRANK%29|archive-date=February 2, 2016|access-date=February 27, 2018|url-status=live}}</ref>. Музычны кліп на песню "Backseat Freestyle" быў выпушчаны 2 студзеня 2013 года, у якім у эпізадычнай ролі з'явіўся бацька Ламара<ref>{{Cite web|url=https://consequence.net/2013/01/video-kendrick-lamar-backseat-freestyle/|title=Video: Kendrick Lamar – "Backseat Freestyle"|author=Young|first=Alex|website=[[Consequence (publication)|Consequence]]|date=January 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927160611/https://consequence.net/2013/01/video-kendrick-lamar-backseat-freestyle/|archive-date=September 27, 2022|access-date=September 27, 2022|url-status=live}}</ref>. Пазней стала вядома, што песня будзе выпушчана ў якасці трэцяга сінгла ў Вялікабрытаніі 7 студзеня<ref name="backseat">{{Cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/this-weeks-new-releases-07-01-2013-1703/|title=This week's new releases 07-01-2013|author=Lane|first=Dan|date=January 7, 2013|publisher=[[Official Charts Company]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130111213004/http://www.officialcharts.com/chart-news/this-weeks-new-releases-07-01-2013-1703/|archive-date=January 11, 2013|access-date=May 17, 2014|url-status=dead}}</ref>. Песня дасягнула 29-га месца ў хіт-парадзе Hot R&B/Hip-Hop Songs<ref name="Hot R&B/Hip-Hop Songs3">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/bsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot R&B/Hip-Hop Songs|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507063342/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/r-b-hip-hop-songs|url-status=live}}</ref>. "Poetic Justice" была выпушчана як трэці сінгл у Паўночнай Амерыцы і чацвёрты сінгл у цэлым з удзелам Дрэйка. Песня была выпушчана на амерыканскім рытмічным сучасным радыё 15 студзеня 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.allaccess.com/top40-rhythmic|title=Top 40/Rhythmic-Crossover|publisher=All Access Music Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115010911/http://www.allaccess.com/top40-rhythmic|archive-date=January 15, 2013|access-date=November 1, 2017|url-status=dead}}</ref> і дасягнула 26-га месца ў ''Billboard'' Hot 100<ref name="Hot 1003">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/hsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot 100|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504094402/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/hot-100|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве яна таксама атрымала залаты сертыфікат RIAA ў ЗША<ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=POETIC+JUSTICE|title=Gold & Platinum|publisher=[[RIAA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202132355/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=POETIC+JUSTICE|archive-date=February 2, 2016|access-date=February 27, 2018|url-status=live}}</ref>. 9 сакавіка 2013 года Кендрык заявіў выданню {{Не перакладзена 3|Rap-Up}}, што яго наступным сінглам з альбома будзе "Bitch, Don't Kill My Vibe"<ref>{{Cite web|url=http://www.rap-up.com/2013/03/09/rap-up-tv-kendrick-lamar-talks-next-single-drake-emeli-sande-remix/|title=Rap-Up TV: Kendrick Lamar Talks Next Single, Drake, & Emeli Sandé Remix|website=[[Rap-Up]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004214112/http://www.rap-up.com/2013/03/09/rap-up-tv-kendrick-lamar-talks-next-single-drake-emeli-sande-remix/|archive-date=October 4, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. 13 сакавіка гурт {{Не перакладзена 3|Young Guru}} прадставіў фрагмент афіцыйнага рэмікса песні, у якім удзельнічаў [[Jay-Z]]<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/03/jay-z-is-on-kendrick-lamars-bh-dont-kill-my-vibe-remix|title=Jay-Z Is On Kendrick Lamar's "B***h Don't Kill My Vibe" Remix|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=March 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317031913/http://www.complex.com/music/2013/03/jay-z-is-on-kendrick-lamars-bh-dont-kill-my-vibe-remix|archive-date=March 17, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Пазней Ламар апісаў рэмікс як «дасягненне [працы] з Jay-Z»<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/03/kendrick-lamar-talks-bch-dont-kill-my-vibe-remix-with-jay-z|title=Kendrick Lamar Talks "B**ch, Don't Kill My Vibe" Remix With Jay-Z|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=March 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319085514/http://www.complex.com/music/2013/03/kendrick-lamar-talks-bch-dont-kill-my-vibe-remix-with-jay-z|archive-date=March 19, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве пасля прэм'еры рэмікса Ламар пацвердзіў, што наступным сінглам з альбома будзе «Bitch, Don't Kill My Vibe»<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.23232/title.kendrick-lamar-calls-jay-z-collaboration-an-accomplishment-comments-on-south-by-southwest|title=Kendrick Lamar Calls Jay-Z Collaboration "An Accomplishment," Comments On South By Southwest|author=Harling|first=Danielle|website=[[HipHopDX]]|date=March 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130506155206/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.23232/title.kendrick-lamar-calls-jay-z-collaboration-an-accomplishment-comments-on-south-by-southwest|archive-date=May 6, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=dead}}</ref>. Поўная версія рэмікса была прэм'ерна прадстаўлена {{Не перакладзена 3|Funkmaster Flex}} 18 сакавіка<ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/article/new-music-kendrick-lamar-feat-jay-z-%E2%80%9Cbih-don%E2%80%99t-kill-my-vibe-remix%E2%80%9D|title=New Music: Kendrick Lamar Feat. Jay-Z 'Bi**h Don't Kill My Vibe (Remix)'|website=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=March 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107015235/http://www.vibe.com/article/new-music-kendrick-lamar-feat-jay-z-%E2%80%9Cbih-don%E2%80%99t-kill-my-vibe-remix%E2%80%9D|archive-date=November 7, 2013|access-date=November 1, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.23872/title.Kendrick+Lamar+f.+Jay-Z-Bitch+Don%5c't+Kill+My+Vibe+Remix|title=Kendrick Lamar f. Jay-Z – Bitch Don't Kill My Vibe Remix|website=[[HipHopDX]]|date=March 18, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411024006/http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.23872/title.Kendrick+Lamar+f.+Jay-Z-Bitch+Don%5C't+Kill+My+Vibe+Remix|archive-date=April 11, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=dead}}</ref>. Рэмікс быў выпушчаны як чацвёрты сінгл альбома на рытмічным сучасным радыё 9 красавіка<ref>{{Cite web|url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=69239|title=CHR – Airplay Archive|website=FMQB|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723053722/http://www.fmqb.com/Article.asp?id=69239|archive-date=July 23, 2013|access-date=November 1, 2017|url-status=dead}}</ref>. З тых часоў песня дасягнула 32-га месца ў ''Billboard'' Hot 100<ref name="Hot 1004">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/hsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot 100|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504094402/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/hot-100|url-status=live}}</ref>. Музычны кліп на арыгінальную версію сінгла быў выпушчаны 13 мая, у эпізадычнай ролі з'явіўся комік {{Не перакладзена 3|Майк Эпс|Майк Эпс|ru|Эппс, Майк}}<ref>{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/rap-music/bangers/2013/05/kendrick-lamar-bitch-dont-kill-my-vibe-video/|title=Watch The Director's Cut Of Kendrick Lamar's Bitch Don't Kill My Vibe?|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|date=May 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615121101/http://www.xxlmag.com/rap-music/bangers/2013/05/kendrick-lamar-bitch-dont-kill-my-vibe-video/|archive-date=June 15, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. У той жа дзень была выпушчана пашыраная версія музычнага кліпа. У ёй знялася {{Не перакладзена 3|Juicy J|3=ru}}, а таксама бонусны кліп на новую песню Schoolboy Q з яго ўласнага дэбютнага альбома на буйным лэйбле ''Oxymoron'' (2014)<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/05/watch-the-extended-cut-of-kendrick-lamars-bch-dont-kill-my-vibe-video|title=Watch the Extended Cut of Kendrick Lamar's "B**** Don't Kill My Vibe" Video|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=May 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607223212/http://www.complex.com/music/2013/05/watch-the-extended-cut-of-kendrick-lamars-bch-dont-kill-my-vibe-video|archive-date=June 7, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. 10 сакавіка 2015 года Ламар нечакана выпусціў песню "County Building Blues" на [[iTunes]] у якасці рэкламнага сінгла<ref name="Apple">{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/album/county-building-blues-single/971958828|title=County Building Blues – Single by Kendrick Lamar|date=March 10, 2015|publisher=[[iTunes Store]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315034934/https://itunes.apple.com/us/album/county-building-blues-single/id971958828|archive-date=March 15, 2015|access-date=March 12, 2015|url-status=live}}</ref>. == Маркетынг і продажы == Да і пасля выхаду альбома ў кастрычніку 2012 года Ламар гастраляваў на разагрэве разам з Дрэйкам і {{Не перакладзена 3|Стыў Аокі|Стывам Аокі|ru|Аоки, Стив}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/music-news/drake-taking-club-paradise-tour-across-us-499399/|title=Drake Taking 'Club Paradise Tour' Across U.S.|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=October 1, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528095145/http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/499399/drake-taking-club-paradise-tour-across-us|archive-date=May 28, 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/article/watch-kendrick-lamar-talks-touring-steve-aoki|title=Watch: Kendrick Lamar Talks Touring With Steve Aoki|website=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=May 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013123002/http://www.vibe.com/article/watch-kendrick-lamar-talks-touring-steve-aoki|archive-date=October 13, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. 5 мая 2013 года ён пачаў свой першы тур у якасці хэдлайнера з ''Good Kid, M.A.A.D'' World Tour, у [[Уэст-Палм-Біч|Уэст-Палм-Біч, штат Фларыда]]. Тур складаўся з 23 выступаў у якасці хэдлайнера, 22 міжнародных музычных фестываляў і 15 музычных фестываляў у ЗША. Тур працягваўся да 24 жніўня і ў ім удзельнічалі іншыя ўдзельнікі {{Не перакладзена 3|Black Hippy}} ва ўсіх канцэртах у ЗША<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/04/kendrick-lamar-announces-good-kid-maad-city-world-tour|title=Kendrick Lamar Announces "good kid, m.A.A.d city" World Tour|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=April 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510041930/http://www.complex.com/music/2013/04/kendrick-lamar-announces-good-kid-maad-city-world-tour|archive-date=May 10, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Пасля таго, як Ламар дадаў падзагаловак да альбома як «кароткаметражны фільм Кендрыка Ламара», ён заявіў у інтэрв'ю часопісу [[GQ]], што «плануе зняць кароткаметражны фільм, каб ажывіць сваю гісторыю». Ён таксама выказаў цікавасць да рэжысуры кароткаметражнага фільма, а таксама прапанаваў {{Не перакладзена 3|Уайлдс, Трыстан|Трыстана Уайлдса|ru|Уайлдз, Тристан}}, {{Не перакладзена 3|Тараджы Хенсан|Тараджы П. Хенсан|ru|Хенсон, Тараджи}} і [[Рыяна|Рыяну]] ў якасці патэнцыйных акцёраў, якіх ён хацеў бы зняць у фільме<ref>{{Cite web|url=https://www.gq.com/entertainment/tv/blogs/the-stream/2012/12/the-gqa-kendrick-lamar.html|title=The GQ+A: Kendrick Lamar: The Stream|author=Anthony|first=Mark|website=[[GQ]]|date=December 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227071436/http://www.gq.com/entertainment/tv/blogs/the-stream/2012/12/the-gqa-kendrick-lamar.html|archive-date=December 27, 2012|access-date=May 14, 2013|url-status=dead}}</ref>. 23 снежня 2013 года выйшаў музычны кліп на песню "Sing About Me", рэжысёрам якога быў Дарэн Раманалі<ref>{{Cite web|url=https://www.spin.com/2013/12/kendrick-lamar-sing-about-me-video/|title=Kendrick Lamar Splits Up 'Sing About Me' for Artsy Video|website=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=December 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226001135/https://www.spin.com/2013/12/kendrick-lamar-sing-about-me-video/|archive-date=December 26, 2013|access-date=December 24, 2013|url-status=live}}</ref>. За тыдзень да выхаду стандартнага выдання (22 кастрычніка 2012 г.) у інтэрнэце з'явіліся фрагменты альбома<ref>{{cite magazine|last=Ramirez|first=Erika|date=October 15, 2012|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-album-snippets-leak-474648/|title=Kendrick Lamar 'good kid, m.A.A.d city' Album Snippets Leak|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 6, 2020|archive-date=May 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515111924/http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/474648/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-album-snippets-leak|url-status=live}}</ref>. У першы тыдзень пасля выхаду альбом дэбютаваў на другім месцы ў {{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru}} і быў прададзены ў Злучаных Штатах накладам 242 000 копій<ref>{{cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|url=https://www.billboard.com/articles/news/474396/kendrick-lamar-debuts-at-no-2-as-taylor-swifts-red-tops-billboard-200|title=Kendrick Lamar Debuts at No. 2 as Taylor Swift's 'Red' Tops Billboard 200|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 31, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925095504/http://www.billboard.com/articles/news/474396/kendrick-lamar-debuts-at-no-2-as-taylor-swifts-red-tops-billboard-200|archive-date=September 25, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bet.com/article/abhkc5/kendrick-lamar-s-good-kid-m-a-a-d-city-debuts-at-no-2|title=Kendrick Lamar's good kid, m.A.A.d. city Debuts at No. 2|author=Ugwu|first=Reggie|publisher=[[BET]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115080706/http://www.bet.com/news/music/2012/10/31/kendrick-lamar-s-good-kid-m-a-a-d-city-debuts-at-no-2.html|archive-date=November 15, 2013|access-date=November 1, 2013|url-status=live}}</ref>. Альбом таксама трапіў у {{Не перакладзена 3|Брытанскі альбомны чарт|брытанскі альбомны чарт|ru|UK Albums Chart}} пад нумарам 16 28 кастрычніка , а таксама на другое месца ў {{Не перакладзена 3|Брытанскі R&B альбомны чарт|брытанскім R&B альбомным чарце|ru|UK R&B chart}}. Альбом таксама дасягнуў піку ў дзясятцы лепшых продажаў альбомаў у Канадзе , Новай Зеландыі і Нідэрландах. На другім тыдні ў ЗША было прададзена 63 000 копій<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21798/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-4-2012|title=Hip Hop Album Sales: The Week Ending 11/4/2012|author=Paine|first=Jake|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109060852/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21798/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-4-2012|archive-date=November 9, 2012|access-date=November 8, 2012|url-status=dead}}</ref>, а на працягу наступных чатырох тыдняў — яшчэ 176 000 копій, у выніку чаго да 25 лістапада агульны аб'ём продажаў дасягнуў 481 000<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.22021/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-25-2012|title=Hip Hop Album Sales: The Week Ending 11/25/2012|author=Paine|first=Jake|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130150337/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.22021/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-25-2012|archive-date=November 30, 2012|access-date=November 29, 2012|url-status=dead}}</ref>. Да красавіка 2018 года было прададзена 1 720 000 копій альбома<ref name="us_sales">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-damn-sells-million-copies/|title=Kendrick Lamar Scores Third Million-Selling Album in U.S. With 'DAMN.'|author=Caulfield|first=Keith|date=April 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407042334/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8295475/kendrick-lamar-damn-sells-million-copies|archive-date=April 7, 2018|access-date=April 12, 2018|url-status=live}}</ref>. У чэрвені альбом атрымаў трайны плацінавы сертыфікат ад Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі (RIAA) за сукупныя продажы, трансляцыі і продажы трэкаў, эквівалентныя трох мільёнам адзінак у ЗША. На тыдні, які скончыўся 29 кастрычніка 2022 года, альбом правёў у ''Billboard'' 200 у агульнай складанасці 10 гадоў (520 тыдняў), што зрабіла ''Good Kid, M.A.A.D City'' першым хіп-хоп студыйным альбомам, які дасягнуў гэтага<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-to-livestream-paris-concert-for-10th-anniversary-of-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar to Livestream Paris Concert for 10th Anniversary of Good Kid, M.A.A.D City|author=Monroe|first=Jazz|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=October 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025020817/https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-to-livestream-paris-concert-for-10th-anniversary-of-good-kid-maad-city/|archive-date=October 25, 2022|access-date=October 25, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/kendrick-good-kid-maad-city-first-hip-hop-album-10-years-billboard-200|title=Kendrick Lamar's 'Good Kid, M.A.A.D. City' Spends 10 Successive Years on Billboard 200 Chart|author=Mahadevan|first=Tara C.|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=October 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025020818/https://www.complex.com/music/kendrick-good-kid-maad-city-first-hip-hop-album-10-years-billboard-200|archive-date=October 25, 2022|access-date=October 25, 2022|url-status=live}}</ref>. == Крытычны прыём == {{Рэйтынгі | загаловак = ''Good Kid, M.A.A.D City'' | state = | rev1 = [[AnyDecentMusic?]] | rev1Score = 8.6/10<ref name="ADM">{{cite web|url=http://www.anydecentmusic.com/review/4967/Kendrick-Lamar-good-kid-mAAd-city.aspx|title=good kid, m.A.A.d city by Kendrick Lamar reviews|publisher=AnyDecentMusic?|access-date=November 25, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030065651/http://www.anydecentmusic.com/review/4967/Kendrick-Lamar-good-kid-mAAd-city.aspx|archive-date=October 30, 2012}}</ref> | rev2 = [[Metacritic]] | rev2Score = 91/100<ref name="MC">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/good-kid-maad-city/kendrick-lamar|title=Reviews for Good Kid, M.A.A.D City by Kendrick Lamar|publisher=[[Metacritic]]|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025233656/http://www.metacritic.com/music/good-kid-maad-city/kendrick-lamar|archive-date=October 25, 2012}}</ref> | rev3 = [[AllMusic]] | rev3Score = {{Rating|5|5}}<ref name="Jeffries">{{cite web|last=Jeffries|first=David|url=https://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248|title=Good Kid, M.A.A.D City – Kendrick Lamar|publisher=[[AllMusic]]|access-date=April 20, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222084254/http://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248|archive-date=February 22, 2017}}</ref> | rev4 = ''[[Entertainment Weekly]]'' | rev4Score = A−<ref>{{cite magazine|last1=Anderson|first1=Kyle|last2=Rahman|first2=Ray|date=October 26, 2012|url=https://www.ew.com/article/2012/10/26/albums-nov-2-2012|title=Albums: Nov. 2, 2012|magazine=[[Entertainment Weekly]]|location=New York|access-date=September 25, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118104234/http://www.ew.com/article/2012/10/26/albums-nov-2-2012|archive-date=November 18, 2016}}</ref> | rev5 = ''[[The Guardian]]'' | rev5Score = {{Rating|4|5}}<ref name="Macpherson">{{cite news|last=Macpherson|first=Alex|date=November 1, 2012|url=https://www.theguardian.com/music/2012/nov/01/kendrick-lamar-good-kid-review|title=Kendrick Lamar: Good Kid, M.A.A.D City – review|work=[[The Guardian]]|location=London|access-date=November 1, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104194618/http://www.theguardian.com/music/2012/nov/01/kendrick-lamar-good-kid-review|archive-date=November 4, 2013}}</ref> | rev6 = ''[[The Irish Times]]'' | rev6Score = {{Rating|5|5}}<ref name="Carroll">{{cite news|last=Carroll|first=Jim|date=November 2, 2012|url=https://www.irishtimes.com/culture/music/album-reviews/kendrick-lamar-1.546703|title=Kendrick Lamar|newspaper=[[The Irish Times]]|location=Dublin|access-date=November 23, 2013|quote=...a powerful, significant, thrilling and astonishing affair, good kid, mAAd city recalls the heyday of West Coast rap supremacy while sketching out a new manifesto.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418020300/http://www.irishtimes.com/culture/music/album-reviews/kendrick-lamar-1.546703|archive-date=April 18, 2016}}</ref> | rev7 = ''[[Los Angeles Times]]'' | rev7Score = {{Rating|3.5|4}}<ref name="Wood">{{cite news|last=Wood|first=Mikael|date=October 24, 2012|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024,0,6292536.story|title=Review: Kendrick Lamar roams Compton in 'good kid, m.A.A.d city'|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126060511/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024%2C0%2C6292536.story|archive-date=November 26, 2012|url-status=dead}}</ref> | rev8 = ''[[MSN Music]]'' ([[Robert Christgau#Consumer Guide|Expert Witness]]) | rev8Score = A−<ref name="Christgau">{{cite web|last=Christgau|first=Robert|date=August 28, 2012|url=http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/expert-witness-blogpost.aspx?post=08173192-dc4c-4b73-b02a-bf54068df4b9|title=Saigon/Kendrick Lamar|work=[[MSN Music]]|access-date=September 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313044216/http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/expert-witness-blogpost.aspx?post=08173192-dc4c-4b73-b02a-bf54068df4b9|archive-date=March 13, 2013|url-status=dead}}</ref> | rev9 = ''[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]'' | rev9Score = 9.5/10<ref name="Greene">{{cite web|last=Greene|first=Jayson|date=October 23, 2012|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/17253-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d city|work=[[Pitchfork]]|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031061456/http://pitchfork.com/reviews/albums/17253-good-kid-maad-city/|archive-date=October 31, 2012}}</ref> | rev10 = ''[[Rolling Stone]]'' | rev10Score = {{Rating|4|5}}<ref name="Rosen">{{cite magazine|last=Rosen|first=Jody|date=October 22, 2012|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/good-kid-m-a-a-d-city-20121022|title=good kid, m.A.A.d city|magazine=[[Rolling Stone]]|location=New York|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025234413/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/good-kid-m-a-a-d-city-20121022|archive-date=October 25, 2012}}</ref> | rev11 = ''[[Spin (magazine)|Spin]]'' | rev11Score = 8/10<ref name="Nosnitsky">{{cite web|last=Nosnitsky|first=Andrew|date=October 23, 2012|url=http://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-interscopeaftermath/|title=Kendrick Lamar, 'good kid, m.A.A.d. city' (Interscope/Aftermath)|work=[[Spin]]|location=New York|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429221835/http://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-interscopeaftermath/|archive-date=April 29, 2015}}</ref> | rev12 = ''[[USA Today]]'' | rev12Score = {{Rating|3.5|4}}<ref>{{cite news|last=Gardner|first=Elysa|date=October 22, 2012|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/22/listen-up-kendrick-lamar-gary-clark-jr-bat-for-lashes/1650079/|title=Listen Up: Kendrick Lamar, Gary Clark Jr.|work=[[USA Today]]|location=McLean|access-date=September 25, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010181046/http://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/22/listen-up-kendrick-lamar-gary-clark-jr-bat-for-lashes/1650079/|archive-date=October 10, 2016}}</ref> }} ''Good Kid, M.A.A.D City'' атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў. На [[Metacritic]], які прысвойвае нармалізаваны рэйтынг са 100 рэцэнзіям з прафесійных выданняў, альбом атрымаў сярэдні бал 91 на аснове 36 рэцэнзій, што сведчыць пра «ўсеагульнае прызнанне». Агрэгатар AnyDecentMusic? даў яму 8,6 з 10, грунтуючыся на ацэнцы крытычна меркавання. Рэцэнзенты шырока ацанілі яго за лірычныя здольнасці і апавядальныя здольнасці Ламара<ref name="independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|title=Kendrick Lamar's Good Kid Maad City is being taught as a text in schools|author=Hooton|first=Christopher|website=[[The Independent]]|date=August 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927114729/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|archive-date=September 27, 2016|access-date=September 25, 2016|url-status=live}}</ref>. У рэцэнзіі на альбом для ''[[Rolling Stone]]'' Джодзі Розен сказала, што ён «заслугоўвае месца ў гэтай легендарнай радаводнай лініі» «саўндтрэкаў {{Не перакладзена 3|Блэкслоўтінг|блэкслоўтінгу|ru|Blaxploitation}} сямідзесятых і адраджэння [[Гангста-рэп|гангста-рэпу]] дзевяностых». У ''[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]'' Грэг Кот высока ацаніў Ламара за тое, што ён надаў «гангста-тропам... новы паварот, а часам і цалкам перакуліў іх» на запісе, які «перапоўнены камедыяй, складанасцю і мноствам галасоў у галаве Кендрыка Ламара»<ref name="Kot">{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/music/turnitup/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021,0,1133931.column|title=Album review: Kendrick Lamar, 'good kid, m.A.A.d city'|author=Kot|first=Greg|author-link=Greg Kot|website=[[Chicago Tribune]]|date=October 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105120328/http://articles.chicagotribune.com/2012-10-21/entertainment/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021_1_kendrick-lamar-album-review-character-actor|archive-date=November 5, 2012|access-date=October 29, 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKot2012">[[Greg Kot|Kot, Greg]] (October 21, 2012). </cite></ref>. Джэйсан Грын ''Pitchfork'' напісаў, што «цуд гэтага альбома заключаецца ў тым, як ён злучае прамыя рэп-вострыя адчуванні» са сваім «важкім матэрыялам» і апавяданнем, у той час як Дэвід Амідан з ''PopMatters'' лічыў, што альбом адначасова даступны і змястоўны, здольны спадабацца як андэграўндным, так і мэйнстрымным слухачам хіп-хопа<ref name="Amidon">{{Cite web|url=https://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d. city|author=Amidon|first=David|website=[[PopMatters]]|date=October 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108104550/http://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|archive-date=November 8, 2013|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAmidon2012">Amidon, David (October 23, 2012). </cite></ref>. ''Журналіст'' Джозэф Морпурга назваў яго аўтабіяграфічным «трыумфам шырыні» і «шырокамаштабным, далёка ідучым поспехам»<ref name="Morpurgo">{{Cite web|url=http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|author=Morpurgo|first=Joseph|website=[[Fact (UK magazine)|Fact]]|date=October 23, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027091611/http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorpurgo2012">Morpurgo, Joseph (October 23, 2012). </cite></ref>. Джэкі Чо з ''XXL'' назваў альбом ''ood Kid, M.A.A.D City'' «адным з самых згуртаваных твораў у нядаўняй рэп-памяці» і напісаў, што кожная песня гучала «як складана аранжыравана, так і гукава, падкрэсліваючы яркую лірыку Кендрыка і дзіўны кантроль рытму»<ref name="Cho">{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city|author=Cho|first=Jaeki|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|date=October 23, 2012|location=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026164959/http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|archive-date=October 26, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCho2012">Cho, Jaeki (October 23, 2012). </cite></ref>. У {{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru}} Джым Кэрал разглядаў яго як забаўляльны і прагрэсіўны твор, які, тым не менш, адлюстроўвае мінулую эпоху хіп-хопу Заходняга ўзбярэжжа. На думку рэдактара [[AllMusic]] Дэвіда Джэфрыса, альбом быў «нейкімсьці ўзнёслым гангста-рэпам»; ён напісаў пра яго тэму: {{Blockquote|Акрамя ўсіх гэтых выдатных ідэй і жыцця, гэта падарожжа па бетонных джунглях Комптона варта таго, каб здзейсніць з-за мастацкага багацця, а таксама прывабнасці таленавітага рэпера, які высока ўзлятае ў сваім дэбютным сезоне. Любыя сумневы з нагоды ўсяго гэтага жаху хутка рассейваюцца дзякуючы шчырым словах Кендрыка, адкрытага сэрца, розуму і працягнутай руцэ. Складзеце ўсё гэта і адняць шуміху, і гэты твор ўсё яшчэ досыць магутнае, каб заняць першае месца ў спісе<ref name="Jeffries"/>.}} Некаторыя рэцэнзенты паставіліся да альбома з меншым энтузіязмам. Хейзел Шэфілд з ''[[New Musical Express|NME]]'' меркаваў, што альбому "можа не хапаць грубай прывабнасці" ''Section.80''<ref name="Sheffield">{{Cite web|url=https://www.nme.com/reviews/kendrick-lamar/13799|title=Kendrick Lamar – 'Good Kid, MAAd City'|author=Sheffield|first=Hazel|website=[[NME]]|date=October 19, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024215435/http://www.nme.com/reviews/kendrick-lamar/13799|archive-date=October 24, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=dead}}</ref>, Алекс Макферсан з ''[[The Guardian]]'' ён палічыў "малюнак Ламарам прыгнечаных жанчын" "залішне юрлівым і непераканаўчым". Роберт Кристгау (Robert Christgau) з MSN Music палічыў, што "імкненне да драматызму мае музычныя недахопы", але заявіў: "атмасферныя рытмы, якія Дрэ і яго памочнікі накладваюць на рэп і прыпевы, ствараюць музычную бесперапыннасць, якая падтрымлівае нервовы паток, а гэта як раз тое, што трэба рыфмаў Ламара". === Узнагароды === ''Good Kid, M.A.A.D City'' трапіў у некалькі спісаў лепшых альбомаў па выніках года па версіі музычных крытыкаў. Ён быў названы лепшым альбомам 2012 года па версіі [[BBC]], {{Не перакладзена 3|Complex|3=ru}}, ''Fact'', {{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York|ru}} і ''Pitchfork''. Альбом таксама заняў другое месца па версіі ''[[Billboard]]'', ''Chicago Tribune'', [[MTV]], ''Spin'' and ''[[Time]]'', чацвёртае — па версіі {{Не перакладзена 3|Filter (часопіс)|Filter|4=Filter (magazine)}}, {{Не перакладзена 3|Джон Парэлес|Джона Парэлеса|ru}} з ''The New York Times'' і Эн Паўэрс з [[National Public Radio|NPR]], пятае — па версіі ''The Guardian'', шостае — па версіі ''Rolling Stone'' і восьмае — па версіі ''[[Entertainment Weekly]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/feature/top-ten-lists-best-albums-of-2012|title=Music Critic Top 10 Lists – Best of 2012|publisher=[[Metacritic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112205543/http://www.metacritic.com/feature/top-ten-lists-best-albums-of-2012|archive-date=January 12, 2013|access-date=December 4, 2012|url-status=live}}</ref>. У снежні 2012 года ''Complex'' таксама назваў ''Good Kid, M.A.A.D City'' адным з 25 класічных хіп-хоп альбомаў за апошнія 10 гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2012/12/25-rap-albums-from-the-past-decade-that-deserve-classic-status/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|title=Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city (2012) – 25 Rap Albums From the Past Decade That Deserve Classic Status|website=[[Complex Networks|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227071457/http://www.complex.com/music/2012/12/25-rap-albums-from-the-past-decade-that-deserve-classic-status/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|archive-date=December 27, 2012|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. ''Complex'' таксама назваў вокладку свайго альбома лепшай у 2012 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2012/12/2012-year-in-review-the-25-best-album-covers-of-2012/good-kid-maad-city#gallery|title=1. Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d. city – The 25 Best Album Covers of 2012|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=December 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227071452/http://www.complex.com/music/2012/12/2012-year-in-review-the-25-best-album-covers-of-2012/good-kid-maad-city#gallery|archive-date=December 27, 2012|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>, а ''Pitchfork'' уключыў яе ў свой спіс 20 лепшых вокладак альбомаў года<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/features/staff-lists/9014-the-best-album-covers-of-2012/2/|title=Staff Lists: The Best Album Covers of 2012 &#124; Features|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=December 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722233418/http://pitchfork.com/features/staff-lists/9014-the-best-album-covers-of-2012/2/|archive-date=July 22, 2015|access-date=July 22, 2015|url-status=live}}</ref>. У красавіку 2013 года ''часопіс'' {{Не перакладзена 3|Vibe|3=ru}} паставіў альбом на 19-е месца ў сваім спісе «50 найвялікшых альбомаў з 1993 года»<ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/2013/04/greatest-50-albums-since-93/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-3/|title=The Greatest 50 Albums Since '93|author=Aaron M|website=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=April 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723015749/http://www.vibe.com/2013/04/greatest-50-albums-since-93/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-3/|archive-date=July 23, 2015|access-date=July 22, 2015|url-status=live}}</ref>. Альбом таксама быў уключаны ў кнігу {{Не перакладзена 3|«1001 альбом, які вы павінны пачуць, перш чым памрэце»|3=ru|4=1001 Albums You Must Hear Before You Die}}<ref>{{cite book|author1=Robert Dimery|author2=Michael Lydon|title=1001 Albums You Must Hear Before You Die: Revised and Updated Edition|date=2014|publisher=Universe|isbn=978-0-7893-2074-2}}</ref>. У кастрычніку 2013 года ''часопіс Complex'' назваў яго другім найлепшым хіп-хоп альбомам за апошнія пяць гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/10/best-recent-rap-albums/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|title=2. Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city (2012) – The 10 Best Rap Albums of The Last 5 Years|website=[[Complex Networks|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010060517/http://www.complex.com/music/2013/10/best-recent-rap-albums/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|archive-date=October 10, 2013|access-date=October 17, 2013|url-status=live}}</ref>. Таксама ў 2013 годзе ''часопіс Rolling Stone'' паставіў альбом на 86-е месца ў сваім спісе «100 найлепшых дэбютных альбомаў усіх часоў»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-100-greatest-debut-albums-of-all-time-20130322/good-kid-m-a-a-d-city-19691231|title=The 100 Best Debut Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=March 22, 2013|access-date=January 10, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123182423/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-100-greatest-debut-albums-of-all-time-20130322/good-kid-m-a-a-d-city-19691231|archive-date=January 23, 2016}}</ref>. Альбом заняў другое месца ў спісе «100 найлепшых альбомаў дзесяцігоддзя (2010-2014)», апублікаваным ''Pitchfork'' у жніўні 2014 года<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/features/staff-lists/9465-the-top-100-albums-of-2010-2014/5/|title=The 100 Best Albums of the Decade So Far (2010-2014)|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141003085154/http://pitchfork.com/features/staff-lists/9465-the-top-100-albums-of-2010-2014/5/|archive-date=October 3, 2014|url-status=live}}</ref>, і пятае месца ў спісе «20 найлепшых альбомаў 2010-х (пакуль што)», апублікаваным ''Billboard'' у студзені 2015 года<ref>{{cite magazine|title=Billboard's Top 20 Best Albums of the 2010s (So Far)|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url=https://www.billboard.com/photos/6436436/20-best-albums-2010s-half-decade?i=547115|access-date=July 22, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730001523/http://www.billboard.com/photos/6436436/20-best-albums-2010s-half-decade?i=547115|archive-date=July 30, 2015}}</ref>. У 2020 і 2023 гадах альбом заняў 115-е месца ў спісе «{{Не перакладзена 3|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса Rolling Stone|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў|ru|500 величайших альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}}» па версіі часопіса ''Rolling Stone''<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118/|title=The 500 Greatest Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=September 22, 2020|access-date=September 22, 2020|archive-date=October 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021072153/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118/|title=The 500 Greatest Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=December 31, 2023|access-date=May 25, 2024|archive-date=May 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240525044700/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118/|url-status=live}}</ref>. У 2022 годзе ён заняў першае месца ў спісе «50 найвялікшых канцэптуальных альбомаў усіх часоў» таксама па версіі ''Rolling Stone<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-concept-albums-1234604040/kendrick-lamar-31-1234604340/|title=The 50 Greatest Concept Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=October 12, 2022|access-date=October 23, 2022|archive-date=October 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021114037/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-concept-albums-1234604040/kendrick-lamar-31-1234604340/|url-status=live}}</ref>''. У 2024 годзе ''часопіс {{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}'' паставіў ''Good Kid, M.A.A.D City'' на 72-е месца ў сваім спісе «300 найвялікшых альбомаў усіх часоў»<ref>{{Cite web|url=https://www.pastemagazine.com/music/greatest-albums/the-300-greatest-albums-of-all-time-2|title=The 300 Greatest Albums of All Time|author=Sharples|first=Grant|website=[[Paste (magazine)|Paste]]|date=June 3, 2024|access-date=December 12, 2024}}</ref>. У 2025 годзе альбом заняў шостае месца ў спісе «Найлепшыя альбомы XXI стагоддзя» ад ''Rolling Stone''<ref>{{Cite magazine|last=Reeves|first=Mosi|date=January 10, 2025|title=The 250 Greatest Albums of the 21st Century So Far|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-21st-century-1235177256/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-4-1235188716/|access-date=May 20, 2025|magazine=[[Rolling Stone]]|language=en-US}}</ref>. Альбом быў намінаваны на званне «Лепшы рэп-альбом» на {{Не перакладзена 3|Billboard Music Awards 2013|3=ru}} 2013 года і {{Не перакладзена 3|American Music Awards 2013|3=ru}} 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.rap-up.com/2013/04/22/rihanna-scores-10-billboard-music-awards-nominations/|title=Rihanna Scores 10 Billboard Music Awards Nominations|website=[[Rap-Up]]|date=April 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014074000/http://www.rap-up.com/2013/04/22/rihanna-scores-10-billboard-music-awards-nominations/|archive-date=October 14, 2013|access-date=October 16, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/5755250/american-music-awards-2013-full-nominations-list|title=American Music Awards 2013: Full Nominations List|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 10, 2013|access-date=October 16, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011236/http://www.billboard.com/articles/news/5755250/american-music-awards-2013-full-nominations-list|archive-date=October 13, 2013}}</ref>, а таксама атрымаў узнагароду «Альбом года» на прэміі {{Не перакладзена 3|BET Hip Hop Awards 2013 года|4=2013 BET Hip Hop Awards}}<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1715658/bet-hip-hop-awards-2013-winners.jhtml|title=BET Hip Hop Awards 2013 Winners|date=October 15, 2013|publisher=[[MTV News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016111413/http://www.mtv.com/news/articles/1715658/bet-hip-hop-awards-2013-winners.jhtml|archive-date=October 16, 2013|access-date=October 15, 2013|url-status=dead}}</ref>. Альбом ''Good Kid M.A.A.D City'' прынёс Ламару чатыры намінацыі [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] на {{Не перакладзена 3|56-я цырымонія «Грэмі»|56-й цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі»|ru|56-я церемония «Грэмми»}}: за альбом года, найлепшы рэп-альбом, найлепшае рэп-выкананне за песню "Now or Never" з {{Не перакладзена 3|Мэры Джэй Блайдж|Мэры Джэй Блайдж|4=Блайдж, Мэри Джей}} і найлепшае рэп-выкананне за песню "Swimming Pools (Drank)"<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/12/2014-grammy-nominees-list|title=2014 Grammy Nominees List|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=December 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320035103/http://www.complex.com/music/2013/12/2014-grammy-nominees-list|archive-date=March 20, 2014|access-date=March 8, 2014|url-status=live}}</ref>. Страта ўзнагароды «Лепшы рэп-альбом» на карысць альбома {{Не перакладзена 3|The Heist|3=ru}} {{Не перакладзена 3|Маклемора і Раяна Льюіса|4=Macklemore & Ryan Lewis}} была названа «ганебнай абразай» Андрэ Джы з ''Rolling Stone''<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/grammys-best-rap-album-2023-decisions-1234631089/|title=Grammys 2023: They Still Can't Get Rap Right|date=November 15, 2022|access-date=November 15, 2022|magazine=[[Rolling Stone]]|first=Andre|last=Gee|archive-date=November 15, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221115184549/https://www.rollingstone.com/music/music-features/grammys-best-rap-album-2023-decisions-1234631089/|url-status=live}}</ref>. Сам {{Не перакладзена 3|Macklemore|3=ru}} лічыў страту рабаваннем і папрасіў прабачэння ў Ламара праз {{Не перакладзена 3|iMessage|3=ru}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.stereogum.com/1644301/read-macklemores-apology-text-to-kendrick-lamar-for-winning-best-rap-album-grammy/news/|title=Read Macklemore's Apology Text To Kendrick Lamar For Winning Best Rap Album Grammy|author=Breihan|first=Tom|website=[[Stereogum]]|date=January 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206161653/https://www.stereogum.com/1644301/read-macklemores-apology-text-to-kendrick-lamar-for-winning-best-rap-album-grammy/news/|archive-date=February 6, 2023|access-date=February 6, 2023|url-status=live}}</ref>. === Адказ ад Шына === 23 кастрычніка 2012 года, пасля выхаду ''альбома Good Kid, M.A.A.D City'' атрымаў шмат водгукаў хіп-хоп супольнасці. Рэпер {{Не перакладзена 3|Shyne}} напісаў у Твітэры, каб раскрытыкаваць альбом, назваўшы яго «смеццем» і, у прыватнасці, яго прадукцыю<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21628/title.shyne-explains-why-he-thinks-kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-trash|title=Shyne Explains Why He Thinks Kendrick Lamar's "good kid, m.A.A.d city" Is "Trash"|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127081056/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21628/title.shyne-explains-why-he-thinks-kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-trash|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Рэперы з Заходняга ўзбярэжжа {{Не перакладзена 3|Nipsey Hussle|3=ru|4=Нипси Хассл}}, Schoolboy Q і {{Не перакладзена 3|The Game (рэпер)|The Game|ru|The Game (рэпер)}} хутка пакрыўдзіліся на гэта, а The Game абараніў Ламара з-за яго «неканфліктнага характару»<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21658/title.game-defends-kendrick-lamar-from-shynes-comments-against-good-kid-maad-city|title=Game Defends Kendrick Lamar From Shyne's Comments Against "good kid, m.A.A.d city"|author=Horowitz|first=Steven|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127095610/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21658/title.game-defends-kendrick-lamar-from-shynes-comments-against-good-kid-maad-city|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21931/title.kendrick-lamar-says-word-of-mouth-helped-album-sales-refers-to-shyne-as-being-a-good-dude|title=Kendrick Lamar Says Word Of Mouth Helped Album Sales, Refers To Shyne As Being A "Good Dude"|author=Harling|first=Danielle|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121121214130/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21931/title.kendrick-lamar-says-word-of-mouth-helped-album-sales-refers-to-shyne-as-being-a-good-dude|archive-date=November 21, 2012|access-date=November 19, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sohh.com/2012/10/nipsey_hussle_curreny_schoolboy_q_lash_b.html|title=Nipsey Hussle, Curren$y, Schoolboy Q Lash Back at Shyne|author=Langhorne|first=Cyrus|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314110654/http://www.sohh.com/2012/10/nipsey_hussle_curreny_schoolboy_q_lash_b.html|archive-date=March 14, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Пазней, 26 кастрычніка, Ламар адказаў на каментарыі Shyne, сказаўшы, што ён не адчувальны чалавек і яго не бянтэжаць яго каментарыі. Акрамя таго, ён сказаў, што ''Good Kid, M.A.A.D City'' не абавязкова «класіка», як некаторыя яго называюць, але «вартая класікі», калі пройдзе дастаткова часу<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21662/title.kendrick-lamar-unfazed-by-shynes-good-kid-maad-city-comments-says-his-album-is-classic-worthy|title=Kendrick Lamar Unfazed By Shyne's "good kid, m.A.A.d city" Comments, Says His Album Is "Classic Worthy"|author=Harling|first=Danielle|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028190525/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21662/title.kendrick-lamar-unfazed-by-shynes-good-kid-maad-city-comments-says-his-album-is-classic-worthy|archive-date=October 28, 2012|access-date=November 19, 2012|url-status=dead}}</ref>. Пазней ён згадаў Shyne ў песні "The Jig Is Up", заявіўшы: «Я малюся Богу, каб гэты рытм быў дастаткова добрым для Шайна»<ref>{{Cite web|url=http://prettymuchamazing.com/mp3/kendrick-lamar-the-jig-is-up-dumpin|title=Download: New Kendrick Lamar – "The Jig is Up (Dumpin')"|author=Oliver|first=Genevieve|date=October 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002185840/http://prettymuchamazing.com/mp3/kendrick-lamar-the-jig-is-up-dumpin|archive-date=October 2, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. Пасля таго, як Shyne падтрымаў свае каментарыі, The Game адказалі фрыстайлам, у якім абразілі Шайна пад назвай "Cough Up a Lung"<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21664/title.shyne-responds-to-game-calls-him-my-little-son|title=Shyne Responds to the Game, Calls Him "My Little Son"|author=Horowitz|first=Steven|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126083707/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21664/title.shyne-responds-to-game-calls-him-my-little-son|archive-date=November 26, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21842/title.game-disses-shyne-on-cough-up-a-lung-freestyle|title=Game Disses Shyne On 'Cough Up A Lung' Freestyle|author=Horowitz|first=Steven|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113090226/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21842/title.game-disses-shyne-on-cough-up-a-lung-freestyle|archive-date=November 13, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Пазней Shyne адказаў уласным {{Не перакладзена 3|Біф (хіп-хоп)|дыскусійным трэкам|ru|Биф (хип-хоп)}} пад назвай "Psalms 68 (Guns & Moses)"<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21863/title.shyne-disses-game-with-psalms-68-guns-moses|title=Shyne Disses Game With "Psalms 68 (Guns & Moses)"|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116043957/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21863/title.shyne-disses-game-with-psalms-68-guns-moses|archive-date=November 16, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе 2024 года Shyne выказаў шкадаванне з-за крытыкі альбома ў падкасце і прызнаў Ламара «адным з найвялікшых музыкаў нашага пакалення»<ref>{{Cite web|url=https://www.vibe.com/news/entertainment/shyne-admits-kendrick-lamar-album-trash-mistake-1234950944/|title=Shyne Admits Calling This Kendrick Lamar Album "Trash" Was A Mistake|author=Brown|first=Preezy|website=Vibe|date=November 21, 2024|access-date=September 9, 2025}}</ref>. === Акадэмічны прыём === У 2014 годзе паведамлялася, што ''Good Kid, M.A.A.D City'' вывучаўся як тэкст на курсах кампазіцыі для першакурснікаў прафесара [[Агастаўскі ўніверсітэт|Універсітэта Джорджыі Рэгентаў]] Адама Дзіля разам з іншымі творамі па сталенні, такімі як раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] ''«{{Не перакладзена 3|Партрэт мастака ў маладосці|Партрэт мастака ў маладосці|ru|Портрет художника в юности}}»'', ''«Выбраныя вершы''» {{Не перакладзена 3|Гвендалін Брукс|Гвендалін Брукс|ru|Брукс, Гвендолин}}, апавяданне {{Не перакладзена 3|Джэймс Болдуін|Джэймса Болдуіна|ru|Болдуин, Джеймс}} «''{{Не перакладзена 3|На сустрэчу з чалавекам|4=Going to Meet the Man (short story)}}''» і фільм {{Не перакладзена 3|Джон Сінглтан|Джона Сінглтана|ru|Синглтон, Джон}} «''{{Не перакладзена 3|Хлопцы па суседстве|3=ru|4=Ребята по соседству}}»''. Тэма заняткаў была прызначана для таго, каб «натхніць студэнтаў знайсці спосаб прыўнесці трохі здаровы розум у наш уласны вар'яцкі горад – Аўгусту», — сказаў Дзіль ''HipHopDX''. «Ламар — гэта Джэймс Джойс хіп-хопу, — сказаў ён, — па складанасці свайго апавядання, па сваім веданні канону і па пастаяннай засяроджанасці на горадзе свайго выхавання — Комптане»<ref name="independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|title=Kendrick Lamar's Good Kid Maad City is being taught as a text in schools|author=Hooton|first=Christopher|website=[[The Independent]]|date=August 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927114729/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|archive-date=September 27, 2016|access-date=September 25, 2016|url-status=live}}</ref>. == Спіс трэкаў == {{Tracklist|headline=''Good Kid, M.A.A.D City'' стандартнае выданне|extra_column=Прадзюсеры|total_length=68:23|title1=[[Sherane a.k.a Master Splinter's Daughter]]|writer1={{hlist|[[Kendrick Duckworth]]|[[Christopher Whitacre]]|[[Justin Henderson]]}}|extra1=[[Tha Bizness]]|length1=4:33|title2=[[Bitch, Don't Kill My Vibe]]|writer2={{hlist|Duckworth|[[Mark Spears]]|[[Robin Hannibal|Robin Braun]]{{ref|c|[c]}}|Vindahl Friis{{ref|c|[c]}}|Lykke Schmidt{{ref|c|[c]}}}}|extra2=[[Sounwave]]|length2=5:10|title3=[[Backseat Freestyle]]|writer3={{hlist|Duckworth|[[Chauncey Hollis Jr.]]}}|extra3=[[Hit-Boy]]|length3=3:32|title4=The Art of Peer Pressure|writer4={{hlist|Duckworth|Jonas Vestergaard|[[Rune Rask]]{{ref|d|[d]}}}}|extra4=Tabu|length4=5:24|title5=[[Money Trees]]|note5=сумесна з Jay Rock|writer5={{hlist|Duckworth|[[Johnny McKinzie Jr.]]|[[Dacoury Natche]]|[[Victoria Legrand|Victoria Garance Alixe Legrand]]{{ref|e|[e]}}|[[Alex Scally]]{{ref|e|[e]}}}}|extra5=[[DJ Dahi]]|length5=6:26|title6=[[Poetic Justice (песня)|Poetic Justice]]|note6=сумесна з [[Drake (рэпер)|Drake]]|writer6={{hlist|Duckworth|[[Aubrey Graham]]|[[Elijah Molina]]|[[Jimmy Jam and Terry Lewis|James Harris]]{{ref|f|[f]}}|[[Janet Jackson]]{{ref|f|[f]}}|[[Jimmy Jam and Terry Lewis|Terry Lewis]]{{ref|f|[f]}}}}|extra6=[[Scoop DeVille]]|length6=5:00|title7=[[Good Kid (песня)|Good Kid]]|writer7={{hlist|Duckworth|[[Pharrell Williams]]}}|extra7=P. Williams|length7=3:34|title8=[[M.A.A.D City]]|note8=сумесна з MC Eiht|writer8={{hlist|Duckworth|[[Aaron Tyler]]|Spears|[[Ricci Riera]]|Axel "AxlFolie" Morgan}}|extra8={{hlist|Sounwave|THC|[[Terrace Martin]]{{ref|b|[b]}}}}|length8=5:50|title9=[[Swimming Pools (Drank)]]|note9=пашыраная версія|writer9={{hlist|Duckworth|[[T-Minus (record producer)|Tyler Williams]]}}|extra9=[[T-Minus (record producer)|T-Minus]]|length9=5:13|title10=[[Sing About Me, I'm Dying of Thirst]]|writer10={{hlist|Duckworth|[[Like (record producer)|Gabe Stevenson]]|[[Skhye Hutch|Derrick Hutchins]]|[[Quincy Jones]]{{ref|g|[g]}}|[[Alan Bergman]]{{ref|g|[g]}}|[[Marilyn Bergman]]{{ref|g|[g]}}}}|extra10={{hlist|[[Like (record producer)|Like]]|[[Skhye Hutch]]|Sounwave{{ref|b|[b]}}}}|length10=12:03|title11=Real|note11=сумесна з Anna Wise|writer11={{hlist|Duckworth|Martin}}|extra11=Martin|length11=7:23|title12=[[Compton (песня)|Compton]]|note12=сумесна з [[Dr. Dre]]|writer12={{hlist|Duckworth|Sly Jordan|[[Just Blaze|Justin Smith]]|Charles Richard Cason{{ref|h|[h]}}}}|extra12=[[Just Blaze]]|length12=4:08}}{{Tracklist|headline=Дэлюкс выданне (бонус-трэкі)|extra_column=Прадзюсар|total_length=87:41|title13=[[The Recipe (Kendrick Lamar song)|The Recipe]]|note13=сумесна з Dr. Dre|writer13={{hlist|Duckworth|[[Andre Young]]|Molina|[[Mr Twin Sister|Eric Cardona]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Gabe D'Amico]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Dev Gupta]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Andrea Hernandez]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Bryan Ujueta]]{{ref|i|[i]}}}}|extra13=Scoop DeVille|length13=5:52|title14=Black Boy Fly|writer14={{hlist|Duckworth|[[Rahki|Columbus Smith]]|[[Dawaun Parker]]}}|extra14={{hlist|[[Rahki]]|Parker{{ref|a|[a]}}}}|length14=4:38|title15=Now or Never|note15=сумесна з [[Mary J. Blige]]|writer15={{hlist|Duckworth|[[Jazmine Sullivan]]|[[Jack Splash]]}}|extra15=Splash|length15=4:17}}{{Tracklist|headline=iTunes дэлюкс выданне (бонус-трэкі)|extra_column=Прадзюсар|total_length=95:45|title16=Collect Calls|note16=сумесна з Kent Jamz|writer16={{hlist|Duckworth|Khalil Muhammad|Riera|Morgan}}|extra16=THC|length16=3:57|title17=Swimming Pools (Drank)|writer17={{hlist|Duckworth|T. Williams}}|extra17=T-Minus|length17=4:07}}{{Tracklist|headline=Spotify дэлюкс выданне (бонус-трэкі)|extra_column=Прадзюсер|title16=The Recipe|note16=Black Hippy рэмікс; сумесна з Black Hippy|writer16={{hlist|Ламар|Хэнлі|Макінзі|Стывенс|Molina|Cardona{{ref|i|[i]}}|D'Amico{{ref|i|[i]}}|Gupta{{ref|i|[i]}}|Hernandez{{ref|i|[i]}}|Ujueta{{ref|i|[i]}}}}|extra16=Scoop DeVille|length16=4:22|title17=Bitch, Don't Kill My Vibe|writer17={{hlist|Ламар|Шон Картэр|Spears|Браўн{{ref|c|[c]}}|Friis{{ref|c|[c]}}|Шміт{{ref|c|[c]}}}}|extra17=Sounwave|length17=4:38|total_length=9:00}}{{Tracklist|headline=2013 міжнароднае перавыданне (бонус-трэк)|extra_column=Прадзюсер|title14="Bitch, Don't Kill My Vibe" (міжнародны рэмікс; сумесна з Emeli Sandé)|length14=5:06|extra14=Sounwave}} '''Заўвагі''' * {{Sup|{{note|a|[a]}}}} азначае супрадзюсерам * {{Sup|{{note|b|[b]}}}} пазначае дадатковага вытворцы * "Bitch, Don't Kill My Vibe" ўключае ў сябе бэк-вакал ад Anna Wise і дадатковы вакал ад {{Не перакладзена 3|JMSN}} * "Money Trees" ўключае ў сябе бэк-вакал ад Anna Wise * "Good Kid" змяшчае дадатковы вакал ад {{Не перакладзена 3|Chad Hugo|3=ru}} * "M.A.A.D City" ўтрымлівае непацверджаны вакал гурта {{Не перакладзена 3|Schoolboy Q|3=ru}}<ref>{{Cite web|url=http://theboombox.com/schoolboy-q-kendrick-lamar-arsenio-collard-greens/|title=Watch Kendrick Lamar and ScHoolboy Q on 'The Arsenio Hall Show'|author=Martin|first=Andrew|website=[[The Boombox]]|date=September 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005005906/http://theboombox.com/schoolboy-q-kendrick-lamar-arsenio-collard-greens/|archive-date=October 5, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref> * "Sing About Me, I'm Dying of Thirst" ўключае дадатковы вакал ад JMSN, Anna Wise і Camille "ill Camille" Davis * "Real" ўключае ў сябе бэк-вакал ад JMSN '''Сэмплы''' * {{Sup|{{note|c|[c]}}}} "Bitch, Don't Kill My Vibe" змяшчае часткі "Tiden Flyver", напісаны {{Не перакладзена 3|Робін Браўн|Робінам Браўнам|4=Robin Hannibal}}, Vindahl Friis і Lykke Schmidt, у выкананні Boom Clap Bachelors; і змяшчае элементы асноўнай запісу "Tiden Flyver", у выкананні Boom Clap Bachelors. * "Backseat Freestyle" змяшчае непацверджаны ўзор "Yo Soy Cubano", у выкананні {{Не перакладзена 3|The Chakachas}}<ref name="SmapleCredits">{{Cite web|url=http://animalnewyork.com/2013/sample-wars-kendrick-lamar-vs-fatboy-slim/|title=SAMPLE WARS: KENDRICK LAMAR VS. FATBOY SLIM|author=Kush|first=Andy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031709/http://animalnewyork.com/2013/sample-wars-kendrick-lamar-vs-fatboy-slim/|archive-date=November 29, 2014|access-date=November 20, 2014|url-status=dead}}</ref>; і непацверджаны ўзор з {{Не перакладзена 3|Суперкрошкі|Суперкрошках|ru|Суперкрошки}} эпізод "Beat Your Greens"<ref>{{Cite web|url=https://hypebeast.com/2021/10/hit-boy-kendrick-lamar-backstreet-freestyle-powerpuff-girls-sample|title=Hit-Boy Shares 'Powerpuff Girls' Sample Used on Kendrick Lamar's "Backseat Freestyle"|author=Caraan|first=Sophie|date=October 27, 2021|publisher=Hypebeast|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027085128/https://hypebeast.com/2021/10/hit-boy-kendrick-lamar-backstreet-freestyle-powerpuff-girls-sample|archive-date=October 27, 2021|access-date=October 28, 2021|url-status=live}}</ref>. * {{Sup|{{note|d|[d]}}}} "The Art of Peer Pressure" змяшчае ўзор "Helt Alene", напісаны Руна Раск, у выкананні {{Не перакладзена 3|Suspekt}}. * {{Sup|{{note|e|[e]}}}} "Money Trees" змяшчае элементы і зваротную выбарку з "Silver Soul", напісаны {{Не перакладзена 3|Victoria Garance Alixe Legrand}} і {{Не перакладзена 3|Alex Scally}}, у выкананні {{Не перакладзена 3|Beach House|3=ru}}, і некрэдытаваная інтэрпаляцыя "Big Ballin' з My Homies", у выкананні {{Не перакладзена 3|E-40|3=ru}}<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.complex.com/music/a/b-blanchet/e-40-kendrick-lamar-one-of-the-best|title=E-40 Calls Kendrick Lamar 'One Of The Best That Ever Did It'|author=Blanchet|first=Brenton|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=March 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124004435/https://www.complex.com/music/a/b-blanchet/e-40-kendrick-lamar-one-of-the-best|archive-date=November 24, 2023|access-date=November 24, 2023|url-status=live}}</ref>. * {{Sup|{{note|f|[f]}}}} "Poetic Justice" змяшчае вытрымкі з "{{Не перакладзена 3|Any Time, Any Place}}", напісаны {{Не перакладзена 3|Джымі Джэм і Тэры Льюіс|Джымі Джэм, Тэры Льюіс|ru|Джимми Джем и Терри Льюис}} і {{Не перакладзена 3|Джанет Джэксан|Джанет Джэксан|ru|Джексон, Джанет}}, у выкананні Джанет Джэксан. * {{Sup|{{note|g|[g]}}}} "Sing About Me, I'm Dying of Thirst" змяшчае элементы "Maybe Tomorrow", напісаны [[Куінсі Джонс|Куінсам Джонсам]], {{Не перакладзена 3|Алан і Мэрылін Бергман|Аланам і Мэрылінай Бергманамі|ru|Алан и Мэрилин Бергман}}, у выкананні {{Не перакладзена 3|Грант Грын|Гранта Грына|ru|Грин, Грант}}; і непацверджаны ўзор "[[Use Me (Bill Withers song)|Use Me]]", у выкананні {{Не перакладзена 3|Біл Уізерс|Біла Уізерса|ru|Уизерс, Билл}}<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/2020/04/bill-withers-samples-rap|title=10 Iconic Bill Withers Samples in Rap|author=Setaro|first=Shawn|website=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=April 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028210004/https://www.complex.com/music/2020/04/bill-withers-samples-rap|archive-date=October 28, 2021|access-date=October 28, 2021|url-status=live}}</ref>. * {{Sup|{{note|h|[h]}}}} "Compton" змяшчае вытрымкі з "What's This World Coming To", напісаны Charles Richard Cason, у выкананні Formula IV. * {{Sup|{{note|i|[i]}}}} "The Recipe" змяшчае элементы "Meet the Frownies", напісаны {{Не перакладзена 3|Mr Twin Sister|3=}}; і ўзор з"Meet the Frownies", таксама у выкананні Mr Twin Sister. == Персанал == Звесткі пра ўдзельнікаў запісу ''Good Kid, MAAD City,'' адаптавана з [[AllMusic]]<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248/credits|title=Good Kid, M.A.A.D City – Kendrick Lamar|publisher=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027012956/http://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248/credits|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 21, 2012|url-status=live}}</ref>.{{div col|colwidth=22em}} * [[Кендрык Ламар]] – мастацкі кірунак, галоўны мастак * [[Dr. Dre]] – выканаўчы прадзюсер, запрошаны артыст, звядзенне * Энтані "Top Dawg" Ціфіт – выканаўчы прадзюсер * Дэрэк "MixedByAli" Алі – інжынер па змешванні * Дэйв Фры – асацыяваны прадзюсар, каардынатар * Лары Чатмен – каардынацыя вытворчасці * Эндру Ван Метэр – каардынацыя вытворчасці * Эшлі Палмер – каардынацыя * Майк Боцци – асваенне * Браян "Big Bass" Гарднер – асваенне * Дзі Браўн – інжынер * Майк Ларсан – інжынер * Джэймс Хант – інжынер * Маўрысіа Ірагоры – інжынер * Джарэд Скот – інжынер, звядзенне<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/events/grammys-2014/5876957/56th-grammys-preview-album-of-the-year|title=56th GRAMMYs Preview: Album of the Year|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 19, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160731073712/http://www.billboard.com/articles/events/grammys-2014/5876957/56th-grammys-preview-album-of-the-year|archive-date=July 31, 2016}}</ref> * Джэк Сплэш – прадзюсер * Hit-Boy – прадзюсер * Scoop DeVille – прадзюсер * DJ Dahi – прадзюсер * Скай Хатч – прадзюсер * Just Blaze – прадзюсер * Tha Bizness – прадзюсер * T-Minus – прадзюсер * Фарэл Уільямс – прадзюсер * Тэрасны Марцін – дадатковы прадзюсер * Sounwave – дадатковы прадзюсер * Кірдзіс Пасцеле – асацыіраваны прадзюсар * Тэрэнс Хендэрсан – асацыіраваны прадзюсар * Дрэйк Обрі Грэхам – запрошаны артыст * MC Eiht – запрошаны артыст * Джэй Рок – запрошаны артыст * Кент Джэмз – запрошаны артыст * Ганна Уайз – запрошаны артыст, вакал, бэк-вакал * Каміла "Ill Каміла" Дэвиз – вакал * Chad Hugo – вакал * JMSN – вакал, бэк-вакал * Амары Парнэл – хуки і сэмплы спявачкі * Мэры Кітынг – скрыпка * Марлон Уільямс – гітара, бас-гітара * Charly & Margaux – скрыпка, альт * Габрыэль Стывенсан – піяніна * Уілі Лонг – стыліст * Кіці Фантэйн – стыліст * Дэн Монік – фатаграфія * Пола Олівер – фота ласкава прадастаўлена * Дуэйн Лафлер – фота ласкава прадастаўлена * Дэні Сміт – фота ласкава прадастаўлена * Schoolboy Q – почырк на вокладцы, бэк-вакал {{div col end}} == Чарты == {{col-begin}} {{col-2}} |- {{col-2}} === Чарты на канец года === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі па выніках 2012 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2012) ! scope="col"| Пазіцыя |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-billboard-200-albums|title=The Best of 2012: The Year in Music|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 3, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104020444/http://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-billboard-200-albums|archive-date=January 4, 2015}}</ref> | 80 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-r-b-hip-hop-albums?begin=11&order=position|title=The Best of 2012: The Year in Music|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 3, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703035906/http://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-r-b-hip-hop-albums?begin=11&order=position|archive-date=July 3, 2014}}</ref> | 16 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2013 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2013) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2013&cat=a|title=Jaaroverzichten 2013|publisher=Ultratop|access-date=June 28, 2020|archive-date=November 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116003356/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2013&cat=a|url-status=live}}</ref> | 190 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-billboard-200-albums |title=2013 Year-End Charts – Billboard 200 Albums |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=December 13, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141212202750/http://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-billboard-200-albums |archive-date=December 12, 2014}}</ref> | 24 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-r-b-hip-hop-albums |title=R&B/Hip-Hop Albums: 2013 Year-End Charts |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=March 8, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407163553/http://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-r-b-hip-hop-albums |archive-date=April 7, 2014}}</ref> | 7 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2014 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2014) ! scope="col"| Пазіцыя |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums: 2014 Year-End Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 15, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141212203747/http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-billboard-200-albums|archive-date=December 12, 2014}}</ref> | 69 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=Top R&B/Hip-Hop Albums: 2014 Year-End Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 15, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227053943/http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=December 27, 2014}}</ref> | 27 |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2015 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2015) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums|title=''Billboard'' 200 – Year-end Chart|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 9, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211210130/http://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums|archive-date=December 11, 2015}}</ref> | 72 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2016 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2016) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Danish Albums (Hitlisten)<ref>{{cite web |url=http://hitlisten.nu/top2016.asp |title=Album Top-100 2016 |publisher=Hitlisten.NU |language=da |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp |archive-date=December 30, 2016}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 9, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208120131/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=December 8, 2016}}</ref> | 74 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2017 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2017) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Danish Albums (Hitlisten)<ref>{{cite web|url=http://hitlisten.nu/top2017.asp?list=Album%20100|title=Album Top-100 2017|publisher=Hitlisten|access-date=January 11, 2018|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116112722/http://hitlisten.nu/top2017.asp?list=Album%20100|url-status=live}}</ref> | 100 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2017|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 12, 2017|archive-date=December 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224115207/https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 60 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2018 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2018) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 5, 2018|archive-date=December 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208234813/https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=June 22, 2020|archive-date=April 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405160444/https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-r-and-b-hip-hop-albums|url-status=live}}</ref> | 61 |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2019 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2019) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2019|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=October 2, 2021|archive-date=February 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223153312/https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 119 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2020 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2020) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2020/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums for 2020|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=January 15, 2021|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114213533/https://www.aria.com.au/charts/2020/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2020&cat=a|title=Jaaroverzichten 2020|publisher=Ultratop|access-date=December 18, 2020|archive-date=December 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222205127/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2020&cat=a|url-status=live}}</ref> | 181 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2020|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 4, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207204455/https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 86 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2020|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 12, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207204435/https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-r-and-b-hip-hop-albums|url-status=live}}</ref> | 74 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2021 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2021) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2021/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums for 2021|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 13, 2022|archive-date=January 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220112223805/https://www.aria.com.au/charts/2021/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 79 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2021&cat=a|title=Jaaroverzichten 2021|publisher=Ultratop|access-date=January 5, 2022|archive-date=January 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104110928/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2021&cat=a|url-status=live}}</ref> | 180 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2021|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 3, 2021|archive-date=December 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203104042/https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-billboard-200-albums/|url-status=live}}</ref> | 53 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2021|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 3, 2021|archive-date=December 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202151327/https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-r-and-b-hip-hop-albums/|url-status=live}}</ref> | 25 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2022 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2022) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2022/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2022|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 4, 2023|archive-date=January 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104142525/https://www.aria.com.au/charts/2022/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 58 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2022&cat=a|title=Jaaroverzichten 2022|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 14, 2023|archive-date=January 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113102633/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2022&cat=a|url-status=live}}</ref> | 123 |- ! scope="row"| Icelandic Albums ([[Tónlistinn]])<ref>{{cite web|url=https://plotutidindi.is/tonlistinn-plotur-2022/|title=Tónlistinn – Plötur – 2022|publisher=Plötutíðindi|access-date=January 14, 2025|language=is}}</ref> | 55 |- ! scope="row"| New Zealand Albums (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2022-12-31|title=Top Selling Albums of 2022|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221072418/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=5467|url-status=live}}</ref> | 24 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 2, 2022|archive-date=December 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202030432/https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-billboard-200-albums/|url-status=live}}</ref> | 25 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 2, 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221045522/https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-r-and-b-hip-hop-albums/|url-status=live}}</ref> | 12 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2023 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2023) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2023/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2023|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2024|archive-date=January 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112022059/https://www.aria.com.au/charts/2023/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 78 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2023&cat=a|title=Jaaroverzichten 2023|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 7, 2024|archive-date=January 7, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107174051/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2023&cat=a|url-status=live}}</ref> | 140 |- ! scope="row"| Canadian Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-canadian-albums/|title=Top Canadian Albums – Year-End 2023|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 22, 2023|archive-date=November 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121214402/https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-canadian-albums/|url-status=live}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Icelandic Albums (Tónlistinn)<ref>{{cite web|url=https://plotutidindi.is/tonlistinn-plotur-2023/|title=Tónlistinn – Plötur – 2023|publisher=Plötutíðindi|access-date=January 14, 2025|language=is}}</ref> | 64 |- ! scope="row"| New Zealand Albums (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2023-12-31|title=Top Selling Albums of 2023|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2023|archive-date=December 21, 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221165646/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=5732}}</ref> | 42 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2023|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 22, 2023|archive-date=December 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204090337/https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-billboard-200-albums/|url-status=live}}</ref> | 30 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2023|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 22, 2023|archive-date=December 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204090247/https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-r-and-b-hip-hop-albums/|url-status=live}}</ref> | 12 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2024 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2024) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2024/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums for 2024|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 13, 2025}}</ref> | 90 |- ! scope="row"| Australian Hip Hop/R&B Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2024/hip-hop-r-and-b-albums-chart|title=ARIA Top 50 Hip Hop/R&B Albums for 2024|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 14, 2025}}</ref> | 24 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2024&cat=a|title=Jaaroverzichten 2024|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 3, 2025}}</ref> | 137 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2024/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2024|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 1, 2025}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2024/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2024|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 1, 2025}}</ref> | 12 |} ===Чарты на канец дзесяцігоддзя=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец дзесяцігоддзя ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2010–2019) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/decade-end/billboard-200|title=Decade-End Charts: Billboard 200|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114210657/https://www.billboard.com/charts/decade-end/billboard-200|url-status=live}}</ref> | 79 |} {{col-end}} == Гісторыя выпускаў == {| class="wikitable plainrowheaders" |+Даты выхаду і фарматы ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col" | Рэгіён ! scope="col" | Дата ! scope="col" | Лейблы ! scope="col" | Фармат(ы) ! scope="col" | Выданне ! scope="col" | Крыніца |- ! rowspan="2" scope="row" | Розны | 22 кастрычніка 2012 г. | rowspan="2" |{{hlist|[[Top Dawg Entertainment|TDE]]|[[Aftermath Entertainment|Aftermath]]|[[Interscope]]}} |{{hlist|[[CD]]|[[Music download|digital download]]|[[LP record|LP]]}} |{{hlist|Стандарт|дэлюкс}} | style="text-align: center" | <ref>''Good Kid, M.A.A.D City'' release formats:</ref> |- | 21 кастрычніка 2022 г. | [[Грамафонная пласцінка|Вініл]] | Юбілей | style="text-align: center" | <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hiphopdx.com/news/id.73909/title.kendrick-lamar-good-kid-maad-city-vinyl-10th-anniversary|title=Kendrick Lamar Unveils 'good kid, m.A.A.d city' 10th Anniversary Vinyl|author=Bustard|first=Andy|website=[[HipHopDX]]|date=October 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120213504/https://hiphopdx.com/news/id.73909/title.kendrick-lamar-good-kid-maad-city-vinyl-10th-anniversary|archive-date=November 20, 2022|access-date=November 20, 2022|url-status=live}}</ref> |} == Спасылкі == {{Reflist|30em}} * {{Cite web|url=http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/live-music-blogpost.aspx?post=b528c569-d98f-40fe-a30f-a40e79f03207|title=Respect yourself: Kendrick Lamar's standing-room only Roseland show|author=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|website=[[MSN Music]]|date=February 28, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323114620/http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/live-music-blogpost.aspx?post=b528c569-d98f-40fe-a30f-a40e79f03207|archive-date=March 23, 2013|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2012 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Альбомы Кендрыка Ламара]] rt23dez89fuxia010vipsfntay6l0ay 5174506 5174505 2026-08-02T12:19:21Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Альбомы Aftermath Entertainment]]; +[[Катэгорыя:Альбомы Interscope Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5174506 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=good kid, m.A.A.d city|Тып=[[Студыйны альбом]]|Вокладка=Good Kid, M.A.A.D City.jpg|Аўтар=[[Кендрык Ламар]]|Выдадзены=22 кастрычніка 2012|Запісаны=2009 – 2012|Жанры=[[Хіп-хоп Заходняга ўзбярэжжа]], [[джы-фанк]]<ref>https://www.highsnobiety.com/p/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-analysis/</ref>, [[гангста-рэп]]|Працягласць=68:23|Прадзюсары=* DJ Dahi * Hit-Boy * Jack Splash * Just Blaze * Like * Фарэл Уільямс * Rahki * Scoop DeVille * Skhye Hutch * Sounwave * T-Minus * Tabu * Terrace Martin * THC * Tha Bizness|Лэйблы=[[Top Dawg Entertainment|TDE]], [[Aftermath Entertainment|Aftermath]], [[Interscope Records|Interscope]]|Папярэдні альбом=[[Section.80]]|Пап_год=2012|Наступны альбом=[[To Pimp a Butterfly]]|Наст_год=2015|Яшчэ={{Спіс сінглаў | Назва = good kid, m.A.A.d city |Тып=Студыйны альбом | Сінгл 1 = The Recipe | Сінгл 1 дата = 3 красавіка 2012 | Сінгл 2 = Swimming Pools (Drank) | Сінгл 2 дата = 31 ліпеня 2012 | Сінгл 3 = Backseat Freestyle | Сінгл 3 дата = 7 студзеня 2013 | Сінгл 4 = Poetic Justice | Сінгл 4 дата = 15 студзеня 2013 | Сінгл 5 = Bitch, Don't Kill My Vibe | Сінгл 5 дата = 18 сакавіка 2013 }}}}'''''«Good Kid, M.A.A.D City»''''' (стылізавана як '''''«good kid, m.A.A.d City»''''') — другі студыйны альбом амерыканскага рэпера [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]]. Ён быў выпушчаны 22 кастрычніка 2012 года лэйбламі Interscope Records, Top Dawg Entertainment і [[Dr. Dre]] 's Aftermath Entertainment. У запісе альбома прынялі ўдзел Дрэйк, Dr. Dre, Джэй Рок, Ганна Уайз і MC Eiht. Гэта першы альбом Ламара, выпушчаны на [[Лэйбл гуказапісу|буйным лэйбле]], пасля яго дэбютнага альбома ''[[Section.80|Section.80,]]'' які выйшаў незалежна ў 2011 годзе, і падпісання кантракту з Aftermath і Interscope ў наступным годзе. ''«Good Kid, M.A.A.D City»'' быў запісаны ў асноўным у некалькіх студыях Каліфорніі, прычым у запісе альбома ўдзельнічалі такія прадзюсары, як Dr. Dre, Just Blaze, Pharrell Williams, Hit-Boy, Scoop DeVille, Jack Splash і T-Minus. На вокладцы альбома пазначаны як «кароткаметражны фільм Кендрыка Ламара». [[Канцэптуальны альбом]] распавядае гісторыю сталення Ламара сярод вуліц, поўных наркотыкаў, і бандыцкага ладу жыцця яго роднага [[Комптан (Каліфорнія)|горада Комптан]]. ''«Good Kid, M.A.A.D City»'' атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў, якія высока ацанілі яго тэматычны размах і тэксты песень Ламара. Альбом дэбютаваў на другім месцы ў амерыканскім ''Billboard 200'', было прададзена 242 000 копій за першы тыдзень — гэта самы высокі продаж хіп-хоп альбомаў за першы тыдзень 2012 года сярод выканаўцаў-мужчын. Ён таксама стаў першым альбомам Ламара, які трапіў у брытанскі альбомны чарт, дасягнуўшы 16-га месца, і падняўшыся на другое месца ў брытанскім альбомным чарце. Альбом быў падтрыманы пяццю сінгламі — «The Recipe», «Swimming Pools (Drank)», «Backseat Freestyle», «Poetic Justice» і «Bitch, Don't Kill My Vibe». Усе пяць сінглаў дасягнулі поспеху ў чартах рознай ступені. Ламар таксама адправіўся ў сусветны тур з мая па жнівень 2013 года, у якім удзельнічалі іншыя ўдзельнікі хіп-хоп калектыву Black Hippy. Альбом прынёс Ламару сем намінацый [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] ў 2014 годзе, у тым ліку намінацыю «Альбом года». Альбом таксама трапляў у многія спісы па выніках года, часта ўзначальваючы іх. Пазней ён быў сертыфікаваны патройнай плацінавай асацыяцыяй гуказапісвальнай індустрыі Амерыкі (RIAA). У 2020 і 2023 гадах альбом заняў 115-е месца ў абноўленым спісе «500 найвялікшых альбомаў усіх часоў» часопіса ''[[Rolling Stone]]'' ў 2022 годзе выданне назвала яго найвялікшым канцэптуальным альбомам усіх часоў. == Перадгісторыя == [[Файл:Compton_Metro_Blue_Line_Station_1.JPG|злева|міні|235x235пкс|У альбоме Ламар хацеў распавесці пра жыццё ў сваім родным горадзе [[Комптан (Каліфорнія)|Комптан, штат Каліфорнія]].]] Пасля выхаду і поспеху свайго дэбютнага студыйнага альбома ''[[Section.80]]'' (2011) [[Кендрык Ламар]] падпісаў кантракт з буйным лэйблам Interscope Records і Aftermath Entertainment ад [[Dr. Dre]]. Ён сказаў ''HipHopDX'', што не хоча працаваць з вядомымі прадзюсарамі, а з тымі, з кім ён ужо добра папрацаваў, у асноўным з прадзюсарамі з уласнай каманды Top Dawg, Digi+Phonics<ref name="hiphopdx1">{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80/|title=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80"|author=Horowitz|first=Steven J.|website=[[HipHopDX]]|date=August 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|archive-date=November 4, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. У інтэрв'ю для ''XXL'' Ламар сказаў, што альбом не будзе гучаць як ''Section.80'', але вернецца да сваіх [[Комптан (Каліфорнія)|камптанскіх]] каранёў: «Я не магу сказаць вам, якім гучаннем ці дзе я буду ў бліжэйшыя пяць гадоў у плане музыкі... Вяртанне ў раён і вяртанне ў тую ж прастору, дзе мы былі раней, натхніла мяне. Таму гэты альбом не будзе гучаць як ''Section.80''»<ref name="KLDebut">{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/xxl-magazine/2012/08/kendrick-lamar-on-aftermath-debut-%E2%80%9Cthis-album-wont-sound-like-section-80-nothing-like-it%E2%80%9D/|title=Kendrick Lamar on Aftermath Debut: "This Album Won't Sound Like Section.80, Nothing Like It"|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013013206/http://www.xxlmag.com/xxl-magazine/2012/08/kendrick-lamar-on-aftermath-debut-%E2%80%9Cthis-album-wont-sound-like-section-80-nothing-like-it%E2%80%9D/|archive-date=October 13, 2013|access-date=October 19, 2012|url-status=bot: unknown}}</ref>. Ламар таксама сказаў, што альбом прадэманструе ўплыў яго роднага горада: «Дзіця, якое спрабуе пазбегнуць гэтага ўплыву, робіць усё магчымае, каб пазбегнуць гэтага ўплыву, заўсёды вяртаецца назад з-за абставін»<ref name="hiphopdx1">{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80/|title=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80"|author=Horowitz|first=Steven J.|website=[[HipHopDX]]|date=August 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|archive-date=November 4, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. == Запіс і прадзюсаванне == [[Файл:Dr._Dre_at_Coachella_2012_cropped.jpg|справа|міні|292x292пкс|Выканаўчым прадзюсарам альбома быў заснавальнік Aftermath Entertainment і былы ўдзельнік [[N.W.A|NWA]] [[Dr. Dre|Дрэ]].]] Запіс альбома праходзіў у студыях PatchWerk Recording Studios у Атланце, Encore Studios у [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанку]], TDE Red Room у [[Карсан (Каліфорнія)|Карсане]] і «At My Mama's Studio» у Лос-Анджэлесе<ref>{{Cite web|url=http://www.cduniverse.com/productinfo.asp?pid=8818553&style=music&fulldesc=T|title=Kendrick Lamar – Good Kid M.A.A.D. City CD Album|website=[[CD Universe]]|archive-url=https://archive.today/20130118230229/http://www.cduniverse.com/productinfo.asp?pid=8818553&style=music&fulldesc=T|archive-date=January 18, 2013|access-date=November 30, 2012|url-status=live}}</ref>. Першай песняй, якую Ламар запісаў для альбома, была «Compton», у якой ўдзельнічаў Dr. Dre. Гэтая песня з'яўляецца дванаццатай на альбоме і заключнай на стандартным выданні<ref name="www.hiphopdx.com">{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21885/title.kendrick-lamar-says-compton-was-the-first-song-he-recorded-with-dr-dre|title=Kendrick Lamar Says "Compton" Was The First Song He Recorded With Dr. Dre|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116143959/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21885/title.kendrick-lamar-says-compton-was-the-first-song-he-recorded-with-dr-dre/|archive-date=November 16, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. 15 жніўня 2012 года [[Лэдзі Гага]] абвясціла ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітэры]], што супрацоўнічала з Ламарам над песняй пад назвай «Partynauseous» для альбома, якая выйдзе 6 верасня. Аднак 23 жніўня Гага абвясціла, што песня больш не будзе выходзіць у гэты дзень, і папрасіла прабачэння ў прыхільнікаў за затрымку<ref name="LGDelay">{{Cite web|url=https://twitter.com/ladygaga/status/238656959706976256|title=Twitter / ladygaga: Im REALLY sorry to the fans...|publisher=[[Lady Gaga]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002055805/https://twitter.com/ladygaga/status/238656959706976256|archive-date=October 2, 2013|access-date=October 19, 2012|url-status=live}}</ref><ref name="tracklist">{{Cite web|url=http://theversed.com/2012/10/02/kendrick-lamar-delivers-good-kid-m-a-a-d-city-album-tracklist/|title=Kendrick Lamar Delivers 'good kid, m.A.A.d. city' Album Tracklist|publisher=Andrew Watson|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016090926/http://theversed.com/2012/10/02/kendrick-lamar-delivers-good-kid-m-a-a-d-city-album-tracklist/|archive-date=October 16, 2012|access-date=October 19, 2012|url-status=dead}}</ref>. У рэшце рэшт было пацверджана, што Лэдзі Гага не будзе ўдзельнічаць у альбоме з-за праблем з часам і творчых рознагалоссяў<ref name="MakingOf">{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2012/10/the-making-of-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/bitch-dont-kill-my-vibe|title=The Making of Kendrick Lamar's "good kid, m.A.A.d city"|website=[[Complex (magazine)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026000602/http://www.complex.com/music/2012/10/the-making-of-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/bitch-dont-kill-my-vibe|archive-date=October 26, 2012|access-date=October 26, 2012|url-status=live}}</ref>. Пазней стала вядома, што песня будзе перайменавана ў «Bitch, Don't Kill My Vibe ». 8 лістапада Гага выпусціла версію, у якой яна выканала [[Рэфрэн|прыпеў]] і куплет<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.22638/title.kendrick-lamar-f-lady-gaga-bitch-dont-kill-my-vibe|title=Kendrick Lamar f. Lady Gaga – Bitch Don't Kill My Vibe|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110223323/http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.22638/title.kendrick-lamar-f-lady-gaga-bitch-dont-kill-my-vibe|archive-date=November 10, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Ламар заявіў, што быў здзіўлены і рады, што Гага выпусціла сваю версію песні, бо гэта прадэманстравала ўпэўненасць у іх сумеснай працы<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21898/title.kendrick-lamar-surprised-lady-gaga-released-her-version-of-bitch-dont-kill-my-vibe/|title=Kendrick Lamar Surprised Lady Gaga Released Her Version Of "Bitch Don't Kill My Vibe"|website=HipHopDX|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117102747/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21898/title.kendrick-lamar-surprised-lady-gaga-released-her-version-of-bitch-dont-kill-my-vibe|archive-date=November 17, 2012|access-date=November 16, 2012|url-status=dead}}</ref>. == Музыка і тэксты песень == {{Quote box|quote=Дакладнасць змешчаных у ім інтымных аўтабіяграфічных дэталяў не мае значэння — важна тое, што гэты альбом дапамагае вам адчуць ўнутраную барацьбу добрага хлопца, які, магчыма, недастаткова добры, паколькі рызыкуе пусціць сваё жыццё пад адхон, паддаўшыся адданасці, дробнай злачыннасці і бандыцкім разборкам ў раёне, які ён называе сваім домам. Тут няма нікога гераічнага, уключаючы Ламара — ад змагароў за хрысціянства да сацыяпатаў па змаўчанні, усе гульцы збітыя з панталыку, стаміліся, ім сумна, яны дрэнна інфармаваныя.|align=left|source=— Роберт Крыстгаў<ref name="Christgau"/>|width=22%}}''Good Kid, M.A.A.D City'' мае стрыманую<ref name="Kot">{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/music/turnitup/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021,0,1133931.column|title=Album review: Kendrick Lamar, 'good kid, m.A.A.d city'|author=Kot|first=Greg|author-link=Greg Kot|website=[[Chicago Tribune]]|date=October 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105120328/http://articles.chicagotribune.com/2012-10-21/entertainment/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021_1_kendrick-lamar-album-review-character-actor|archive-date=November 5, 2012|access-date=October 29, 2012}}</ref>, песню з рытмамі<ref name="Cowie">{{Cite web|url=http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|title=Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d. city|author=Cowie|first=Del F.|website=[[Exclaim!]]|date=October 24, 2012|location=Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102204314/http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|archive-date=November 2, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>, з атмасфернымі рытмамі і тонкімі, невыразнымі прыпевамі. Ён пазбягае сучасных [[хіп-хоп]] густаў<ref name="Caramanica">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|author=Caramanica|first=Jon|website=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5%2Fl0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref> і звычайна мае жорсткія басавыя [[Такт|партыі]], тонкі бэк-вакал і лёгкае фартэпіяна<ref name="Madden">{{Cite web|url=https://consequence.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Album Review: Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d city|author=Madden|first=Mike|website=[[Consequence (publication)|Consequence]]|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127034916/http://consequenceofsound.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>. Аўтары параўноўваюць музыку з альбомам Outkast 1998 года ''Aquemini''<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/b4nv/|title=Review of Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d. city|author=Moore|first=Marcus J.|website=[[BBC Music]]|date=October 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124232939/http://www.bbc.co.uk/music/reviews/b4nv|archive-date=November 24, 2012|access-date=November 25, 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cmj.com/reviews/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Review: Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d city (Interscope)|author=Jackson|first=Dan|website=[[CMJ]]|date=October 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108071116/http://www.cmj.com/reviews/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=November 8, 2012|access-date=November 25, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.grantland.com/blog/hollywood-prospectus/post/_/id/60251/bright-lights-mad-city-kendrick-lamar-is-about-to-release-the-best-rap-album-of-the-year|title=Bright Lights, Mad City: Kendrick Lamar Just Released the Best Rap Album of the Year|author=Fennessey|first=Sean|website=[[Grantland]]|date=October 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127155032/http://www.grantland.com/blog/hollywood-prospectus/post/_/id/60251/bright-lights-mad-city-kendrick-lamar-is-about-to-release-the-best-rap-album-of-the-year|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 25, 2012|url-status=live}}</ref>. Эндру Насніцкі са ''Spin'' называе «найбліжэйшай кропкай адліку» музыкі «халодную прасторнасць Outkast эпохі ''ATLiens'', але па меры прасоўвання запісу гэтае гучанне павольна апускаецца ў ф'юзіоніцкую бруд тых распаўзаных і ўрачыстых альбомаў Roots сярэдзіны 2000-х». Саша Фрэр-Джонс з ''часопіса «The New Yorker»'' лічыць выкарыстанне «плаўнай» музыкі ў якасці фону для «суровых» сцэнарыяў аналагічным джы-фанку доктара Дрэ ў пачатку 1990-х, але дадае, што «Ламар часта гучыць як Дрэйк ... чые розныя мройныя стылі маюць вельмі мала агульнага са спадчынай Захаду»<ref name="Frere-Jones2">{{cite magazine|last=Frere-Jones|first=Sasha|author-link=Sasha Frere-Jones|date=October 29, 2012|url=https://www.newyorker.com/arts/critics/musical/2012/10/29/121029crmu_music_frerejones|title=California King|magazine=[[The New Yorker]]|access-date=November 25, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125100314/http://www.newyorker.com/arts/critics/musical/2012/10/29/121029crmu_music_frerejones|archive-date=November 25, 2012}}</ref>. Маркус Мур з Okayplayer піша, што яго «экспансіўныя і задуменныя» інструментальныя кампазіцыі пазбягаюць «глянцавага каліфарнійскага фанку Заходняга ўзбярэжжа» дзеля «эстэтыкі Dungeon Family»<ref>{{Cite web|url=http://www.okayplayer.com/reviews/kendrick-lamar.html|title=Kendrick Lamar|author=Moore|first=Marcus|date=November 15, 2012|publisher=[[Okayplayer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105015444/http://www.okayplayer.com/reviews/kendrick-lamar.html|archive-date=November 5, 2013|access-date=November 25, 2012|url-status=live}}</ref>. Лірычна альбом апісвае перажыванні Ламара ў яго родным Комптане і яго суровыя рэаліі<ref name="Hoby">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2012/oct/21/kendrick-lamar-good-kid-review?newsfeed=true|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d city – review|author=Hoby|first=Hermione|website=[[The Observer]]|date=October 20, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002164757/http://www.theguardian.com/music/2012/oct/21/kendrick-lamar-good-kid-review?newsfeed=true|archive-date=October 2, 2013|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref> у нелінейным апавяданні<ref name="Morpurgo">{{Cite web|url=http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|author=Morpurgo|first=Joseph|website=[[Fact (UK magazine)|Fact]]|date=October 23, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027091611/http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref>. Песні закранаюць такія праблемы, як эканамічнае пазбаўленне правоў, каральны гвалт банд і прыгнечаныя жанчыны, аналізуючы іх рэшткавы ўплыў на асобных людзей і сем'і. Ламар прадстаўляе розных персанажаў і ўнутраныя канфлікты, у тым ліку кантраст яго тугі па радзіме і кахання да Комптана з цяжкім станам горада. Дэл Ф. Коўі з ''Exclaim!'' назірае за «трансфармацыяй» персанажа Ламара «з шумнага, уражлівага падлетка, які прагне дзяўчат, у больш духоўную, цяжкадасягнутую даросласць, незваротна сфарміраваную суседствам і сямейнымі сувязямі яго няўстойлівага асяроддзя»<ref name="Cowie">{{Cite web|url=http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|title=Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d. city|author=Cowie|first=Del F.|website=[[Exclaim!]]|date=October 24, 2012|location=Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102204314/http://exclaim.ca/Reviews/HipHop/kendrick_lamar-good_kid_md_city|archive-date=November 2, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>. Марк Колет з ''часопіса Slant Magazine'' піша, што Ламар рэалізуе пераход персанажа, «змякчаючы геданістычныя парывы хіп-хопу Заходняга ўзбярэжжа з самарэфлексіўнымі імпульсамі Усходняга ўзбярэжжа»<ref name="Collett">{{Cite web|url=https://www.slantmagazine.com/music/review/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/2950|title=Kendrick Lamar: Good Kid, M.A.A.D City|author=Collett|first=Mark|website=[[Slant Magazine]]|date=December 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121217072041/http://www.slantmagazine.com/music/review/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/2950|archive-date=December 17, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=live}}</ref>. Дэвід Амідан з ''PopMatters'' лічыць, што альбом прадстаўляе «своеасаблівую напаўаўтабіяграфічную дугу персанажа»<ref name="Amidon">{{Cite web|url=https://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d. city|author=Amidon|first=David|website=[[PopMatters]]|date=October 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108104550/http://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|archive-date=November 8, 2013|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref>, у той час як Роберт Крыстгаў з ''MSN Music'', што Ламар «ціха» ўвасабляе «дыхатамію рэп-супраць-рэальнасці». У альбоме ёсць некалькі натуралістычных скетчаў, якія адлюстроўваюць розных персанажаў. Джон Караманіка з ''[[The New York Times]]'' лічыць іх часткай «апавядальнай стратэгіі» альбома, з «малітвамі, размовамі, рознымі галасамі, успамінамі і інтэрлюдыямі, усё гэта служыць адной агульнай гісторыі: гісторыі містэра Ламара пра тое, як ён ухіляецца ад самых складаных умоў у Комптане, каб знайсці сябе ў мастацтве»<ref name="Caramanica">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|author=Caramanica|first=Jon|website=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5%2Fl0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref>. Джэйсан Грын з ''Pitchfork'' лічыць, што яны ўзмацняюць тэму альбома пра «зазямляльную сілу сям'і», інтэрпрэтуючы «сям'ю і веру» як «разбуральныя путы, якія стрымліваюць Ламара ад бездані бандыцкага гвалту, які пагражае яго паглынуць». Ламар дэманструе ў альбоме стрыманую падачу<ref name="Caramanica">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|author=Caramanica|first=Jon|website=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5%2Fl0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref> і чытае рэп з шчыльнымі апавяданнямі, унутранай рыфмай, падвойным і патройным патокам часу<ref name="Cho">{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city|author=Cho|first=Jaeki|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|date=October 23, 2012|location=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026164959/http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|archive-date=October 26, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref> і некалькімі галасамі для розных персанажаў<ref name="Morpurgo">{{Cite web|url=http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|author=Morpurgo|first=Joseph|website=[[Fact (UK magazine)|Fact]]|date=October 23, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027091611/http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}</ref>. Музычная журналістка Джодзі Розен характарызуе яго як «апавядальніка, а не хвалька ці рэпера з жартамі, які размяшчае духоўныя памкненні і маральныя дылемы на фоне гвалту банд і жорсткасці паліцыі». Песня «Now or Never» таксама была абраная [[Леброн Джэймс|Лебронам Джэймсам]] для саўндтрэку да ''гульні NBA 2K14''<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2013/7/26/4560812/nba-2k14-soundtrack-lebron-james|title=NBA 2K14 soundtrack curated by cover athlete LeBron James|author=Sarkar|first=Samit|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|date=July 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730223754/https://www.polygon.com/2013/7/26/4560812/nba-2k14-soundtrack-lebron-james|archive-date=July 30, 2013|access-date=May 27, 2021|url-status=live}}</ref>. == Назва і ўпакоўка == Да таго, як назва альбома была афіцыйна абвешчана, фанаты ўжо называлі дэбютны альбом Ламара на буйным лэйбле ''«Good Kid», «Mad City»'' або ''«Good Kid in a Mad City»'', бо гэта была мянушка, якую Ламар сам сабе даў. Ён выкарыстоўваў гэтую фразу ў сваіх тэкстах яшчэ на міні-альбоме ''Кендрыка Ламара'' 2009 года<ref>{{Cite web|url=https://www.okayplayer.com/music/good-kid-maad-city-turns-five-encyclopedia-kendrick.html|title=The Encyclopedia of 'good kid, m.A.A.d city'|author=Kennedy|first=John|website=[[Okayplayer]]|date=October 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915003419/https://www.okayplayer.com/music/good-kid-maad-city-turns-five-encyclopedia-kendrick.html|archive-date=September 15, 2019|access-date=September 14, 2019|url-status=live}}</ref>. Калі ён абвясціў назву альбома і дату выхаду, Ламар паказаў, што «правільная» назва назвы — з малой літары, за выключэннем двух галосных у слове «''m.A.A.d''»<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/47001-kendrick-lamar-announces-lp-title-release-date/|title=Kendrick Lamar Announces LP Title, Release Date|author=Battan|first=Carrie|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=June 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602202102/http://pitchfork.com/news/47001-kendrick-lamar-announces-lp-title-release-date/|archive-date=June 2, 2017|access-date=September 14, 2019|url-status=live}}</ref>. Назва альбома ў асноўным адносіцца да дзіцячай нявіннасці Ламара і да таго, як Комптан паўплываў на яго жыццё. Пасля таго, як Ламар схаваў абрэвіятуру назвы альбома, ён пазней паведаміў, што ''M.A.A.D'' — гэта абрэвіятура з двума значэннямі: «''My Angry Adolescence Divided''» («Маё злоснае дзяцінства падзеленае») і «''My Angel's on Angel Dust''» («Мой Анёл на Анёльскім пылу»), прычым Ламар заявіў: «Гэта быў я, [і гэта] прычына, чаму я не куру. Гэта проста я ўзяў у рукі не тую рэч у непатрэбны час [і] не заўважыў гэтага»<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21586/title.kendrick-lamar-explains-meaning-of-good-kid-maad-city-title-reveals-ti-collaboration/|title=Kendrick Lamar Explains Meaning of "good kid, m.A.A.d city" Title|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021221300/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21586/title.kendrick-lamar-explains-meaning-of-good-kid-maad-city-title-reveals-ti-collaboration/|archive-date=October 21, 2012|access-date=October 19, 2012|url-status=dead}}</ref>. Назва была інтэрпрэтавана як спасылка на WC і Maad Circle, хіп-хоп гурт з Лос-Анджэлеса, які дзейнічаў у 1990-х гадах<ref>{{Cite web|url=https://www.spin.com/2012/11/10-records-that-paved-the-way-for-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/|title=10 Records That Paved the Way for Kendrick Lamar's 'good kid, m.A.A.d city'|author=Soderberg|first=Brandon|website=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=November 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729100605/http://www.spin.com/2012/11/10-records-that-paved-the-way-for-kendrick-lamars-good-kid-maad-city/|archive-date=July 29, 2017|access-date=September 14, 2019|url-status=live}}</ref>. На вокладцы альбома ''«Good Kid, M.A.A.D City»'' намаляваны Ламар, два яго дзядзькі і дзед. Позіркі дарослых былі цэнзураваны, магчыма, з меркаванняў прыватнасці. Ён растлумачыў, што не цэнзураваў свае ўласныя вочы таму, што гісторыя альбома расказвалася яго вачыма і заснавана на яго вопыце. Дзядзька, які трымае Ламара, таксама паказвае ў руцэ знак банды Crips, а на плакате над галавой дзядзькі намаляваны Ламар і яго бацька<ref>{{Cite web|url=https://www.bet.com/article/9qqq04/kendrick-lamar-explains-good-kid-m-a-a-d-city-artwork|title=Kendrick Lamar Explains Good Kid, m.A.A.d city Artwork|author=Ugwu|first=Reggie|date=September 19, 2012|publisher=[[BET]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005092245/http://www.bet.com/news/music/2012/09/19/kendrick-lamar-explains-good-kid-m-a-a-d-city-artwork.html|archive-date=October 5, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. == Сінглы == Першы сінгл альбома "The Recipe" выйшаў 3 красавіка 2012 года<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2012/apr/03/kendrick-lamar-dr-dre-recipe|title=New music: Kendrick Lamar feat Dr Dre – The Recipe|author=Cragg|first=Michael|website=[[The Guardian]]|date=April 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505011838/https://www.theguardian.com/music/musicblog/2012/apr/03/kendrick-lamar-dr-dre-recipe|archive-date=May 5, 2019|access-date=May 4, 2019|url-status=live}}</ref>. У песні ўдзельнічаў настаўнік Ламара, доктар Дрэ, а прадзюсарам быў {{Не перакладзена 3|Scoop DeVille}}<ref name="albumnotes2">{{cite AV media notes|url=https://www.scribd.com/doc/112048145/Digital-Booklet-Good-Kid-M-a-a-D-City|title=Digital Booklet – Good Kid, M.a.a.D. City|others=Kendrick Lamar|year=2012|publisher=[[Top Dawg Entertainment]]|access-date=July 26, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831005251/https://www.scribd.com/doc/112048145/Digital-Booklet-Good-Kid-M-a-a-D-City|archive-date=August 31, 2017}}</ref>. Яна дасягнула 38-га месца ў хіт-парадзе US {{Не перакладзена 3|Hot R&B/Hip-Hop Songs}}<ref name="Hot R&B/Hip-Hop Songs2">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/bsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot R&B/Hip-Hop Songs|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507063342/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/r-b-hip-hop-songs|url-status=live}}</ref>. У маі Ламар і доктар Дрэ знялі кліп на песню ў асабняку ў Лос-Анджэлесе, хоць ён так і не быў выпушчаны<ref name="TheRecipeVideo">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1687568/kendrick-lamar-the-recipe.jhtml|title=Kendrick Lamar Brings Some 'California Love' To 'The Recipe' Video|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028134600/http://www.mtv.com/news/articles/1687568/kendrick-lamar-the-recipe.jhtml|archive-date=October 28, 2012|access-date=October 18, 2012|url-status=dead}}</ref>. Другі сінгл альбома "Swimming Pools (Drank)" выйшаў 31 ліпеня 2012 года, а прэм'ера музычнага відэа адбылася 3 жніўня 2012 года<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/swimming-pools-drank-mw0002411887|title=Swimming Pools (Drank) – Kendrick Lamar|publisher=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505013513/https://www.allmusic.com/album/swimming-pools-drank-mw0002411887|archive-date=May 5, 2019|access-date=May 4, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thefader.com/2012/08/03/video-kendrick-lamar-swimming-pools-drank/|title=Video: Kendrick Lamar, "Swimming Pools (Drank)"|author=Zeichner|first=Naomi|website=[[The Fader]]|date=August 3, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114185603/http://www.thefader.com/2012/08/03/video-kendrick-lamar-swimming-pools-drank/|archive-date=November 14, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. Песня стала хітом, дасягнуўшы 17-га месца ў хіт-парадзе US [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]<ref name="Hot 1002">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/hsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot 100|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504094402/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/hot-100|url-status=live}}</ref>. "Swimming Pools (Drank)" таксама атрымала залаты сертыфікат [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]] ў ЗША<ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=SWIMMING+POOLS+%28DRANK%29|title=Gold & Platinum|publisher=[[RIAA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202132355/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=SWIMMING+POOLS+%28DRANK%29|archive-date=February 2, 2016|access-date=February 27, 2018|url-status=live}}</ref>. Музычны кліп на песню "Backseat Freestyle" быў выпушчаны 2 студзеня 2013 года, у якім у эпізадычнай ролі з'явіўся бацька Ламара<ref>{{Cite web|url=https://consequence.net/2013/01/video-kendrick-lamar-backseat-freestyle/|title=Video: Kendrick Lamar – "Backseat Freestyle"|author=Young|first=Alex|website=[[Consequence (publication)|Consequence]]|date=January 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927160611/https://consequence.net/2013/01/video-kendrick-lamar-backseat-freestyle/|archive-date=September 27, 2022|access-date=September 27, 2022|url-status=live}}</ref>. Пазней стала вядома, што песня будзе выпушчана ў якасці трэцяга сінгла ў Вялікабрытаніі 7 студзеня<ref name="backseat">{{Cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/this-weeks-new-releases-07-01-2013-1703/|title=This week's new releases 07-01-2013|author=Lane|first=Dan|date=January 7, 2013|publisher=[[Official Charts Company]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130111213004/http://www.officialcharts.com/chart-news/this-weeks-new-releases-07-01-2013-1703/|archive-date=January 11, 2013|access-date=May 17, 2014|url-status=dead}}</ref>. Песня дасягнула 29-га месца ў хіт-парадзе Hot R&B/Hip-Hop Songs<ref name="Hot R&B/Hip-Hop Songs3">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/bsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot R&B/Hip-Hop Songs|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507063342/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/r-b-hip-hop-songs|url-status=live}}</ref>. "Poetic Justice" была выпушчана як трэці сінгл у Паўночнай Амерыцы і чацвёрты сінгл у цэлым з удзелам Дрэйка. Песня была выпушчана на амерыканскім рытмічным сучасным радыё 15 студзеня 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.allaccess.com/top40-rhythmic|title=Top 40/Rhythmic-Crossover|publisher=All Access Music Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115010911/http://www.allaccess.com/top40-rhythmic|archive-date=January 15, 2013|access-date=November 1, 2017|url-status=dead}}</ref> і дасягнула 26-га месца ў ''Billboard'' Hot 100<ref name="Hot 1003">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/hsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot 100|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504094402/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/hot-100|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве яна таксама атрымала залаты сертыфікат RIAA ў ЗША<ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=POETIC+JUSTICE|title=Gold & Platinum|publisher=[[RIAA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202132355/http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=KENDRICK+LAMAR&ti=POETIC+JUSTICE|archive-date=February 2, 2016|access-date=February 27, 2018|url-status=live}}</ref>. 9 сакавіка 2013 года Кендрык заявіў выданню {{Не перакладзена 3|Rap-Up}}, што яго наступным сінглам з альбома будзе "Bitch, Don't Kill My Vibe"<ref>{{Cite web|url=http://www.rap-up.com/2013/03/09/rap-up-tv-kendrick-lamar-talks-next-single-drake-emeli-sande-remix/|title=Rap-Up TV: Kendrick Lamar Talks Next Single, Drake, & Emeli Sandé Remix|website=[[Rap-Up]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004214112/http://www.rap-up.com/2013/03/09/rap-up-tv-kendrick-lamar-talks-next-single-drake-emeli-sande-remix/|archive-date=October 4, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. 13 сакавіка гурт {{Не перакладзена 3|Young Guru}} прадставіў фрагмент афіцыйнага рэмікса песні, у якім удзельнічаў [[Jay-Z]]<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/03/jay-z-is-on-kendrick-lamars-bh-dont-kill-my-vibe-remix|title=Jay-Z Is On Kendrick Lamar's "B***h Don't Kill My Vibe" Remix|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=March 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317031913/http://www.complex.com/music/2013/03/jay-z-is-on-kendrick-lamars-bh-dont-kill-my-vibe-remix|archive-date=March 17, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Пазней Ламар апісаў рэмікс як «дасягненне [працы] з Jay-Z»<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/03/kendrick-lamar-talks-bch-dont-kill-my-vibe-remix-with-jay-z|title=Kendrick Lamar Talks "B**ch, Don't Kill My Vibe" Remix With Jay-Z|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=March 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319085514/http://www.complex.com/music/2013/03/kendrick-lamar-talks-bch-dont-kill-my-vibe-remix-with-jay-z|archive-date=March 19, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве пасля прэм'еры рэмікса Ламар пацвердзіў, што наступным сінглам з альбома будзе «Bitch, Don't Kill My Vibe»<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.23232/title.kendrick-lamar-calls-jay-z-collaboration-an-accomplishment-comments-on-south-by-southwest|title=Kendrick Lamar Calls Jay-Z Collaboration "An Accomplishment," Comments On South By Southwest|author=Harling|first=Danielle|website=[[HipHopDX]]|date=March 17, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130506155206/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.23232/title.kendrick-lamar-calls-jay-z-collaboration-an-accomplishment-comments-on-south-by-southwest|archive-date=May 6, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=dead}}</ref>. Поўная версія рэмікса была прэм'ерна прадстаўлена {{Не перакладзена 3|Funkmaster Flex}} 18 сакавіка<ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/article/new-music-kendrick-lamar-feat-jay-z-%E2%80%9Cbih-don%E2%80%99t-kill-my-vibe-remix%E2%80%9D|title=New Music: Kendrick Lamar Feat. Jay-Z 'Bi**h Don't Kill My Vibe (Remix)'|website=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=March 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107015235/http://www.vibe.com/article/new-music-kendrick-lamar-feat-jay-z-%E2%80%9Cbih-don%E2%80%99t-kill-my-vibe-remix%E2%80%9D|archive-date=November 7, 2013|access-date=November 1, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.23872/title.Kendrick+Lamar+f.+Jay-Z-Bitch+Don%5c't+Kill+My+Vibe+Remix|title=Kendrick Lamar f. Jay-Z – Bitch Don't Kill My Vibe Remix|website=[[HipHopDX]]|date=March 18, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411024006/http://www.hiphopdx.com/index/singles/id.23872/title.Kendrick+Lamar+f.+Jay-Z-Bitch+Don%5C't+Kill+My+Vibe+Remix|archive-date=April 11, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=dead}}</ref>. Рэмікс быў выпушчаны як чацвёрты сінгл альбома на рытмічным сучасным радыё 9 красавіка<ref>{{Cite web|url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=69239|title=CHR – Airplay Archive|website=FMQB|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723053722/http://www.fmqb.com/Article.asp?id=69239|archive-date=July 23, 2013|access-date=November 1, 2017|url-status=dead}}</ref>. З тых часоў песня дасягнула 32-га месца ў ''Billboard'' Hot 100<ref name="Hot 1004">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/kendrick-lamar/chart-history/hsi/|title=Kendrick Lamar Chart History: Hot 100|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=April 23, 2018|archive-date=May 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504094402/https://www.billboard.com/music/kendrick-lamar/chart-history/hot-100|url-status=live}}</ref>. Музычны кліп на арыгінальную версію сінгла быў выпушчаны 13 мая, у эпізадычнай ролі з'явіўся комік {{Не перакладзена 3|Майк Эпс|Майк Эпс|ru|Эппс, Майк}}<ref>{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/rap-music/bangers/2013/05/kendrick-lamar-bitch-dont-kill-my-vibe-video/|title=Watch The Director's Cut Of Kendrick Lamar's Bitch Don't Kill My Vibe?|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|date=May 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615121101/http://www.xxlmag.com/rap-music/bangers/2013/05/kendrick-lamar-bitch-dont-kill-my-vibe-video/|archive-date=June 15, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. У той жа дзень была выпушчана пашыраная версія музычнага кліпа. У ёй знялася {{Не перакладзена 3|Juicy J|3=ru}}, а таксама бонусны кліп на новую песню Schoolboy Q з яго ўласнага дэбютнага альбома на буйным лэйбле ''Oxymoron'' (2014)<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/05/watch-the-extended-cut-of-kendrick-lamars-bch-dont-kill-my-vibe-video|title=Watch the Extended Cut of Kendrick Lamar's "B**** Don't Kill My Vibe" Video|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=May 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607223212/http://www.complex.com/music/2013/05/watch-the-extended-cut-of-kendrick-lamars-bch-dont-kill-my-vibe-video|archive-date=June 7, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. 10 сакавіка 2015 года Ламар нечакана выпусціў песню "County Building Blues" на [[iTunes]] у якасці рэкламнага сінгла<ref name="Apple">{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/album/county-building-blues-single/971958828|title=County Building Blues – Single by Kendrick Lamar|date=March 10, 2015|publisher=[[iTunes Store]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315034934/https://itunes.apple.com/us/album/county-building-blues-single/id971958828|archive-date=March 15, 2015|access-date=March 12, 2015|url-status=live}}</ref>. == Маркетынг і продажы == Да і пасля выхаду альбома ў кастрычніку 2012 года Ламар гастраляваў на разагрэве разам з Дрэйкам і {{Не перакладзена 3|Стыў Аокі|Стывам Аокі|ru|Аоки, Стив}}<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/music-news/drake-taking-club-paradise-tour-across-us-499399/|title=Drake Taking 'Club Paradise Tour' Across U.S.|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=October 1, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528095145/http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/499399/drake-taking-club-paradise-tour-across-us|archive-date=May 28, 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/article/watch-kendrick-lamar-talks-touring-steve-aoki|title=Watch: Kendrick Lamar Talks Touring With Steve Aoki|website=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=May 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013123002/http://www.vibe.com/article/watch-kendrick-lamar-talks-touring-steve-aoki|archive-date=October 13, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. 5 мая 2013 года ён пачаў свой першы тур у якасці хэдлайнера з ''Good Kid, M.A.A.D'' World Tour, у [[Уэст-Палм-Біч|Уэст-Палм-Біч, штат Фларыда]]. Тур складаўся з 23 выступаў у якасці хэдлайнера, 22 міжнародных музычных фестываляў і 15 музычных фестываляў у ЗША. Тур працягваўся да 24 жніўня і ў ім удзельнічалі іншыя ўдзельнікі {{Не перакладзена 3|Black Hippy}} ва ўсіх канцэртах у ЗША<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/04/kendrick-lamar-announces-good-kid-maad-city-world-tour|title=Kendrick Lamar Announces "good kid, m.A.A.d city" World Tour|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=April 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510041930/http://www.complex.com/music/2013/04/kendrick-lamar-announces-good-kid-maad-city-world-tour|archive-date=May 10, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Пасля таго, як Ламар дадаў падзагаловак да альбома як «кароткаметражны фільм Кендрыка Ламара», ён заявіў у інтэрв'ю часопісу [[GQ]], што «плануе зняць кароткаметражны фільм, каб ажывіць сваю гісторыю». Ён таксама выказаў цікавасць да рэжысуры кароткаметражнага фільма, а таксама прапанаваў {{Не перакладзена 3|Уайлдс, Трыстан|Трыстана Уайлдса|ru|Уайлдз, Тристан}}, {{Не перакладзена 3|Тараджы Хенсан|Тараджы П. Хенсан|ru|Хенсон, Тараджи}} і [[Рыяна|Рыяну]] ў якасці патэнцыйных акцёраў, якіх ён хацеў бы зняць у фільме<ref>{{Cite web|url=https://www.gq.com/entertainment/tv/blogs/the-stream/2012/12/the-gqa-kendrick-lamar.html|title=The GQ+A: Kendrick Lamar: The Stream|author=Anthony|first=Mark|website=[[GQ]]|date=December 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227071436/http://www.gq.com/entertainment/tv/blogs/the-stream/2012/12/the-gqa-kendrick-lamar.html|archive-date=December 27, 2012|access-date=May 14, 2013|url-status=dead}}</ref>. 23 снежня 2013 года выйшаў музычны кліп на песню "Sing About Me", рэжысёрам якога быў Дарэн Раманалі<ref>{{Cite web|url=https://www.spin.com/2013/12/kendrick-lamar-sing-about-me-video/|title=Kendrick Lamar Splits Up 'Sing About Me' for Artsy Video|website=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=December 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226001135/https://www.spin.com/2013/12/kendrick-lamar-sing-about-me-video/|archive-date=December 26, 2013|access-date=December 24, 2013|url-status=live}}</ref>. За тыдзень да выхаду стандартнага выдання (22 кастрычніка 2012 г.) у інтэрнэце з'явіліся фрагменты альбома<ref>{{cite magazine|last=Ramirez|first=Erika|date=October 15, 2012|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-album-snippets-leak-474648/|title=Kendrick Lamar 'good kid, m.A.A.d city' Album Snippets Leak|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 6, 2020|archive-date=May 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515111924/http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/474648/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-album-snippets-leak|url-status=live}}</ref>. У першы тыдзень пасля выхаду альбом дэбютаваў на другім месцы ў {{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru}} і быў прададзены ў Злучаных Штатах накладам 242 000 копій<ref>{{cite magazine|last=Caulfield|first=Keith|url=https://www.billboard.com/articles/news/474396/kendrick-lamar-debuts-at-no-2-as-taylor-swifts-red-tops-billboard-200|title=Kendrick Lamar Debuts at No. 2 as Taylor Swift's 'Red' Tops Billboard 200|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 31, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925095504/http://www.billboard.com/articles/news/474396/kendrick-lamar-debuts-at-no-2-as-taylor-swifts-red-tops-billboard-200|archive-date=September 25, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bet.com/article/abhkc5/kendrick-lamar-s-good-kid-m-a-a-d-city-debuts-at-no-2|title=Kendrick Lamar's good kid, m.A.A.d. city Debuts at No. 2|author=Ugwu|first=Reggie|publisher=[[BET]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115080706/http://www.bet.com/news/music/2012/10/31/kendrick-lamar-s-good-kid-m-a-a-d-city-debuts-at-no-2.html|archive-date=November 15, 2013|access-date=November 1, 2013|url-status=live}}</ref>. Альбом таксама трапіў у {{Не перакладзена 3|Брытанскі альбомны чарт|брытанскі альбомны чарт|ru|UK Albums Chart}} пад нумарам 16 28 кастрычніка , а таксама на другое месца ў {{Не перакладзена 3|Брытанскі R&B альбомны чарт|брытанскім R&B альбомным чарце|ru|UK R&B chart}}. Альбом таксама дасягнуў піку ў дзясятцы лепшых продажаў альбомаў у Канадзе , Новай Зеландыі і Нідэрландах. На другім тыдні ў ЗША было прададзена 63 000 копій<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21798/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-4-2012|title=Hip Hop Album Sales: The Week Ending 11/4/2012|author=Paine|first=Jake|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109060852/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21798/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-4-2012|archive-date=November 9, 2012|access-date=November 8, 2012|url-status=dead}}</ref>, а на працягу наступных чатырох тыдняў — яшчэ 176 000 копій, у выніку чаго да 25 лістапада агульны аб'ём продажаў дасягнуў 481 000<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.22021/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-25-2012|title=Hip Hop Album Sales: The Week Ending 11/25/2012|author=Paine|first=Jake|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130150337/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.22021/title.hip-hop-album-sales-the-week-ending-11-25-2012|archive-date=November 30, 2012|access-date=November 29, 2012|url-status=dead}}</ref>. Да красавіка 2018 года было прададзена 1 720 000 копій альбома<ref name="us_sales">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-damn-sells-million-copies/|title=Kendrick Lamar Scores Third Million-Selling Album in U.S. With 'DAMN.'|author=Caulfield|first=Keith|date=April 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407042334/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8295475/kendrick-lamar-damn-sells-million-copies|archive-date=April 7, 2018|access-date=April 12, 2018|url-status=live}}</ref>. У чэрвені альбом атрымаў трайны плацінавы сертыфікат ад Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі (RIAA) за сукупныя продажы, трансляцыі і продажы трэкаў, эквівалентныя трох мільёнам адзінак у ЗША. На тыдні, які скончыўся 29 кастрычніка 2022 года, альбом правёў у ''Billboard'' 200 у агульнай складанасці 10 гадоў (520 тыдняў), што зрабіла ''Good Kid, M.A.A.D City'' першым хіп-хоп студыйным альбомам, які дасягнуў гэтага<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-to-livestream-paris-concert-for-10th-anniversary-of-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar to Livestream Paris Concert for 10th Anniversary of Good Kid, M.A.A.D City|author=Monroe|first=Jazz|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=October 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025020817/https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-to-livestream-paris-concert-for-10th-anniversary-of-good-kid-maad-city/|archive-date=October 25, 2022|access-date=October 25, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/kendrick-good-kid-maad-city-first-hip-hop-album-10-years-billboard-200|title=Kendrick Lamar's 'Good Kid, M.A.A.D. City' Spends 10 Successive Years on Billboard 200 Chart|author=Mahadevan|first=Tara C.|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=October 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025020818/https://www.complex.com/music/kendrick-good-kid-maad-city-first-hip-hop-album-10-years-billboard-200|archive-date=October 25, 2022|access-date=October 25, 2022|url-status=live}}</ref>. == Крытычны прыём == {{Рэйтынгі | загаловак = ''Good Kid, M.A.A.D City'' | state = | rev1 = [[AnyDecentMusic?]] | rev1Score = 8.6/10<ref name="ADM">{{cite web|url=http://www.anydecentmusic.com/review/4967/Kendrick-Lamar-good-kid-mAAd-city.aspx|title=good kid, m.A.A.d city by Kendrick Lamar reviews|publisher=AnyDecentMusic?|access-date=November 25, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030065651/http://www.anydecentmusic.com/review/4967/Kendrick-Lamar-good-kid-mAAd-city.aspx|archive-date=October 30, 2012}}</ref> | rev2 = [[Metacritic]] | rev2Score = 91/100<ref name="MC">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/good-kid-maad-city/kendrick-lamar|title=Reviews for Good Kid, M.A.A.D City by Kendrick Lamar|publisher=[[Metacritic]]|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025233656/http://www.metacritic.com/music/good-kid-maad-city/kendrick-lamar|archive-date=October 25, 2012}}</ref> | rev3 = [[AllMusic]] | rev3Score = {{Rating|5|5}}<ref name="Jeffries">{{cite web|last=Jeffries|first=David|url=https://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248|title=Good Kid, M.A.A.D City – Kendrick Lamar|publisher=[[AllMusic]]|access-date=April 20, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222084254/http://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248|archive-date=February 22, 2017}}</ref> | rev4 = ''[[Entertainment Weekly]]'' | rev4Score = A−<ref>{{cite magazine|last1=Anderson|first1=Kyle|last2=Rahman|first2=Ray|date=October 26, 2012|url=https://www.ew.com/article/2012/10/26/albums-nov-2-2012|title=Albums: Nov. 2, 2012|magazine=[[Entertainment Weekly]]|location=New York|access-date=September 25, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118104234/http://www.ew.com/article/2012/10/26/albums-nov-2-2012|archive-date=November 18, 2016}}</ref> | rev5 = ''[[The Guardian]]'' | rev5Score = {{Rating|4|5}}<ref name="Macpherson">{{cite news|last=Macpherson|first=Alex|date=November 1, 2012|url=https://www.theguardian.com/music/2012/nov/01/kendrick-lamar-good-kid-review|title=Kendrick Lamar: Good Kid, M.A.A.D City – review|work=[[The Guardian]]|location=London|access-date=November 1, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104194618/http://www.theguardian.com/music/2012/nov/01/kendrick-lamar-good-kid-review|archive-date=November 4, 2013}}</ref> | rev6 = ''[[The Irish Times]]'' | rev6Score = {{Rating|5|5}}<ref name="Carroll">{{cite news|last=Carroll|first=Jim|date=November 2, 2012|url=https://www.irishtimes.com/culture/music/album-reviews/kendrick-lamar-1.546703|title=Kendrick Lamar|newspaper=[[The Irish Times]]|location=Dublin|access-date=November 23, 2013|quote=...a powerful, significant, thrilling and astonishing affair, good kid, mAAd city recalls the heyday of West Coast rap supremacy while sketching out a new manifesto.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418020300/http://www.irishtimes.com/culture/music/album-reviews/kendrick-lamar-1.546703|archive-date=April 18, 2016}}</ref> | rev7 = ''[[Los Angeles Times]]'' | rev7Score = {{Rating|3.5|4}}<ref name="Wood">{{cite news|last=Wood|first=Mikael|date=October 24, 2012|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024,0,6292536.story|title=Review: Kendrick Lamar roams Compton in 'good kid, m.A.A.d city'|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126060511/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024%2C0%2C6292536.story|archive-date=November 26, 2012|url-status=dead}}</ref> | rev8 = ''[[MSN Music]]'' ([[Robert Christgau#Consumer Guide|Expert Witness]]) | rev8Score = A−<ref name="Christgau">{{cite web|last=Christgau|first=Robert|date=August 28, 2012|url=http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/expert-witness-blogpost.aspx?post=08173192-dc4c-4b73-b02a-bf54068df4b9|title=Saigon/Kendrick Lamar|work=[[MSN Music]]|access-date=September 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313044216/http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/expert-witness-blogpost.aspx?post=08173192-dc4c-4b73-b02a-bf54068df4b9|archive-date=March 13, 2013|url-status=dead}}</ref> | rev9 = ''[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]'' | rev9Score = 9.5/10<ref name="Greene">{{cite web|last=Greene|first=Jayson|date=October 23, 2012|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/17253-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d city|work=[[Pitchfork]]|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031061456/http://pitchfork.com/reviews/albums/17253-good-kid-maad-city/|archive-date=October 31, 2012}}</ref> | rev10 = ''[[Rolling Stone]]'' | rev10Score = {{Rating|4|5}}<ref name="Rosen">{{cite magazine|last=Rosen|first=Jody|date=October 22, 2012|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/good-kid-m-a-a-d-city-20121022|title=good kid, m.A.A.d city|magazine=[[Rolling Stone]]|location=New York|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025234413/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/good-kid-m-a-a-d-city-20121022|archive-date=October 25, 2012}}</ref> | rev11 = ''[[Spin (magazine)|Spin]]'' | rev11Score = 8/10<ref name="Nosnitsky">{{cite web|last=Nosnitsky|first=Andrew|date=October 23, 2012|url=http://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-interscopeaftermath/|title=Kendrick Lamar, 'good kid, m.A.A.d. city' (Interscope/Aftermath)|work=[[Spin]]|location=New York|access-date=October 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429221835/http://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-interscopeaftermath/|archive-date=April 29, 2015}}</ref> | rev12 = ''[[USA Today]]'' | rev12Score = {{Rating|3.5|4}}<ref>{{cite news|last=Gardner|first=Elysa|date=October 22, 2012|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/22/listen-up-kendrick-lamar-gary-clark-jr-bat-for-lashes/1650079/|title=Listen Up: Kendrick Lamar, Gary Clark Jr.|work=[[USA Today]]|location=McLean|access-date=September 25, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010181046/http://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/22/listen-up-kendrick-lamar-gary-clark-jr-bat-for-lashes/1650079/|archive-date=October 10, 2016}}</ref> }} ''Good Kid, M.A.A.D City'' атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў. На [[Metacritic]], які прысвойвае нармалізаваны рэйтынг са 100 рэцэнзіям з прафесійных выданняў, альбом атрымаў сярэдні бал 91 на аснове 36 рэцэнзій, што сведчыць пра «ўсеагульнае прызнанне». Агрэгатар AnyDecentMusic? даў яму 8,6 з 10, грунтуючыся на ацэнцы крытычна меркавання. Рэцэнзенты шырока ацанілі яго за лірычныя здольнасці і апавядальныя здольнасці Ламара<ref name="independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|title=Kendrick Lamar's Good Kid Maad City is being taught as a text in schools|author=Hooton|first=Christopher|website=[[The Independent]]|date=August 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927114729/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|archive-date=September 27, 2016|access-date=September 25, 2016|url-status=live}}</ref>. У рэцэнзіі на альбом для ''[[Rolling Stone]]'' Джодзі Розен сказала, што ён «заслугоўвае месца ў гэтай легендарнай радаводнай лініі» «саўндтрэкаў {{Не перакладзена 3|Блэкслоўтінг|блэкслоўтінгу|ru|Blaxploitation}} сямідзесятых і адраджэння [[Гангста-рэп|гангста-рэпу]] дзевяностых». У ''[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]'' Грэг Кот высока ацаніў Ламара за тое, што ён надаў «гангста-тропам... новы паварот, а часам і цалкам перакуліў іх» на запісе, які «перапоўнены камедыяй, складанасцю і мноствам галасоў у галаве Кендрыка Ламара»<ref name="Kot">{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/music/turnitup/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021,0,1133931.column|title=Album review: Kendrick Lamar, 'good kid, m.A.A.d city'|author=Kot|first=Greg|author-link=Greg Kot|website=[[Chicago Tribune]]|date=October 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105120328/http://articles.chicagotribune.com/2012-10-21/entertainment/chi-kendrick-lamar-album-review-good-kid-maad-city-reviewed-20121021_1_kendrick-lamar-album-review-character-actor|archive-date=November 5, 2012|access-date=October 29, 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKot2012">[[Greg Kot|Kot, Greg]] (October 21, 2012). </cite></ref>. Джэйсан Грын ''Pitchfork'' напісаў, што «цуд гэтага альбома заключаецца ў тым, як ён злучае прамыя рэп-вострыя адчуванні» са сваім «важкім матэрыялам» і апавяданнем, у той час як Дэвід Амідан з ''PopMatters'' лічыў, што альбом адначасова даступны і змястоўны, здольны спадабацца як андэграўндным, так і мэйнстрымным слухачам хіп-хопа<ref name="Amidon">{{Cite web|url=https://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|title=Kendrick Lamar: good kid, m.A.A.d. city|author=Amidon|first=David|website=[[PopMatters]]|date=October 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108104550/http://www.popmatters.com/review/164640-kendrick-lamar-good-kid-m.a.a.d.-city/|archive-date=November 8, 2013|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAmidon2012">Amidon, David (October 23, 2012). </cite></ref>. ''Журналіст'' Джозэф Морпурга назваў яго аўтабіяграфічным «трыумфам шырыні» і «шырокамаштабным, далёка ідучым поспехам»<ref name="Morpurgo">{{Cite web|url=http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|author=Morpurgo|first=Joseph|website=[[Fact (UK magazine)|Fact]]|date=October 23, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027091611/http://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorpurgo2012">Morpurgo, Joseph (October 23, 2012). </cite></ref>. Джэкі Чо з ''XXL'' назваў альбом ''ood Kid, M.A.A.D City'' «адным з самых згуртаваных твораў у нядаўняй рэп-памяці» і напісаў, што кожная песня гучала «як складана аранжыравана, так і гукава, падкрэсліваючы яркую лірыку Кендрыка і дзіўны кантроль рытму»<ref name="Cho">{{Cite web|url=http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|title=Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city|author=Cho|first=Jaeki|website=[[XXL (magazine)|XXL]]|date=October 23, 2012|location=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026164959/http://www.xxlmag.com/reviews/2012/10/kendrick-lamar-good-kid-maad-city/|archive-date=October 26, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCho2012">Cho, Jaeki (October 23, 2012). </cite></ref>. У {{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru}} Джым Кэрал разглядаў яго як забаўляльны і прагрэсіўны твор, які, тым не менш, адлюстроўвае мінулую эпоху хіп-хопу Заходняга ўзбярэжжа. На думку рэдактара [[AllMusic]] Дэвіда Джэфрыса, альбом быў «нейкімсьці ўзнёслым гангста-рэпам»; ён напісаў пра яго тэму: {{Blockquote|Акрамя ўсіх гэтых выдатных ідэй і жыцця, гэта падарожжа па бетонных джунглях Комптона варта таго, каб здзейсніць з-за мастацкага багацця, а таксама прывабнасці таленавітага рэпера, які высока ўзлятае ў сваім дэбютным сезоне. Любыя сумневы з нагоды ўсяго гэтага жаху хутка рассейваюцца дзякуючы шчырым словах Кендрыка, адкрытага сэрца, розуму і працягнутай руцэ. Складзеце ўсё гэта і адняць шуміху, і гэты твор ўсё яшчэ досыць магутнае, каб заняць першае месца ў спісе<ref name="Jeffries"/>.}} Некаторыя рэцэнзенты паставіліся да альбома з меншым энтузіязмам. Хейзел Шэфілд з ''[[New Musical Express|NME]]'' меркаваў, што альбому "можа не хапаць грубай прывабнасці" ''Section.80''<ref name="Sheffield">{{Cite web|url=https://www.nme.com/reviews/kendrick-lamar/13799|title=Kendrick Lamar – 'Good Kid, MAAd City'|author=Sheffield|first=Hazel|website=[[NME]]|date=October 19, 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024215435/http://www.nme.com/reviews/kendrick-lamar/13799|archive-date=October 24, 2012|access-date=October 29, 2012|url-status=dead}}</ref>, Алекс Макферсан з ''[[The Guardian]]'' ён палічыў "малюнак Ламарам прыгнечаных жанчын" "залішне юрлівым і непераканаўчым". Роберт Кристгау (Robert Christgau) з MSN Music палічыў, што "імкненне да драматызму мае музычныя недахопы", але заявіў: "атмасферныя рытмы, якія Дрэ і яго памочнікі накладваюць на рэп і прыпевы, ствараюць музычную бесперапыннасць, якая падтрымлівае нервовы паток, а гэта як раз тое, што трэба рыфмаў Ламара". === Узнагароды === ''Good Kid, M.A.A.D City'' трапіў у некалькі спісаў лепшых альбомаў па выніках года па версіі музычных крытыкаў. Ён быў названы лепшым альбомам 2012 года па версіі [[BBC]], {{Не перакладзена 3|Complex|3=ru}}, ''Fact'', {{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York|ru}} і ''Pitchfork''. Альбом таксама заняў другое месца па версіі ''[[Billboard]]'', ''Chicago Tribune'', [[MTV]], ''Spin'' and ''[[Time]]'', чацвёртае — па версіі {{Не перакладзена 3|Filter (часопіс)|Filter|4=Filter (magazine)}}, {{Не перакладзена 3|Джон Парэлес|Джона Парэлеса|ru}} з ''The New York Times'' і Эн Паўэрс з [[National Public Radio|NPR]], пятае — па версіі ''The Guardian'', шостае — па версіі ''Rolling Stone'' і восьмае — па версіі ''[[Entertainment Weekly]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/feature/top-ten-lists-best-albums-of-2012|title=Music Critic Top 10 Lists – Best of 2012|publisher=[[Metacritic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112205543/http://www.metacritic.com/feature/top-ten-lists-best-albums-of-2012|archive-date=January 12, 2013|access-date=December 4, 2012|url-status=live}}</ref>. У снежні 2012 года ''Complex'' таксама назваў ''Good Kid, M.A.A.D City'' адным з 25 класічных хіп-хоп альбомаў за апошнія 10 гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2012/12/25-rap-albums-from-the-past-decade-that-deserve-classic-status/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|title=Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city (2012) – 25 Rap Albums From the Past Decade That Deserve Classic Status|website=[[Complex Networks|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227071457/http://www.complex.com/music/2012/12/25-rap-albums-from-the-past-decade-that-deserve-classic-status/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|archive-date=December 27, 2012|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. ''Complex'' таксама назваў вокладку свайго альбома лепшай у 2012 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2012/12/2012-year-in-review-the-25-best-album-covers-of-2012/good-kid-maad-city#gallery|title=1. Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d. city – The 25 Best Album Covers of 2012|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=December 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227071452/http://www.complex.com/music/2012/12/2012-year-in-review-the-25-best-album-covers-of-2012/good-kid-maad-city#gallery|archive-date=December 27, 2012|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>, а ''Pitchfork'' уключыў яе ў свой спіс 20 лепшых вокладак альбомаў года<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/features/staff-lists/9014-the-best-album-covers-of-2012/2/|title=Staff Lists: The Best Album Covers of 2012 &#124; Features|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=December 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722233418/http://pitchfork.com/features/staff-lists/9014-the-best-album-covers-of-2012/2/|archive-date=July 22, 2015|access-date=July 22, 2015|url-status=live}}</ref>. У красавіку 2013 года ''часопіс'' {{Не перакладзена 3|Vibe|3=ru}} паставіў альбом на 19-е месца ў сваім спісе «50 найвялікшых альбомаў з 1993 года»<ref>{{Cite web|url=http://www.vibe.com/2013/04/greatest-50-albums-since-93/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-3/|title=The Greatest 50 Albums Since '93|author=Aaron M|website=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=April 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723015749/http://www.vibe.com/2013/04/greatest-50-albums-since-93/kendrick-lamar-good-kid-maad-city-3/|archive-date=July 23, 2015|access-date=July 22, 2015|url-status=live}}</ref>. Альбом таксама быў уключаны ў кнігу {{Не перакладзена 3|«1001 альбом, які вы павінны пачуць, перш чым памрэце»|3=ru|4=1001 Albums You Must Hear Before You Die}}<ref>{{cite book|author1=Robert Dimery|author2=Michael Lydon|title=1001 Albums You Must Hear Before You Die: Revised and Updated Edition|date=2014|publisher=Universe|isbn=978-0-7893-2074-2}}</ref>. У кастрычніку 2013 года ''часопіс Complex'' назваў яго другім найлепшым хіп-хоп альбомам за апошнія пяць гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/10/best-recent-rap-albums/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|title=2. Kendrick Lamar, good kid, m.A.A.d city (2012) – The 10 Best Rap Albums of The Last 5 Years|website=[[Complex Networks|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010060517/http://www.complex.com/music/2013/10/best-recent-rap-albums/kendrick-lamar-good-kid-maad-city|archive-date=October 10, 2013|access-date=October 17, 2013|url-status=live}}</ref>. Таксама ў 2013 годзе ''часопіс Rolling Stone'' паставіў альбом на 86-е месца ў сваім спісе «100 найлепшых дэбютных альбомаў усіх часоў»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-100-greatest-debut-albums-of-all-time-20130322/good-kid-m-a-a-d-city-19691231|title=The 100 Best Debut Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=March 22, 2013|access-date=January 10, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123182423/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-100-greatest-debut-albums-of-all-time-20130322/good-kid-m-a-a-d-city-19691231|archive-date=January 23, 2016}}</ref>. Альбом заняў другое месца ў спісе «100 найлепшых альбомаў дзесяцігоддзя (2010-2014)», апублікаваным ''Pitchfork'' у жніўні 2014 года<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/features/staff-lists/9465-the-top-100-albums-of-2010-2014/5/|title=The 100 Best Albums of the Decade So Far (2010-2014)|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141003085154/http://pitchfork.com/features/staff-lists/9465-the-top-100-albums-of-2010-2014/5/|archive-date=October 3, 2014|url-status=live}}</ref>, і пятае месца ў спісе «20 найлепшых альбомаў 2010-х (пакуль што)», апублікаваным ''Billboard'' у студзені 2015 года<ref>{{cite magazine|title=Billboard's Top 20 Best Albums of the 2010s (So Far)|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url=https://www.billboard.com/photos/6436436/20-best-albums-2010s-half-decade?i=547115|access-date=July 22, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730001523/http://www.billboard.com/photos/6436436/20-best-albums-2010s-half-decade?i=547115|archive-date=July 30, 2015}}</ref>. У 2020 і 2023 гадах альбом заняў 115-е месца ў спісе «{{Не перакладзена 3|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса Rolling Stone|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў|ru|500 величайших альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}}» па версіі часопіса ''Rolling Stone''<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118/|title=The 500 Greatest Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=September 22, 2020|access-date=September 22, 2020|archive-date=October 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021072153/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118/|title=The 500 Greatest Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=December 31, 2023|access-date=May 25, 2024|archive-date=May 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240525044700/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-2-1063118/|url-status=live}}</ref>. У 2022 годзе ён заняў першае месца ў спісе «50 найвялікшых канцэптуальных альбомаў усіх часоў» таксама па версіі ''Rolling Stone<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-concept-albums-1234604040/kendrick-lamar-31-1234604340/|title=The 50 Greatest Concept Albums of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=October 12, 2022|access-date=October 23, 2022|archive-date=October 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221021114037/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-concept-albums-1234604040/kendrick-lamar-31-1234604340/|url-status=live}}</ref>''. У 2024 годзе ''часопіс {{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}'' паставіў ''Good Kid, M.A.A.D City'' на 72-е месца ў сваім спісе «300 найвялікшых альбомаў усіх часоў»<ref>{{Cite web|url=https://www.pastemagazine.com/music/greatest-albums/the-300-greatest-albums-of-all-time-2|title=The 300 Greatest Albums of All Time|author=Sharples|first=Grant|website=[[Paste (magazine)|Paste]]|date=June 3, 2024|access-date=December 12, 2024}}</ref>. У 2025 годзе альбом заняў шостае месца ў спісе «Найлепшыя альбомы XXI стагоддзя» ад ''Rolling Stone''<ref>{{Cite magazine|last=Reeves|first=Mosi|date=January 10, 2025|title=The 250 Greatest Albums of the 21st Century So Far|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-21st-century-1235177256/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city-4-1235188716/|access-date=May 20, 2025|magazine=[[Rolling Stone]]|language=en-US}}</ref>. Альбом быў намінаваны на званне «Лепшы рэп-альбом» на {{Не перакладзена 3|Billboard Music Awards 2013|3=ru}} 2013 года і {{Не перакладзена 3|American Music Awards 2013|3=ru}} 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.rap-up.com/2013/04/22/rihanna-scores-10-billboard-music-awards-nominations/|title=Rihanna Scores 10 Billboard Music Awards Nominations|website=[[Rap-Up]]|date=April 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014074000/http://www.rap-up.com/2013/04/22/rihanna-scores-10-billboard-music-awards-nominations/|archive-date=October 14, 2013|access-date=October 16, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/5755250/american-music-awards-2013-full-nominations-list|title=American Music Awards 2013: Full Nominations List|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 10, 2013|access-date=October 16, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013011236/http://www.billboard.com/articles/news/5755250/american-music-awards-2013-full-nominations-list|archive-date=October 13, 2013}}</ref>, а таксама атрымаў узнагароду «Альбом года» на прэміі {{Не перакладзена 3|BET Hip Hop Awards 2013 года|4=2013 BET Hip Hop Awards}}<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1715658/bet-hip-hop-awards-2013-winners.jhtml|title=BET Hip Hop Awards 2013 Winners|date=October 15, 2013|publisher=[[MTV News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016111413/http://www.mtv.com/news/articles/1715658/bet-hip-hop-awards-2013-winners.jhtml|archive-date=October 16, 2013|access-date=October 15, 2013|url-status=dead}}</ref>. Альбом ''Good Kid M.A.A.D City'' прынёс Ламару чатыры намінацыі [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] на {{Не перакладзена 3|56-я цырымонія «Грэмі»|56-й цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі»|ru|56-я церемония «Грэмми»}}: за альбом года, найлепшы рэп-альбом, найлепшае рэп-выкананне за песню "Now or Never" з {{Не перакладзена 3|Мэры Джэй Блайдж|Мэры Джэй Блайдж|4=Блайдж, Мэри Джей}} і найлепшае рэп-выкананне за песню "Swimming Pools (Drank)"<ref>{{Cite web|url=http://www.complex.com/music/2013/12/2014-grammy-nominees-list|title=2014 Grammy Nominees List|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=December 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320035103/http://www.complex.com/music/2013/12/2014-grammy-nominees-list|archive-date=March 20, 2014|access-date=March 8, 2014|url-status=live}}</ref>. Страта ўзнагароды «Лепшы рэп-альбом» на карысць альбома {{Не перакладзена 3|The Heist|3=ru}} {{Не перакладзена 3|Маклемора і Раяна Льюіса|4=Macklemore & Ryan Lewis}} была названа «ганебнай абразай» Андрэ Джы з ''Rolling Stone''<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/grammys-best-rap-album-2023-decisions-1234631089/|title=Grammys 2023: They Still Can't Get Rap Right|date=November 15, 2022|access-date=November 15, 2022|magazine=[[Rolling Stone]]|first=Andre|last=Gee|archive-date=November 15, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221115184549/https://www.rollingstone.com/music/music-features/grammys-best-rap-album-2023-decisions-1234631089/|url-status=live}}</ref>. Сам {{Не перакладзена 3|Macklemore|3=ru}} лічыў страту рабаваннем і папрасіў прабачэння ў Ламара праз {{Не перакладзена 3|iMessage|3=ru}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.stereogum.com/1644301/read-macklemores-apology-text-to-kendrick-lamar-for-winning-best-rap-album-grammy/news/|title=Read Macklemore's Apology Text To Kendrick Lamar For Winning Best Rap Album Grammy|author=Breihan|first=Tom|website=[[Stereogum]]|date=January 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206161653/https://www.stereogum.com/1644301/read-macklemores-apology-text-to-kendrick-lamar-for-winning-best-rap-album-grammy/news/|archive-date=February 6, 2023|access-date=February 6, 2023|url-status=live}}</ref>. === Адказ ад Шына === 23 кастрычніка 2012 года, пасля выхаду ''альбома Good Kid, M.A.A.D City'' атрымаў шмат водгукаў хіп-хоп супольнасці. Рэпер {{Не перакладзена 3|Shyne}} напісаў у Твітэры, каб раскрытыкаваць альбом, назваўшы яго «смеццем» і, у прыватнасці, яго прадукцыю<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21628/title.shyne-explains-why-he-thinks-kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-trash|title=Shyne Explains Why He Thinks Kendrick Lamar's "good kid, m.A.A.d city" Is "Trash"|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127081056/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21628/title.shyne-explains-why-he-thinks-kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-trash|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Рэперы з Заходняга ўзбярэжжа {{Не перакладзена 3|Nipsey Hussle|3=ru|4=Нипси Хассл}}, Schoolboy Q і {{Не перакладзена 3|The Game (рэпер)|The Game|ru|The Game (рэпер)}} хутка пакрыўдзіліся на гэта, а The Game абараніў Ламара з-за яго «неканфліктнага характару»<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21658/title.game-defends-kendrick-lamar-from-shynes-comments-against-good-kid-maad-city|title=Game Defends Kendrick Lamar From Shyne's Comments Against "good kid, m.A.A.d city"|author=Horowitz|first=Steven|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127095610/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21658/title.game-defends-kendrick-lamar-from-shynes-comments-against-good-kid-maad-city|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21931/title.kendrick-lamar-says-word-of-mouth-helped-album-sales-refers-to-shyne-as-being-a-good-dude|title=Kendrick Lamar Says Word Of Mouth Helped Album Sales, Refers To Shyne As Being A "Good Dude"|author=Harling|first=Danielle|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121121214130/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21931/title.kendrick-lamar-says-word-of-mouth-helped-album-sales-refers-to-shyne-as-being-a-good-dude|archive-date=November 21, 2012|access-date=November 19, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sohh.com/2012/10/nipsey_hussle_curreny_schoolboy_q_lash_b.html|title=Nipsey Hussle, Curren$y, Schoolboy Q Lash Back at Shyne|author=Langhorne|first=Cyrus|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314110654/http://www.sohh.com/2012/10/nipsey_hussle_curreny_schoolboy_q_lash_b.html|archive-date=March 14, 2013|access-date=May 14, 2013|url-status=live}}</ref>. Пазней, 26 кастрычніка, Ламар адказаў на каментарыі Shyne, сказаўшы, што ён не адчувальны чалавек і яго не бянтэжаць яго каментарыі. Акрамя таго, ён сказаў, што ''Good Kid, M.A.A.D City'' не абавязкова «класіка», як некаторыя яго называюць, але «вартая класікі», калі пройдзе дастаткова часу<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21662/title.kendrick-lamar-unfazed-by-shynes-good-kid-maad-city-comments-says-his-album-is-classic-worthy|title=Kendrick Lamar Unfazed By Shyne's "good kid, m.A.A.d city" Comments, Says His Album Is "Classic Worthy"|author=Harling|first=Danielle|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028190525/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21662/title.kendrick-lamar-unfazed-by-shynes-good-kid-maad-city-comments-says-his-album-is-classic-worthy|archive-date=October 28, 2012|access-date=November 19, 2012|url-status=dead}}</ref>. Пазней ён згадаў Shyne ў песні "The Jig Is Up", заявіўшы: «Я малюся Богу, каб гэты рытм быў дастаткова добрым для Шайна»<ref>{{Cite web|url=http://prettymuchamazing.com/mp3/kendrick-lamar-the-jig-is-up-dumpin|title=Download: New Kendrick Lamar – "The Jig is Up (Dumpin')"|author=Oliver|first=Genevieve|date=October 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002185840/http://prettymuchamazing.com/mp3/kendrick-lamar-the-jig-is-up-dumpin|archive-date=October 2, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref>. Пасля таго, як Shyne падтрымаў свае каментарыі, The Game адказалі фрыстайлам, у якім абразілі Шайна пад назвай "Cough Up a Lung"<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21664/title.shyne-responds-to-game-calls-him-my-little-son|title=Shyne Responds to the Game, Calls Him "My Little Son"|author=Horowitz|first=Steven|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126083707/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21664/title.shyne-responds-to-game-calls-him-my-little-son|archive-date=November 26, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21842/title.game-disses-shyne-on-cough-up-a-lung-freestyle|title=Game Disses Shyne On 'Cough Up A Lung' Freestyle|author=Horowitz|first=Steven|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113090226/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21842/title.game-disses-shyne-on-cough-up-a-lung-freestyle|archive-date=November 13, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Пазней Shyne адказаў уласным {{Не перакладзена 3|Біф (хіп-хоп)|дыскусійным трэкам|ru|Биф (хип-хоп)}} пад назвай "Psalms 68 (Guns & Moses)"<ref>{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21863/title.shyne-disses-game-with-psalms-68-guns-moses|title=Shyne Disses Game With "Psalms 68 (Guns & Moses)"|website=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116043957/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21863/title.shyne-disses-game-with-psalms-68-guns-moses|archive-date=November 16, 2012|access-date=November 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе 2024 года Shyne выказаў шкадаванне з-за крытыкі альбома ў падкасце і прызнаў Ламара «адным з найвялікшых музыкаў нашага пакалення»<ref>{{Cite web|url=https://www.vibe.com/news/entertainment/shyne-admits-kendrick-lamar-album-trash-mistake-1234950944/|title=Shyne Admits Calling This Kendrick Lamar Album "Trash" Was A Mistake|author=Brown|first=Preezy|website=Vibe|date=November 21, 2024|access-date=September 9, 2025}}</ref>. === Акадэмічны прыём === У 2014 годзе паведамлялася, што ''Good Kid, M.A.A.D City'' вывучаўся як тэкст на курсах кампазіцыі для першакурснікаў прафесара [[Агастаўскі ўніверсітэт|Універсітэта Джорджыі Рэгентаў]] Адама Дзіля разам з іншымі творамі па сталенні, такімі як раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] ''«{{Не перакладзена 3|Партрэт мастака ў маладосці|Партрэт мастака ў маладосці|ru|Портрет художника в юности}}»'', ''«Выбраныя вершы''» {{Не перакладзена 3|Гвендалін Брукс|Гвендалін Брукс|ru|Брукс, Гвендолин}}, апавяданне {{Не перакладзена 3|Джэймс Болдуін|Джэймса Болдуіна|ru|Болдуин, Джеймс}} «''{{Не перакладзена 3|На сустрэчу з чалавекам|4=Going to Meet the Man (short story)}}''» і фільм {{Не перакладзена 3|Джон Сінглтан|Джона Сінглтана|ru|Синглтон, Джон}} «''{{Не перакладзена 3|Хлопцы па суседстве|3=ru|4=Ребята по соседству}}»''. Тэма заняткаў была прызначана для таго, каб «натхніць студэнтаў знайсці спосаб прыўнесці трохі здаровы розум у наш уласны вар'яцкі горад – Аўгусту», — сказаў Дзіль ''HipHopDX''. «Ламар — гэта Джэймс Джойс хіп-хопу, — сказаў ён, — па складанасці свайго апавядання, па сваім веданні канону і па пастаяннай засяроджанасці на горадзе свайго выхавання — Комптане»<ref name="independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|title=Kendrick Lamar's Good Kid Maad City is being taught as a text in schools|author=Hooton|first=Christopher|website=[[The Independent]]|date=August 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927114729/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-is-being-taught-as-a-text-in-schools-9685943.html|archive-date=September 27, 2016|access-date=September 25, 2016|url-status=live}}</ref>. == Спіс трэкаў == {{Tracklist|headline=''Good Kid, M.A.A.D City'' стандартнае выданне|extra_column=Прадзюсеры|total_length=68:23|title1=[[Sherane a.k.a Master Splinter's Daughter]]|writer1={{hlist|[[Kendrick Duckworth]]|[[Christopher Whitacre]]|[[Justin Henderson]]}}|extra1=[[Tha Bizness]]|length1=4:33|title2=[[Bitch, Don't Kill My Vibe]]|writer2={{hlist|Duckworth|[[Mark Spears]]|[[Robin Hannibal|Robin Braun]]{{ref|c|[c]}}|Vindahl Friis{{ref|c|[c]}}|Lykke Schmidt{{ref|c|[c]}}}}|extra2=[[Sounwave]]|length2=5:10|title3=[[Backseat Freestyle]]|writer3={{hlist|Duckworth|[[Chauncey Hollis Jr.]]}}|extra3=[[Hit-Boy]]|length3=3:32|title4=The Art of Peer Pressure|writer4={{hlist|Duckworth|Jonas Vestergaard|[[Rune Rask]]{{ref|d|[d]}}}}|extra4=Tabu|length4=5:24|title5=[[Money Trees]]|note5=сумесна з Jay Rock|writer5={{hlist|Duckworth|[[Johnny McKinzie Jr.]]|[[Dacoury Natche]]|[[Victoria Legrand|Victoria Garance Alixe Legrand]]{{ref|e|[e]}}|[[Alex Scally]]{{ref|e|[e]}}}}|extra5=[[DJ Dahi]]|length5=6:26|title6=[[Poetic Justice (песня)|Poetic Justice]]|note6=сумесна з [[Drake (рэпер)|Drake]]|writer6={{hlist|Duckworth|[[Aubrey Graham]]|[[Elijah Molina]]|[[Jimmy Jam and Terry Lewis|James Harris]]{{ref|f|[f]}}|[[Janet Jackson]]{{ref|f|[f]}}|[[Jimmy Jam and Terry Lewis|Terry Lewis]]{{ref|f|[f]}}}}|extra6=[[Scoop DeVille]]|length6=5:00|title7=[[Good Kid (песня)|Good Kid]]|writer7={{hlist|Duckworth|[[Pharrell Williams]]}}|extra7=P. Williams|length7=3:34|title8=[[M.A.A.D City]]|note8=сумесна з MC Eiht|writer8={{hlist|Duckworth|[[Aaron Tyler]]|Spears|[[Ricci Riera]]|Axel "AxlFolie" Morgan}}|extra8={{hlist|Sounwave|THC|[[Terrace Martin]]{{ref|b|[b]}}}}|length8=5:50|title9=[[Swimming Pools (Drank)]]|note9=пашыраная версія|writer9={{hlist|Duckworth|[[T-Minus (record producer)|Tyler Williams]]}}|extra9=[[T-Minus (record producer)|T-Minus]]|length9=5:13|title10=[[Sing About Me, I'm Dying of Thirst]]|writer10={{hlist|Duckworth|[[Like (record producer)|Gabe Stevenson]]|[[Skhye Hutch|Derrick Hutchins]]|[[Quincy Jones]]{{ref|g|[g]}}|[[Alan Bergman]]{{ref|g|[g]}}|[[Marilyn Bergman]]{{ref|g|[g]}}}}|extra10={{hlist|[[Like (record producer)|Like]]|[[Skhye Hutch]]|Sounwave{{ref|b|[b]}}}}|length10=12:03|title11=Real|note11=сумесна з Anna Wise|writer11={{hlist|Duckworth|Martin}}|extra11=Martin|length11=7:23|title12=[[Compton (песня)|Compton]]|note12=сумесна з [[Dr. Dre]]|writer12={{hlist|Duckworth|Sly Jordan|[[Just Blaze|Justin Smith]]|Charles Richard Cason{{ref|h|[h]}}}}|extra12=[[Just Blaze]]|length12=4:08}}{{Tracklist|headline=Дэлюкс выданне (бонус-трэкі)|extra_column=Прадзюсар|total_length=87:41|title13=[[The Recipe (Kendrick Lamar song)|The Recipe]]|note13=сумесна з Dr. Dre|writer13={{hlist|Duckworth|[[Andre Young]]|Molina|[[Mr Twin Sister|Eric Cardona]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Gabe D'Amico]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Dev Gupta]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Andrea Hernandez]]{{ref|i|[i]}}|[[Mr Twin Sister|Bryan Ujueta]]{{ref|i|[i]}}}}|extra13=Scoop DeVille|length13=5:52|title14=Black Boy Fly|writer14={{hlist|Duckworth|[[Rahki|Columbus Smith]]|[[Dawaun Parker]]}}|extra14={{hlist|[[Rahki]]|Parker{{ref|a|[a]}}}}|length14=4:38|title15=Now or Never|note15=сумесна з [[Mary J. Blige]]|writer15={{hlist|Duckworth|[[Jazmine Sullivan]]|[[Jack Splash]]}}|extra15=Splash|length15=4:17}}{{Tracklist|headline=iTunes дэлюкс выданне (бонус-трэкі)|extra_column=Прадзюсар|total_length=95:45|title16=Collect Calls|note16=сумесна з Kent Jamz|writer16={{hlist|Duckworth|Khalil Muhammad|Riera|Morgan}}|extra16=THC|length16=3:57|title17=Swimming Pools (Drank)|writer17={{hlist|Duckworth|T. Williams}}|extra17=T-Minus|length17=4:07}}{{Tracklist|headline=Spotify дэлюкс выданне (бонус-трэкі)|extra_column=Прадзюсер|title16=The Recipe|note16=Black Hippy рэмікс; сумесна з Black Hippy|writer16={{hlist|Ламар|Хэнлі|Макінзі|Стывенс|Molina|Cardona{{ref|i|[i]}}|D'Amico{{ref|i|[i]}}|Gupta{{ref|i|[i]}}|Hernandez{{ref|i|[i]}}|Ujueta{{ref|i|[i]}}}}|extra16=Scoop DeVille|length16=4:22|title17=Bitch, Don't Kill My Vibe|writer17={{hlist|Ламар|Шон Картэр|Spears|Браўн{{ref|c|[c]}}|Friis{{ref|c|[c]}}|Шміт{{ref|c|[c]}}}}|extra17=Sounwave|length17=4:38|total_length=9:00}}{{Tracklist|headline=2013 міжнароднае перавыданне (бонус-трэк)|extra_column=Прадзюсер|title14="Bitch, Don't Kill My Vibe" (міжнародны рэмікс; сумесна з Emeli Sandé)|length14=5:06|extra14=Sounwave}} '''Заўвагі''' * {{Sup|{{note|a|[a]}}}} азначае супрадзюсерам * {{Sup|{{note|b|[b]}}}} пазначае дадатковага вытворцы * "Bitch, Don't Kill My Vibe" ўключае ў сябе бэк-вакал ад Anna Wise і дадатковы вакал ад {{Не перакладзена 3|JMSN}} * "Money Trees" ўключае ў сябе бэк-вакал ад Anna Wise * "Good Kid" змяшчае дадатковы вакал ад {{Не перакладзена 3|Chad Hugo|3=ru}} * "M.A.A.D City" ўтрымлівае непацверджаны вакал гурта {{Не перакладзена 3|Schoolboy Q|3=ru}}<ref>{{Cite web|url=http://theboombox.com/schoolboy-q-kendrick-lamar-arsenio-collard-greens/|title=Watch Kendrick Lamar and ScHoolboy Q on 'The Arsenio Hall Show'|author=Martin|first=Andrew|website=[[The Boombox]]|date=September 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005005906/http://theboombox.com/schoolboy-q-kendrick-lamar-arsenio-collard-greens/|archive-date=October 5, 2013|access-date=October 1, 2013|url-status=live}}</ref> * "Sing About Me, I'm Dying of Thirst" ўключае дадатковы вакал ад JMSN, Anna Wise і Camille "ill Camille" Davis * "Real" ўключае ў сябе бэк-вакал ад JMSN '''Сэмплы''' * {{Sup|{{note|c|[c]}}}} "Bitch, Don't Kill My Vibe" змяшчае часткі "Tiden Flyver", напісаны {{Не перакладзена 3|Робін Браўн|Робінам Браўнам|4=Robin Hannibal}}, Vindahl Friis і Lykke Schmidt, у выкананні Boom Clap Bachelors; і змяшчае элементы асноўнай запісу "Tiden Flyver", у выкананні Boom Clap Bachelors. * "Backseat Freestyle" змяшчае непацверджаны ўзор "Yo Soy Cubano", у выкананні {{Не перакладзена 3|The Chakachas}}<ref name="SmapleCredits">{{Cite web|url=http://animalnewyork.com/2013/sample-wars-kendrick-lamar-vs-fatboy-slim/|title=SAMPLE WARS: KENDRICK LAMAR VS. FATBOY SLIM|author=Kush|first=Andy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031709/http://animalnewyork.com/2013/sample-wars-kendrick-lamar-vs-fatboy-slim/|archive-date=November 29, 2014|access-date=November 20, 2014|url-status=dead}}</ref>; і непацверджаны ўзор з {{Не перакладзена 3|Суперкрошкі|Суперкрошках|ru|Суперкрошки}} эпізод "Beat Your Greens"<ref>{{Cite web|url=https://hypebeast.com/2021/10/hit-boy-kendrick-lamar-backstreet-freestyle-powerpuff-girls-sample|title=Hit-Boy Shares 'Powerpuff Girls' Sample Used on Kendrick Lamar's "Backseat Freestyle"|author=Caraan|first=Sophie|date=October 27, 2021|publisher=Hypebeast|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027085128/https://hypebeast.com/2021/10/hit-boy-kendrick-lamar-backstreet-freestyle-powerpuff-girls-sample|archive-date=October 27, 2021|access-date=October 28, 2021|url-status=live}}</ref>. * {{Sup|{{note|d|[d]}}}} "The Art of Peer Pressure" змяшчае ўзор "Helt Alene", напісаны Руна Раск, у выкананні {{Не перакладзена 3|Suspekt}}. * {{Sup|{{note|e|[e]}}}} "Money Trees" змяшчае элементы і зваротную выбарку з "Silver Soul", напісаны {{Не перакладзена 3|Victoria Garance Alixe Legrand}} і {{Не перакладзена 3|Alex Scally}}, у выкананні {{Не перакладзена 3|Beach House|3=ru}}, і некрэдытаваная інтэрпаляцыя "Big Ballin' з My Homies", у выкананні {{Не перакладзена 3|E-40|3=ru}}<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.complex.com/music/a/b-blanchet/e-40-kendrick-lamar-one-of-the-best|title=E-40 Calls Kendrick Lamar 'One Of The Best That Ever Did It'|author=Blanchet|first=Brenton|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=March 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124004435/https://www.complex.com/music/a/b-blanchet/e-40-kendrick-lamar-one-of-the-best|archive-date=November 24, 2023|access-date=November 24, 2023|url-status=live}}</ref>. * {{Sup|{{note|f|[f]}}}} "Poetic Justice" змяшчае вытрымкі з "{{Не перакладзена 3|Any Time, Any Place}}", напісаны {{Не перакладзена 3|Джымі Джэм і Тэры Льюіс|Джымі Джэм, Тэры Льюіс|ru|Джимми Джем и Терри Льюис}} і {{Не перакладзена 3|Джанет Джэксан|Джанет Джэксан|ru|Джексон, Джанет}}, у выкананні Джанет Джэксан. * {{Sup|{{note|g|[g]}}}} "Sing About Me, I'm Dying of Thirst" змяшчае элементы "Maybe Tomorrow", напісаны [[Куінсі Джонс|Куінсам Джонсам]], {{Не перакладзена 3|Алан і Мэрылін Бергман|Аланам і Мэрылінай Бергманамі|ru|Алан и Мэрилин Бергман}}, у выкананні {{Не перакладзена 3|Грант Грын|Гранта Грына|ru|Грин, Грант}}; і непацверджаны ўзор "[[Use Me (Bill Withers song)|Use Me]]", у выкананні {{Не перакладзена 3|Біл Уізерс|Біла Уізерса|ru|Уизерс, Билл}}<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/2020/04/bill-withers-samples-rap|title=10 Iconic Bill Withers Samples in Rap|author=Setaro|first=Shawn|website=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=April 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028210004/https://www.complex.com/music/2020/04/bill-withers-samples-rap|archive-date=October 28, 2021|access-date=October 28, 2021|url-status=live}}</ref>. * {{Sup|{{note|h|[h]}}}} "Compton" змяшчае вытрымкі з "What's This World Coming To", напісаны Charles Richard Cason, у выкананні Formula IV. * {{Sup|{{note|i|[i]}}}} "The Recipe" змяшчае элементы "Meet the Frownies", напісаны {{Не перакладзена 3|Mr Twin Sister|3=}}; і ўзор з"Meet the Frownies", таксама у выкананні Mr Twin Sister. == Персанал == Звесткі пра ўдзельнікаў запісу ''Good Kid, MAAD City,'' адаптавана з [[AllMusic]]<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248/credits|title=Good Kid, M.A.A.D City – Kendrick Lamar|publisher=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027012956/http://www.allmusic.com/album/good-kid-maad-city-mw0002421248/credits|archive-date=October 27, 2012|access-date=October 21, 2012|url-status=live}}</ref>.{{div col|colwidth=22em}} * [[Кендрык Ламар]] – мастацкі кірунак, галоўны мастак * [[Dr. Dre]] – выканаўчы прадзюсер, запрошаны артыст, звядзенне * Энтані "Top Dawg" Ціфіт – выканаўчы прадзюсер * Дэрэк "MixedByAli" Алі – інжынер па змешванні * Дэйв Фры – асацыяваны прадзюсар, каардынатар * Лары Чатмен – каардынацыя вытворчасці * Эндру Ван Метэр – каардынацыя вытворчасці * Эшлі Палмер – каардынацыя * Майк Боцци – асваенне * Браян "Big Bass" Гарднер – асваенне * Дзі Браўн – інжынер * Майк Ларсан – інжынер * Джэймс Хант – інжынер * Маўрысіа Ірагоры – інжынер * Джарэд Скот – інжынер, звядзенне<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/events/grammys-2014/5876957/56th-grammys-preview-album-of-the-year|title=56th GRAMMYs Preview: Album of the Year|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=August 19, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160731073712/http://www.billboard.com/articles/events/grammys-2014/5876957/56th-grammys-preview-album-of-the-year|archive-date=July 31, 2016}}</ref> * Джэк Сплэш – прадзюсер * Hit-Boy – прадзюсер * Scoop DeVille – прадзюсер * DJ Dahi – прадзюсер * Скай Хатч – прадзюсер * Just Blaze – прадзюсер * Tha Bizness – прадзюсер * T-Minus – прадзюсер * Фарэл Уільямс – прадзюсер * Тэрасны Марцін – дадатковы прадзюсер * Sounwave – дадатковы прадзюсер * Кірдзіс Пасцеле – асацыіраваны прадзюсар * Тэрэнс Хендэрсан – асацыіраваны прадзюсар * Дрэйк Обрі Грэхам – запрошаны артыст * MC Eiht – запрошаны артыст * Джэй Рок – запрошаны артыст * Кент Джэмз – запрошаны артыст * Ганна Уайз – запрошаны артыст, вакал, бэк-вакал * Каміла "Ill Каміла" Дэвиз – вакал * Chad Hugo – вакал * JMSN – вакал, бэк-вакал * Амары Парнэл – хуки і сэмплы спявачкі * Мэры Кітынг – скрыпка * Марлон Уільямс – гітара, бас-гітара * Charly & Margaux – скрыпка, альт * Габрыэль Стывенсан – піяніна * Уілі Лонг – стыліст * Кіці Фантэйн – стыліст * Дэн Монік – фатаграфія * Пола Олівер – фота ласкава прадастаўлена * Дуэйн Лафлер – фота ласкава прадастаўлена * Дэні Сміт – фота ласкава прадастаўлена * Schoolboy Q – почырк на вокладцы, бэк-вакал {{div col end}} == Чарты == {{col-begin}} {{col-2}} |- {{col-2}} === Чарты на канец года === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі па выніках 2012 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2012) ! scope="col"| Пазіцыя |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-billboard-200-albums|title=The Best of 2012: The Year in Music|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 3, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104020444/http://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-billboard-200-albums|archive-date=January 4, 2015}}</ref> | 80 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-r-b-hip-hop-albums?begin=11&order=position|title=The Best of 2012: The Year in Music|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 3, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703035906/http://www.billboard.com/charts/year-end/2012/top-r-b-hip-hop-albums?begin=11&order=position|archive-date=July 3, 2014}}</ref> | 16 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2013 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2013) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2013&cat=a|title=Jaaroverzichten 2013|publisher=Ultratop|access-date=June 28, 2020|archive-date=November 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116003356/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2013&cat=a|url-status=live}}</ref> | 190 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-billboard-200-albums |title=2013 Year-End Charts – Billboard 200 Albums |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=December 13, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141212202750/http://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-billboard-200-albums |archive-date=December 12, 2014}}</ref> | 24 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-r-b-hip-hop-albums |title=R&B/Hip-Hop Albums: 2013 Year-End Charts |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=March 8, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407163553/http://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-r-b-hip-hop-albums |archive-date=April 7, 2014}}</ref> | 7 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2014 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2014) ! scope="col"| Пазіцыя |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums: 2014 Year-End Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 15, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141212203747/http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-billboard-200-albums|archive-date=December 12, 2014}}</ref> | 69 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=Top R&B/Hip-Hop Albums: 2014 Year-End Charts|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 15, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227053943/http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=December 27, 2014}}</ref> | 27 |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2015 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2015) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums|title=''Billboard'' 200 – Year-end Chart|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 9, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211210130/http://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums|archive-date=December 11, 2015}}</ref> | 72 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2016 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2016) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Danish Albums (Hitlisten)<ref>{{cite web |url=http://hitlisten.nu/top2016.asp |title=Album Top-100 2016 |publisher=Hitlisten.NU |language=da |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp |archive-date=December 30, 2016}}</ref> | 85 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 9, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208120131/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=December 8, 2016}}</ref> | 74 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2017 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2017) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Danish Albums (Hitlisten)<ref>{{cite web|url=http://hitlisten.nu/top2017.asp?list=Album%20100|title=Album Top-100 2017|publisher=Hitlisten|access-date=January 11, 2018|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116112722/http://hitlisten.nu/top2017.asp?list=Album%20100|url-status=live}}</ref> | 100 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2017|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 12, 2017|archive-date=December 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224115207/https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 60 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2018 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2018) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 5, 2018|archive-date=December 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208234813/https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=June 22, 2020|archive-date=April 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405160444/https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-r-and-b-hip-hop-albums|url-status=live}}</ref> | 61 |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2019 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2019) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2019|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=October 2, 2021|archive-date=February 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223153312/https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 119 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2020 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2020) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2020/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums for 2020|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=January 15, 2021|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114213533/https://www.aria.com.au/charts/2020/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2020&cat=a|title=Jaaroverzichten 2020|publisher=Ultratop|access-date=December 18, 2020|archive-date=December 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222205127/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2020&cat=a|url-status=live}}</ref> | 181 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2020|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 4, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207204455/https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-billboard-200-albums|url-status=live}}</ref> | 86 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2020|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 12, 2020|archive-date=December 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207204435/https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-r-and-b-hip-hop-albums|url-status=live}}</ref> | 74 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2021 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2021) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2021/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums for 2021|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 13, 2022|archive-date=January 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220112223805/https://www.aria.com.au/charts/2021/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 79 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2021&cat=a|title=Jaaroverzichten 2021|publisher=Ultratop|access-date=January 5, 2022|archive-date=January 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104110928/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2021&cat=a|url-status=live}}</ref> | 180 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2021|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 3, 2021|archive-date=December 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203104042/https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-billboard-200-albums/|url-status=live}}</ref> | 53 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2021|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 3, 2021|archive-date=December 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202151327/https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-r-and-b-hip-hop-albums/|url-status=live}}</ref> | 25 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2022 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2022) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2022/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2022|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 4, 2023|archive-date=January 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104142525/https://www.aria.com.au/charts/2022/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 58 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2022&cat=a|title=Jaaroverzichten 2022|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 14, 2023|archive-date=January 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113102633/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2022&cat=a|url-status=live}}</ref> | 123 |- ! scope="row"| Icelandic Albums ([[Tónlistinn]])<ref>{{cite web|url=https://plotutidindi.is/tonlistinn-plotur-2022/|title=Tónlistinn – Plötur – 2022|publisher=Plötutíðindi|access-date=January 14, 2025|language=is}}</ref> | 55 |- ! scope="row"| New Zealand Albums (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2022-12-31|title=Top Selling Albums of 2022|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221072418/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=5467|url-status=live}}</ref> | 24 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 2, 2022|archive-date=December 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202030432/https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-billboard-200-albums/|url-status=live}}</ref> | 25 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2022|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=December 2, 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221045522/https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-r-and-b-hip-hop-albums/|url-status=live}}</ref> | 12 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2023 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2023) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2023/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums Chart for 2023|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 12, 2024|archive-date=January 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112022059/https://www.aria.com.au/charts/2023/albums-chart|url-status=live}}</ref> | 78 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2023&cat=a|title=Jaaroverzichten 2023|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 7, 2024|archive-date=January 7, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107174051/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2023&cat=a|url-status=live}}</ref> | 140 |- ! scope="row"| Canadian Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-canadian-albums/|title=Top Canadian Albums – Year-End 2023|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 22, 2023|archive-date=November 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121214402/https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-canadian-albums/|url-status=live}}</ref> | 49 |- ! scope="row"| Icelandic Albums (Tónlistinn)<ref>{{cite web|url=https://plotutidindi.is/tonlistinn-plotur-2023/|title=Tónlistinn – Plötur – 2023|publisher=Plötutíðindi|access-date=January 14, 2025|language=is}}</ref> | 64 |- ! scope="row"| New Zealand Albums (RMNZ)<ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/annual-albums/2023-12-31|title=Top Selling Albums of 2023|publisher=[[Recorded Music NZ]]|access-date=December 22, 2023|archive-date=December 21, 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231221165646/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=5732}}</ref> | 42 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2023|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 22, 2023|archive-date=December 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204090337/https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-billboard-200-albums/|url-status=live}}</ref> | 30 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2023|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 22, 2023|archive-date=December 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204090247/https://www.billboard.com/charts/year-end/2023/top-r-and-b-hip-hop-albums/|url-status=live}}</ref> | 12 |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец 2024 года ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2024) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| Australian Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2024/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums for 2024|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 13, 2025}}</ref> | 90 |- ! scope="row"| Australian Hip Hop/R&B Albums (ARIA)<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2024/hip-hop-r-and-b-albums-chart|title=ARIA Top 50 Hip Hop/R&B Albums for 2024|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 14, 2025}}</ref> | 24 |- ! scope="row"| Belgian Albums (Ultratop Flanders)<ref>{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2024&cat=a|title=Jaaroverzichten 2024|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=January 3, 2025}}</ref> | 137 |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2024/top-billboard-200-albums/|title=Billboard 200 Albums – Year-End 2024|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 1, 2025}}</ref> | 43 |- ! scope="row"| US Top R&B/Hip-Hop Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2024/top-r-and-b-hip-hop-albums/|title=Top R&B/Hip-Hop Albums – Year-End 2024|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=January 1, 2025}}</ref> | 12 |} ===Чарты на канец дзесяцігоддзя=== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Паказчыкі на канец дзесяцігоддзя ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col"| Чарты (2010–2019) ! scope="col"| Пазыція |- ! scope="row"| US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/decade-end/billboard-200|title=Decade-End Charts: Billboard 200|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 15, 2019|archive-date=November 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114210657/https://www.billboard.com/charts/decade-end/billboard-200|url-status=live}}</ref> | 79 |} {{col-end}} == Гісторыя выпускаў == {| class="wikitable plainrowheaders" |+Даты выхаду і фарматы ''Good Kid, M.A.A.D City'' ! scope="col" | Рэгіён ! scope="col" | Дата ! scope="col" | Лейблы ! scope="col" | Фармат(ы) ! scope="col" | Выданне ! scope="col" | Крыніца |- ! rowspan="2" scope="row" | Розны | 22 кастрычніка 2012 г. | rowspan="2" |{{hlist|[[Top Dawg Entertainment|TDE]]|[[Aftermath Entertainment|Aftermath]]|[[Interscope]]}} |{{hlist|[[CD]]|[[Music download|digital download]]|[[LP record|LP]]}} |{{hlist|Стандарт|дэлюкс}} | style="text-align: center" | <ref>''Good Kid, M.A.A.D City'' release formats:</ref> |- | 21 кастрычніка 2022 г. | [[Грамафонная пласцінка|Вініл]] | Юбілей | style="text-align: center" | <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hiphopdx.com/news/id.73909/title.kendrick-lamar-good-kid-maad-city-vinyl-10th-anniversary|title=Kendrick Lamar Unveils 'good kid, m.A.A.d city' 10th Anniversary Vinyl|author=Bustard|first=Andy|website=[[HipHopDX]]|date=October 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120213504/https://hiphopdx.com/news/id.73909/title.kendrick-lamar-good-kid-maad-city-vinyl-10th-anniversary|archive-date=November 20, 2022|access-date=November 20, 2022|url-status=live}}</ref> |} == Спасылкі == {{Reflist|30em}} * {{Cite web|url=http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/live-music-blogpost.aspx?post=b528c569-d98f-40fe-a30f-a40e79f03207|title=Respect yourself: Kendrick Lamar's standing-room only Roseland show|author=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|website=[[MSN Music]]|date=February 28, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323114620/http://social.entertainment.msn.com/music/blogs/live-music-blogpost.aspx?post=b528c569-d98f-40fe-a30f-a40e79f03207|archive-date=March 23, 2013|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2012 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Альбомы Кендрыка Ламара]] [[Катэгорыя:Альбомы Aftermath Entertainment]] [[Катэгорыя:Альбомы Interscope Records]] n454mx02j682yz2xhbjzjrw96yabc0h 0 798460 5174809 5117325 2026-08-03T08:00:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174809 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Клімовіч}} {{асоба}} '''Альяш Клімовіч''' або '''Ільяш Клімовіч<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://czasopis.pl/prorok-ilja-historia-prawdziwa-cz-2/|title=„Prorok” Ilja. Historia prawdziwa (cz. 2) - Czasopis|date=2022-03-17|access-date=2026-01-12}}</ref>''', сярод паслядоўнікаў '''прарок Ілья''', таксама вядомы як '''Ілья Грыбоўскі''' ({{lang-pl|Eliasz Klimowicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — дысідэнт праваслаўнай супольнасці на [[Падляшша|Падляшшы]], лідар культу. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў вёсцы [[Грыбоўшчына (Сакольскі павет)|Грыбоўшчына]] ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], на [[Падляшша|Падляшшы]]. Паходзіў з сялянскай [[Беларусы|беларускай]] змяшанай сям’і [[Праваслаўе|праваслаўных]] і [[Каталіцтва|католікаў]]. Часцей за ўсё датай нараджэння пазначаецца 21 ліпеня 1864 года паводле [[Юліянскі каляндар|юліянскага календара]], але хутчэй за ўсё ён нарадзіўся ў 1865 годзе<ref name=":0" />. Бацьку звалі Лаўрэнцій або Ваўжынец, маці была [[Каталіцтва|каталічкай]], літаратар [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксей Карпюк]] піша што яе звалі Юзафіна<ref name=":0" />. Згадваецца, што бацька мог удзельнічаць у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://isokolka.eu/krynki/15028-ilja-prorok-z-sokolszczyzny|title=Ilja, prorok z Sokólszczyzny|website=Sokółka i powiat sokólski. Informacje, forum, ogłoszenia - iSokolka.eu|date=2016-02-06|access-date=2026-01-12}}</ref>. Ахрышчаны ў вёсцы [[Востраў Паўночны]]. Меў старэйшага брата Міхаіла. Альяш Клімовіч быў у шлюбе двойчы. Пасля службы у [[Руская імператарская армія|расійскім войску]], у 1890-х гадах узяў шлюб з першай жонкай Еўдакіяй Іванаўнай. Меў сына Уладзіміра (памёр у 1900, меў 7 гадоў), дачку Веру (нар. 11 лістапада 1898). Першая жонка памерла ў 1901 годзе, маючы 34 гады. Другі раз узяў шлюб з Зоф’яй Эмільянаўнай Пракопчык з суседняй вёскі [[Лешчаны]]. Меў сына Вінцэнта<ref name=":0" />. Часта сцвярджаецца, што Клімовіч быў цалкам непісьменны. Але даследчык Юрка Хмялеўскі піша, што гэта не так, Клімовіч дакладна ўмеў чытаць [[Руская мова|па-руску]], навучыўшыся за часамі службы ў расійскім войску. Верагодна, за часамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ён амаль не вывучыў [[Польская мова|польскай мовы]], але вядома што мог зрабіць подпіс па-польску<ref name=":0" />. === Будаўніцтва царквы === [[Файл:Eliasz Klimowicz 01.jpg|міні|Альяш Клімовіч|злева]] Клімовіч працаваў на сваёй гаспадарцы, якую атрымаў у спадчыну ад бацькі<ref name="teatr" />. Ён жыў на хутары, прыкладна за кіламетр ад [[Старая Грыбоўшчына|Старой Грыбоўшчыны]]{{R|sonca}}. У яго пачаліся відзежы пасля атрымання копіі абраза [[Маці Божая Чэнстахоўская|Маці Божай Чэнстахоўскай]]<ref name="teatr" />. У «таямнічым сне», які ён бачыў на пачатку XX стагоддзя, адзін стары нібыта сказаў Клімовічу «пачаць будаваць царкву прама тут»<ref name="teatr" />. У пошуках тлумачэння сну ў 1906 годзе ён адправіўся ў [[Кранштат]] да [[Іаан Кранштацкі|айца Іаана]]<ref name=":1" />{{R|teatr}}. Той нібыта растлумачыў сон як просьбу Бога да Клімовіча пабудаваць праваслаўную царкву ў сваёй мясцовасці<ref name="sonca">{{Cite web|lang=pl|url=http://sonca.org/sekta-grzybowska-w-swietle-wybranych-ujec-socjologii-i-religioznawstwa.html|title=Sekta grzybowska w świetle wybranych ujęć socjologii i religioznawstwa - Sonca.org - Związek Młodzieży Białoruskiej|website=sonca.org|access-date=2026-01-12|ref=sonca}}</ref>. Ён таксама даў Клімовічу пасведчанне аб тым, што ён будуе праваслаўную царкву на загад Бога, што павінна было палегчыць яму збор грошай і атрыманне дазволу на будаўніцтва{{R|teatr}}. Альяш Клімовіч пачаў будаўніцтва царквы ў 1904 годзе пасля двухгадовага збору сродкаў, але яно не было завершана да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Падчас вайны ён быў у [[Бежанства|бежанстве]] ў глыбі [[Расійская імперыя|Расіі]]{{R|sonca}}. Стаўшы сведкам [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]] і яго наступстваў, Клімовіч пачаў верыць у набліжэнне канца свету. Каля 1919 года ён вярнуўся ў родную вёску з жонкай і дачкой, гэтая мясцовасць апынулася ў складзе адноўленай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Неўзабаве пасля вяртання з бежанства яго жонка і дачка сышлі з дома. Праўдападобнай прычынай было тое, што Альяш прадаў сваю гаспадарку і выкарыстаў грошы на будаўніцтва царквы{{R|sonca}}. Аднак дазвол ад уладаў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] на завяршэнне будаўніцтва царквы ён атрымаў толькі ў 1926 годзе<ref name="teatr">{{Cite web|url=http://www.labodram.home.pl/teatrdramatyczny.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=81&Itemid=335&limitstart=432|title=Żywot proroka Ilji czyli krajobraz po końcu świata|author=Roman Pawłowski, Tadeusz Słobodzianek|access-date=12 студзеня 2026|archive-date=1 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161001201910/http://www.labodram.home.pl/teatrdramatyczny.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=81&Itemid=335&limitstart=432|url-status=dead}}</ref>. У міжваенны перыяд многія людзі давяралі яму свае маёнткі і нават будавалі разам з ім царкву. Славу Клімовіча таксама ўзмацнялі людзі, якія збіралі ахвяраванні і сцвярджалі, што царква расце сама сабой. Урэшце, царква Нараджэння Святога Іаана Хрысціцеля ў Старой Грыбоўшчыне, адзіны матэрыяльны аб’ект дзейнасці так званай «грыбоўшчынскай секты», была завершана і асвечана ў 1929 годзе. У той час да Клімовіча пачалі прыходзіць натоўпы [[Паломніцтва|пілігрымаў]] і зацікаўленых з [[Падляшша]], [[Віленскі край|Віленшчыны]], [[Гарадзенскае ваяводства|Гродзеншчыны]], [[Палессе|Заходняга Палесся]] і [[Валынь|Валыні]]{{R|sonca}}. Вернікі прыязджалі па бласлаўленне да Клімовіча, а не да духавенства{{R|teatr}}. Пра Ілью казалі казалі, што ён «прапаведуе і ісцаляе», сам ён стаў лічыцца ўвасабленнем біблейскага [[Ілья (прарок)|прарока Ільі]]{{R|sonca}}. Людзі прыходзілі ў царкву па адпушчэнне грахоў і па ацаленне. Пілігрымы разбівалі лагеры ў палях або лясах, вада з калодзежа лічылася імі святой. Вернікі прыносілі ахвяраванні: рулоны белага палатна, абрусы, дываны, вышытыя ручнікі, мяхі збожжа, авечак, курэй, яйкі, кілбасу і таксама грошы. Клімовіч выкарыстаў сродкі, каб упрыгожыць царкву, усталяваць званы і набыць новыя абразы, а таксама стаў вядомым дабрачынцам{{R|teatr}}. Паслядоўнікі Клімовіча мелі таксама другі храм, размешчаны ў мясцовасці [[Цялушкі]]. === Канфлікт з праваслаўным духавенствам === [[Файл:Podlaskie_-_Krynki_-_Stara_Grzybowszczyzna_-_Cerkiew_św._Jana_Chrzciciela_-_Prawa_strona.JPG|злева|міні|250x250пкс|Царква Нараджэння Святога Іаана Хрысціцеля ў Старой Грыбоўшчыне]] [[Файл:Eliasz_Klimowicz_02.jpg|міні|Клімовіч са сваімі прыхільнікамі]] [[Файл:Eliasz Klimowicz 04.jpg|міні|Альяш Клімовіч з узнагародамі ад польскіх уладаў за значныя ахвяраванні на сацыяльныя і дабрачынныя мэты<ref name=":4" />]] Праз занепакоенасць пазіцыямі Ільі, на мяжы 1920-х і 1930-х гадоў праваслаўнае духавенства пачало рэпрэсіі супраць Клімовіча і яго прыхільнікаў, колькасць якіх пастаянна расла. Духавенства абвінавачвала Клімовіча ў распаўсюджванні [[Ерась|ерасі]] і ілжывых тлумачэнняў [[Біблія|Бібліі]], у той час як прыхільнікі Клімовіча вінавацілі духавенства ў распадзе царкоўнай інстытуцыі, што прывяло да ўзмацнення супрацьстаяння. Гэтыя настроі выліліся ў інцыдэнт, які адбыўся ў царкве ў [[Трасцянка (Гайнаўскі павет)|Трасцянцы]] 21 верасня 1933 года, на [[Нараджэнне Найсвяцейшай Багародзіцы|Прачыстую]]. Калі прыходскі святар адкрыта раскрытыкаваў дзейнасць Ільі і яго прыхільнікаў, яны адразу ж пачалі крычаць супраць прапаведніка. Гэта прывяло да гучных спрэчак і боек, якія перапынілі святочную службу. Інцыдэнт скончыўся тым, што іншыя праваслаўныя вернікі сілай вывелі паслядоўнікаў Ільі з храма{{R|sonca}}. Праваслаўнае духавенства, хоць і было занепакоенае славай і арэолам святасці Ільі, спадзявалася авалодаюць яго маёмасцю{{R|sonca}}. У 1934 годзе царкоўная іерархія прапанавала Ільі далучыцца да яе і атрымаць юрысдыкцыю над храмам. Ажыццяўленнем мары Клімовіча павінна было стаць правядзенне набажэнстваў ва ўласным храме. Ілья Клімовіч прыняў манаскае імя Іаан, апрануў манаскае адзенне і натарыяльна далучыў царкву да праваслаўнай Гродзенскай кансісторыі. Аднак, калі ў ліпені 1934 года падчас урачыстага пострыгу Клімовіча ў манахі натоўп вернікаў заспяваў урачысты гімн «Радуйся, радуйся, Новы Іерусаліме», абураны епіскап Гродзенскі [[Антоній (Марцэнка)|Антоній]] загадаў выгнаць пілігрымаў з храма. Ён прызначыў іншага манаха для правядзення набажэнстваў, а Ільі, што пратэставаў, пагражалі пераводам у манастыр{{R|teatr}}. Тады Клімовіч зняў манаскае адзенне і прагнаў манахаў, пасланых епіскапам. Прыхільнікі Ільі пачалі патрабаваць ад яго разрыву з праваслаўным духавенствам, каб ён абвясціў сябе кіраўніком супольнасці і пачаў выганяць духавенства з храмаў. Аднак Ілья вырашыў закрыць царкву і дамагацца сваёй маёмасці ў судзе. Пазней, у пачатку 1938 года Клімовіч выйграў судовы працэс за царкву і перадаў яго каталічцы з [[Саколка|Саколкі]] Марыі Сарачынскай, якая перадала яго мітрапалічнай курыі ў Вільні. Канфлікт з духавенствам яшчэ больш умацаваў пазіцыі Ільі сярод яго прыхільнікаў{{R|teatr}}. Неўзабаве паслядоўнікі «прарока» пачалі дзейнічаць незалежна ад духоўных уладаў. Гэта праявілася галоўным чынам у абвяшчэнні адкрыццяў у аколічных мясцовасцях, у тым ліку ў [[Пухлы|Пухлах]] і [[Целушкі|Целушках]], дзе была пабудавана драўляная капліца і пачаўся культ аўторкаў. Яны лічылі, што святы дзень трэба перанесці з нядзелі на аўторак з прычыны выгнання ў гэты дзень з царквы святара, дасланага епіскапам, які прыбыў адправіць набажэнства ў адсутнасць Ільі. Паслядоўнікі Клімовіча пачалі прыпісваць сабе біблейскія атрыбуты, называючы сябе [[Арханёл|архангеламі]] або [[Апосталы|апосталамі]]. Некаторыя з іх казалі пра асабістыя адкрыцці або размовы з самім Богам. У той жа час сам Альяш Клімовіч часта адмяжоўваўся ад такой дзейнасці, хоць пра яго шматлікія цуды і вылячэнні расказвалі іншыя{{R|sonca}}. Найбольш радыкальныя вернікі прыпісвалі Клімовічу ролю [[Ісус Хрыстос|Ісуса]], які павінен быў вучыць, памерці на крыжы, а потым судзіць жывых і мёртвых{{R|teatr}}. [[Файл:Wierszalin,_zima_1939.jpg|міні|250x250пкс|Вершалін, зіма 1939 года]] [[Файл:Eliasz_Klimowicz_05.jpg|міні|Клімовіч і яго прыхільнікі ў Старой Грыбоўшчыне, студзень 1937 г]] Сам Клімовіч у гэты перыяд лічыў сябе [[Ісус Хрыстос|Ісусам]], які зноў прыйшоў на зямлю, каб весці вернікаў у Царства Божае, у «Новы Іерусалім»{{R|teatr}} . У канцы 1930-х гадоў каля вёскі Старая Грыбоўшчына ён заснаваў паселішча [[Вершалін]], якое абвясціў цэнтрам свету і якое павінна было стаць яго новай сталіцай. Гэты горад павінен быў стаць «Новым Іерусалімам», дзе праведнікі знойдуць прытулак пасля канца свету, прадказанага прарокам Ільём{{R|sonca}}. Неўзабаве былі ўзведзены тры будынкі і паслядоўнікі Клімовіча пачалі сяліцца ў Вершаліне. Многія з іх адмовіліся ад свайго папярэдняга жыцця, прадалі сваю маёмасць і пакінулі свае сем’і. Яны складалі [[псалмы]] і [[Акафіст|акафісты,]] якія праслаўлялі Клімовіча, а таксама рэдагавалі ўлёткі з пасланнямі прарока. Аднак, паколькі прадказанні не спраўджваліся, група скарачалася, і нават самыя верныя паслядоўнікі Клімовіча пачалі яго пакідаць{{R|teatr}}. === Арышт і смерць === У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], па [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|ўваходжанні Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] пасля 17 верасня 1939 года, Альяш Клімовіч быў арыштаваны савецкімі ўладамі 28 кастрычніка 1939 года<ref name=":2">{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2810699|title=Списки жертв — Климович Илья Лаврентьевич|website=base.memo.ru|access-date=2026-01-12|archive-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203215755/https://base.memo.ru/person/show/2810699|url-status=dead}}</ref>. Асуджаны 4 верасня 1940 года за «антысавецкую агітацыю» на 5 гадоў лагераў<ref name=":2" />. Памёр у лагеры<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://czasopis.pl/prorok-ilja-historia-prawdziwa-cz-11/|title=„Prorok” Ilja. Historia prawdziwa (cz. 11) - Czasopis|date=2023-01-17|access-date=2026-01-12}}</ref>. == Спадчына == [[Файл:Wierszalin-161019.jpg|міні|Дом у Вершаліне, 2016 г.]] Паслядоўнікі Клімовіча не спынілі дзейнасць пасля яго знікнення ў 1939 годзе. Яго паслядоўніцы, вядомыя як «святыя бабы», падтрымлівалі жыццё культу. Набажэнствы для вернікаў адпраўлялі спачатку Павел Валошын, потым Надзея Антанюк і, пазней, Таццяна Кавальчук. На працягу наступных дзесяцігоддзяў групы сяброў культу Клімовіча дзейнічалі ў [[Цялушкі|Цялушках]], [[Трасцянка (Гайнаўскі павет)|Трасцянцы]], [[Паўлы|Паўлах]], [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]], [[Пенькі|Пеньках]] і [[Камень (Гайнаўскі павет)|Камені]]. Сябры групы з Цялушак у 1943 годзе пачалі будаваць для сябе царкву, але будаўніцтва было спынена, калі іх арыштавалі нацысцкія акупацыйныя ўлады<ref name=":3">{{Cite web|lang=pl|url=https://wiadomosci.onet.pl/bialystok/podlaskie-nowe-jeruzalem-konca-swiata-nie-bylo-wiec-przyszli-go-ukrzyzowac/ck3n9qp|title=Dzwony zabiły kolejny raz, ale końca świata nie było|website=wiadomosci.onet.pl|date=2025-07-16|access-date=2026-01-13}}</ref>. У кнізе «Вершалін. Рэпартаж пра канец свету» (''Wierszalin. Reportaż o końcu świata'') Уладзімір Паўлючук апісаў свае сустрэчы з некалькімі людзьмі, якія ўсё яшчэ верылі ў нібыта звышнатуральныя здольнасці Клімовіча, ён сустрэў іх падчас наведванняў Старой Грыбоўшчыны і навакольных вёсак у 1970-я гады<ref>Pawluczuk, Włodzimierz (1974). Wierszalin. Reportaż o końcu świata. Wydawnictwo Literackie.</ref>. Некаторыя паслядоўнікі Клімовіча ўсё яшчэ праводзілі набажэнствы ў Вершаліне. Паўлючук таксама апісаў людзей, якія верылі, што Клімовіч усё яшчэ жывы і выканае сваё прароцтва, вярнуўшыся ў Вершалін або непасрэдна паўплываўшы на савецкіх лідараў у [[Масква|Маскве]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tezeusz.pl/wierszalin-reportaz-o-koncu-swiata-pawluczuk-wlodzimierz-8627386|title=Wierszalin reportaż o końcu świata - Włodzimierz Pawluczuk książka {{!}} Tezeusz.pl|website=tezeusz.pl|access-date=2026-01-13}}</ref>. Паслядоўнікі Клімовіча хавалі сваіх блізкіх на могілках каля царквы ў Старой Грыбоўшчыне. Некаторых з іх даводзілася хаваць уначы, бо мясцовае духавенства не дазваляла іх пахаванне. Дзве «святыя бабы» Клімовіча таксама пахаваныя там<ref name=":3" />. Апошняя «святая баба» Клімовіча памерла ў пачатку 1990-х гадоў<ref name="kuta">{{Cite journal|last=Szymańska-Kuta|first=Daria|date=2007|title=Współczesna kondycja mniejszości religijnych na terenie Podlasia: sprawozdanie ze studenckiego obozu naukowego|url=https://ruj.uj.edu.pl/entities/publication/b1d21b91-470a-478d-8fb0-811619bf3d72|journal=Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studia Religiologica|volume=40|pages=245|issn=0137-2432|eissn=2084-4077}}</ref>. У 2000-я гады паведамлялася пра двух чалавек, якія былі аднымі з апошніх вернікаў Клімовіча: Барыса Валошына (апошняга жыхара Вершаліна) і жанчыну, якая жыла ў Старой Грыбоўшчыне<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|language=pl|url=https://podlaskie24.pl/artykul/odkryj-podlaskie/osada-wierszalin-zobacz-jak-wyglada-tajemnicza-miejsce-w-sercu-puszczy-knyszynskiej/|title=Osada Wierszalin. Zobacz jak wygląda tajemnicza miejsce w sercu Puszczy Knyszyńskiej!|first=Kamil|last=Dąbrowski|website=Podlaskie24|date=2020-03-13|access-date=2025-02-18}}</ref>. Згодна з артыкулам [[National Geographic]] 2019 года, выявы, карціны і розныя памятныя рэчы, звязаныя з Клімовічам, усё яшчэ можна было сустрэць у дамах мясцовых жыхароў<ref name="weglowski">{{Cite web|language=pl|url=https://www.national-geographic.pl/ludzie/imperium-proroka-ilji-na-podlasiu/|title=Imperium proroka Ilji na Podlasiu|first=Adam|last=Węgłowski|website=National Geographic|date=2019-11-07|access-date=2025-02-18}}</ref>. Радаслаў Брожына, чалавек з [[Мазовія|Мазовіі]], вырашыў пасяліцца ў Старой Грыбоўшчыне, каб вывучаць і папулярызаваць гісторыю Клімовіча і яго культу<ref name=":3" />. У артыкуле для Onet.pl у 2025 годзе Дыяна Ваўжусішына паведаміла, што дагэтуль ёсць людзі, якія лічаць сябе паслядоўнікамі Клімовіча. Некаторыя з іх працягвалі наведваць набажэнствы ў царкве Старой Грыбоўшчыны 2 жніўня, калі ўшаноўваецца памяць прарока Ільі. Ваўжусішына адзначыла, што апошняй жывой паслядоўніцай, якая асабіста сустракалася з Клімовічам, была жанчына старэйшая за 90 гадоў з імем Марыя з вёскі Пухлы<ref name="weglowski" />. Вёска Вершалін застаецца закінутай па смерці Барыса Валошына<ref name=":3" />. Адміністрацыя мясцовага лясніцтва стварыла там гісторыка-тэматычны парк<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://krynki.bialystok.lasy.gov.pl/wierszalin|title=Wierszalin|website=krynki.bialystok.lasy.gov.pl|access-date=2026-01-13}}</ref>. Фундаменты недабудаванай царквы Клімовіча ў Вершаліне былі расчышчаны, і ў іх былі ўмураваны круглыя камяні з сімваламі некалькіх монатэістычных рэлігій, што стварыла «Монатэістычную святыню Свету» (Monoteistyczna Świątynia Świata)<ref name=":3" />. Гэткае выкарыстанне руін у Вершаліне сустрэла крытыку з боку мясцовага насельніцтва і СМІ<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/106707|title=Wiadomości - Region: Kontrowersyjna atrakcja turystyczna|website=Polskie Radio Białystok - Regionalna Rozgłośnia w Białymstoku|access-date=2026-01-13}}</ref>. == У культуры == Польскі антраполаг і рэлігіязнаўца Уладзімір Паўлючук даследаваў культ у 1967 годзе<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/481435|title=Вобраз Альяша Kлiмовiча i яго арганiзацьi ў творах Вершалiнскi рай Аляксея Карпюка i Вершалiн. Рэпартаж аб канцы свету Улaдзiмiрa Паўлючука|author=Ганна Саковіч|website=bibliotekanauki.pl|access-date=2026-01-13}}</ref>. Спачатку ён публікаваў вынікі сваіх даследаванняў у навуковых выданнях і газетах, а пазней, у 1974 годзе, сабраў іх у публіцыстычную кнігу пад назвай «Вершалін. Рэпартаж пра канец свету» (Wierszalin: Reportaż o końcu świata)<ref>{{Cite web|language=pl|url=https://www.rp.pl/teatr/art16021841-wierszalin-reportaz-o-koncu-swiata|title=Wierszalin. Reportaż o końcu świata|website=Rzeczpospolita|access-date=2025-12-28}}</ref>. У 2004 годзе Паўлючук таксама выдаў мастацкі твор «Юда» (Judasz)<ref>{{Cite book|last=Pawluczuk|first=Włodzimierz|url=https://www.google.com/books/edition/Judasz/ZIYYAQAAIAAJ|title=Judasz|date=2004|publisher=Wydawn. W.A.B.|isbn=978-83-89291-85-1|language=pl}}</ref>, сюжэт якога засяроджаны на падзеях вакол Клімовіча і Вершаліна<ref>{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75517,1982556.html|title=Wyborcza.pl|website=wyborcza.pl|access-date=2025-12-28}}</ref>. Тэатр «Вершалін» (Teatr Wierszalin) названы ў гонар Клімовіча і яго вёскі<ref>{{Cite web|url=https://wierszalin.pl/wierszalin-reportaz-o-koncu-swiata/|title=Wierszalin. Reportaż o końcu świata – Teatr "Wierszalin" w Supraślu|website=wierszalin.pl|access-date=2026-01-13}}</ref>. Адзін з яго спектакляў рэжысёра Пятра Тамашука пад назвай «Вершалін. Рэпартаж пра канец свету» ёсць драматычнай адаптацыяй частак кнігі Паўлючука<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.niebywalesuwalki.pl/2012/10/prorok-ilja-przybyl-z-wizja-nowego-swiata-teatr-wierszalin-w-sejnach/|title=Prorok Ilja przybył z wizją nowego świata – Teatr Wierszalin w Sejnach|first=Iwona|last=Danilewicz|website=Niebywałe Suwałki|date=2012-10-06|access-date=2026-01-13}}</ref>. Ілья Клімовіч ёсць галоўным героем п’есы Тадэвуша Слабадзянака пад назвай «Прарок Ілья» (Prorok Ilja)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/wydarzenie/prorok-ilja-tadeusza-slobodzianka-okiem-ondreja-spisaka|title="Prorok Ilja" Tadeusza Słobodzianka okiem Ondreja Spišáka|website=Culture.pl|access-date=2026-01-13}}</ref>. Беларускі пісьменнік [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксей Карпюк]] напісаў раман пра Клімовіча і яго культ пад назвай «Вершалінскі рай», які быў апублікаваны ў 1974 годзе{{R|teatr}}. У 1997 годзе выйшаў фільм пра Клімовіча «Гісторыя пра прарока Ілью з Вершаліна» (Historia o proroku Eliaszu z Wierszalina) рэжысёра Кшыштафа Вайцяхоўскага. У фільме ролю Клімовіча выканаў Генрык Таляр<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.filmpolski.pl/fp/index.php|title=FilmPolski.pl|website=FilmPolski|access-date=2026-01-13}}</ref>. Пра Клімовіча было знята некалькі дакументальных фільмаў, у тым ліку нямецкі: «Рай на зямлі» (Das Paradies auf Erden) Ганса Мадэя<ref>{{Cite web|language=pl|url=https://czasopis.pl/prorok-ilja-historia-prawdziwa-cz-6/|title="Prorok" Ilja. Historia prawdziwa (cz. 6)|first=Jerzy|last=Chmielewski|website=czasopis.pl|date=2022-08-06|access-date=2025-02-18}}</ref>. У 2011 годзе выйшаў дакументальны фільм Януша Гаўрылюка «[[Апошні жыхар сталіцы свету]]». У 2025 годзе польскі блэк-метал гурт [[Patriarkh]] выпусціў канцэптуальны альбом пад назвай «Пророк Илия» (Prorok Ilja), які падрабязна расказвае гісторыю Клімовіча<ref>{{Cite web|url=https://www.terazmuzyka.pl/patriarkh-prorok-ilja-zrobi-wrazenie-na-fanach-metalu-z-calego-swiata-recenzja/|title=Patriarkh „Prorok Ilja”: Zrobi wrażenie na fanach metalu z całego świata [RECENZJA] {{!}}|first=Robert|last=Filipowski|website=Teraz Muzyka|date=2025-01-02|access-date=2026-01-13}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімовіч, Альяш}} [[Катэгорыя:Рэлігійныя лідары]] 8z5asfvff1rane41eriudbqb8n294ny 0 798464 5174562 5145849 2026-08-02T15:03:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174562 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Іржы Волькер | Арыгінал імя = Jiří Wolker | Выява = Jiří Wolker, maturitní fotografie z roku 1919.jpg | Апісанне выявы = Іржы Волькер, фота з атэстата сталасці (1919) | Поўнае імя = Іржы Карал Волькер | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}} | Род дзейнасці = [[паэт]], [[празаік]], [[драматург]], [[журналіст]] | Гады творчасці = 1918—1924 | Накірунак = [[пралетарская паэзія]] | Мова твораў = [[чэшская мова]] | Жанр = [[лірыка]], [[балада]], [[казка]], [[драма]] | Значныя творы = зборнікі «Госць у дом», «Цяжкая гадзіна» | Подпіс = Wolker signature.png }} '''І́ржы Во́лькер''' ({{lang-cs|Jiří Wolker}}, поўнае імя '''Іржы Карал Волькер''' ({{lang-cs|Jiří Karel Wolker}}); {{ДН|29|3|1900}}, [[Просцеёў]]&nbsp;— {{ДС|3|1|1924}}, там жа) — [[Чэшская літаратура|чэшскі]] [[паэт]], прадстаўнік так званай пралетарскай паэзіі. == Біяграфія == === Паходжанне і дзяцінства === [[Файл:Rodný dům J. Wolkera Prostějov.jpg|міні|злева|Родны дом Іржы Волькера ў [[Просцеёў|Просцеёве]]]] Нарадзіўся ў [[Просцеёў|Просцеёве]] ў сям’і банкаўскага чыноўніка Фердынанда Волькера і Здэны (народжанай Складалавай)<ref name="matrika1">{{cite web|url=https://www.mza.cz/actapublica/matrika/detail/5942?image=216000010-000253-003375-000000-009523-000000-00-B03058-03890.jp2|title=Matriční záznam o narození a křtu|publisher=MZA Brno|accessdate=2026-01-12|lang=cs}}</ref>. Вучыўся ў гімназіі ў родным горадзе. У 1916—1917 гадах удзельнічаў у скаўцкіх лагерах у Арлоўскіх лясах пад кіраўніцтвам [[Антанін Свойсік|Антаніна Свойсіка]]. Да дваццаці гадоў праводзіў вакацыі ў бабулі і дзядулі ў летняй рэзідэнцыі сям’і Складалавых на [[Святы Копечак (Оламаўц)|Святым Копечку]] каля [[Оламаўц]]а. Менавіта там ён напісаў найбольш вершаў у перыяд паміж маем і жніўнем 1918 года<ref>{{кніга|аўтар=Slavík B.|загаловак=Jiří Wolker a Svatý Kopeček|месца=Praha|выдавецтва=A. Drégr|год=1935|старонкі=15|мова=cs}}</ref>. === Вучоба і дзейнасць === З 1919 года па жаданні бацькі вывучаў права ў [[Прага|Празе]], аднак адначасова наведваў літаратурныя лекцыі [[Францішак Ксавер Шалда|Ф. К. Шалды]] і [[Здэнек Неедлы|Здэнека Неедлы]]. У Празе знаходзіўся да чэрвеня 1923 года<ref name="merhaut">{{кніга|аўтар=Merhaut L.|загаловак=Lexikon české literatury: osobnosti, díla, instituce. 4/II. U–Ž|месца=Praha|выдавецтва=Academia|год=2008|старонкі=1637–1648|isbn=978-80-200-1671-3|мова=cs}}</ref>. У 1921 годзе выйшаў з [[Рымска-каталіцкая царква|рымска-каталіцкай царквы]]<ref>{{cite web|url=https://is.cuni.cz/webapps/zzp/detail/90327|title=Jiří Wolker, osobnost a dílo (Magisterská diplomová práce)|author=Rufertová K.|publisher=Pedagogická fakulta Univerzity Karlovy|year=2010|accessdate=2026-01-12|lang=cs|archive-date=29 ліпеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729230938/https://is.cuni.cz/webapps/zzp/detail/90327|url-status=dead}}</ref>. У тым жа годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|Камуністычную партыю Чэхаславакіі]]. Быў членам «Літаратурнай групы» (1921—1922) і мастацкага аб'яднання «[[Дзевясіл (група)|Дзевясіл]]» (1922—1923), якія пакінуў з-за нязгоды з іх творчым і палітычным развіццём. === Хвароба і смерць === У красавіку 1923 года ў Волькера дыягнаставалі [[туберкулёз]]. Ён лячыўся ў [[Высокія Татры|Высокіх Татрах]] ([[Татранска-Палянка|Татранска Палянка]]) і на востраве [[Крк]]. Смяротна хворым быў перавезены дадому ў Просцеёў, дзе і памёр 3 студзеня 1924 года. Пахаваны на гарадскіх могілках у Просцеёве<ref>{{кніга|аўтар=Kol.|загаловак=Čeští spisovatelé 20. století|выданне=1|месца=Praha|выдавецтва=Československý spisovatel|год=1985|старонкі=703|мова=cs}}</ref>. == Творчасць == У юнацтве Волькер займаўся музыкай і маляваннем, але найбольшую ўвагу надаваў літаратуры. Пачынаў пад уплывам [[Франя Шрамек|Франі Шрамека]]. Яго першы паэтычны зборнік «Госць у дом» (''Host do domu'', 1921) выказвае давер да жыцця і аптымізм, сціплы погляд на свет і спагаду да бедных (вершы «Хлопчык», «Паштовая скрынка»). У вершах праяўляецца хрысціянская спагада і лірызацыя штодзённых рэчаў. Зборнік «Цяжкая гадзіна» (''Těžká hodina'', 1922) лічыцца самым значным у яго творчасці і ўключае тыповыя вершы пралетарскай паэзіі. У ім дамінуюць сацыяльныя матывы і тэма рэвалюцыі. У сацыяльных баладах («Балада пра сон», «Балада пра вочы качагара», «Балада пра ненароджанае дзіця») чалавек паказаны як ахвяра сацыяльных праблем. Таксама напісаў паэму «Святы Копечак» (''Svatý Kopeček'', 1921), натхнёную «Зонай» [[Гіём Апалінэр|Гіёма Апалінэра]]. Акрамя паэзіі, пісаў казкі з сацыяльным падтэкстам («Пра мільянера, які скраў сонца»), апавяданні і драмы. Перад смерцю напісаў уласную эпітафію: {{Цытата|Тут ляжыць Іржы Волькер, паэт, які любіў свет<br>і біцца за справядлівасць яго пайшоў.<br>Перш чым сэрца да бою выцягнуць змог,<br>памёр — малады, дваццаці чатырох гадоў.<ref>{{cite web|url=http://www.cesky-jazyk.cz/zivotopisy/jiri-wolker.html|title=Jiří Wolker|publisher=Český-jazyk.cz|accessdate=2026-01-12|lang=cs}}</ref>}} == Ацэнкі == Пасля смерці паэта яго творчасць стала прадметам спрэчак. У 1925 годзе ў часопісе ''[[Pásmo]]'' з'явіўся артыкул «Даволі Волькера!», напісаны членамі «Дзевясіла». {{Цытата|Калі памёр Іржы Волькер, папулярнасць яго паэзіі хутка ўзрастала. Не толькі маладыя камуністы прынялі з рук паэта яго рэвалюцыйную спадчыну, да яго звярталіся ўсе. <...> Гэтай папулярнасці спрыяла не толькі сама паэзія Волькера, актуальная сваімі думкамі і блізкая шчаслівай даходлівасцю, але і трагічны і заўчасны канец маладога жыцця, якое столькі абяцала.|[[Яраслаў Сейферт]]<ref>{{кніга|аўтар=Seifert J.|загаловак=Všecky krásy světa|месца=Praha|выдавецтва=Československý spisovatel|год=1982|старонкі=269|мова=cs}}</ref>}} == Беларускія пераклады == Творы Іржы Волькера ўпершыню перакладзены на беларускую мову паэтам [[Уладзімір Адамавіч Жылка|Уладзімірам Жылкам]], які разам з ім вучыўся ў Карлавым універсітэце ў Празе. У 1926 годзе ў пражскім часопісе «[[Прамень (часопіс)|Прамень]]» (№ 1) быў апублікаваны цыкл «З Волькера», які ўключаў вершы «...На шпітальнай пасьцелі праменьні падуць» і «Песьня кахання» («Кажаш, што толькі ў тваіх вачох — цэлы сьвет…»). У тым жа нумары выйшла апавяданне Волькера «Служка» (пераклад Жылкі пад псеўданімам Л. Макашэвіч)<ref>{{артыкул|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=32544-1.pdf|ref=|аўтар=[[Мікола Трус]]|загаловак=Уладзімір Жылка і Іржы Волькер: рэтраспектыва беларуска-чэшскіх культурных узаемадачыненняў|год=2015|месца=Мінск|выданне=Полымя|выдавецтва=Выдавецкі дом «Звязда»|тып=часопіс|нумар=5 (1027)|старонкі=|archive-date=4 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250904235137/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=32544-1.pdf}}</ref>. == Бібліяграфія == === Зборнікі вершаў === * ''Host do domu'' (1921) — «Госць у дом» * ''Těžká hodina'' (1922) — «Цяжкая гадзіна» * ''Svatý Kopeček'' (1921) — «Святы Копечак» * ''Pozůstalost'' (1924) — «Пасмяротныя вершы» === Проза і драматургія === * ''Proletářské umění'' (1922, разам з [[Карэл Тэйге|Каралам Тэйге]]) — тэарэтычны артыкул * ''Tři hry'' (1923) — «Тры п'есы» («Бальніца», «Магіла», «Найвышэйшая ахвяра») * ''Pohádky'' — «Казкі» === Выданні на беларускай мове === == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Merhaut L.|загаловак=Lexikon české literatury: osobnosti, díla, instituce|месца=Praha|выдавецтва=Academia|год=2008|том=4/II|старонкі=1637–1648|isbn=978-80-200-1671-3|мова=cs}} * {{кніга|аўтар=Seifert J.|загаловак=Všecky krásy světa|месца=Praha|выдавецтва=Československý spisovatel|год=1982|старонкі=269|мова=cs}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|url=https://voplit.ru/article/ob-odnoj-zagadke-v-tvorchestve-irzhi-volkera/|title=Об одной загадке в творчестве Иржи Волькера|author=Никольский С.|website=Вопросы литературы|year=1957|issue=9|pages=166-188|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Волькер Іржы}} [[Катэгорыя:Чэшскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Чэшскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Драматургі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Просцеёве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Просцеёве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Просцеёве]] meka0vr1dyego19gl2v88eu0ys5weu3 0 799411 5174716 5085908 2026-08-03T03:04:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174716 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дашкевіч}} {{Кінематаграфіст}} '''Алег Дашкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі кінарэжысёр-дакументаліст, журналіст і пісьменнік. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 студзеня 1963 года ў [[Мінск]]у<ref name="Bellit">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/dashkjevich-aljeh.html|title=Дашкевіч Алег – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2026-01-21}}</ref>. У 1989 годзе скончыў [[Беларускі інстытут фізкультуры]]<ref name="Bellit" />. Нейкі час працаваў трэнерам па [[бокс]]е, што пазней адлюстравалася ў літаратурнай дзейнасці<ref name="Kamunikat">{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/dashkevich-aleh|title=Дашкевіч Алег|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-01-21|archive-date=21 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121200403/https://kamunikat.org/dashkevich-aleh|url-status=dead}}</ref>. Сярод захапленняў вылучае бокс, літаратуру і само жыццё<ref name="Kamunikat"/>. Кар’еру ў медыясферы пачаў у 1990 годзе інструктарам-кансультантам у Галоўнай рэдакцыі спартыўных праграм [[Беларускае тэлебачанне|Беларускага тэлебачання]]. У 1992—1998 гадах быў рэпарцёрам і шэф-рэдактарам праграмы навін першай незалежнай тэлерадыёкампаніі ММ4. З 1995 года — уласны карэспандэнт міжнароднай інфармацыйнай сеткі «Internews Network» у Беларусі. У 1996 годзе скончыў школу тэлевізійнай журналістыкі «Internews Network» у Кіеве. У 2005 годзе прайшоў навучанне ў міжнароднай школе прадзюсараў (International Co-production Workshop «Baltic Sea Forum») у Вільні. У 2010 годзе быў адным з арганізатараў асацыяцыі «BelFilm» у Літве і абраны яе старшынём.<ref name="Bellit" /> == Творчасць == З 1999 года працуе як незалежны прадзюсар і рэжысёр. Сябра [[Саюз кінематаграфістаў Беларусі|Саюза кінематаграфістаў Беларусі]].<ref name="Bellit" /> Найбольш значныя дакументальныя творы<ref name="Bellit" />: * «Рыцары мары» (1999). * «Простыя гісторыі» (2002) — фільм адзначаны прызам імя Віктара Турава на Нацыянальным кінафестывалі беларускіх фільмаў у Брэсце (2003). * «Маналогі» (2005). * «Дзень Волі» (2008). * «Журналісты» (2008) — адзін з самых паспяховых твораў рэжысёра, фільм апавядае пра лёс беларускіх рэпарцёраў, якія працуюць ва ўмовах цэнзуры і ціску. Стужка ўвайшла ў дзясятку найбольш значных сацыяльных фільмаў паводле рэйтынгу [[Amnesty International]] на Міжнародным фестывалі ў Амстэрдаме (2008)<ref name="HRFF2009">{{cite web |title=Heartland International Film Festival Programme 2009 |url=https://img.scoop.co.nz/media/pdfs/0904/HRFF_Programme_09.pdf }}</ref>. * «Выбар» (2021). Больш за дваццаць гадоў піша прозу, публікуецца ў перыядычных выданнях, у тым ліку часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Творы Дашкевіча характэрна спалучэнне рэалізму, гумару і містыкі.<ref name="Kamunikat" /> У 2022 годзе выйшла першая кніга апавяданняў «З вышыні птушынага палёту» (Мінск: Цымбераў)<ref name="Bellit" />, куды ўвайшлі раней апублікаваныя творы. Апавяданні характарызуюць як «замалёўкі-рэпартажы» з мінулага і сучаснасці, у тэкстах містыка суседнічае з рэальнасцю, а ўнутраныя перажыванні герояў пераплятаюцца з апісаннем падзей<ref name="Kamunikat" />. У 2023 годзе кніга трапіла ў кароткі спіс [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|прэміі імя Ежы Гедройця]]<ref name="NashaNiva">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/330459|title=Сёння будзе ўручаная Прэмія Гедройця. Вось якія кнігі за яе змагаюцца|website=Наша Ніва|date=2023-11-25|access-date=2026-01-21}}</ref> == Узнагароды == * Пераможца конкурсу Фонду Сораса ў Беларусі ў намінацыі «Найлепшы тэлерэпартаж».<ref name="Bellit" /> * Лаўрэат [[Прыз імя Віктара Турава|прыза імя Віктара Турава]] (2003) за фільм «Простыя гісторыі».<ref name="Bellit" /> * З кнігай апавяданняў «З вышыні птушынага палёту» трапіў у кароткі спіс [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройця]] (2023).<ref name="NashaNiva" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/dashkevich-aleh|title=Дашкевіч Алег|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-01-21|archive-date=21 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121200403/https://kamunikat.org/dashkevich-aleh|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дашкевіч Алег}} [[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]] qmx8vvsif5ujbnpxkwhc5mxyxf3dl34 0 799886 5174725 5090255 2026-08-03T04:12:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174725 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Алена Васілеўна Вешторт''' ({{ВДП}}) — беларуская [[празаік]]{{r|maryja}}. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і настаўнікаў матэматыкі{{r|maryja}}. У дзяцінстве шмат часу бавіла ў бібліятэках, захаплялася беларускай класікай, асабліва творамі [[Алена Васілевіч|Алены Васілевіч]], [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] і [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Вячаслава Адамчыка]]{{r|maryja}}. Скончыла [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] (МДМУ){{r|kamunikat}}, станам на 2024 год каля 30 гадоў працуе стаматолагам, з іх 25 гадоў у [[Мінск]]у{{r|maryja}}. Жыве ў Мінску. Любіць вандраваць па Беларусі і цікавіцца мастацтвам.{{r|kamunikat}} == Сям’я == Мае двух дзяцей{{r|kamunikat}}. Дачка Паліна, графічны дызайнер, скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]], была суаўтаркай афармлення зборніка маці{{r|maryja}}{{r|zamiara}}. == Творчасць == Штуршком да літаратурнай творчасці стала захапленне сучаснай беларускай прозай, у прыватнасці раманам [[Віктар Марціновіч|Віктара Марціновіча]] «Возера радасці», а таксама знаёмства з пісьменнікам [[Сяргей Васілевіч Рублеўскі|Сяргеем Рублеўскім]], які заахвоціў да выдання ўласных твораў. Паводле Алены, прафесійны досвед і шматлікія гісторыі пацыентаў таксама былі адной з асноўных крыніц натхнення яе творчасці{{r|maryja}}. Першыя [[навела|навелы]] Алены Вешторт апублікаваны ў газеце «[[Літаратурная Беларусь]]»{{r|maryja}} (№ 2 (174), 2021<ref>[https://novychas.online/pdf/litbiel_2021_02.pdf Літаратурная Беларусь № 2 (174), 2021. — С. 9(15).]</ref>) і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»{{r|kamunikat}}. У 2023 годзе ў выдавецтва «Альфа-кніга» выйшаў зборнік навел «Жамяра: жаночыя гісторыі»<ref>Жамяра : жаночыя гісторыі / Алена Вешторт. — Мінск : Альфа-кніга, 2023. — 170 с. ISBN 978-985-7272-60-0</ref>{{r|kamunikat}}. === «Жамяра» === Назва кнігі (''[[жамяра]]'' — казуркі, дробныя насякомыя) гэта [[метафара]] да чалавечага грамадства. Аўтарка наводзіць паралелі паміж тыпажамі людзей і казуркамі ([[мухі|мухамі]], [[пчолы|пчоламі]], [[восы|восамі]], [[прусакі|прусакамі]], [[скарабеі|скарабеямі]]){{r|maryja}}. Кожная навела ў зборніку гэта своеасаблівы псіхалагічны «спектакль», дзе персанажы праходзяць стадыі сталення: ад «лічынкі» да «асы», здольнай абараняцца{{r|maryja}}. У кнізе больш за 20 ілюстрацыі, створаных мастачкамі Анёлай Кашаленка і Палінай Вешторт{{r|zamiara}}. Навелы ў кнізе змешчаны ў алфавітным парадку, кожная пачынаецца [[эпіграф]]ам з беларускіх ([[Рыгор Крушына|Рыгора Крушыны]], Васіля Быкава і іншых) або замежных класікаў, а таксама вядомых псіхолагаў. У цэнтры твораў — сучасная жанчына, яе фінансавая незалежнасць, пошук кахання, страхі і мацярынскі клопат (напрыклад, у навеле «Мурашнік»). Алена абрала жанр навелы праз яго канцэнтраванасць і нечаканыя фіналы{{r|maryja}}. «Жамяра» мела станоўчыя водгукі вядомых літаратуразнаўцаў. [[Леанід Дранько-Майсюк]] адзначыў «беларускую стылістычную складнасць» і «жывое пісьмо» аўтаркі, пластычнасць яе вобразаў, хоць і выказаў пэўную заўвагу наконт выкарыстання сучасных моўных запазычанняў (''лузер'', ''класны''){{r|zamiara}}. [[Людміла Шчэрба]] высока ацаніла паказ жаночай пачуццёвасці без [[ханжаства]] і бездакорную мову апісанняў прыроды, якія параўнала з [[Верлібр|верлібрамі]]{{r|zamiara}}. [[Ванда Марцінш]] заўважыла ўдалае выкарыстанне [[іронія|іроніі]], якая ў кнізе выступае як сродак захавання душэўнай цэльнасці гераінь{{r|zamiara}}. == Прызнанне == * Дэбютная кніга навел «Жамяра» ў 2024 годзе трапіла ў доўгі спіс [[Прэмія імя Ежы Гедройця|прэміі імя Ежы Гедройця]]{{r|gedrojc}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="gedrojc">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348807/|title=Абвешчаны поўны спіс прэміі Гедройця|website=Наша Ніва|date=2024-08-08|access-date=2026-01-29}}</ref> <ref name="zamiara">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.store/%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%80%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%82/|title=Жамяра. Алена Вешторт|last=admin|website=Новыя беларускія кнігі|date=2024-02-01|access-date=2026-01-29}}</ref> <ref name="maryja">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cl-43lVIhK0|title=Культурная раніца. Алена Вешторт|last=Радыё Марыя|date=2023-11-07|access-date=2026-01-29}}</ref> <ref name="kamunikat">{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/veshtor-alena|title=Вешторт Алена|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-01-29|archive-date=21 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121010209/https://kamunikat.org/veshtor-alena|url-status=dead}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вешторт Алена}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] e2rt3r6cn41cfbi0t69jbbjjgmj7a26 0 803070 5174640 5146102 2026-08-02T19:05:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174640 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |мянушка = Мяснік Эль-Фашыра |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Судан}} |гады службы = з [[2013]] |званне = [[брыгадны генерал]] |род войскаў = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22пкс]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |бітвы = [[Дарфурскі канфлікт]], [[Грамадзянская вайна ў Емене]], [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] }} '''Аль-Фатэх Абдула Ідрыс''' ({{lang-ar|الفاتح عبد الله إدريس}}), больш вядомы як '''Абу Лулу''' і '''мяснік Эль-Фашыра'''<ref name="trtworld20251104">{{Cite web |title=TRT World - 'Butcher of Al Fasher': RSF's Abu Lulu livestreams massacres, brags killing 2,000 civilians in Sudan |url=https://www.trtworld.com/article/7bce6ba010a2 |date=2025-11-04 |website=www.trtworld.com |language=en}}</ref><ref name="aa20251104">{{Cite web |title=PROFILE – 'Butcher of El-Fasher' boasts about slaughtering over 2,000 civilians in Sudan's Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/profile-butcher-of-el-fasher-boasts-about-slaughtering-over-2-000-civilians-in-sudan-s-darfur/3734797 |date=2025-11-04 |website=www.aa.com.tr}}</ref> — [[брыгадны генерал]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]], удзельнік войн у [[Дарфур]]ы, [[Емен]]е і [[Судан]]е. Абвінавачваецца ў [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавых забойствах у Эль-Фашыры]]. == Папярэднія гады== На службе ў Сілах аператыўнай падтрымкі з 2013 года<ref name="ayin">{{Cite web |date=2025-11-10 |title=RSF and the making of Abu Lulu |website=Ayin network |url=https://3ayin.com/en/abululu/ |access-date=2025-11-11 |language=en-US |url-status=dead |archive-date=11 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111171900/https://3ayin.com/en/abululu/ }}</ref>, кар’ернаму росту ў якіх спрыялі сямейныя сувязі з кіраўнікоў арганізацыі [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]]. Удзельнічаў у Дарфурскім канфлікце і грамадзянскай вайне ў Емене, а пазней стаў ахоўнікам [[Абдэльрахім Дагала|Абдэльрахіма Дагала]], брата і намесніка лідара фарміравання<ref name="aa20251104"/>. == Ваенныя злачынствы == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} Падчас [[Бітва за Хартум (2023—2025)|бітвы за Хартум 2023—2025 гадоў]] Абу Лулу знялі на відэа, як ён пакараў смерцю двух ваеннапалонных. Затым ён нібыта забіў 31 мірнага жыхара ў Амдурмане. У Аль-Хувайры, Заходні Кардафан, генерал пакараў смерцю больш за 16 ваеннапалонных. Паводле сведак, яго забойствы былі выкліканыя міжэтнічнай нянавісцю<ref name="aljazeera20251104" />. 27 кастрычніка 2025 года, пасля [[Баі за Эль-Фашыр (2023—2025)|падзення Эль-Фашыра]], з’явіліся кадры, на якіх група на чале з Абу Лулу забівае вялікую колькасць мірных жыхароў.<ref name="aljazeera20251104" /> Падчас прамой трансляцыі ў [[TikTok]] ён выхваляўся забойствам больш за 2000 чалавек.<ref name="trtworld20251104" /><ref>{{Cite news |last1=Houreld |first1=Katharine |last2=Haroun |first2=Hafiz |last3=Kelly |first3=Meg |date=28 October 2025 |title=Paramilitary massacres unfolding in Sudan's Darfur, videos show |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/10/28/sudan-darfur-el-fashir-rsf-ceasefire-talks/ |access-date=30 October 2025 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="PeterMwai-BBC">{{Cite news |last1=Mwai |first1=Peter |last2=Thomas |first2=Merlyn |last3=Murphy |first3=Matt |date=29 October 2025 |title=New videos show executions after RSF militia takes key Sudan city |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd9kjw515pyo |work=BBC News}}</ref> Выжылыя распавялі, што група Абу Лулу валодала поўнай аўтаноміяй. Генерал асабіста стаяў на кантрольна-прапускных пунктах і страляў у мірных жыхароў, якія ўцякалі з захопленага горада.<ref name="ayin" /> 30 кастрычніка генерал быў арыштаваны кіраўніцтвам САП<ref name="aljazeera20251104" /><ref name="trtworld20251104" />. Групоўка публічна дыстанцыявалася ад яго, заявіўшы, што Абу Лулу быў лідарам саюзнага апалчэння. Аднак некаторыя палічылі гэта за крок для змякчэння міжнароднага абурэння ў бок САП<ref name="aljazeera20251104">{{Cite web |last=Husham |first=Eiad |date=2025-11-04 |title=The TikTok-famous commander accused of carrying out Sudan's worst massacres |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/11/4/arrest-of-abu-lulu-does-little-to-distance-rsf-from-sudan-massacre |access-date=2025-11-05 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref name="trtworld20251104" /><ref>{{cite news |last1=Ahmed |first1=Kaamil |date=31 October 2025 |title=Sudan's RSF accused of 'PR stunt' after arresting fighters behind civilian killings |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/31/sudan-rsf-accused-pr-stunt-after-arresting-fighters-behind-civilian-killings |access-date=31 October 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref>. == Санкцыі == 12 снежня 2025 года [[Вялікабрытанія]] наклала санкцыі на Абу Лулу<ref>{{cite web|last1=Murphy |first1=Matt |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0jeeq6xnvpo |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213093857/https://www.bbc.com/news/articles/c0jeeq6xnvpo |title=RSF commander linked by BBC Verify to Sudan massacre sanctioned in UK |language=en |publisher=BBC |date=12 December 2025 |archive-date=13 December 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |language=en |publisher=Sudan Tribune |date=12 December 2025 |access-date=14 December 2025}}</ref>, 29 студзеня 2026 года — [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:L_202600254 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191222/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:L_202600254 |title=Council Decision (CFSP) 2026/254 of 29 January 2026 amending Decision (CFSP) 2023/2135 concerning restrictive measures in view of activities undermining the stability and political transition of Sudan |language=en |publisher=EUR-lex |date= |archive-date=8 February 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/30/eu-imposes-new-sanctions-on-rsf-figures-and-army-linked-leaders/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208192207/https://www.darfur24.com/en/2026/01/30/eu-imposes-new-sanctions-on-rsf-figures-and-army-linked-leaders/ |title=EU Imposes New Sanctions on RSF Figures and Army-Linked Leaders |language=en |website=darfur24.com |date=30 January 2026 |archive-date=8 February 2026}}</ref>, 19 лютага — [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 202 |archive-date=20 February 2026}}</ref>, 24 лютага — [[ААН]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Ваенныя Судана]] [[Катэгорыя:Генералы]] [[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Катэгорыя:Постаці трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] j043lss5e1f8ifdpqiiqwrh4sxgz60b 0 804530 5174660 5155208 2026-08-02T20:47:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174660 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта}} '''Агратэхналагічны факультэт''' — адзін з факультэтаў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. == Агульныя звесткі == Створаны ў 2022 шляхам аб’ядання [[агранамічны факультэт БДСГА|агранамічнага]] з [[аграэкалагічны факультэт БДСГА|аграэкалагічным факультэтам]].<ref name="agronom">{{Cite web |url=https://baa.by/facultet/agronom/istoria/ |title=Главная — Факультеты — Агротехнологический факультет — История создания факультета |access-date=21 сакавіка 2026 |archive-date=8 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008160029/https://baa.by/facultet/agronom/istoria/ |url-status=dead }}</ref> З’яўляецца іх пераемнікам. == Спецыяльнасці == * Аграномія * Селекцыя і насенняводства * Ахова раслін і карантын * Плодаагародніцтва * Аграхімія і глебазнаўства * Вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання == Кафедры ў 2026 годзе == * Біялогіі раслін і хіміі * Земляробства * Раслінаводства * Селекцыі і біятэхналогіі раслін * Кормавытворчасці і захавання прадукцыі раслінаводства * Плодаагародніцтва * Аховы раслін * Аграхіміі і глебазнаўства<ref>{{Cite web |url=https://baa.by/facultet/agronom/kafedra/ |title=Факультеты — Агротехнологический факультет — Кафедры |access-date=21 сакавіка 2026 |archive-date=8 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008120216/https://baa.by/facultet/agronom/kafedra/ |url-status=dead }}</ref> == Дэканы == * [[Андрэй Анатольевіч Гарноўскі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://baa.by/facultet/agronom/ Старонка факультэта на сайце БДСГА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260311120615/https://baa.by/facultet/agronom/ |date=11 сакавіка 2026 }} {{БДСГА}} [[Катэгорыя:Факультэты БДСГА]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] d5ldiwkc0glqdfkzfakf7osb2xt9qex 2 804757 5174680 5116390 2026-08-02T22:43:22Z Superpes15 97711 Superpes15 перанёс старонку [[Удзельнік:Duntsov]] у [[Удзельнік:Бананчик]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Duntsov|Duntsov]]» на «[[Special:CentralAuth/Бананчик|Бананчик]]» 5116390 wikitext text/x-wiki Добре розумію білоруську, проте погано їю спілкуюсь( 535odyf7b4nlt1ruu0fsawtc6350lm5 3 804759 5174679 5116396 2026-08-02T22:43:21Z Superpes15 97711 Superpes15 перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:Duntsov]] у [[Размовы з удзельнікам:Бананчик]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Duntsov|Duntsov]]» на «[[Special:CentralAuth/Бананчик|Бананчик]]» 5116396 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:25, 24 сакавіка 2026 (+03) dyr5s8vujmllg4rur285j24i7lvtcac 0 806087 5174703 5126770 2026-08-03T00:17:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174703 wikitext text/x-wiki {{Мыс|Назва=Айя}}<mapframe latitude="44.4267" longitude="33.6533" zoom="12" width="300" height="310" align="right" /> [[Файл:Панорамный_вид_на_мыс_Айя.jpg|alt=Мыс Айя, Севастополь, Балаклава, 2022|міні|Панарамны від на мыс Айя з Вялікай Севастопальскай Сцежкі. Верасень 2022]] '''Айя́''' ({{Lang-uk|Айя}}, {{Lang-el|Άγια}}, {{Lang-crh|Ayya, Айя}} ) — мыс на паўднёвым беразе Крыма, на паўднёвы ўсход ад [[Балаклава|Балаклавы]], выступ берага даўжынёй 13 кіламетраў. Тэрыторыя падпарадкавана Балаклаўскаму раёну [[Севастопаль|Севастопаля]]. Мыс Айя абмяжоўвае Паўднёвы бераг Крыма з захаду. Назва мыса паходзіць ад [[Грэчаская мова|грэцкага]] слова «айос» ({{Lang-el2|άγιος}} — святы, {{Lang-el2|άγια}} — святая). Мяркуецца, што грэкі лічылі гэтыя мясціны святымі і хавалі тут сваіх продкаў. == Геалогія і геаграфія == [[Файл:Сосны_на_мысе_Айя.jpg|міні|Хвоі на мысе Айя]] Мыс уяўляе сабой адгор'е Галоўнай грады [[Крымскія горы|Крымскіх гор]]; мыс працягваецца да заснавання гары Куш-Кая. Найвышэйшая вяршыня на мысе Айя — скала Кокія-Кая-Баш ("блакітная скала") вышынёй {{Num|558,5|метраў}}. На ўсход ад мыса размешчана Ласпінская бухта, а за ёй мыс Ласпі ; на захадзе размешчаны невялікі заліў ля падножжа гор Аскеці і Прыгоннай, далей — мыс Георгія. Даліна, якая спускалася да іх, атрымала назву ўрочышча Аязьма.<ref>{{Кніга|загаловак=Севастопольские маршруты. Путеводитель|год=1988|частка=Аязьма и Балаклава}}</ref> Скалы, якія складаюць мыс Айя, складзеныя [[Юрскі перыяд|верхнеюрскімі]] мармурападобнымі вапнякамі. Горныя схілы пакрытыя рэліктавымі міжземнаморскімі рэдкалессямі, у якіх вылучаецца чырванакніжны сунічнік дробнаплодны. Наверсе мыса гіганцкая варонка, а ў ёй — маляўнічае пакрыццё з вялізных камянёў. Камяні розных колераў і адценняў: сінія, зялёныя, рудыя, у светлую палоску і цёмную крапінку. У падставы мыса ёсць гроты. Частка мыса выкарыстоўвалася маракамі імператарскага [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флота Расіі]] для прыстрэлкі карабельнай зброі. Да гэтага часу на скалах захаваліся сляды ад удараў ядраў. == У літаратуры і мастацтве == Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што мыс Айя — гэта і ёсць Крыўметапон, легендарны Баранні Лоб старажытнагрэцкіх і рымскіх географаў, галоўны арыенцір старажытных мараходаў на іх шляху да берагоў Таўрыды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://meridian.in.ua/news/12746.html|title=Античный символ Балаклавы|author=|website=meridian.in.ua|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911205013/http://meridian.in.ua/news/12746.html|archive-date=2019-09-11|access-date=2020-02-29|url-status=live}}</ref>. Мыс намаляваны мастаком [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І.]] [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|К. Айвазоўскім]] на карціне «Бура ў мыса Айя» (1875). == Гаспадарчае значэнне == У раёне мыса Айя ў 1955—1956 гадах быў пабудаваны ракетны комплекс С-2 "Сопка" (''аб'ект 100''), пасля рэканструяваны пад пуск [[Крылатая ракета|крылатых ракет]]. Мыс Айя ўваходзіць у ландшафтны заказнік "Мыс Айя". == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Балаклава, мыс Айя, мыс Фиолент. Севастополь: Библекс, 2007. С. 108—112. ISBN 978-966-8231-95-7 * ''Гриневецкий С. Р., Зонн И. С., Жильцов С. С.'' Черноморская энциклопедия. М.: Международные отношения, 2006. — с. 35. ISBN 5-7133-1273-9 == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=http://www.vascoplanet.ru/world/crimea/laspi/|title=Фотографии верхушки и окрестностей мыса Айя|author=|website=www.vascoplanet.ru|date=|access-date=2020-02-29|url-status=dead|archive-date=10 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210103914/http://www.vascoplanet.ru/world/crimea/laspi/}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-15}} [[Катэгорыя:Балаклава]] [[Катэгорыя:Мысы Чорнага мора]] [[Катэгорыя:Геаграфія Крыма]] kw2j5tbo8xij8mecb9b5hb2fa90sa4j 0 806836 5174592 5132040 2026-08-02T16:18:31Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5174592 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што І. Грыгаровіч у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль І. Харлан з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-25}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] 7rfy1jgwzbw8k80530icn9if2idc51r 0 807782 5174728 5146385 2026-08-03T05:09:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174728 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Паўлечка}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Але́на Фёдараўна Паўле́чка''' ({{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— беларускі дзяржаўны дзеяч. Старшыня [[Мазырскі раённы выканаўчы камітэт|Мазырскага раённага выканаўчага камітэта]] (2016—2026). == Біяграфія == Нарадзілася ў 1971 годзе ў вёсцы [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Кіраў]] Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці. Скончыла мясцовую [[Кіраўская сярэдняя школа|Кіраўскую сярэднюю школу]]. Паводле ўспамінаў Алены Паўлечкі, яе першай настаўніцай была Марыя Сцяпанаўна, якая заклала ў яе пачуццё адказнасці і выканаўчасці<ref name="instagram_2017">{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DNyZcbtWDre/|title=Елена Федоровна Павлечко – о своем первом учителе|publisher=Instagram|date=|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. Мае вышэйшую адукацыю: у сярэдзіне 1980-х гадоў паступіла і пазней паспяхова скончыла [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]] па спецыяльнасці «эканаміст». Працоўную дзейнасць пачала на пасадзе бухгалтара цэнтральнай бухгалтэрыі саўгаса «Кіраўскі» Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці. Пазней працавала галоўным эканамістам саўгаса «Кіраўскі», а таксама эканамістам падсобнай гаспадаркі «Кіраўскае» Нараўлянскага раённага вытворчага аб'яднання «Сельгасхімія». У 1997 годзе пераехала на жыхарства ў [[Мазырскі раён]]. Працавала галоўным эканамістам, а таксама галоўным спецыялістам па інфармаванні насельніцтва і ахове працы калгаса імя Калініна Мазырскага раёна. Пасля гэтага перайшла на дзяржаўную службу ў [[Мазырскі раённы выканаўчы камітэт|Мазырскі райвыканкам]], дзе паслядоўна займала пасады галоўнага эканаміста па фінансаванні і аплаце працы ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання, галоўнага спецыяліста па фінансаванні і аплаце працы таго ж упраўлення і намесніка начальніка ўпраўлення. Пэўны час працавала першым намеснікам старшыні райвыканкама&nbsp;— начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Мазырскага райвыканкама. На гэтай пасадзе ўнесла значны ўклад у развіццё аграпрамысловага комплексу раёна, забяспечыўшы высокія паказчыкі вытворчасці малака і мяса (у прыватнасці, па выніках 2015 года ў раёне атрымалі 6150 кілаграмаў малака на карову)<ref name="mazyr_2016">{{cite web|url=http://www.mazyr.by/2016/12/predsedatelem-mozyrskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-utverzhdena-pavlechko-elena-fedorovna|title=Председателем Мозырского районного исполнительного комитета утверждена ПАВЛЕЧКО Елена Федоровна|publisher=Жыццё Палессе|date=20 снежня 2016|lang=ru|accessdate=12 мая 2026|archive-date=23 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223140922/http://www.mazyr.by/2016/12/predsedatelem-mozyrskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-utverzhdena-pavlechko-elena-fedorovna|url-status=bot: unknown}}</ref>. 20 снежня 2016 года па ўзгадненні з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] распараджэннем старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта [[Уладзімір Андрэевіч Дворнік|Уладзіміра Андрэевіча Дворніка]] была прызначана на пасаду старшыні Мазырскага раённага выканаўчага камітэта. Рашэнне аб зацвярджэнні на пасадзе было адзінагалосна падтрымана на пазачарговай сесіі Мазырскага раённага Савета дэпутатаў пад кіраўніцтвам старшыні Савета Сяргея Аляксандравіча Гвоздзя. Падчас сесіі сваю публічную падтрымку кандыдатуры выказалі дырэктар саўгаса-камбіната «Зара» Алег Міхайлавіч Слінько і дырэктар ААТ «Мазыртэхсэрвіс» Аляксей Самсонавіч Баранаў<ref name="mazyr_2016"/>. == Характарыстыка і вынікі дзейнасці == У 2019 годзе Мазырскі раён пад кіраўніцтвам Алены Паўлечкі дасягнуў значных поспехаў у сферы сацыяльна-эканамічнага развіцця, у выніку чаго быў занесены на Рэспубліканскую і абласную Дошкі гонару. Раён стаў пераможцам абласных спаборніцтваў у намінацыях за найлепшае землекарыстанне, высокую культуру земляробства, добраўпарадкаванне жывёлагадоўчых ферм і за дасягненне найвышэйшых паказчыкаў па ўзнаўленні статка і вытворчасці жывёлагадоўчай прадукцыі. Пазней, па выніках 2022 года, Мазыршчына была прызнана найлепшай па сацыяльна-эканамічным развіцці сярод раёнаў Гомельскай вобласці з колькасцю насельніцтва звыш 80 тысяч чалавек<ref name="sb_2025">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/elena-pavlechko-chestno-skazhu-kazhdyy-nomer-zhdem-s-neterpeniem-.html|title=Елена Павлечко: «Честно скажу, каждый номер ждем с нетерпением!»|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=22 лістапада 2025|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. Падчас кіраўніцтва Алены Паўлечкі ў раёне актыўна развіваўся знешні гандаль і прыцягваліся сродкі: за перыяд 2016—2019 гадоў у эканоміку рэгіёна паступіла больш за 1 мільярд долараў ЗША замежных інвестыцый. У 2019 годзе прадукцыя экспартавалася ў 32 дзяржавы свету, а арганізацыі раёна вялі гандаль з 59 краінамі. Вялікая ўвага ўдзялялася добраўпарадкаванню [[Мазыр|Мазыра]]: пачалося ўзвядзенне таўнхаўсаў у мікрараёнах Дразды-2 і Нараўчызна, праводзілася замена старых барачных дамоў па вуліцы Языковіча, а таксама ажыццяўляўся капітальны рамонт знакамітых мазырскіх яраў (у прыватнасці, замена лесвічных маршаў са стварэннем стылізаванага асвятлення). Былі адкрыты пасля капітальнага рамонту [[Мазырскі драматычны тэатр імя Івана Мележа]] і цэнтр дзіцячай творчасці, пабудаваны новы дзіцячы сад у 3-м мікрараёне горада<ref name="belta_2020">{{cite web|url=https://belta.by/regions/view/intervju-umenie-rukovodit-ne-zavisit-ot-pola-elena-pavlechko-400053-2020/|title=Умение руководить не зависит от пола - Елена Павлечко|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]]|date=25 ліпеня 2020|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. У інтэрв'ю дзяржаўным СМІ Алена Паўлечка неаднаразова адзначала, што з'яўляецца працаголікам і патрабуе ад падначаленых максімальнай выканаўчасці. Гаворачы пра ролю жанчыны на кіруючых пасадах, падкрэслівала, што здольнасць быць лідарам залежыць ад характару, а не ад полу: «Уменне кіраваць не залежыць ад полу»<ref name="belta_2020" />. Яна таксама сфармулявала сваё крэда ў адносінах да працы: «Калі паабяцаў нешта зрабіць&nbsp;— разбіся ў дошку, што называецца, але слова сваё стрымай»<ref name="mazyr_2020">{{cite web|url=https://www.mazyr.by/2020/03/predsedatel-mozyrskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-elena-fedorovna-pavlechko-obladatelnica-titula-zhenshhina-goda-v-gomelskoj-oblasti-v-nominacii-uspeshnyj-rukovoditel/|title=Председатель Мозырского райисполком Елена Федоровна Павлечко – обладательница титула «Женщина года в Гомельской области» в номинации «Успешный руководитель»|publisher=Жыццё Палессе|date=9 сакавіка 2020|lang=ru|accessdate=12 мая 2026|archive-date=15 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515035806/https://www.mazyr.by/2020/03/predsedatel-mozyrskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-elena-fedorovna-pavlechko-obladatelnica-titula-zhenshhina-goda-v-gomelskoj-oblasti-v-nominacii-uspeshnyj-rukovoditel/|url-status=dead}}</ref>. 12 мая 2026 года Алена Паўлечка была вызвалена ад пасады старшыні Мазырскага райвыканкама пасля амаль дзесяці гадоў кіравання раёнам. На яе месца быў прызначаны [[Аляксандр Верамееў]], які да гэтага ўзначальваў [[Петрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт|Петрыкаўскі райвыканкам]]. Незалежнае выданне «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» асобна звярнула ўвагу на тое, што зняцце з пасады жанчыны-мэра адбылося ў афіцыйна абвешчаны ў краіне «[[Год жанчыны]]»<ref name="nn_2026">{{cite web|url=https://nashaniva.com/395013|title=У Год жанчыны Лукашэнка зняў жанчыну-мэра|publisher=Наша Ніва|date=12 мая 2026|lang=be|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. == Асабістае жыццё == Замужам. Мае дачку і сына<ref name="sb_2025"/><ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-proizvodit-eshche-menshe-tratit.html|title=Еще больше производить, еще меньше тратить|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=27 лютага 2017|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. == Узнагароды і званні == * [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (снежань 2016)&nbsp;— ''за дасягнутыя поспехі ў працы на пасадзе першага намесніка старшыні райвыканкама''<ref name="mazyr_2016"/>. * Пераможца Гомельскага абласнога конкурсу «Жанчына года — 2019» у намінацыі «Паспяховы кіраўнік» (узнагароджана ў сакавіку 2020 года старшынёй Гомельскага аблвыканкама [[Генадзь Міхайлавіч Салавей|Генадзем Міхайлавічам Салаўём]])<ref name="mazyr_2020"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлечка Алена Фёдараўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нараўлянскім раёне]] [[Катэгорыя:Старшыні Мазырскага раённага выканаўчага камітэта]] pl6yhafyq14p2rv9dguflkjvf3uk1ks 0 807845 5174835 5141725 2026-08-03T09:05:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174835 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Верамееў}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Аляксандр Аляксандравіч Верамееў |арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Александрович Веремеев}} }} '''Алякса́ндр Алякса́ндравіч Вераме́еў''' ({{ДН|7|3|1979}}, [[Мардзвін]], [[Петрыкаўскі раён]], [[Гомельская вобласць]])&nbsp;— беларускі дзяржаўны службовец і гаспадарчы дзеяч. Старшыня [[Мазырскі раённы выканаўчы камітэт|Мазырскага раённага выканаўчага камітэта]] (з 2026 года). == Біяграфія == Нарадзіўся 7 сакавіка 1979 года ў вёсцы [[Мардзвін]] Петрыкаўскага раёна ў сям'і рабочых<ref name="petrikov_prog">{{cite web|url=https://petrikov.gov.by/uploads/files/2024/Veremeev-A-A.pdf|title=Предвыборная программа Кандидата в депутаты Петриковского районного Совета депутатов двадцать девятого созыва по Мышанскому избирательному округу №32 Веремеева Александра Александровича|publisher=Петриковский районный исполнительный комитет|date=2024|lang=ru|accessdate=15 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. Працоўную дзейнасць пачаў у 1999 годзе ў саўгасе «Петрыкаўскі» (які пазней быў пераўтвораны ў сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Палессе-Аграінвест») на пасадзе загадчыка гаража<ref name="gp_may12">{{cite web|url=https://gp.by/novosti-regionov/obshchestvo/news317835.html|title=В Гомельском горисполкоме, Мозырском райисполкоме и на БМЗ новые руководители|publisher=Гомельская праўда|date=12 мая 2026|lang=ru|accessdate=15 мая 2026}}</ref><ref name="petrikov_prog" />. У 2008 годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]]<ref name="gp_may12" />. На гэтым жа прадпрыемстве «Палессе-Аграінвест» паслядоўна працаваў інжынерам-механікам, намеснікам галоўнага інжынера па ахове працы і галоўным інжынерам. На пасадзе намесніка дырэктара курыраваў пытанні маркетынгу, пэўны час выконваў абавязкі кіраўніка гаспадаркі. У маі 2023 года быў прызначаны дырэктарам прадпрыемства «Палессе-Аграінвест»<ref name="gp_may12"/><ref name="petrikov_prog"/>. Беспартыйны. Вылучаўся кандыдатам у дэпутаты [[Петрыкаўскі раённы Савет дэпутатаў|Петрыкаўскага раённага Савета дэпутатаў]] 29-га склікання па Мышанскай выбарчай акрузе №&nbsp;32<ref name="petrikov_prog" />. У жніўні 2024 года, падчас рабочай паездкі ў Петрыкаўскі раён, [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] непасрэдна ў полі прызначыў Аляксандра Верамеева на пасаду старшыні [[Петрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт|Петрыкаўскага раённага выканаўчага камітэта]]<ref name="sb">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/lukashenko-rasschityvaet-na-kharakter-i-polesskuyu-upertost-novogo-rukovoditelya-mozyrskogo-rayona.html|title=Лукашенко рассчитывает на «характер и полесскую упертость» нового руководителя Мозырского района|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=12 мая 2026|lang=ru|accessdate=15 мая 2026}}</ref>. 12 мая 2026 года Аляксандр Лукашэнка даў згоду на прызначэнне Аляксандра Верамеева старшынёй Мазырскага раённага выканаўчага камітэта, на гэтай пасадзе ён змяніў [[Алена Фёдараўна Паўлечка|Алену Паўлечку]]. Лукашэнка станоўча ахарактарызаваў сістэмнасць новага кіраўніка раёна, адзначыўшы, што яго «палеская ўпёртасць» дапаможа эфектыўна кіраваць такім буйным прамысловым і аграрным гігантам, якім з'яўляецца [[Мазырскі раён]]<ref name="belta">{{cite web|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-soglasoval-naznachenie-aleksandra-veremeeva-na-dolzhnost-predsedatelja-mozyrskogo-780171-2026/|title=Лукашенко согласовал назначение Александра Веремеева на должность председателя Мозырского райисполкома|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]]|date=12 мая 2026|lang=ru|accessdate=15 мая 2026}}</ref><ref name="sb" />. 13 мая 2026 года на пазачарговай сесіі Мазырскага раённага Савета дэпутатаў Аляксандр Верамееў быў афіцыйна зацверджаны на пасадзе старшыні райвыканкама. Новага кіраўніка актыву раёна прадставіў [[старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Іван Іванавіч Крупко|Іван Крупко]]<ref name="gp_may13">{{cite web|url=https://gp.by/novosti/aktualno/news317859.html|title=На внеочередной сессии районного Совета депутатов в должности председателя Мозырского райисполкома утвержден Александр Веремеев|publisher=Гомельская праўда|date=13 мая 2026|lang=ru|accessdate=15 мая 2026}}</ref>. == Асабістае жыццё == Жанаты. Мае траіх дзяцей<ref name="petrikov_prog"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верамееў Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 7 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Петрыкаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Старшыні Петрыкаўскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Мазырскага раённага выканаўчага камітэта]] mq61ibmy75fku1yq687d8u6de21y8wc 0 810360 5174636 5172328 2026-08-02T18:44:20Z 5174636 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]</ref> ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтакласіфайда av.by<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Tut.by (праекты "Афіша"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}</ref> і "Ледзі"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title="Я приходила домой и плакала от усталости". Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}</ref>), The Village Belarus<ref>{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі партал film.ru<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі анлайн-часопіс "25-ты кадр"<ref>{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, IGN Russia<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Віртуальныя радасці"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Сitydog<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на "Линии Сталина"|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Probusiness<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт выдання "Наша Ніва"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал пра беларускую культуру "Будзьма беларусамі"<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}</ref>, экалагічны партал Greenbelarus.info<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Relax.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, аналітычны анлайн-часопіс "Беларусский журнал"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт арганізацыі "Цэнтр новых ідэй"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Брэсцкая газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}</ref>, студэнцкі часопіс ECLAB "Енот"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне GPress<ref>{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Zerkalo<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Сойка"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт тэлеканала "Белсат"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Большой"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Новы час"<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс 34Mag.net<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Dev.by<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне 2doc.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, праект Dom.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Onliner<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}</ref>, бізнес-выданне "Ежедневник"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Дырэктар"<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Беларусы і рынак"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, украінскае бізнес-выданне Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title="Лирическое" наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}</ref>, будаўнічы партал Stroyka.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне kyky.org<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Культпрасвет"<ref>{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, дзяржгазета "Культура"<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Mediakritika.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by<ref>{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, экспертны партал Fashionbank.by<ref>{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by<ref>{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Reform.news<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Эканамічная газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}</ref> ды інш. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}</ref>) і незалежныя тэлеканалы і медыя ("Белсат", Еўрарадыё)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на "Листопаде": что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}</ref> для абмеркавання пытанняў культуры і кіно. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю "Нефільтраванае кіно"<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival "Nefiltravanae Kino". - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. Вясной 2026 года выйшаў са складу арганізатараў прэміі<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid0dU7vEQLMWZdy6KUrDueM4ZHeE1vxMZ3Q4XxU7Zxi5kaiuFFV2GneTBrf3fY5tMjel?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZaJiJGW4uc8RfDB0A9ernqx0Zm6cWhU8cPkcQzGjOMeOad4KLtYSKaXTCzxPhTCavQ4dBj5zHJTKhNBDwxaNqIq2XxSEp1IpHbeyZfRz6onFgaFAucM2E7My5QchahIvTETzoodRkYLx7gNTcH2VFPnbZSFjF-ofMVnV6NDAV_qm0JuDhh9twnj0iPAawGSPSg&__tn__=%2CO%2CP-R Пост пра выхад са складу арганізатараў "Чырвонага вераса"]</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага "На ABBA падалі ў польскую пракуратуру"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}</ref>, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]] (выйшаў са склада вясной 2026 года<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid02for48ia9tvkChYsaw4ED2411Z5MEPw1yk4PQeXsQZ5QJsZicF1v49JemzyehUpKl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZbdAhxU9ZZ7FjENAiAH8reQeR7PyqaUhajLwkXHQ-Q0XC_vqP6KRQK9lXaDM66UrN7yv2B5WLKLkqGvxiFOUzeql1B5BO2tybFjjjFVyrnUqcPeYJIYz4v3QgD9Llb-usfF3Nc_zmogDsYqLLMcZzjZ8OMmLxV4aJMe3wc0VjE8k_FPkbnJ029Lla6fCIcEh01SP5mTl9KLxL4JInEV502igHpvFI6YDORYrbt3XCQZZ_S1FXafdkZ7sBa2YjYwm8I&__tn__=%2CO%2CP-R Пост пра выхад са складу Беларускай незалежнай акадэміі кіно]</ref>), [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} lzejn2bg31r75e93z9vfvujhfgw8qb9 5174643 5174636 2026-08-02T19:07:23Z 5174643 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]</ref> ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтакласіфайда av.by<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Tut.by (праекты "Афіша"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}</ref> і "Ледзі"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title="Я приходила домой и плакала от усталости". Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}</ref>), The Village Belarus<ref>{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі партал film.ru<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі анлайн-часопіс "25-ты кадр"<ref>{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, IGN Russia<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Віртуальныя радасці"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Сitydog<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на "Линии Сталина"|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Probusiness<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт выдання "Наша Ніва"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал пра беларускую культуру "Будзьма беларусамі"<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}</ref>, экалагічны партал Greenbelarus.info<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Relax.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, аналітычны анлайн-часопіс "Беларусский журнал"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт арганізацыі "Цэнтр новых ідэй"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Брэсцкая газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}</ref>, студэнцкі часопіс ECLAB "Енот"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне GPress<ref>{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Zerkalo<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Сойка"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт тэлеканала "Белсат"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Большой"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Новы час"<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс 34Mag.net<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Dev.by<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне 2doc.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, праект Dom.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Onliner<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}</ref>, бізнес-выданне "Ежедневник"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Дырэктар"<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Беларусы і рынак"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, украінскае бізнес-выданне Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title="Лирическое" наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}</ref>, будаўнічы партал Stroyka.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне kyky.org<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Культпрасвет"<ref>{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, дзяржгазета "Культура"<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Mediakritika.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by<ref>{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, экспертны партал Fashionbank.by<ref>{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by<ref>{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Reform.news<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Эканамічная газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}</ref> ды інш. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}</ref>) і незалежныя тэлеканалы і медыя ("Белсат", Еўрарадыё)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на "Листопаде": что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}</ref> для абмеркавання пытанняў культуры і кіно. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю "Нефільтраванае кіно"<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival "Nefiltravanae Kino". - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. Вясной 2026 года выйшаў са складу арганізатараў прэміі<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid0dU7vEQLMWZdy6KUrDueM4ZHeE1vxMZ3Q4XxU7Zxi5kaiuFFV2GneTBrf3fY5tMjel|title=Болей не ў камандзе прэміі "Чырвоны верас"|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-29}}</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага "На ABBA падалі ў польскую пракуратуру"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}</ref>, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]] (выйшаў са складу вясной 2026 года<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid02for48ia9tvkChYsaw4ED2411Z5MEPw1yk4PQeXsQZ5QJsZicF1v49JemzyehUpKl|title=Выйшаў сёння са складу Беларускай незалежнай кінаакадэміі. Яна ж Belarusian independent film academy. Яна ж проста BIFA.|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-19}}</ref>), [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} ppo531ws3rp3d0o4n1119am8zk255ww 0 810536 5174842 5165939 2026-08-03T09:32:32Z ZolaSukhar 169411 удакладненне 5174842 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бельскі}} {{Пісьменнік | Імя = Сільвестр Бельскі | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = | Род дзейнасці = выкладчык, [[прафесар]] усеагульнай гісторыі | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Сільвестр Бельскі''' ({{lang-pl|Sylwestr Bielski}}; {{ВДП}}) — беларускі рэлігійны дзеяч, [[іераманах]] [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-ўніяцкай царквы]], асветнік і педагог. {{нп5|Кандыдат універсітэта|Кандыдат філасофіі|ru|Кандидат университета}}. [[Прафесар]] усеагульнай гісторыі. Сакратар [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча|Жыровіцкага грэка-ўніяцкага духоўнага вучылішча]]. Стваральнік і наглядчык {{нп5|Мікалаеўскі Мілецкі мужчынскі манастыр|Мілецкага духоўнага вучылішча|uk|Миколаївський Милецький чоловічий монастир}}. == Біяграфія == Бельскі Сільвестр, сын Яна, нарадзіўся ў 1796 годзе ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] Мінскай губерні ў шляхецкай сям’і<ref name=":0">{{Cite web|url=https://genealogia.club/lib/35-spisok-dvorjan-minskoi-gubernii.html|title=Список дворян Минской губернии // Genealogia Club}}</ref><ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/3191/|загаловак=А. Х. [Протоирей Александр Хотовицкий]. К истории Милецкого духовного училища // Волынские епархиальные ведомости. 1894. № 28. 1 окт.|выданне=}}</ref><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 26. 11 сент|выданне=}}</ref>. Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Свята-Дабравешчанская царква і базыльянскі кляштар (Малыя Ляды)|Лядзенскай базыльянскай школе]] (цяпер Смалявіцкі раён). З 1809 года навучаўся арыфметыцы і геаграфіі ў [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Тараканскім грэка-каталіцкім (уніяцкім) манастыры]] (цяпер вёска Імянін Драгічынскага раёна). У 1814 годзе пастрыжаны ў манахі. У 1816—1818 гг. вывучаў рыторыку і матэматыку ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім базыльянскім манастыры]]. Скончыў фізіка-матэматычны факультэт (1820) і адначасова навучаўся на факультэце літаратуры і вольных мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://genealogia.lt/pdfs/uwlf.pdf|загаловак=Lista Uczniów Uniwersytetu Wilenskiego Oddziału Fizycznego z r. 1820/1: <nowiki>[Bielski Sylwester]</nowiki> // Welcome to Forum Rodów Grodzieńskich.}}</ref><ref name=":3">{{Кніга|загаловак=Księga Wpisowa Uczniow Uniwersytetu Imperatorskiego Wilenskiego z roku 1819/20 // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Вільнюскага ўніверсітэта. F2-КC 79. Арк. 157}}</ref> , атрымаў ступень кандыдата філасофіі<ref name=":0" />. У 1820 годзе рукапаложаны ў іераманахі. З 1821 па 1824 год працаваў настаўнікам, затым быў прэфектам Жыровіцкага павятовага вучылішча. У 1824—1828 гг. — настаўнік фізікі і прапаведнік у Жыровічах. Паводле візітацыі 1823 года ў Жыровіцкі манастыр, «настаўнікам арыфметыкі, геаграфіі, маральных навук і рэлігіі ў двух малодшых класах… быў айцец Сільвестр Бельскі, якому тады было 28 гадоў… Крыніцы за 1826 год сведчаць, што ён і надалей займаў гэтыя пасады»<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=|загаловак=Pawluczuk, U. A. Zakonnicy monasteru w Żyrowicach w świetle wizytacji sporządzonej w 1823 roku // Saeculum Christianum. Pismo historyczne. Warszawa, 2021. T. 28, nr. 2. S. 191}}</ref>. Імя Сільвестра Бельскага фігуруе ў апошнім складзе выкладчыкаў грэка-ўніяцкай (базыльянскай) гімназіі ў Жыровічах<ref>{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=152485|загаловак=Charkiewicz, W. Placyd Jankowski (John of Dycalp): zycie i tworczosc / W. Charkiewicz. Wilno, 1928. S. 184}}</ref>, якая існавала ў перыяд кіравання літоўскага правінцыяла [[:ru:Каминский, Цезарь Францович|Цэзары Каменскага]]. У 1828—1830 гг. — вікарый [[Пінскі Лешчанскі манастыр|Лешчанскага базыльянскага манастыра]] (каля Пінска). З 1830 па 1832 год быў наглядчыкам [[:ru:Боруны (Гродненская область)|Барунскага павятовага вучылішча]] і прафесарам усеагульнай гісторыі. З 1832 года — эканом Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі ў Жыровічах. 7 чэрвеня 1833 года [[Грэка-ўніяцкая духоўная калегія|Грэка-ўніяцкай духоўнай калегіяй]] прызначаны наглядчыкам [[:uk:Миколаївський Милецький чоловічий монастир|Мілецкага духоўнага вучылішча]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://izdatsovet.by/images/pdf-files/Zapiski_mitropolita_Iosifa_Semashko_T3.pdf|загаловак=Бѣльскій, Сильвестръ — іеромонахъ, смотритель Мелецкаго духовнаго училища // Записки Іосифа, митрополита Литовскаго, изданныя Императорскою Академіею Наукъ по завѣщанію автора. Т. III. СПб., 1883. Стб. 1301}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://orthrozhische.at.ua/publ/milecke_dukhovne_uchilishhe_jak_oseredok_pravoslavnoji_osviti_na_volini/1-1-0-1|загаловак=Хоміч, Д. В. Милецьке духовне училище як осередок православної освіти на Волині // Рожищенське Благочиння}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 10/11. 1 и 11 апр|выданне=}}</ref> на Валыні, якое было заснавана па ініцыятыве епіскапа [[Іосіф (Сямашка)|Язэпа (Іосіфа) Сямашкі]] з мэтай навучання дзяцей уніяцкага духавенства і падпарадкоўвалася [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі]]. У жніўні 1839 года іераманах Бельскі падаў прашэнне аб вызваленні ад манаства і пераходзе ў свецкае званне. Знаходзіўся шэсць месяцаў у [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]<ref name=":1" />, пасля быў сасланы ў [[:ru:Курский Знаменский Богородицкий монастырь|Курскі манастыр]]<ref>{{Кніга|спасылка=http://elib.bsu.by/handle/123456789/243685|загаловак=Теплова, В. А. Репрессивные меры против униатского духовенства, не принявшего определений Полоцкого церковного собора 1839 г. // Беларусь у эпоху геапалітычных і сацыяльных зрухаў Новага і Навейшага часу. Да 25-годдзя кафедры гісторыі Беларусі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 22 ліст. 2019 г. / Бел. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. Г. Каханоўскі (старш.) [і інш.]. Мн., 2019. С. 180.}}</ref>. У запісе ад 2 студзеня 1841 года мітрапаліт Іосіф (Сямашка) паведамляў: «Іераманахі даверанай майму кіраванню Літоўскай епархіі — Сільвестр Бельскі, Ваніфацый Тарасевіч, Іаан Овельт, Антоній Валансевіч і Фабіян Мажальскі — звярнуліся да мяне з прашэннямі аб вызваленні іх з манаства і пераводзе ў свецкае саслоўе. …усе яны, за выключэннем Бельскага, пагадзіліся далучыцца да Праваслаўнай Царквы менавіта пры той умове, што будуць вызвалены ад манаства»<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-3/2|загаловак=Святейшему Правительствующему Синоду, от 15 января за № 50, с представлением об увольнение в светское звание иеромонахов Бельского, Тарасевича, Овельта, Волонсевича и Мажальского // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 3}}</ref>. У 1841 годзе Сільвестр Бельскі пакінуў духоўны сан і перайшоў у свецкае званне. У 1845 годзе атрымаў асабістае [[Ганаровыя грамадзяне|ганаровае грамадзянства]]<ref>{{Кніга|загаловак=Дело канцелярии попечителя Белорусского учебного округа: о введении уволенного из духовного звания б. иеромонаха Сильвестра Бельского в личное Почетное Гражданство // Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 567. Воп. 2. Спр. 5611}}</ref>. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|падзей 1863 года]] ў Польшчы, Літве і Беларусі. == Асветніцкая дзейнасць і погляды == Іераманах Сільвестр Бельскі свядома абраў манаскі шлях служэння Богу. У 18-гадовым узросце ўступіў у [[Ордэн Базыльян|Ордэн святога Васіля (Базыля) Вялікага (базыльянскі ордэн)]]<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://bazylianie-prowincji-litewskiej.uws.edu.pl/pl/index-baz|title=Bielski Sylwester // Indeks bazylianów: Alfabetyczny indeks nazwisk zakonników litewskie prowincji bazylianów}}</ref>. На працягу многіх гадоў займаўся педагагічнай дзейнасцю. Належаў да ўніяцкага духавенства, якое спалучала тэалагічную і свецкую адукацыю. Выкладанне ім дакладных навук сведчыць пра мадэрнізацыйныя тэндэнцыі ў базыльянскай школьнай практыцы першай паловы XIX стагоддзя. Значную ўвагу надаваў пытанням асветы і выхавання на роднай мове. Улічваючы пажаданні бацькоў навучэнцаў, у рапарце ад 22 верасня 1833 года ён як кіраўнік Мілецкага духоўнага вучылішча звярнуўся да Праўлення Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі з просьбай дазволіць навучанне дзяцей на «зразумелай для іх … айчыннай мове польскай» і забяспечыць вучылішча неабходнымі падручнікамі на гэтай мове<ref name=":2" />. Аднак кіраўніцтва семінарыі адмовіла, матывуючы гэта тым, што «няма ніякай патрэбы ўводзіць новы прадмет выкладання»<ref name=":2" />. Жыццёвы лёс Сільвестра Бельскага ў многім характэрны для базыльянскага манаства ў перыяд ліквідацыі [[Царкоўная унія|царкоўнай ўніі]]. Спачатку ён, як і большасць духавенства Літоўскай епархіі, далучыўся да Праваслаўнай Царквы, пра што сведчыць «Спіс службовых асоб Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі, якія ўласнаручнымі падпіскамі абавязаліся далучыцца да Праваслаўнай Грэка-Расійскай Царквы» (руск.: «Список должностным лицам Литовской Греко-Униатской епархии, обязавшимся собственноручными подписками присоединиться к Православной Греко-Российской Церкви»), які змешчаны ў другім томе «Запісак Іосіфа, мітрапаліта Літоўскага» (1883)<ref>{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-2/1|загаловак=Записка подробная от 3 октября 1837 г., о состоянии обеих Униатских епархий во всех отношениях // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 2}}</ref>. Аднак пазней Сільвестр Бельскі змяніў сваю пазіцыю. Застаючыся верным рэлігійнай традыцыі, у якой быў выхаваны, ён разам з іншымі чатырма іераманахамі-базыльянамі звярнуўся з просьбай аб звальненні з манаскага стану і пераводзе ў свецкае званне. Гэтае рашэнне засведчана ў афіцыйным звароце мітрапаліта Іосіфа (Сямашкі) у Свяцейшы Сінод, дзе ён хадайнічаў аб вызваленні Сільвестра Бельскага і яшчэ некалькіх клірыкаў ад манаскіх абавязкаў з наданнем ім права самастойна выбраць месца жыхарства<ref name=":5" />. Асабісты выбар Сільвестра Бельскага ва ўмовах складаных царкоўна-рэлігійных і грамадскіх перамен сведчыць пра яго імкненне дзейнічаць у адпаведнасці з уласнымі поглядамі і перакананнямі. == Цікавыя факты == У Віленскім універсітэце Сільвестр Бельскі вучыўся ў адзін час з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], [[:be-tarask:Тамаш Зан|Тамашом Занам]], [[:be-tarask:Ігнат Дамейка|Ігнатам Дамейкам]] і іншымі [[Таварыства філаматаў|філаматамі]]<ref name=":3" />. Сільвестр Бельскі — дзед прафесара педагогікі [[:uk:Більський Фома Антонович|Фамы Бельскага]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://fppd.msu.by/index.php/kafedry/kafedra-pedagogiki/istoriya-kafedry/lichnosti-v-istorii-kafedry/209-belskij-foma-antonovich|загаловак=Профессор Бельский Фома Антонович (1890—1952) — заведующий кафедрой педагогики и психологии (1935—1936 гг.) // Могилёвский государственный университет имени А. А. Кулешова. Кафедра педагогики: личности в истории кафедры}}</ref>, добра знаёмага з ідэйна-асветніцкай дзейнасцю філаматаў. Фама Антонавіч здолеў захаваць томікі паэтычнай спадчыны Адама Міцкевіча як у сталінскія 1930-я гады, так і падчас Вялікай Айчыннай вайны, калі ад нямецкай бомбы згарэў яго дом і амаль цалкам быў знішчаны кніжны збор<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.grsu.by/doc/54478|загаловак=Бельскі, А. Асветніцкая дзейнасць Фамы Бельскага ў дыскурсе філамацкіх ідэй // Хоревские чтения: сб. науч. работ / под ред. С. Ф. Мусиенко. Гродно, 2019. Вып. 3. С. 246—254}}</ref>. Сільвестр Бельскі даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару [https://esu.com.ua/article-889745 Георгію Яталю]<ref>{{Кніга|загаловак=Георгий Ятель: лингвист и дидакт: статьи, воспоминання, страницы дневника = Георгій Ятель: лінгвіст і дидактик: статті, спогади, сторінки щоденника / сост., коммент. и предисл. A. И. Бельского. Мн., 2020. 288 с}}</ref>, а таксама прафесару і пісьменніку [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алесю Бельскаму]]<ref>{{Артыкул|спасылка=|загаловак=Верабей, А. Яго ліпеньскі поўдзень // Літаратура і мастацтва. 2013. 26 ліп. С. 4|выданне=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Климов, С. М. Базилиане: [история ордена св. Василия Великого (базилиан)]. Могилев, 2011. 147 с. * Лаўрэш, Л. Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях: жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2025. 326 с. * Лісейчыкаў, Д. В. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. Мн., 2011. 198 с. * Лыч, Л. Уніяцкая царква Беларусі: этнакультурны аспект. 2-е выд. Мн., 2011. 128 с. * Марозава, С. В. «Сваёй веры ламаць не будзем…»: супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780—1839 гг.). Гродна, 2014. 217 с. * Марозава, С. В. Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1596—1839 гады) / пад навук. рэд. У. М. Конана. Гродна, 2001. 352 с. * Падокшын, С. А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура (філасофска-гістарычны аналіз). Мн., 1998. 111 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Сільвестр}} hfm2w97chop0odtfbxyzapgouc2vnd6 0 811907 5174655 5174013 2026-08-02T19:59:37Z Цімур 27525 /* Рэкламная кампанія */ 5174655 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Вытворчасць == === Распрацоўка і падбор акцёраў === [[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]] Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="BelloniMar2024" />. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года<ref name="DevelopmentRevealTHR" /><ref name="DevelopmentRevealDeadline" />. Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /> або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />, але ўсе яны былі абвергнуты<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]<ref name="Holland" />. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам<ref name="HathawayZendaya" /><ref name="Pattinson" />, а таксама [[Зендая]]<ref name="HathawayZendaya" />, [[Люпита Ніёнга]]<ref name="Nyong'o" /> і [[Шарліз Тэрон]]<ref name="Theron" />. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя<ref name="Pattinson" />. У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline" /><ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)<ref name="NolanTroyConfirm" /><ref name="NolanTroy" /><ref name="NolanTroyGoyer" />. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]<ref name="Budget" /><ref name="TeaserLeakTHR" />. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}}<ref name="Empire2MillionFilm" />. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]<ref name="Empire2MillionFilm" />. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»<ref name="FavignanaFilming" /><ref name="DeJong" />. {{Урэзка | выраўноўванне = right | шырыня = 250px | Змест = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя. | Подпіс = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} | арыгінал = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational. | мова арыгіналу = en }} Пазней да праекту далучыліся як іншыя акцёры, якія ўжо працавалі з Ноланам, — [[Бені Сафдзі]]<ref name="Safdie" />, [[Эліят Пейдж]], [[Хімеш Патэль]], [[Біл Ірвін]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джош Сцюарт]]<ref name="Stewart" />, Энтані Малінары<ref name="Molinari" /> і [[Джэймс Рэмар]]<ref name="Remar" />, — так і тыя, хто здымаўся ў яго ўпершыню, — [[Джон Бернтал]]<ref name="Bernthal" />, [[Джон Легуізама]]<ref name="Leguizamo" />, [[Саманта Мортан]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джэсі Гарсія]], [[Уіл Юн Лі]]<ref name="GarciaLee" />, [[Рафі Гаўран]], [[Шайла Фернандэс]]<ref name="GavronFernandez" />, [[Мія Гот]]<ref name="Goth" />, [[Коры Хокінс]]<ref name="Hawkins" />, [[Нік Тарабей]], Джымі Гансалес, {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}}<ref name="TarabayGonzalesCompte" />, {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}, [[Іда Голдберг]]<ref name="VlamisGoldberg" />, [[Раян Херст]]<ref name="Hurst" /> і [[Джован Адэпа]]<ref name="IcelandFilming" />. У акцёрскім складзе таксама быў [[Косма Джарвіс]]<ref name="Jarvis" />, але яму давялося пакінуць праект праз шчыльны графік, і яго ролю аддалі [[Логан Маршал-Грын|Логану Маршалу-Грыну]]<ref name="Marshall-Green" />. Паводле акцёра [[Скіт Ульрых|Скіта Ульрыха]], ён і яшчэ два чалавекі ў пачатку лютага беспаспяхова праходзілі пробы на ролі ў фільме<ref name="Ulrich" />. У сярэдзіне лютага «Universal» пацвердзіла, што Дэйман сыграе [[Адысей|Адысея]]. Незадоўга да гэтага хадзілі чуткі, што героя сыграе Холанд<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />; пазней было пацверджана, што яму дасталася роля [[Тэлемах]]а, сына Адысея<ref name="TeaserTrailer" />. === Здымкі === [[Здымачны перыяд]] доўжыўся з 25 лютага па 8 жніўня 2025 года<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="FilmingWrap" /> і праходзіў у розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Ісландыі і Шатландыі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. Аператарам стаў даўні калега Нолана [[Хойтэ ван Хойтэма]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Хаця Нолан выкарыстоўваў камеры [[IMAX]] [[Шырокафарматны кінематограф|з кінаплёнкай шырынёй 70 мм]] яшчэ з часоў фільма «[[Цёмны рыцар]]» (2008), «Адысея» — першы яго праект, цалкам зняты на IMAX-камеры, як на новыя, лягчэйшыя і менш шумныя, так і на тыя, што існавалі раней<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasCollider" />. Для здымак было выкарыстана больш за 610 км плёнкі<ref name="Empire2MillionFilm" />. Здымкі праходзілі пад рабочай назвай «Гісторыя Чарлі» ({{lang-en|Charlie’s Tale}})<ref name="IcelandProductionReimpursed" /> і завяршыліся на дзевяць дзён раней за прызначаны тэрмін<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56}}. Першыя сцэны былі зняты ў канцы лютага ў ксары [[Айт-Бен-Хаду]] на паўночны захад ад [[Варзазат]]а, Марока<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}. У гэтых сцэнах паказаны канец [[Траянская вайна|Траянской вайны]], які папярэднічае асноўнаму сюжэту «Адысеі»<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}<ref name="DakhlaFilming" />. Знаходзячыся ў Марока, здымачная група таксама працавала ў [[Эс-Сувейра|Эс-Сувейры]] і [[Маракеш]]ы<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. З 10 па 21 сакавіка здымкі адбываліся ў [[Месінія (перыферыйная адзінка)|Месініі]], перыферыйнай адзінцы [[Пелапанес (акруга)|Пелапанеса]], а менавіта ў [[Пілас]]е, [[Крэпасць Мадон|крэпасці Мадон]], на пляжы Алміралакас у Іялаве, у пячоры Нестара на пляжы [[Вайдакілья]] (там здымаліся сцэны з цыклопам [[Паліфем]]ам), а таксама на месцы археалагічных раскопак у [[Акракарынф]]е<ref name="PylosFilming" /><ref name="PylosFilming2" /><ref name="GreeceFilming" /><ref name="MesseniaCornithFilming" />. Працуючы ў Грэцыі, здымачная група супрацоўнічала з мясцовым аддзяленнем студыі «Faliro House Productions»<ref name="GreeceFilming" /> і пасля трох тыдняў працы атрымала [[Рабат (скідка)|рабат]] у памеры 40 %<ref name="GreeceProductionRebate" />. К 27 сакавіка здымачная група адправілася на [[Эгадскія астравы]] ля заходняга ўзбярэжжа [[Сіцылія|Сіцыліі]], Італія, — яны, верагодна, сталі ў фільме месцам, у паэме вядомым як «казіны востраў»<ref name="FilmingLocations" /><ref name="FavignanaFilming" />. З 15 красавіка па 15 мая ў раёне [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравоў]] адбыліся здымкі на вадзе — астравы Ліпары, [[Басілуца]] і [[Вулкана]] паслужылі правобразам для міфічнага вострава Эолія. На здымкі ў гэтых месцах былі накладзены пэўныя абмежаванні ў адпаведнасці з [[Муніцыпальнае права|муніцыпальным правам]]<ref name="AeolianIslandsFilming" /><ref name="FilmingLocations" />. Здымачная група выкарыстала найдаўжэйшы сучасны [[langskip|карабль]] [[Вікінгі|вікінгаў]] {{iw|Draken Harald Hårfagre}}, якім кіравалі акцёры, што сыгралі таварышаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. У пачатку мая частка здымак прайшла ў павільёне ў Лос-Анджэлесе — гэта адзіны раз, калі для гэтага фільма што-небудзь здымалася ў студыйных дэкарацыях<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}<ref name="LosAngelesFilming" />, — а ў пачатку чэрвеня — у [[Замак Фінлейтэр|замку Фінлейтэр]] у акрузе [[Моры (акруга, Шатландыя)|Моры]], Шатландыя<ref name="ScotlandFilming" />. У другой палавіне месяца здымачная група адправілася ў аддаленыя рэгіёны Ісландыі, сярод якіх былі порт [[Ландэяхёбн]], гара {{iw|Х'ёрлейфсхёфдзі|||Hjörleifshöfði}}, рака [[Маркарфлёўт]] і паўвостраў [[Снайфельснес]]<ref name="IcelandFilming" /><ref name="IcelandProductionReimpursed" /> (у асноўным там здымаліся сцэны ў [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільным свеце]])<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, а пасля вярнулася ў Шатландыю, каб правесці здымкі ў порце горада Бакі і на зацішным пляжы Санісайд каля вёскі [[Кален (Шатландыя)|Кален]]. З 3 па 16 ліпеня здымкі праходзілі ў калбінскім лесе, а затым здымачная група зноў прыехала ў замак Фінлейтэр, дзе прабыла да 25 ліпеня<ref name="ScotlandFilmingContinued" />. Тэрон здымалася ў сваіх сцэнах у апошнія два тыдні ліпеня<ref name="TheronJun2025" />. [[Файл:Désert de Dakhla (dunes blanches).jpg|thumb|upright=0.95|Некаторыя сцэны былі зняты на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў Заходняй Сахары, што выклікала некаторую крытыку]] З 17 па 22 ліпеня прайшлі здымкі сцэн з удзелам Дэймана і Зендаі на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]]<ref name="DakhlaFilmingStart" /><ref name="DakhlaFilming" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" />, які з 1975 года знаходзіцца [[Паўднёвыя правінцыі Марока|пад кантролем Марока]]<ref name="DahklaFilmingResponseForbes" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Фронт [[Палісарыё]] — прызнаны ААН прадстаўнік народа [[сахараві]] ў Заходняй Сахары — асудзіў рашэнне здымаць фільм у дадзеным рэгіёне, назваўшы яго «абяленнем [мараканскага] каланіялізму» і «парушэннем міжнароднага права і этычных стандартаў культурнай і мастацкай дзейнасці»<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" /><ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment" />. Арганізатары {{iw|Міжнародны кінафестываль у Сахары|Міжнароднага кінафестываля ў Сахары||Sahara International Film Festival}} таксама раскрытыкавалі гэтае рашэнне, заявіўшы, што здымачная група, працуючы ў такіх месцах, «несвядома і ненаўмысна» здымае з Марока адказнасць за інтэрвенцыю на дадзенай тэрыторыі і рэпрэсіі ў дачыненні да сахараві<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. Арганізатары заклікалі спыніць здымкі, але на той час увесь патрэбны матэрыял ужо быў зняты<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. У той жа час {{iw|Мараканскі кінематаграфічны цэнтр|||Moroccan Cinematographic Center}} назваў «Адысею» важным для прасоўвання мараканскай кінаіндустрыі праектам і адзначыў, што гэта першы буйны амерыканскі фільм, зняты на падкантрольнай дзяржаве тэрыторыі<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Арганізатары кінафестываля неўзабаве выпусцілі заяву, у якой заклікалі «Нолана, "Universal Pictures" і іншых публічна прызнаць няправільным рашэнне здымкі сцэн у Дахле і не ўключаць іх у фільм "Адысея" альбо запытаць у законных прадстаўнікоў народа сахараві — паўнапраўных уладальнікаў зямлі, на якой быў зняты фільм, — згоды на іх уключэнне». Гэтую заяву падпісалі і падтрымалі многія значныя дзеячы, у тым ліку іспанскія акцёры [[Карлас Бардэм|Карлас]] і [[Хаўер Бардэм|Хаўер Бардэмы]], [[Луіс Тасар]], {{iw|Караліна Юстэ|Караліна Юстэ||Carolina Yuste}} і [[Хуан Дыега Бота]], іспанскія кінематаграфісты {{iw|Радрыга Сарагоен|Радрыга Сарагоен||Rodrigo Sorogoyen}} і [[Ісіяр Бальяін]], а таксама сахарская праваабаронніца {{iw|Элгалія Джымі|Элгалія Джымі||Elghalia Djimi}}<ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario" /><ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone" /><ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara" />. Здымкі таксама праходзілі на [[Мальта|Мальце]]<ref name="FilmingWrap" />, у Вялікабрытаніі і Ірландыі<ref name="FilmingLocations" /><ref name="Molinari" />. Пад канец вытворчасці здымачная група вярнулася ў Лос-Анджэлес<ref name="FilmingWrap" />. === Завяршэнне вытворчасці === У канцы 2025 года з'явілася інфармацыя пра тое, што Хэтэўэй сыграла [[Пенелопа|Пенелопу]], Зендая — [[Афіна|Афіну]], Пацінсан — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыноя]], Бернтал — [[Менелай|Менелая]]<ref name="CharacterFirstLooks" /><ref name="EWDec2025" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}, Сафдзі — [[Агамемнан]]а<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />, Патэль — [[Еўрылох]]а<ref name="EWDec2025" />, Легуізама — [[Еўмей|Еўмея]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, Гот — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]]<ref name="CharacterFirstLooks" />, а Гансалес — Кефея<ref name="EWDec2025" />. За графіку адказваюць студыі [[DNEG]] і {{iw|Wētā Workshop}}<ref name="DNEG" /><ref name="WētāWorkshop" />. З даўніх калег Нолана над фільмам працуюць супервайзер візуальных эфектаў {{iw|Эндру Джэксан (супервайзер візуальных эфектаў)|Эндру Джэксан||Andrew Jackson (visual effects)}}<ref name="DNEG" />, рэжысёр мантажу [[Джэніфер Лейм]]<ref name="Lame" /> і кампазітар [[Людвіг Ёрансан]]<ref name="Göransson" />. == Рэкламная кампанія == У сярэдзіне лютага «Universal Pictures» апублікавала прома-фота з Дэйманам у вобразе Адысея<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Джэн Жуно ў водгуку для часопіса «[[People]]» назвала позу, у якой стаіць Дэйман, «змрочнай» і «застрашальнай»<ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople" />, а Крыстафер Марк з сайта «The Playlist» назваў вобраз героя «манкім». Праз уласцівыя «Адысеі» фантастычныя элементы ён дапусціў, што ў гэтым фільме будзе больш камп'ютарнай графікі, чым у папярэдніх праектах Нолана<ref name="DamonOdysseusFirstLookTP" />. Некаторыя гісторыкі ўказалі на гістарычныя недакладнасці ў касцюме, які носіць акцёр (асаблівую ўвагу звярнулі на [[карынфскі шлем]] з чырвоным плюмажам), спасылаючыся на тое, якія даспехі герой насіў у часы падзей «Адысеі» і як яны апісаны ў «Іліядзе»<ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses" />. Аглядальнік [[/Film]] Джэрэмі Ватай назваў вобраз «версіяй старажтынагрэчаскага строя, папулярызаванай безліччу фільмаў», і, хаця, паводле Ватая, выява не дала ніякіх падрабязнасцей пра падыход Нолана да зыходнага матэрыялу, адзначыў, што будзе рады паглядзець фільм<ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film" />. Джо Джордж у нататцы для «[[Den of Geek]]» таксама звярнуў увагу на гістарычныя недакладнасці, але палічыў, што Нолан аддае даніну павагі карцінам [[Новы Галівуд|Новага Галівуду]], такім як «[[Трыста спартанцаў (фільм, 1962)|Трыста спартанцаў]]» (1962) і «[[Ясон і арганаўты]]» (1963). Аўтар адзначыў, што «рашэнне [рэжысёра] схіліцца ў бок старога Галівуду напоперак гістарычнай дакладнасці можа кагосьці здзівіць», але ён уключыў у свой новы праект элементы фільмаў, якія паўплывалі на яго мінулыя работы, зрабіўшы іх «арыгінальнымі і актуальнымі»<ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG" />. У ліпені 2025 года, за год да прэм'еры «Адысеі», перад сеансамі фільма «[[Свет юрскага перыяда: Адраджэнне]]» дэманстраваўся 70-секундны тызер-трэйлер з удзелам персанажаў Холанда і Бернтала<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="TeaserLeakVariety" />; неўзабаве экранны запіс роліка трапіў у сеціва<ref name="TeaserLeakTHR" /><ref name="TeaserLeakVariety" />. Аглядальніца «[[Vanity Fair]]» Элеа Гіеміна-Баўэр адзначыла, што тызер рэкламуе «Адысею» «праз намёкі і сціслы мантаж»<ref name="TeaserTrailerVF" />, а журналістка «[[Collider]]» Ханна Хант звярнула ўвагу на фінальную сцэну роліка, у якой Адысей без памяці плыве па акіяне<ref name="TeaserTrailerCollider" />. Грэг Эванс з «[[The Independent]]» напісаў, што гледачы сутыкнуліся з завышанымі чаканнямі і, убачыўшы трэйлер, упалі «ў шаленства»<ref name="TeaserTrailerIndependent" />; паводле аглядальніка «{{iw|Men’s Journal|||Men's Journal}}» Раяна Брыта, такая рэакцыя цалкам апраўданая. Ён адзначыў, што «злавесная атмасфера» роліка абяцае «ўрэчаіснены міф» і што ў ім больш гавораць пра Адысея, чым паказваюць яго самога<ref name="TeaserTrailerMJ" />. Рык Стывенсан з «/Film» напісаў, што ролік працягвае традыцыю Нолана ствараць тызеры, якія дэманструюць настрой фільма без паглыблення ў дэталі сюжэту, але пры гэтым палічыў яго «досыць змястоўным» адносна аналагічных тызераў да іншых праектаў Нолана<ref name="TeaserTrailer/Film" />. Эрык Каін («[[Forbes]]») і Эстэр Цукерман («[[The New York Times]]») былі не ў захапленні ад таго, што брытанскія акцёры, якія граюць грэкаў, размаўляюць з амерыканскім акцэнтам. Каіна занепакоілі «прыглушаныя» і «сухія» колеры, а Цукерман палічыў, што тызер «не хоча распавядаць занадта шмат пра погляд Нолана на гамераўскую сагу»<ref name="TeaserTrailerNYT" /><ref name="TeaserTrailerForbes" />. 12 снежня перад сеансамі фільмаў «[[Бітва за бітвай]]» і «[[Грэшнікі (фільм, 2025)|Грэшнікі]]» ў IMAX на 70-мм плёнцы дэманстраваўся шасціхвілінны пралог да фільма; з 19 снежня яго паказваюць перад аналагічнымі сеансамі стужкі «[[Аватар: Полымя і попел]]»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />. У пралогу паказаны [[Траянскі конь]] і заканчэнне [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. Аглядальнік «[[Variety]]» Дэніел Д’Адарыё пахваліў урывак, палічыўшы, што Нолан «не страціў свайго таленту тонка спалучаць розныя падзеі — хаос вайны і дакладнасць механізмаў брамы Троі — і прапрацоўваць персанажаў, якія ўдзельнічаюць у гэтых падзеях. Можна сказаць, што клапатліва напісаны сюжэт унутры вялікай драмы — гэта таксама своеасаблівы траянскі конь»<ref name="PrologueCommentaryVariety" />. Цім Робі ў водгуку для «[[The Daily Telegraph]]» назваў хуткі тэмп урыўка «гонкай з часам у духу Нолана» і параўнаў пачуццё «ўдушальнай клаўстрафобіі» ў персанажаў унутры Траянскага каня са сцэнамі з перакуленымі суднамі з фільма «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» (2017). Ён апісаў пралог як шматабяцальны, але які прайграе ўступнай сцэне з «Цёмнага рыцара»<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />. Том Бейкан з «[[ComicBook.com]]» пахваліў Нолана за «неверагодную здольнасць ствараць адчуванне маштабу» і аператарскую работу. Паводле Бейкана, настолькі «ўражвальныя» сцэны дазволяць «Адысеі» стаць «адным з найпрыгажэйшых фільмаў 2026 года»<ref name="PrologueCommentaryCB" />. Журналіст {{iw|Джэф Снайдэр|Джэф Снайдэр||Jeff Sneider}} назваў урывак «неверагодным», пахваліўшы інтэнсіўную музыку Ёрансана і аператарскую работу ван Хойтэмы<ref name="PrologueCommentarySneider" />. Перад стандартнымі сеансамі «Полымя і попелу» дэманстраваўся паўнавартасны трэйлер «Адысеі»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />, які 22 снежня выйшаў у сеціве<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />. Кейт Эрбланд з «[[IndieWire]]» была ўражана тым, як ролік «робіць упор на ўласцівую гэтай самой адысеі драму і боль, на страшэнныя смерці і лідарскія якасці галоўнага героя»<ref name="Dec2025TrailerIW" />. Мірэя Мулор і Нік Стэніфард з «[[Total Film]]» таксама былі ўражаны трэйлерам, які ўключаў некаторыя кадры з пралогу і прапаноўваў больш інфармацыі пра фільм у параўнанні з папярэднімі промаматэрыяламі<ref name="Dec2025TrailerTF" />. Журналіст «[[Empire (часопіс)|Empire]]» Бен Трэвіс заўважыў, што трэйлер засяроджаны на «мокрых і дзікіх кадрах, гіганцкім размаху і Траянскім кані», а не на акцёрах другога плану — Пацінсане, Зендаі, Ніёнга і Тэрон, — якіх у папярэдніх роліках не было<ref name="Dec2025TrailerEmpire" />. Паводле аглядальніцы «[[Hindustan Times]]» Суміі Срываставы, ролік прапануе «маленькія, у асноўным эмбіентныя ўрыўкі з сюжэту»<ref name="Dec2025TrailerHT" />. Эдвард Сегара з «[[USA Today]]» адзначыў «трывожны» мантаж і назваў Адысея і Пенелопу «няшчаснымі закаханымі» накшталт [[Рамэа Мантэкі|Рамэа]] і [[Джульета Капулеці|Джульеты]]<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />, а журналістка «[[Vulture]]» Фрэн Хепфнер ахарактарызавала іх як «адну з найпрывабнейшых пар у фільмаграфіі Нолана», звярнуўшы ўвагу на спробы Адысея вярнуцца дадому да сям'і<ref name="Dec2025TrailerVulture" />. Эймі Харт з «[[Polygon]]» не спадабалася сціснутая выява ў анлайн-версіі; паводле Харт, гэта і ёсць прычына, з якой Нолан вырашыў спярша паказаць трэйлер у кінатэатрах<ref name="Dec2025TrailerPolygon" />. Аглядальнік «[[Gizmodo]]» Жэрмен Люсье разгледзеў тызер-постар, які выйшаў у той жа час, з выявай пазалочанага [[пазваночнік]]а на шлеме Адысея, што, паводле Люсье, стварае «яскравы кантраст» з першай выявай касцюма персанажа. Дадаванне пазваночніка ён палічыў увасабленнем сілы і характару Адысея, роўна як і адказам Нолана на крытыку, звязаную з гістарычнымі недакладнасцямі<ref name="TeaserPosterGizmodo" />. Паводле фірмы аналітыкі даных у сферы забаў «WaveMetrix», за першыя 24 гадзіны ролік сабраў агулам 121,4 млн праглядаў у сацыяльных сетках «[[TikTok]]» (27 %), «[[YouTube]]» (26 %), «[[Facebook]]» (21 %), «[[Instagram]]» (18 %) і «[[X (сацыяльная сетка)|X]]» (10 %), стаўшы восьмым самым праглядаемым трэйлерам 2025 года і пераўзышоўшы паказчыкі трэйлера да фільма «Universal» «[[Злая. Частка 2]]» (113 млн) за аналагічны перыяд<ref name="TrailerViews" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=live |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en}}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] k786zw4iqnaov124zk4d1jzcd1e3lxf 5174656 5174655 2026-08-02T20:09:16Z Цімур 27525 5174656 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Вытворчасць == === Распрацоўка і падбор акцёраў === [[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]] Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="BelloniMar2024" />. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года<ref name="DevelopmentRevealTHR" /><ref name="DevelopmentRevealDeadline" />. Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /> або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />, але ўсе яны былі абвергнуты<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]<ref name="Holland" />. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам<ref name="HathawayZendaya" /><ref name="Pattinson" />, а таксама [[Зендая]]<ref name="HathawayZendaya" />, [[Люпита Ніёнга]]<ref name="Nyong'o" /> і [[Шарліз Тэрон]]<ref name="Theron" />. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя<ref name="Pattinson" />. У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline" /><ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)<ref name="NolanTroyConfirm" /><ref name="NolanTroy" /><ref name="NolanTroyGoyer" />. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]<ref name="Budget" /><ref name="TeaserLeakTHR" />. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}}<ref name="Empire2MillionFilm" />. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]<ref name="Empire2MillionFilm" />. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»<ref name="FavignanaFilming" /><ref name="DeJong" />. {{Урэзка | выраўноўванне = right | шырыня = 250px | Змест = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя. | Подпіс = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} | арыгінал = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational. | мова арыгіналу = en }} Пазней да праекту далучыліся як іншыя акцёры, якія ўжо працавалі з Ноланам, — [[Бені Сафдзі]]<ref name="Safdie" />, [[Эліят Пейдж]], [[Хімеш Патэль]], [[Біл Ірвін]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джош Сцюарт]]<ref name="Stewart" />, Энтані Малінары<ref name="Molinari" /> і [[Джэймс Рэмар]]<ref name="Remar" />, — так і тыя, хто здымаўся ў яго ўпершыню, — [[Джон Бернтал]]<ref name="Bernthal" />, [[Джон Легуізама]]<ref name="Leguizamo" />, [[Саманта Мортан]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джэсі Гарсія]], [[Уіл Юн Лі]]<ref name="GarciaLee" />, [[Рафі Гаўран]], [[Шайла Фернандэс]]<ref name="GavronFernandez" />, [[Мія Гот]]<ref name="Goth" />, [[Коры Хокінс]]<ref name="Hawkins" />, [[Нік Тарабей]], Джымі Гансалес, {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}}<ref name="TarabayGonzalesCompte" />, {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}, [[Іда Голдберг]]<ref name="VlamisGoldberg" />, [[Раян Херст]]<ref name="Hurst" /> і [[Джован Адэпа]]<ref name="IcelandFilming" />. У акцёрскім складзе таксама быў [[Косма Джарвіс]]<ref name="Jarvis" />, але яму давялося пакінуць праект праз шчыльны графік, і яго ролю аддалі [[Логан Маршал-Грын|Логану Маршалу-Грыну]]<ref name="Marshall-Green" />. Паводле акцёра [[Скіт Ульрых|Скіта Ульрыха]], ён і яшчэ два чалавекі ў пачатку лютага беспаспяхова праходзілі пробы на ролі ў фільме<ref name="Ulrich" />. У сярэдзіне лютага «Universal» пацвердзіла, што Дэйман сыграе [[Адысей|Адысея]]. Незадоўга да гэтага хадзілі чуткі, што героя сыграе Холанд<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />; пазней было пацверджана, што яму дасталася роля [[Тэлемах]]а, сына Адысея<ref name="TeaserTrailer" />. === Здымкі === [[Здымачны перыяд]] доўжыўся з 25 лютага па 8 жніўня 2025 года<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="FilmingWrap" /> і праходзіў у розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Ісландыі і Шатландыі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. Аператарам стаў даўні калега Нолана [[Хойтэ ван Хойтэма]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Хаця Нолан выкарыстоўваў камеры [[IMAX]] [[Шырокафарматны кінематограф|з кінаплёнкай шырынёй 70 мм]] яшчэ з часоў фільма «[[Цёмны рыцар]]» (2008), «Адысея» — першы яго праект, цалкам зняты на IMAX-камеры, як на новыя, лягчэйшыя і менш шумныя, так і на тыя, што існавалі раней<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasCollider" />. Для здымак было выкарыстана больш за 610 км плёнкі<ref name="Empire2MillionFilm" />. Здымкі праходзілі пад рабочай назвай «Гісторыя Чарлі» ({{lang-en|Charlie’s Tale}})<ref name="IcelandProductionReimpursed" /> і завяршыліся на дзевяць дзён раней за прызначаны тэрмін<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56}}. Першыя сцэны былі зняты ў канцы лютага ў ксары [[Айт-Бен-Хаду]] на паўночны захад ад [[Варзазат]]а, Марока<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}. У гэтых сцэнах паказаны канец [[Траянская вайна|Траянской вайны]], які папярэднічае асноўнаму сюжэту «Адысеі»<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}<ref name="DakhlaFilming" />. Знаходзячыся ў Марока, здымачная група таксама працавала ў [[Эс-Сувейра|Эс-Сувейры]] і [[Маракеш]]ы<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. З 10 па 21 сакавіка здымкі адбываліся ў [[Месінія (перыферыйная адзінка)|Месініі]], перыферыйнай адзінцы [[Пелапанес (акруга)|Пелапанеса]], а менавіта ў [[Пілас]]е, [[Крэпасць Мадон|крэпасці Мадон]], на пляжы Алміралакас у Іялаве, у пячоры Нестара на пляжы [[Вайдакілья]] (там здымаліся сцэны з цыклопам [[Паліфем]]ам), а таксама на месцы археалагічных раскопак у [[Акракарынф]]е<ref name="PylosFilming" /><ref name="PylosFilming2" /><ref name="GreeceFilming" /><ref name="MesseniaCornithFilming" />. Працуючы ў Грэцыі, здымачная група супрацоўнічала з мясцовым аддзяленнем студыі «Faliro House Productions»<ref name="GreeceFilming" /> і пасля трох тыдняў працы атрымала [[Рабат (скідка)|рабат]] у памеры 40 %<ref name="GreeceProductionRebate" />. К 27 сакавіка здымачная група адправілася на [[Эгадскія астравы]] ля заходняга ўзбярэжжа [[Сіцылія|Сіцыліі]], Італія, — яны, верагодна, сталі ў фільме месцам, у паэме вядомым як «казіны востраў»<ref name="FilmingLocations" /><ref name="FavignanaFilming" />. З 15 красавіка па 15 мая ў раёне [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравоў]] адбыліся здымкі на вадзе — астравы Ліпары, [[Басілуца]] і [[Вулкана]] паслужылі правобразам для міфічнага вострава Эолія. На здымкі ў гэтых месцах былі накладзены пэўныя абмежаванні ў адпаведнасці з [[Муніцыпальнае права|муніцыпальным правам]]<ref name="AeolianIslandsFilming" /><ref name="FilmingLocations" />. Здымачная група выкарыстала найдаўжэйшы сучасны [[langskip|карабль]] [[Вікінгі|вікінгаў]] {{iw|Draken Harald Hårfagre}}, якім кіравалі акцёры, што сыгралі таварышаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. У пачатку мая частка здымак прайшла ў павільёне ў Лос-Анджэлесе — гэта адзіны раз, калі для гэтага фільма што-небудзь здымалася ў студыйных дэкарацыях<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}<ref name="LosAngelesFilming" />, — а ў пачатку чэрвеня — у [[Замак Фінлейтэр|замку Фінлейтэр]] у акрузе [[Моры (акруга, Шатландыя)|Моры]], Шатландыя<ref name="ScotlandFilming" />. У другой палавіне месяца здымачная група адправілася ў аддаленыя рэгіёны Ісландыі, сярод якіх былі порт [[Ландэяхёбн]], гара {{iw|Х'ёрлейфсхёфдзі|||Hjörleifshöfði}}, рака [[Маркарфлёўт]] і паўвостраў [[Снайфельснес]]<ref name="IcelandFilming" /><ref name="IcelandProductionReimpursed" /> (у асноўным там здымаліся сцэны ў [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільным свеце]])<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, а пасля вярнулася ў Шатландыю, каб правесці здымкі ў порце горада Бакі і на зацішным пляжы Санісайд каля вёскі [[Кален (Шатландыя)|Кален]]. З 3 па 16 ліпеня здымкі праходзілі ў калбінскім лесе, а затым здымачная група зноў прыехала ў замак Фінлейтэр, дзе прабыла да 25 ліпеня<ref name="ScotlandFilmingContinued" />. Тэрон здымалася ў сваіх сцэнах у апошнія два тыдні ліпеня<ref name="TheronJun2025" />. [[Файл:Désert de Dakhla (dunes blanches).jpg|thumb|upright=0.95|Некаторыя сцэны былі зняты на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў Заходняй Сахары, што выклікала некаторую крытыку]] З 17 па 22 ліпеня прайшлі здымкі сцэн з удзелам Дэймана і Зендаі на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]]<ref name="DakhlaFilmingStart" /><ref name="DakhlaFilming" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" />, які з 1975 года знаходзіцца [[Паўднёвыя правінцыі Марока|пад кантролем Марока]]<ref name="DahklaFilmingResponseForbes" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Фронт [[Палісарыё]] — прызнаны ААН прадстаўнік народа [[сахараві]] ў Заходняй Сахары — асудзіў рашэнне здымаць фільм у дадзеным рэгіёне, назваўшы яго «абяленнем [мараканскага] каланіялізму» і «парушэннем міжнароднага права і этычных стандартаў культурнай і мастацкай дзейнасці»<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" /><ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment" />. Арганізатары {{iw|Міжнародны кінафестываль у Сахары|Міжнароднага кінафестываля ў Сахары||Sahara International Film Festival}} таксама раскрытыкавалі гэтае рашэнне, заявіўшы, што здымачная група, працуючы ў такіх месцах, «несвядома і ненаўмысна» здымае з Марока адказнасць за інтэрвенцыю на дадзенай тэрыторыі і рэпрэсіі ў дачыненні да сахараві<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. Арганізатары заклікалі спыніць здымкі, але на той час увесь патрэбны матэрыял ужо быў зняты<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. У той жа час {{iw|Мараканскі кінематаграфічны цэнтр|||Moroccan Cinematographic Center}} назваў «Адысею» важным для прасоўвання мараканскай кінаіндустрыі праектам і адзначыў, што гэта першы буйны амерыканскі фільм, зняты на падкантрольнай дзяржаве тэрыторыі<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Арганізатары кінафестываля неўзабаве выпусцілі заяву, у якой заклікалі «Нолана, "Universal Pictures" і іншых публічна прызнаць няправільным рашэнне здымкі сцэн у Дахле і не ўключаць іх у фільм "Адысея" альбо запытаць у законных прадстаўнікоў народа сахараві — паўнапраўных уладальнікаў зямлі, на якой быў зняты фільм, — згоды на іх уключэнне». Гэтую заяву падпісалі і падтрымалі многія значныя дзеячы, у тым ліку іспанскія акцёры [[Карлас Бардэм|Карлас]] і [[Хаўер Бардэм|Хаўер Бардэмы]], [[Луіс Тасар]], {{iw|Караліна Юстэ|Караліна Юстэ||Carolina Yuste}} і [[Хуан Дыега Бота]], іспанскія кінематаграфісты {{iw|Радрыга Сарагоен|Радрыга Сарагоен||Rodrigo Sorogoyen}} і [[Ісіяр Бальяін]], а таксама сахарская праваабаронніца {{iw|Элгалія Джымі|Элгалія Джымі||Elghalia Djimi}}<ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario" /><ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone" /><ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara" />. Здымкі таксама праходзілі на [[Мальта|Мальце]]<ref name="FilmingWrap" />, у Вялікабрытаніі і Ірландыі<ref name="FilmingLocations" /><ref name="Molinari" />. Пад канец вытворчасці здымачная група вярнулася ў Лос-Анджэлес<ref name="FilmingWrap" />. === Завяршэнне вытворчасці === У канцы 2025 года з'явілася інфармацыя пра тое, што Хэтэўэй сыграла [[Пенелопа|Пенелопу]], Зендая — [[Афіна|Афіну]], Пацінсан — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыноя]], Бернтал — [[Менелай|Менелая]]<ref name="CharacterFirstLooks" /><ref name="EWDec2025" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}, Сафдзі — [[Агамемнан]]а<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />, Патэль — [[Еўрылох]]а<ref name="EWDec2025" />, Легуізама — [[Еўмей|Еўмея]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, Гот — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]]<ref name="CharacterFirstLooks" />, а Гансалес — Кефея<ref name="EWDec2025" />. За графіку адказваюць студыі [[DNEG]] і {{iw|Wētā Workshop}}<ref name="DNEG" /><ref name="WētāWorkshop" />. З даўніх калег Нолана над фільмам працуюць супервайзер візуальных эфектаў {{iw|Эндру Джэксан (супервайзер візуальных эфектаў)|Эндру Джэксан||Andrew Jackson (visual effects)}}<ref name="DNEG" />, рэжысёр мантажу [[Джэніфер Лейм]]<ref name="Lame" /> і кампазітар [[Людвіг Ёрансан]]<ref name="Göransson" />. == Рэкламная кампанія == У сярэдзіне лютага «Universal Pictures» апублікавала прома-фота з Дэйманам у вобразе Адысея<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Джэн Жуно ў водгуку для часопіса «[[People]]» назвала позу, у якой стаіць Дэйман, «змрочнай» і «застрашальнай»<ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople" />, а Крыстафер Марк з сайта «The Playlist» назваў вобраз героя «манкім». Праз уласцівыя «Адысеі» фантастычныя элементы ён дапусціў, што ў гэтым фільме будзе больш камп'ютарнай графікі, чым у папярэдніх праектах Нолана<ref name="DamonOdysseusFirstLookTP" />. Некаторыя гісторыкі ўказалі на гістарычныя недакладнасці ў касцюме, які носіць акцёр (асаблівую ўвагу звярнулі на [[карынфскі шлем]] з чырвоным плюмажам), спасылаючыся на тое, якія даспехі герой насіў у часы падзей «Адысеі» і як яны апісаны ў «Іліядзе»<ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses" />. Аглядальнік [[/Film]] Джэрэмі Ватай назваў вобраз «версіяй старажтынагрэчаскага строя, папулярызаванай безліччу фільмаў», і, хаця, паводле Ватая, выява не дала ніякіх падрабязнасцей пра падыход Нолана да зыходнага матэрыялу, адзначыў, што будзе рады паглядзець фільм<ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film" />. Джо Джордж у нататцы для «[[Den of Geek]]» таксама звярнуў увагу на гістарычныя недакладнасці, але палічыў, што Нолан аддае даніну павагі карцінам [[Новы Галівуд|Новага Галівуду]], такім як «[[Трыста спартанцаў (фільм, 1962)|Трыста спартанцаў]]» (1962) і «[[Ясон і арганаўты]]» (1963). Аўтар адзначыў, што «рашэнне [рэжысёра] схіліцца ў бок старога Галівуду напоперак гістарычнай дакладнасці можа кагосьці здзівіць», але ён уключыў у свой новы праект элементы фільмаў, якія паўплывалі на яго мінулыя работы, зрабіўшы іх «арыгінальнымі і актуальнымі»<ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG" />. У ліпені 2025 года, за год да прэм'еры «Адысеі», перад сеансамі фільма «[[Свет юрскага перыяда: Адраджэнне]]» дэманстраваўся 70-секундны тызер-трэйлер з удзелам персанажаў Холанда і Бернтала<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="TeaserLeakVariety" />; неўзабаве экранны запіс роліка трапіў у сеціва<ref name="TeaserLeakTHR" /><ref name="TeaserLeakVariety" />. Аглядальніца «[[Vanity Fair]]» Элеа Гіеміна-Баўэр адзначыла, што тызер рэкламуе «Адысею» «праз намёкі і сціслы мантаж»<ref name="TeaserTrailerVF" />, а журналістка «[[Collider]]» Ханна Хант звярнула ўвагу на фінальную сцэну роліка, у якой Адысей без памяці плыве па акіяне<ref name="TeaserTrailerCollider" />. Грэг Эванс з «[[The Independent]]» напісаў, што гледачы сутыкнуліся з завышанымі чаканнямі і, убачыўшы трэйлер, упалі «ў шаленства»<ref name="TeaserTrailerIndependent" />; паводле аглядальніка «{{iw|Men’s Journal|||Men's Journal}}» Раяна Брыта, такая рэакцыя цалкам апраўданая. Ён адзначыў, што «злавесная атмасфера» роліка абяцае «ўрэчаіснены міф» і што ў ім больш гавораць пра Адысея, чым паказваюць яго самога<ref name="TeaserTrailerMJ" />. Рык Стывенсан з «/Film» напісаў, што ролік працягвае традыцыю Нолана ствараць тызеры, якія дэманструюць настрой фільма без паглыблення ў дэталі сюжэту, але пры гэтым палічыў яго «досыць змястоўным» адносна аналагічных тызераў да іншых праектаў Нолана<ref name="TeaserTrailer/Film" />. Эрык Каін («[[Forbes]]») і Эстэр Цукерман («[[The New York Times]]») былі не ў захапленні ад таго, што брытанскія акцёры, якія граюць грэкаў, размаўляюць з амерыканскім акцэнтам. Каіна занепакоілі «прыглушаныя» і «сухія» колеры, а Цукерман палічыў, што тызер «не хоча распавядаць занадта шмат пра погляд Нолана на гамераўскую сагу»<ref name="TeaserTrailerNYT" /><ref name="TeaserTrailerForbes" />. 12 снежня перад сеансамі фільмаў «[[Бітва за бітвай]]» і «[[Грэшнікі (фільм, 2025)|Грэшнікі]]» ў IMAX на 70-мм плёнцы дэманстраваўся шасціхвілінны пралог да фільма; з 19 снежня яго паказваюць перад аналагічнымі сеансамі стужкі «[[Аватар: Полымя і попел]]»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />. У пралогу паказаны [[Траянскі конь]] і заканчэнне [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. Аглядальнік «[[Variety]]» Дэніел Д’Адарыё пахваліў урывак, палічыўшы, што Нолан «не страціў свайго таленту тонка спалучаць розныя падзеі — хаос вайны і дакладнасць механізмаў брамы Троі — і прапрацоўваць персанажаў, якія ўдзельнічаюць у гэтых падзеях. Можна сказаць, што клапатліва напісаны сюжэт унутры вялікай драмы — гэта таксама своеасаблівы траянскі конь»<ref name="PrologueCommentaryVariety" />. Цім Робі ў водгуку для «[[The Daily Telegraph]]» назваў хуткі тэмп урыўка «гонкай з часам у духу Нолана» і параўнаў пачуццё «ўдушальнай клаўстрафобіі» ў персанажаў унутры Траянскага каня са сцэнамі з перакуленымі суднамі з фільма «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» (2017). Ён апісаў пралог як шматабяцальны, але які прайграе ўступнай сцэне з «Цёмнага рыцара»<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />. Том Бейкан з «[[ComicBook.com]]» пахваліў Нолана за «неверагодную здольнасць ствараць адчуванне маштабу» і аператарскую работу. Паводле Бейкана, настолькі «ўражвальныя» сцэны дазволяць «Адысеі» стаць «адным з найпрыгажэйшых фільмаў 2026 года»<ref name="PrologueCommentaryCB" />. Журналіст {{iw|Джэф Снайдэр|Джэф Снайдэр||Jeff Sneider}} назваў урывак «неверагодным», пахваліўшы інтэнсіўную музыку Ёрансана і аператарскую работу ван Хойтэмы<ref name="PrologueCommentarySneider" />. Перад стандартнымі сеансамі «Полымя і попелу» дэманстраваўся паўнавартасны трэйлер «Адысеі»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />, які 22 снежня выйшаў у сеціве<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />. Кейт Эрбланд з «[[IndieWire]]» была ўражана тым, як ролік «робіць упор на ўласцівую гэтай самой адысеі драму і боль, на страшэнныя смерці і лідарскія якасці галоўнага героя»<ref name="Dec2025TrailerIW" />. Мірэя Мулор і Нік Стэніфард з «[[Total Film]]» таксама былі ўражаны трэйлерам, які ўключаў некаторыя кадры з пралогу і прапаноўваў больш інфармацыі пра фільм у параўнанні з папярэднімі промаматэрыяламі<ref name="Dec2025TrailerTF" />. Журналіст «[[Empire (часопіс)|Empire]]» Бен Трэвіс заўважыў, што трэйлер засяроджаны на «мокрых і дзікіх кадрах, гіганцкім размаху і Траянскім кані», а не на акцёрах другога плану — Пацінсане, Зендаі, Ніёнга і Тэрон, — якіх у папярэдніх роліках не было<ref name="Dec2025TrailerEmpire" />. Паводле аглядальніцы «[[Hindustan Times]]» Суміі Срываставы, ролік прапануе «маленькія, у асноўным эмбіентныя ўрыўкі з сюжэту»<ref name="Dec2025TrailerHT" />. Эдвард Сегара з «[[USA Today]]» адзначыў «трывожны» мантаж і назваў Адысея і Пенелопу «няшчаснымі закаханымі» накшталт [[Рамэа Мантэкі|Рамэа]] і [[Джульета Капулеці|Джульеты]]<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />, а журналістка «[[Vulture]]» Фрэн Хепфнер ахарактарызавала іх як «адну з найпрывабнейшых пар у фільмаграфіі Нолана», звярнуўшы ўвагу на спробы Адысея вярнуцца дадому да сям'і<ref name="Dec2025TrailerVulture" />. Эймі Харт з «[[Polygon]]» не спадабалася сціснутая выява ў анлайн-версіі; паводле Харт, гэта і ёсць прычына, з якой Нолан вырашыў спярша паказаць трэйлер у кінатэатрах<ref name="Dec2025TrailerPolygon" />. Аглядальнік «[[Gizmodo]]» Жэрмен Люсье разгледзеў тызер-постар, які выйшаў у той жа час, з выявай пазалочанага [[пазваночнік]]а на шлеме Адысея, што, паводле Люсье, стварае «яскравы кантраст» з першай выявай касцюма персанажа. Дадаванне пазваночніка ён палічыў увасабленнем сілы і характару Адысея, роўна як і адказам Нолана на крытыку, звязаную з гістарычнымі недакладнасцямі<ref name="TeaserPosterGizmodo" />. Паводле фірмы аналітыкі даных у сферы забаў «WaveMetrix», за першыя 24 гадзіны ролік сабраў агулам 121,4 млн праглядаў у сацыяльных сетках «[[TikTok]]» (27 %), «[[YouTube]]» (26 %), «[[Facebook]]» (21 %), «[[Instagram]]» (18 %) і «[[X (сацыяльная сетка)|X]]» (10 %), стаўшы восьмым самым праглядаемым трэйлерам 2025 года і пераўзышоўшы паказчыкі трэйлера да фільма «Universal» «[[Злая. Частка 2]]» (113 млн) за аналагічны перыяд<ref name="TrailerViews" />. == Прэм'ера == «[[Universal Pictures]]» выпусціў фільм «Адысея» ў амерыканскі пракат 17 ліпеня 2026 года. Карціна дэманструецца ў [[IMAX]]<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />, [[Шырокафарматны кінематограф#IMAX|IMAX з 70-мм кінаплёнкай]]<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /> і іншых прэміяльных фарматах<ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. 17 ліпеня 2025 года, за год да прэм'еры фільма, у продаж паступілі квіткі на некалькі паказаў у IMAX на 70-мм плёнцы, што было ўспрынята як нечаканы ход з боку буйнога дыстрыб'ютара<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" />. Квіткі на некаторыя з гэтых сеансаў былі распрададзены на працягу 12 гадзін пасля пачатку продажаў<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /><ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. == Успрыняцце == === Крытыка === «Адысея» атрымала высокія ацэнкі крытыкаў. На [[Агрэгатар рэцэнзій|сайце-агрэгатары]] рэцэнзій «[[Rotten Tomatoes]]» рэйтынг фільма складае 95 % на аснове 370 рэцэнзій з сярэдняй ацэнкай 8,7/10 і мае «сертыфікат свежасці»<ref name="RT" />. Рэйтынг фільма на сайце-агрэгатары «[[Metacritic]]» складае 89 балаў са 100 магчымых на падставе 60 аглядаў крытыкаў, што адпавядае «ўсеагульнаму прызнанню»<ref name="MT" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=live |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en}}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] mygmo6ag7aeo38bb5os8gcw4ufa9vzx 5174691 5174656 2026-08-02T23:15:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174691 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}. Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}. == У ролях == <!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --> {{калонкі}} * [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" /> * [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў<ref name="EWDec2025" /> * [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы<ref name="EWDec2025" /> * [[Люпіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]<ref name="TimeCoverStory" /> і [[Клітэмнестра]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]<ref name="TimeCoverStory" /> * [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}} * [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]<ref name="TheronRoleUpdate"/><ref name="TheronJun2025" /> * [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} * [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а * [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]<ref name="SupportingCastRoles">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref><ref name="IntoFilmCast">{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}</ref> * [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" /> * [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы * Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы * [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха * [[Мія Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы<ref name="CharacterFirstLooks" /> * [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея * [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}} * Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея<ref name="EWDec2025" /> * [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея * Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея * [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Рафі Гаўран]] — траянец * [[Шайла Фернандэс]] — траянец * [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]] * Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы * [[Нік Тарабей]] * {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая * {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}} * Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы {{калонкі/канец}} == Вытворчасць == === Распрацоўка і падбор акцёраў === [[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]] Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="BelloniMar2024" />. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года<ref name="DevelopmentRevealTHR" /><ref name="DevelopmentRevealDeadline" />. Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /> або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе<ref name="VarietyMar2024" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />, але ўсе яны былі абвергнуты<ref name="Pattinson" /><ref name="Theron" /><ref name="DevelopmentRevealTHR" />. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]<ref name="Holland" />. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам<ref name="HathawayZendaya" /><ref name="Pattinson" />, а таксама [[Зендая]]<ref name="HathawayZendaya" />, [[Люпита Ніёнга]]<ref name="Nyong'o" /> і [[Шарліз Тэрон]]<ref name="Theron" />. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя<ref name="Pattinson" />. У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце<ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline" /><ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)<ref name="NolanTroyConfirm" /><ref name="NolanTroy" /><ref name="NolanTroyGoyer" />. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]<ref name="Budget" /><ref name="TeaserLeakTHR" />. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|59}}<ref name="Empire2MillionFilm" />. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]<ref name="Empire2MillionFilm" />. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»<ref name="FavignanaFilming" /><ref name="DeJong" />. {{Урэзка | выраўноўванне = right | шырыня = 250px | Змест = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя. | Подпіс = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}} | арыгінал = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational. | мова арыгіналу = en }} Пазней да праекту далучыліся як іншыя акцёры, якія ўжо працавалі з Ноланам, — [[Бені Сафдзі]]<ref name="Safdie" />, [[Эліят Пейдж]], [[Хімеш Патэль]], [[Біл Ірвін]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джош Сцюарт]]<ref name="Stewart" />, Энтані Малінары<ref name="Molinari" /> і [[Джэймс Рэмар]]<ref name="Remar" />, — так і тыя, хто здымаўся ў яго ўпершыню, — [[Джон Бернтал]]<ref name="Bernthal" />, [[Джон Легуізама]]<ref name="Leguizamo" />, [[Саманта Мортан]]<ref name="Jan2025Castings" />, [[Джэсі Гарсія]], [[Уіл Юн Лі]]<ref name="GarciaLee" />, [[Рафі Гаўран]], [[Шайла Фернандэс]]<ref name="GavronFernandez" />, [[Мія Гот]]<ref name="Goth" />, [[Коры Хокінс]]<ref name="Hawkins" />, [[Нік Тарабей]], Джымі Гансалес, {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}}<ref name="TarabayGonzalesCompte" />, {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}, [[Іда Голдберг]]<ref name="VlamisGoldberg" />, [[Раян Херст]]<ref name="Hurst" /> і [[Джован Адэпа]]<ref name="IcelandFilming" />. У акцёрскім складзе таксама быў [[Косма Джарвіс]]<ref name="Jarvis" />, але яму давялося пакінуць праект праз шчыльны графік, і яго ролю аддалі [[Логан Маршал-Грын|Логану Маршалу-Грыну]]<ref name="Marshall-Green" />. Паводле акцёра [[Скіт Ульрых|Скіта Ульрыха]], ён і яшчэ два чалавекі ў пачатку лютага беспаспяхова праходзілі пробы на ролі ў фільме<ref name="Ulrich" />. У сярэдзіне лютага «Universal» пацвердзіла, што Дэйман сыграе [[Адысей|Адысея]]. Незадоўга да гэтага хадзілі чуткі, што героя сыграе Холанд<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />; пазней было пацверджана, што яму дасталася роля [[Тэлемах]]а, сына Адысея<ref name="TeaserTrailer" />. === Здымкі === [[Здымачны перыяд]] доўжыўся з 25 лютага па 8 жніўня 2025 года<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="FilmingWrap" /> і праходзіў у розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Ісландыі і Шатландыі<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. Аператарам стаў даўні калега Нолана [[Хойтэ ван Хойтэма]]<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Хаця Нолан выкарыстоўваў камеры [[IMAX]] [[Шырокафарматны кінематограф|з кінаплёнкай шырынёй 70 мм]] яшчэ з часоў фільма «[[Цёмны рыцар]]» (2008), «Адысея» — першы яго праект, цалкам зняты на IMAX-камеры, як на новыя, лягчэйшыя і менш шумныя, так і на тыя, што існавалі раней<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasTHR" /><ref name="IMAXFilmCamerasCollider" />. Для здымак было выкарыстана больш за 610 км плёнкі<ref name="Empire2MillionFilm" />. Здымкі праходзілі пад рабочай назвай «Гісторыя Чарлі» ({{lang-en|Charlie’s Tale}})<ref name="IcelandProductionReimpursed" /> і завяршыліся на дзевяць дзён раней за прызначаны тэрмін<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56}}. Першыя сцэны былі зняты ў канцы лютага ў ксары [[Айт-Бен-Хаду]] на паўночны захад ад [[Варзазат]]а, Марока<ref name="MoroccoFilmingStart" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}. У гэтых сцэнах паказаны канец [[Траянская вайна|Траянской вайны]], які папярэднічае асноўнаму сюжэту «Адысеі»<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|56—57}}<ref name="DakhlaFilming" />. Знаходзячыся ў Марока, здымачная група таксама працавала ў [[Эс-Сувейра|Эс-Сувейры]] і [[Маракеш]]ы<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. З 10 па 21 сакавіка здымкі адбываліся ў [[Месінія (перыферыйная адзінка)|Месініі]], перыферыйнай адзінцы [[Пелапанес (акруга)|Пелапанеса]], а менавіта ў [[Пілас]]е, [[Крэпасць Мадон|крэпасці Мадон]], на пляжы Алміралакас у Іялаве, у пячоры Нестара на пляжы [[Вайдакілья]] (там здымаліся сцэны з цыклопам [[Паліфем]]ам), а таксама на месцы археалагічных раскопак у [[Акракарынф]]е<ref name="PylosFilming" /><ref name="PylosFilming2" /><ref name="GreeceFilming" /><ref name="MesseniaCornithFilming" />. Працуючы ў Грэцыі, здымачная група супрацоўнічала з мясцовым аддзяленнем студыі «Faliro House Productions»<ref name="GreeceFilming" /> і пасля трох тыдняў працы атрымала [[Рабат (скідка)|рабат]] у памеры 40 %<ref name="GreeceProductionRebate" />. К 27 сакавіка здымачная група адправілася на [[Эгадскія астравы]] ля заходняга ўзбярэжжа [[Сіцылія|Сіцыліі]], Італія, — яны, верагодна, сталі ў фільме месцам, у паэме вядомым як «казіны востраў»<ref name="FilmingLocations" /><ref name="FavignanaFilming" />. З 15 красавіка па 15 мая ў раёне [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравоў]] адбыліся здымкі на вадзе — астравы Ліпары, [[Басілуца]] і [[Вулкана]] паслужылі правобразам для міфічнага вострава Эолія. На здымкі ў гэтых месцах былі накладзены пэўныя абмежаванні ў адпаведнасці з [[Муніцыпальнае права|муніцыпальным правам]]<ref name="AeolianIslandsFilming" /><ref name="FilmingLocations" />. Здымачная група выкарыстала найдаўжэйшы сучасны [[langskip|карабль]] [[Вікінгі|вікінгаў]] {{iw|Draken Harald Hårfagre}}, якім кіравалі акцёры, што сыгралі таварышаў Адысея<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}. У пачатку мая частка здымак прайшла ў павільёне ў Лос-Анджэлесе — гэта адзіны раз, калі для гэтага фільма што-небудзь здымалася ў студыйных дэкарацыях<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}<ref name="LosAngelesFilming" />, — а ў пачатку чэрвеня — у [[Замак Фінлейтэр|замку Фінлейтэр]] у акрузе [[Моры (акруга, Шатландыя)|Моры]], Шатландыя<ref name="ScotlandFilming" />. У другой палавіне месяца здымачная група адправілася ў аддаленыя рэгіёны Ісландыі, сярод якіх былі порт [[Ландэяхёбн]], гара {{iw|Х'ёрлейфсхёфдзі|||Hjörleifshöfði}}, рака [[Маркарфлёўт]] і паўвостраў [[Снайфельснес]]<ref name="IcelandFilming" /><ref name="IcelandProductionReimpursed" /> (у асноўным там здымаліся сцэны ў [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільным свеце]])<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, а пасля вярнулася ў Шатландыю, каб правесці здымкі ў порце горада Бакі і на зацішным пляжы Санісайд каля вёскі [[Кален (Шатландыя)|Кален]]. З 3 па 16 ліпеня здымкі праходзілі ў калбінскім лесе, а затым здымачная група зноў прыехала ў замак Фінлейтэр, дзе прабыла да 25 ліпеня<ref name="ScotlandFilmingContinued" />. Тэрон здымалася ў сваіх сцэнах у апошнія два тыдні ліпеня<ref name="TheronJun2025" />. [[Файл:Désert de Dakhla (dunes blanches).jpg|thumb|upright=0.95|Некаторыя сцэны былі зняты на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў Заходняй Сахары, што выклікала некаторую крытыку]] З 17 па 22 ліпеня прайшлі здымкі сцэн з удзелам Дэймана і Зендаі на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]]<ref name="DakhlaFilmingStart" /><ref name="DakhlaFilming" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" />, які з 1975 года знаходзіцца [[Паўднёвыя правінцыі Марока|пад кантролем Марока]]<ref name="DahklaFilmingResponseForbes" /><ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Фронт [[Палісарыё]] — прызнаны ААН прадстаўнік народа [[сахараві]] ў Заходняй Сахары — асудзіў рашэнне здымаць фільм у дадзеным рэгіёне, назваўшы яго «абяленнем [мараканскага] каланіялізму» і «парушэннем міжнароднага права і этычных стандартаў культурнай і мастацкай дзейнасці»<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" /><ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment" />. Арганізатары {{iw|Міжнародны кінафестываль у Сахары|Міжнароднага кінафестываля ў Сахары||Sahara International Film Festival}} таксама раскрытыкавалі гэтае рашэнне, заявіўшы, што здымачная група, працуючы ў такіх месцах, «несвядома і ненаўмысна» здымае з Марока адказнасць за інтэрвенцыю на дадзенай тэрыторыі і рэпрэсіі ў дачыненні да сахараві<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. Арганізатары заклікалі спыніць здымкі, але на той час увесь патрэбны матэрыял ужо быў зняты<ref name="DahklaFilmingResponseIndependent" /><ref name="DahklaFilmingResponseGuardian" />. У той жа час {{iw|Мараканскі кінематаграфічны цэнтр|||Moroccan Cinematographic Center}} назваў «Адысею» важным для прасоўвання мараканскай кінаіндустрыі праектам і адзначыў, што гэта першы буйны амерыканскі фільм, зняты на падкантрольнай дзяржаве тэрыторыі<ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg" /><ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes" />. Арганізатары кінафестываля неўзабаве выпусцілі заяву, у якой заклікалі «Нолана, "Universal Pictures" і іншых публічна прызнаць няправільным рашэнне здымкі сцэн у Дахле і не ўключаць іх у фільм "Адысея" альбо запытаць у законных прадстаўнікоў народа сахараві — паўнапраўных уладальнікаў зямлі, на якой быў зняты фільм, — згоды на іх уключэнне». Гэтую заяву падпісалі і падтрымалі многія значныя дзеячы, у тым ліку іспанскія акцёры [[Карлас Бардэм|Карлас]] і [[Хаўер Бардэм|Хаўер Бардэмы]], [[Луіс Тасар]], {{iw|Караліна Юстэ|Караліна Юстэ||Carolina Yuste}} і [[Хуан Дыега Бота]], іспанскія кінематаграфісты {{iw|Радрыга Сарагоен|Радрыга Сарагоен||Rodrigo Sorogoyen}} і [[Ісіяр Бальяін]], а таксама сахарская праваабаронніца {{iw|Элгалія Джымі|Элгалія Джымі||Elghalia Djimi}}<ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario" /><ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone" /><ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara" />. Здымкі таксама праходзілі на [[Мальта|Мальце]]<ref name="FilmingWrap" />, у Вялікабрытаніі і Ірландыі<ref name="FilmingLocations" /><ref name="Molinari" />. Пад канец вытворчасці здымачная група вярнулася ў Лос-Анджэлес<ref name="FilmingWrap" />. === Завяршэнне вытворчасці === У канцы 2025 года з'явілася інфармацыя пра тое, што Хэтэўэй сыграла [[Пенелопа|Пенелопу]], Зендая — [[Афіна|Афіну]], Пацінсан — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыноя]], Бернтал — [[Менелай|Менелая]]<ref name="CharacterFirstLooks" /><ref name="EWDec2025" /><ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|50}}, Сафдзі — [[Агамемнан]]а<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />, Патэль — [[Еўрылох]]а<ref name="EWDec2025" />, Легуізама — [[Еўмей|Еўмея]]<ref name="EmpireCoverStoryJan2026" />{{rp|55}}, Гот — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]]<ref name="CharacterFirstLooks" />, а Гансалес — Кефея<ref name="EWDec2025" />. За графіку адказваюць студыі [[DNEG]] і {{iw|Wētā Workshop}}<ref name="DNEG" /><ref name="WētāWorkshop" />. З даўніх калег Нолана над фільмам працуюць супервайзер візуальных эфектаў {{iw|Эндру Джэксан (супервайзер візуальных эфектаў)|Эндру Джэксан||Andrew Jackson (visual effects)}}<ref name="DNEG" />, рэжысёр мантажу [[Джэніфер Лейм]]<ref name="Lame" /> і кампазітар [[Людвіг Ёрансан]]<ref name="Göransson" />. == Рэкламная кампанія == У сярэдзіне лютага «Universal Pictures» апублікавала прома-фота з Дэйманам у вобразе Адысея<ref name="DamonOdysseusFirstLook" />. Джэн Жуно ў водгуку для часопіса «[[People]]» назвала позу, у якой стаіць Дэйман, «змрочнай» і «застрашальнай»<ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople" />, а Крыстафер Марк з сайта «The Playlist» назваў вобраз героя «манкім». Праз уласцівыя «Адысеі» фантастычныя элементы ён дапусціў, што ў гэтым фільме будзе больш камп'ютарнай графікі, чым у папярэдніх праектах Нолана<ref name="DamonOdysseusFirstLookTP" />. Некаторыя гісторыкі ўказалі на гістарычныя недакладнасці ў касцюме, які носіць акцёр (асаблівую ўвагу звярнулі на [[карынфскі шлем]] з чырвоным плюмажам), спасылаючыся на тое, якія даспехі герой насіў у часы падзей «Адысеі» і як яны апісаны ў «Іліядзе»<ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses" />. Аглядальнік [[/Film]] Джэрэмі Ватай назваў вобраз «версіяй старажтынагрэчаскага строя, папулярызаванай безліччу фільмаў», і, хаця, паводле Ватая, выява не дала ніякіх падрабязнасцей пра падыход Нолана да зыходнага матэрыялу, адзначыў, што будзе рады паглядзець фільм<ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film" />. Джо Джордж у нататцы для «[[Den of Geek]]» таксама звярнуў увагу на гістарычныя недакладнасці, але палічыў, што Нолан аддае даніну павагі карцінам [[Новы Галівуд|Новага Галівуду]], такім як «[[Трыста спартанцаў (фільм, 1962)|Трыста спартанцаў]]» (1962) і «[[Ясон і арганаўты]]» (1963). Аўтар адзначыў, што «рашэнне [рэжысёра] схіліцца ў бок старога Галівуду напоперак гістарычнай дакладнасці можа кагосьці здзівіць», але ён уключыў у свой новы праект элементы фільмаў, якія паўплывалі на яго мінулыя работы, зрабіўшы іх «арыгінальнымі і актуальнымі»<ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG" />. У ліпені 2025 года, за год да прэм'еры «Адысеі», перад сеансамі фільма «[[Свет юрскага перыяда: Адраджэнне]]» дэманстраваўся 70-секундны тызер-трэйлер з удзелам персанажаў Холанда і Бернтала<ref name="TeaserTrailer" /><ref name="TeaserLeakVariety" />; неўзабаве экранны запіс роліка трапіў у сеціва<ref name="TeaserLeakTHR" /><ref name="TeaserLeakVariety" />. Аглядальніца «[[Vanity Fair]]» Элеа Гіеміна-Баўэр адзначыла, што тызер рэкламуе «Адысею» «праз намёкі і сціслы мантаж»<ref name="TeaserTrailerVF" />, а журналістка «[[Collider]]» Ханна Хант звярнула ўвагу на фінальную сцэну роліка, у якой Адысей без памяці плыве па акіяне<ref name="TeaserTrailerCollider" />. Грэг Эванс з «[[The Independent]]» напісаў, што гледачы сутыкнуліся з завышанымі чаканнямі і, убачыўшы трэйлер, упалі «ў шаленства»<ref name="TeaserTrailerIndependent" />; паводле аглядальніка «{{iw|Men’s Journal|||Men's Journal}}» Раяна Брыта, такая рэакцыя цалкам апраўданая. Ён адзначыў, што «злавесная атмасфера» роліка абяцае «ўрэчаіснены міф» і што ў ім больш гавораць пра Адысея, чым паказваюць яго самога<ref name="TeaserTrailerMJ" />. Рык Стывенсан з «/Film» напісаў, што ролік працягвае традыцыю Нолана ствараць тызеры, якія дэманструюць настрой фільма без паглыблення ў дэталі сюжэту, але пры гэтым палічыў яго «досыць змястоўным» адносна аналагічных тызераў да іншых праектаў Нолана<ref name="TeaserTrailer/Film" />. Эрык Каін («[[Forbes]]») і Эстэр Цукерман («[[The New York Times]]») былі не ў захапленні ад таго, што брытанскія акцёры, якія граюць грэкаў, размаўляюць з амерыканскім акцэнтам. Каіна занепакоілі «прыглушаныя» і «сухія» колеры, а Цукерман палічыў, што тызер «не хоча распавядаць занадта шмат пра погляд Нолана на гамераўскую сагу»<ref name="TeaserTrailerNYT" /><ref name="TeaserTrailerForbes" />. 12 снежня перад сеансамі фільмаў «[[Бітва за бітвай]]» і «[[Грэшнікі (фільм, 2025)|Грэшнікі]]» ў IMAX на 70-мм плёнцы дэманстраваўся шасціхвілінны пралог да фільма; з 19 снежня яго паказваюць перад аналагічнымі сеансамі стужкі «[[Аватар: Полымя і попел]]»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />. У пралогу паказаны [[Траянскі конь]] і заканчэнне [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. Аглядальнік «[[Variety]]» Дэніел Д’Адарыё пахваліў урывак, палічыўшы, што Нолан «не страціў свайго таленту тонка спалучаць розныя падзеі — хаос вайны і дакладнасць механізмаў брамы Троі — і прапрацоўваць персанажаў, якія ўдзельнічаюць у гэтых падзеях. Можна сказаць, што клапатліва напісаны сюжэт унутры вялікай драмы — гэта таксама своеасаблівы траянскі конь»<ref name="PrologueCommentaryVariety" />. Цім Робі ў водгуку для «[[The Daily Telegraph]]» назваў хуткі тэмп урыўка «гонкай з часам у духу Нолана» і параўнаў пачуццё «ўдушальнай клаўстрафобіі» ў персанажаў унутры Траянскага каня са сцэнамі з перакуленымі суднамі з фільма «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» (2017). Ён апісаў пралог як шматабяцальны, але які прайграе ўступнай сцэне з «Цёмнага рыцара»<ref name="PrologueCommentaryTelegraph" />. Том Бейкан з «[[ComicBook.com]]» пахваліў Нолана за «неверагодную здольнасць ствараць адчуванне маштабу» і аператарскую работу. Паводле Бейкана, настолькі «ўражвальныя» сцэны дазволяць «Адысеі» стаць «адным з найпрыгажэйшых фільмаў 2026 года»<ref name="PrologueCommentaryCB" />. Журналіст {{iw|Джэф Снайдэр|Джэф Снайдэр||Jeff Sneider}} назваў урывак «неверагодным», пахваліўшы інтэнсіўную музыку Ёрансана і аператарскую работу ван Хойтэмы<ref name="PrologueCommentarySneider" />. Перад стандартнымі сеансамі «Полымя і попелу» дэманстраваўся паўнавартасны трэйлер «Адысеі»<ref name="Dec2025PrologueTrailer" />, які 22 снежня выйшаў у сеціве<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />. Кейт Эрбланд з «[[IndieWire]]» была ўражана тым, як ролік «робіць упор на ўласцівую гэтай самой адысеі драму і боль, на страшэнныя смерці і лідарскія якасці галоўнага героя»<ref name="Dec2025TrailerIW" />. Мірэя Мулор і Нік Стэніфард з «[[Total Film]]» таксама былі ўражаны трэйлерам, які ўключаў некаторыя кадры з пралогу і прапаноўваў больш інфармацыі пра фільм у параўнанні з папярэднімі промаматэрыяламі<ref name="Dec2025TrailerTF" />. Журналіст «[[Empire (часопіс)|Empire]]» Бен Трэвіс заўважыў, што трэйлер засяроджаны на «мокрых і дзікіх кадрах, гіганцкім размаху і Траянскім кані», а не на акцёрах другога плану — Пацінсане, Зендаі, Ніёнга і Тэрон, — якіх у папярэдніх роліках не было<ref name="Dec2025TrailerEmpire" />. Паводле аглядальніцы «[[Hindustan Times]]» Суміі Срываставы, ролік прапануе «маленькія, у асноўным эмбіентныя ўрыўкі з сюжэту»<ref name="Dec2025TrailerHT" />. Эдвард Сегара з «[[USA Today]]» адзначыў «трывожны» мантаж і назваў Адысея і Пенелопу «няшчаснымі закаханымі» накшталт [[Рамэа Мантэкі|Рамэа]] і [[Джульета Капулеці|Джульеты]]<ref name="Dec2025TrailerUSAToday" />, а журналістка «[[Vulture]]» Фрэн Хепфнер ахарактарызавала іх як «адну з найпрывабнейшых пар у фільмаграфіі Нолана», звярнуўшы ўвагу на спробы Адысея вярнуцца дадому да сям'і<ref name="Dec2025TrailerVulture" />. Эймі Харт з «[[Polygon]]» не спадабалася сціснутая выява ў анлайн-версіі; паводле Харт, гэта і ёсць прычына, з якой Нолан вырашыў спярша паказаць трэйлер у кінатэатрах<ref name="Dec2025TrailerPolygon" />. Аглядальнік «[[Gizmodo]]» Жэрмен Люсье разгледзеў тызер-постар, які выйшаў у той жа час, з выявай пазалочанага [[пазваночнік]]а на шлеме Адысея, што, паводле Люсье, стварае «яскравы кантраст» з першай выявай касцюма персанажа. Дадаванне пазваночніка ён палічыў увасабленнем сілы і характару Адысея, роўна як і адказам Нолана на крытыку, звязаную з гістарычнымі недакладнасцямі<ref name="TeaserPosterGizmodo" />. Паводле фірмы аналітыкі даных у сферы забаў «WaveMetrix», за першыя 24 гадзіны ролік сабраў агулам 121,4 млн праглядаў у сацыяльных сетках «[[TikTok]]» (27 %), «[[YouTube]]» (26 %), «[[Facebook]]» (21 %), «[[Instagram]]» (18 %) і «[[X (сацыяльная сетка)|X]]» (10 %), стаўшы восьмым самым праглядаемым трэйлерам 2025 года і пераўзышоўшы паказчыкі трэйлера да фільма «Universal» «[[Злая. Частка 2]]» (113 млн) за аналагічны перыяд<ref name="TrailerViews" />. == Прэм'ера == «[[Universal Pictures]]» выпусціў фільм «Адысея» ў амерыканскі пракат 17 ліпеня 2026 года. Карціна дэманструецца ў [[IMAX]]<ref name="TheOdysseyAnnounceTHR" />, [[Шырокафарматны кінематограф#IMAX|IMAX з 70-мм кінаплёнкай]]<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /> і іншых прэміяльных фарматах<ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. 17 ліпеня 2025 года, за год да прэм'еры фільма, у продаж паступілі квіткі на некалькі паказаў у IMAX на 70-мм плёнцы, што было ўспрынята як нечаканы ход з боку буйнога дыстрыб'ютара<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" />. Квіткі на некаторыя з гэтых сеансаў былі распрададзены на працягу 12 гадзін пасля пачатку продажаў<ref name="IMAX70mmPresalesTHR" /><ref name="IMAX70mmPresalesDeadline" />. == Успрыняцце == === Крытыка === «Адысея» атрымала высокія ацэнкі крытыкаў. На [[Агрэгатар рэцэнзій|сайце-агрэгатары]] рэцэнзій «[[Rotten Tomatoes]]» рэйтынг фільма складае 95 % на аснове 370 рэцэнзій з сярэдняй ацэнкай 8,7/10 і мае «сертыфікат свежасці»<ref name="RT" />. Рэйтынг фільма на сайце-агрэгатары «[[Metacritic]]» складае 89 балаў са 100 магчымых на падставе 60 аглядаў крытыкаў, што адпавядае «ўсеагульнаму прызнанню»<ref name="MT" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="DevelopmentRevealDeadline">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DevelopmentRevealTHR">{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Holland">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="HathawayZendaya">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Nyong'o">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Pattinson">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Theron">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheronRoleUpdate">{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceDeadline">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TheOdysseyAnnounceTHR">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Budget">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="Bernthal">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingLocations">{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Safdie">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Leguizamo">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jan2025Castings">{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="GarciaLee">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia & Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GavronFernandez">{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Goth">{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Hawkins">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="TarabayGonzalesCompte">{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales & Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook">{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="VlamisGoldberg">{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis & Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceFilming">{{Cite news |last=<!--Newsroom--> |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}</ref> <ref name="MoroccoFilmingStart">{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="Jarvis">{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="Stewart">{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=dead |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en |archive-date=7 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107194426/https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html }}</ref> <ref name="Hurst">{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="Ulrich">{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}</ref> <ref name="MesseniaCornithFilming">{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}</ref> <ref name="FavignanaFilming">{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookResponses">Источники с комментариями относительно костюма Одиссея: * {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="Molinari">{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Göransson">{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title="We're recreating the devil's music": composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}</ref> <ref name="LosAngelesFilming">{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production "A National Security Threat" |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming">{{Cite web |last=<!--GTP editing team--> |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}</ref> <ref name="PylosFilming2">{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasTHR">{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAXFilmCamerasCollider">{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title="Something Has Clearly Happened": IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan & ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="GreeceProductionRebate">{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroy">{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyGoyer">{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandFilming">{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}</ref> <ref name="TheronJun2025">{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilming">{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="ScotlandFilmingContinued">{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}</ref> <ref name="Marshall-Green">{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="VarietyMar2024">{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="BelloniMar2024">{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party & Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer">{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakTHR">{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserLeakVariety">{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesTHR">{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="IMAX70mmPresalesDeadline">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal & AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}</ref> <ref name="AeolianIslandsFilming">Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах: * {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}} * {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}} * {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingStart">{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilming">{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseGuardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseIndependent">{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseForbes">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseBloomberg">{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseTheTimes">{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}</ref> <ref name="DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment">{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseElDiario">{{Cite news |last=<!--elDiario.es Culture--> |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseRollingStone">{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}</ref> <ref name="DakhlaFilmingResponseFiSahara">{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=<!--Prensa FiSahara--> |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}</ref> <ref name="FilmingWrap">{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}</ref> <ref name="DNEG">{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}</ref> <ref name="Lame">{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}</ref> <ref name="Empire2MillionFilm">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="IcelandProductionReimpursed">{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}</ref> <ref name="CharacterFirstLooks">{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Remar">{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerForbes">{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerCollider">{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerVF">{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerIndependent">{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerNYT">{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailerMJ">{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}</ref> <ref name="TeaserTrailer/Film">{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="EmpireCoverStoryJan2026">{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}</ref> <ref name="DeJong">{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}</ref> <ref name="NolanTroyConfirm">{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025PrologueTrailer">{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryVariety">{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentarySneider">{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}</ref> <ref name="EWDec2025">{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryTelegraph">{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}</ref> <ref name="PrologueCommentaryCB">{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (& How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}</ref> <ref name="WētāWorkshop">{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLook/Film">{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookDoG">{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerIW">{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerUSAToday">{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerVulture">{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerHT">{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookPeople">{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}</ref> <ref name="DamonOdysseusFirstLookTP">{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}</ref> <ref name="TrailerViews">{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerPolygon">{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerTF">{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}</ref> <ref name="Dec2025TrailerEmpire">{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}</ref> <ref name="TimeCoverStory">{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}</ref> <ref name="TeaserPosterGizmodo">{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}</ref> <ref name="RT">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}</ref> <ref name="MT">{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}</ref> }} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} [[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]] [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] 2vvi2dmeovyjngy5lippc066na3zwbe 0 811935 5174511 5174180 2026-08-02T12:38:22Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5174511 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«Neuromancer»''' — [[Відэагульня|камп’ютарная гульня]] ў жанры Quest/RPG. Створана «{{Не перакладзена 5|Interplay Entertainment|Interplay Productions|ru|Interplay Entertainment}}» у [[1988]] годзе і выдадзена «[[Activision]]» (цяпер вядомая як «[[Activision]]»). Дызайнам займаліся Брус Бэлфур, {{Не перакладзена 5|Майкл Стэкпол|Майкл Стэкпол|ru|Стэкпол, Майкл}}, {{Не перакладзена 5|Браян Фарго|Браян Фарго|ru|Фарго, Брайан}} і Трой Майлс, якія таксама адказвалі за праграмаванне. У гульні выкарыстоўваецца саўндтрэк, заснаваны на песні «{{Не перакладзена 5|Devo|Devo|ru|Devo}}» «Some Things Never Change» з альбома «{{Не перакладзена 5|Total Devo|Total Devo|ru|Total Devo}}»<ref name="Maher16">{{Cite web|lang=en|url=https://www.filfre.net/2016/11/turning-on-booting-up-and-jacking-into-neuromancer/|title=Turning on, Booting up, and Jacking into Neuromancer |date=2016-11-11|last=Maher|first=Jimmy|access-date=2021-06-08}}</ref>. Пісьменнік {{Не перакладзена 5|Цімаці Ліры|Цімаці Ліры|ru|Лири, Тимоти}} перадаў правы на стварэнне відэагульні па рамане па субкантракце, а затым прывёў праект у «Interplay» для распрацоўкі<ref name="Verge13">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2013/10/1/4791566/timothy-learys-neuromancer-video-game-could-have-been-incredible|title=Timothy Leary's 'Neuromancer' video game could have been incredible|date=2013-10-01|lang=en|last=Robertson|first=Adi|access-date=2021-06-08}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-02}} [[Катэгорыя:Квэсты]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1988 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] 933h17q7syi49wbpwje7wsd7qkxgr01 0 811952 5174738 5174015 2026-08-03T06:06:17Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5174738 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brandweer_oefen.JPG|thumb|Трэніроўка нідэрландскіх пажарных]] '''Пажарная ахова''', '''пажарная служба''' — сістэма дзяржаўных органаў па арганізацыі і ажыццяўленні мерапрыемстваў па папярэджанні і тушэнні [[пажар]]аў, [[пажарная бяспека|пажарнай бяспецы]]. Асноўныя задачы пажарнай аховы — пажарная прафілактыка, пажарны нагляд, тушэнне пажараў. На [[Беларусь|Беларусі]] (гл.[[Пажарная ахова ў Беларусі]]) проціпажарная ахова як асобная служба ў гарадах з магдэбургскім правам вядома з пачатку 16 ст. Першыя прафесійныя пажарныя каманды ўзніклі ў 19 ст. У [[Мінск]]у прафесійная пажарная каманда створана ў 1853 годзе. У 1876 годзе арганізавана Мінскае вольнапажарнае таварыства. У пажарныя каманды ўваходзілі атрады водазабеспячэння, трубны, драбінны, сякерны і ахоўны. У 1927 годзе сфарміраваны апарат Дзяржаўнага пажарнага нагляду. У 1933 годзе створана першая навучальная ўстанова па падрыхтоўцы пажарных спецыялістаў (Вышэйшае пажарнатэхнічнае вучылішча). З 1999 года пажарная ахова ўваходзіць у сістэму Міністэрства надзвычайных сітуацый Беларусі, якому падпарадкаваны абласныя і Мінскае гарадское ўпраўленні, пажарныя аварыйна-выратавальныя атрады, часці і асобныя пасты. У склад пажарнай аховы ўваходзяць Камандна-інжынерны інстытут, Пажарнай бяспекі і праблем надзвычайных сітуацый навукова-даследчы інстытут, Гомельскае сярэдняе пажарнатэхн. вучылішча і Рэспубліканскі навучальна-трэніровачны цэнтр. Дзейнасць рэгламентуецца законам «Аб пажарнай бяспецы» (1993) і інш. нарматыўна-прававымі актамі. З 1999 годаа Беларусь член Міжнароднага тэхнічнага камітэта па папярэджанні і тушэнні пажараў (заснаваны ў 1902 годе). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарная ахова||}} {{няма катэгорый|date=2026-08-01}} 2y3phezda6pqnrf2ffq9uy1u4x1kdh8 0 811975 5174824 5174134 2026-08-03T08:20:31Z Autumndancer 168015 5174824 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Камінскі}} {{Вучоны}}'''Цэзары Камінскі''' ([[Польская мова|пол]]. ''Cezary Kamiński'', [[Руская мова|рус]]. ''Цезарь Францович Каминский'', [[1765]] - [[20 сакавіка]] [[1827]], [[Пінскі Лешчанскі манастыр]]) — [[астраном]], прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы, правінцыял [[Ордэн Базыльян|ордэну базыльянаў]].<ref name=":0">''Rabowicz Edmund.'' Kamieński Cezary (1765—1827) // Polski Słownik Biograficzny. T. XI. Z. 4. S. 34.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1765 годзе ў сям'і навагрудскага [[Ротмістр|ротмістра]] Францішка Камінскага і яго жонкі Францішкі з роду Якубоўскіх (украінскі гісторык Дз. Т. Блажэёўскі сцвярджае, што маці Цэзарыя Камінскага звалі Кацярына).<ref name=":1">Blazejovskyj Dmytro. Blazejovskyj D. [https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/20052/file.pdf Byzantine Kyivan Rite Students in Pontifical Colleges, and in Seminaries, Universities and Institutes of Central and Western Europe (1576-1983)]. Rome, 1984. - P. 88, 124.</ref> Выхоўваўся ў базыльянскай школе, у 1781 годзе ўступіў у манаства ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Беразвецкім базыльянскім манастыры]], у 1790 годзе быў рукапаложаны ў святары, вучыўся ў [[Рым|Рыме]] у [[Калегіум Святога Афанасія|Папскім грэчаскім калегіуме святога Афанасія]] (1789-91).<ref name=":1" /> У 1797 годзе Літоўская [[адукацыйная камісія]] прызначыла Камінскага [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] астраноміі і памочнікам астраномa [[Віленская астранамічная абсерваторыя|абсерваторыі]] [[Галоўная літоўская школа|Галоўнай літоўскай школы]]. Пасля выхаду ў адстаўку прафесара [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Ігнація Якаўлевіча Рэшкі]] у 1808 годзе Камінскі да 1814 года выкладаў астраномію паводле новай, самім ім складзенай праграмы ў апірышчы на працы [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У праграме па астраноміі, якую ён склаў, уваходзілі апісанне сістэмы Сусвету, тлумачэнне чыннікаў сонечных і месячных зацьменняў, тлумачэнне з'яў, выцякаючых з сутачнага кручэння Зямлі вакол сваёй восі і гадавога вакол Сонца.<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/c_history/w_astr/04/%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D1%8F_%D1%9E_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%86%D0%B5.html|title=Pawet: Астраномія ў Віленскім універсітэце|author=Лаўрэш Леанід|website=pawet.net|access-date=2026-08-01}}</ref> Па меркаванню [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслава Баніфацыя Юндзіла]], тагачаснага прафесара [[Батаніка|батанікі]] ў Віленскім універсітэце, ён быў «прыкладны, сціплы, у сваёй навуцы грунтоўны, руплівы, дбайны пра поспехі слухачоў і славу універсітэта».<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/127124336/Zaanga%C5%BCowanie_bazylian%C3%B3w_prowincji_litewskiej_w_rozw%C3%B3j_edukacji_nauk_%C5%9Bcis%C5%82ych_i_przyrodniczych_na_ziemiach_pa%C5%84stwa_polsko_litewskiego_w_latach_1773_1839|аўтар=Wereda Dorota, Kažuro Ina.|загаловак=Zaangażowanie bazylianów prowincji litewskiej w rozwój edukacji nauk ścisłych i przyrodniczych na ziemiach państwa polsko-litewskiego w latach 1773-1839|год=2024-04-04|выданне=Roczniki Humanistyczne|старонкі=195|doi=10.18290/RH24722.10}}</ref> Калі войскі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] увайшлі ў Вільню, Камінскі стаў членам Камісіі асветы і рэлігіі, якая дзейнічала пад кіраўніцтвам Яна Снядэцкага, і разам з [[Адрыян Галаўня|Адрыянам Галаўнёй]] прадстаўляў у ёй інтарэсы Уніяцкай Царквы ў Літве і Беларусі. Камінскі двойчы абіраўся правінцыялам Літоўскай правінцыі базыльянаў (другі раз - у 1814 годзе, калі пакінуў універсітэт). Ён быў дзейсным абаронцам базыльянскага ордэна, супрацьстаяў планам царскіх уладаў па ліквідацыі уніі. Пільна дбаў пра развіццё базыльянскіх школаў. Яго намаганнямі школа ў Жыровіцах 3 снежня 1826 была ператворана ў гімназію, за што Камінскі атрымаў падзяку ад міністэрства асветы.<ref name=":0" /> Памёр 20 сакавіка 1827 года ў [[Пінскі Лешчанскі манастыр|Пінскім Лешчанскім манастыры]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Камінскі Цэзары}} [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 сакавіка]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1765 годзе]] [[Катэгорыя:Астраномы]] [[Катэгорыя:Віленская астранамічная абсерваторыя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі]] fjlhs653aqgcis2hnujy21suo0xr1zt 0 811976 5174639 5174240 2026-08-02T18:58:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5174639 wikitext text/x-wiki {{Навуковая арганізацыя}} '''Абсерваторыя Лоўэла''' — [[Астраномія|астранамічная]] [[абсерваторыя]] ў [[Флагстаф (Арызона)|Флагстафе, штат Арызона]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Абсерваторыя Лоўэла была заснавана ў 1894 годзе, што робіць яе адной з найстарэйшых абсерваторый у Злучаных Штатах, а ў 1965 годзе яна была абвешчана [[Нацыянальны гістарычны помнік ЗША|Нацыянальным гістарычным помнікам.]]<ref name="nhlsum"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20090304232051/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=89&ResourceType=Building "Lowell Observatory"]. </cite></ref><ref name="nrhpinv">{{Cite journal|url={{NHLS url|id=66000172}}|title=National Register of Historic Places Inventory-Nomination: Lowell Observatory|author=Marilynn Larew|format=PDF|date=October 31, 1977|publisher=National Park Service|access-date=May 5, 2009|journal=US Department of the Interior}} and {{NHLS url|id=66000172|title=''Accompanying six photos, exterior, from 1964 and 1976''|photos=y}}</ref> У 2011 годзе часопіс ''[[Time]]'' назваў абсерваторыю адным са «100 найважнейшых месцаў свету».<ref name="History">{{Cite web|lang=en-US|url=https://lowell.edu/history/|title=History|website=Lowell Observatory|access-date=2019-04-01|url-status=dead}}</ref> Менавіта ў абсерваторыі Лоўэла ў 1930 годзе [[Клайд Уільям Томба|Клайд Томба]] адкрыў карлікавую планету [[Плутон (карлікавая планета)|Плутон]]. У Лоўэле знаходзіцца 24-цалевы рэфрактарны тэлескоп Кларка, пабудаваны ў 1896 годзе, які дагэтуль выкарыстоўваецца для публічнага назірання. Абсерваторыю штогод наведвае больш за 150 000 чалавек, і яна актыўна займаецца даследаваннямі [[Экзапланета|экзапланет]] і [[Астэроід|малых планет]]. Абсерваторыя была заснавана астраномам [[Персіваль Лоўэл|Персівалем Лоўэлам]] з бостанскай сям'і Лоўэлаў. У 1963 годзе, калі Месяц картаграфаваўся для [[Апалон (касмічная праграма)|праграмы «Апалон»]], абсерваторыю Лоўэла наведвалі некалькі касманаўтаў, і многія з іх назіралі за ім праз тэлескоп Кларка.<ref name="History"/> == Значныя адкрыцці == * Карлікавая планета Плутон, адкрытая [[Клайд Уільям Томба|Клайдам Томба]] ў 1930 годзе * Адна з найбуйнейшых вядомых структур, {{Не перакладзена 3|Нітка Персея-Пегаса|Нітка Персея-Пегаса|4=Perseus–Pegasus Filament}} даўжынёй у мільярд светлавых гадоў<ref>{{Cite journal|last=Tombaugh|first=C. W.|date=1937|title=The Great Perseus-Andeomeda Stratum of Extra-Galactic Nebulae and Certain Clusters of Nebulae Therein as Observed at the Lowell Observatory|url=http://iopscience.iop.org/article/10.1086/124840|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|language=en|volume=49|pages=259|doi=10.1086/124840|issn=0004-6280|url-access=subscription}}</ref> * Вялікія хуткасці рэцэсіі [[Галактыка|галактык]], назіраныя Веста Мелвінам Слайферам паміж 1912 і 1914 гадамі (што ў рэшце рэшт прывяло да ўсведамлення таго, што наш Сусвет пашыраецца). * Сумеснае адкрыццё [[Кольцы Урана|кольцаў Урана]] ў 1977 годзе<ref>{{cite journal|bibcode=1977Natur.267..328E|journal=Nature|volume=267|date=1977|pages=328–330|title=The rings of Uranus|doi=10.1038/267328a0|last1=Elliot|first1=J|last2=Dunham|first2=T|last3=Mink|first3=D|issue=5609}}</ref> * Перыядычнае змяненне актыўнасці [[Камета Галея|каметы Галея]] падчас яе з'яўлення ў 1985/1986 гг.<ref>{{cite journal|bibcode=1990AJ....100..896S|journal=Astronomical Journal|volume=100|date=1990|pages=896–912|title=Periodic variations in the activity of Comet P/Halley during the 1985/1986 apparition|doi=10.1086/115570|last1=Schleicher|first1=David G.|last2=Millis|first2=Robert L.|last3=Thompson|first3=Don T.|last4=Birch|first4=Peter V.|last5=Martin|first5=Ralph|last6=Tholen|first6=David J.|last7=Piscitelli|first7=Joseph R.|last8=Lark|first8=Neil L.|last9=Hammel|first9=Heidi B.|display-authors=5}}</ref> * Тры найбуйнейшыя вядомыя зоркі * Атмасфера Плутона * Дакладныя арбіты двух спадарожнікаў Плутона: [[Нікс (спадарожнік Плутона)|Нікс]] і [[Гідра (спадарожнік Плутона)|Гідра]] * Кісларод на спадарожніку [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]] [[Ганімед (спадарожнік)|Ганімедзе]] * [[Сухі лёд|Вуглякіслы лёд]] на трох спадарожніках Урана * Першы траянскі астэроід Нептуна * Доказы таго, што атмасфера экзапланеты HD 209458 b утрымлівае вадзяную пару<ref>{{cite journal|bibcode=2007ApJ...661L.191B|journal=The Astrophysical Journal|volume=661|date=2007|pages=L191–L194|title=Identification of Absorption Features in an Extrasolar Planet Atmosphere|doi=10.1086/518736|last1=Barman|first1=Travis|issue=2|authorlink=Travis Barman|arxiv=0704.1114}}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://www.lowell.edu/ Lowell Observatory] * [https://lowell.edu/visit/locks/ Lowell Observatory Camps for Kids] * [https://web.archive.org/web/20120902003450/http://www.lowell.edu/dct.php Lowell Discovery Telescope] * [http://cleardarksky.com/c/FlagstaffAZkey.html?1 Flagstaff Clear Sky Clock] Forecasts of observing conditions covering Lowell Observatory. * [https://web.archive.org/web/20090304232051/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=89&ResourceType=Building National Historic Landmarks Program: Lowell Observatory] * [https://wonderdome.co.uk/lowell-observatory Wonderdome Mobile Planetarium Blog] {{Навігацыя}}{{Плутон}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Абсерваторыі ЗША]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1894 годзе]] 9twmqbixq5bxzjop146ild1uvye72fd 0 811978 5174510 5174173 2026-08-02T12:38:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5174510 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" |- ! Нумар ! Назва ! Тып ! Датаванне ! Населены пункт ! Месцазнаходжанне ! Крыніца |- | 447 || [[Браслаўскае гарадзішча|Гарадзішча]] || археалагічны || 9—10 ст., 11—12 ст. || [[Браслаў]] || У цэнтры горада на перашыйку паміж азёрамі [[Дрывяты]] і [[Навята]], на [[Замкавая гара (Браслаў)|Замкавай гары]] (14 м) || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=138}} |- | 448 || [[Калодзежны шацёр (Браслаў)|Калодзежны шацёр]] || архітэктурны || 19 ст. || [[Браслаў]] || У цэнтры горада, у двары Дома культуры || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=139}} |- | 449 || [[Браслаўскі касцёл|Касцёл]]|| архітэктурны || канец 19 ст. || [[Браслаў]] || Каля старажытнага замчышча || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=139}} |- | 450 || [[Мемарыяльная дошка падпольшчыкам (Браслаў)|Мемарыяльная дошка падпольшчыкам]]|| гістарычны || 1975 г. || [[Браслаў]] || Вул. Леніна, 86 || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=139}} |- | 451 || [[Свята-Успенская царква (Браслаў)|Мікалаеўская царква]] || архітэктурны || 2-я палавіна 19 ст. || [[Браслаў]] || Каля старажытнага замчышча || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=139}} |- | 452 || [[Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу (Браслаў, на плошчы)|Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу]]|| гістарычны || 1958 г. || [[Браслаў]] || На плошчы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=139}} |- | 453 || [[Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу (Браслаў, Ленінская вуліца)|Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу]]|| гістарычны || 1963 г. || [[Браслаў]] || На вул. Ленінскай, на тэрыторыі аўтабазы № 18 || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=139}} |- | 454 || [[Месца бою 1944 г. (Алёхны)|Месца бою 1944 г.]]|| гістарычны || 1944 г. (падзея), 1977 г. (помнік) || [[Алёхны (Плюскі сельсавет)|Алёхны]], [[Плюскі сельсавет]] || За 0,5 км на паўночны захад ад вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=140}} |- | 455 || [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Ахрэмаўцы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]|| гістарычны || 1944 г. (падзея), 1973 г. (помнік) || [[Ахрэмаўцы (Ахрэмаўскі сельсавет)|Ахрэмаўцы]], цэнтр [[Ахрэмаўскі сельсавет|сельсавета]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=140}} |- | 456 || [[Курганны могільнік (Ахрэмаўцы)|Курганны могільнік]]|| археалагічны || 8—10 ст. || [[Ахрэмаўцы (Ахрэмаўскі сельсавет)|Ахрэмаўцы]], цэнтр [[Ахрэмаўскі сельсавет|сельсавета]] || За 0,5 км на поўдзень ад вёскі, у лесе, справа ад шашы [[Браслаў]] — [[Шаркаўшчына]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=140}} |- | 457 || [[Мемарыяльная дошка падпольшчыкам (Ахрэмаўцы)|Мемарыяльная дошка падпольшчыкам]]|| гістарычны || 1975 г. || [[Ахрэмаўцы (Ахрэмаўскі сельсавет)|Ахрэмаўцы]], цэнтр [[Ахрэмаўскі сельсавет|сельсавета]] || На будынку школы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=140}} |- | 458 || [[Парк імя І. У. Мічурына (Ахрэмаўцы)|Парк імя І. У. Мічурына]]|| архітэктурны || 2-я палавіна 18 — пачатак 19 ст. || [[Ахрэмаўцы (Ахрэмаўскі сельсавет)|Ахрэмаўцы]], цэнтр [[Ахрэмаўскі сельсавет|сельсавета]] || На паўвостраве паўднёва-ўсходняга берага воз. [[Дрывяты]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=140—141}} |- | 459 || [[Курган Бессмяротнасці (Бабылі)|Курган Бессмяротнасці]]|| гістарычны || 1965 г. || [[Бабылі (Далёкаўскі сельсавет)|Бабылі]], [[Далёкаўскі сельсавет]] || За 7 км на поўнач ад вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=141}} |- | 460 || [[Магіла ахвяр фашызму (Баравыя)|Магіла ахвяр фашызму]]|| гістарычны || 1942 г. (падзея), 1964 г. (помнік) || [[Баравыя (Казянскі сельсавет)|Баравыя]], [[Казянскі сельсавет]] || На ўсходняй ускраіне вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=141}} |- | 461 || [[Помнік землякам (Баруны)|Помнік землякам]]|| гістарычны || 1972 г. || [[Баруны (Плюскі сельсавет)|Баруны]], [[Плюскі сельсавет]] || Каля будынка праўлення калгаса || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=141}} |- | 462 || [[Курганны могільнік (Богіна)|Курганны могільнік]]|| археалагічны || 8—11 ст. || [[Богіна (Далёкаўскі сельсавет)|Богіна]], [[Далёкаўскі сельсавет]] || Насупраць вёскі, на паўночна-ўсходнім беразе воз. [[Богінскае возера|Богінскае]], справа ад дарогі з в. [[Вусце (Далёкаўскі сельсавет)|Вусце]] ў в. [[Плетарова]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=141}} |- | 463 || [[Помнік землякам (Богіна)|Помнік землякам]]|| гістарычны || 1972 г. || [[Богіна (Далёкаўскі сельсавет)|Богіна]], [[Далёкаўскі сельсавет]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=141}} |- | 464 || [[Помнік землякам (Быстрамаўцы)|Помнік землякам]]|| гістарычны || 1970 г. || [[Быстрамаўцы (Плюскі сельсавет)|Быстрамаўцы]], [[Плюскі сельсавет]] || Каля клуба || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=141}} |- | 465 || [[Помнік землякам (Вайнюнцы)|Помнік землякам]]|| гістарычны || 1974 г. || [[Вайнюнцы (Далёкаўскі сельсавет)|Вайнюнцы]], [[Далёкаўскі сельсавет]] || У цэнтры вёскі, каля будынка праўлення калгаса || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=141}} |- | 466 || [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Відзы, на могілках)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]|| гістарычны || 1944 г. (падзея), 1974 г. (помнік) || [[Відзы]] || На могілках || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=142}} |- | 467 || [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Відзы, у цэнтры пасёлка)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]|| гістарычны || 1944 г. (падзея), 1953 г. (помнік) || [[Відзы]] || У цэнтры пасёлка || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=142}} |- | 468 || [[Магіла Тамаша Ваўжэцкага|Магіла Ваўжэцкага Тамаша Аляксандравіча]] || гістарычны || 1816 г. (помнік устаноўлены пазней) || [[Відзы]] || На вул. Леніна, у двары прадмага № 2 || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=142}} |- | 469 || [[Троіцкі касцёл (Відзы)|Троіцкі касцёл]] || архітэктурны || 1914 г. || [[Відзы]] || У цэнтры пасёлка || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=142—143}} |- | 470 || [[Відзаўская царква|Царква]]|| архітэктурны || 1910 г. || [[Відзы]] || У цэнтры пасёлка || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=143}} |- | 471 || [[Сядзіба Ваўжэцкіх (Відзы-Лаўчынскія)|Сядзіба]]: * сядзібны дом * парк * гаспадарчыя будынкі || архітэктурны || канец 18 — пачатак 19 ст. || [[Відзы-Лаўчынскія (Відзаўскі сельсавет)|Відзы-Лаўчынскія]], [[Відзаўскі сельсавет|Відзскі сельсавет]] || На ўсходняй ускраіне вёскі, на паўночным беразе воз. [[Дворнае (возера)|Дворнае]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=143—144}} |- | 472 || [[Курганны могільнік (Вусце)|Курганны могільнік]]|| археалагічны || 7—11 ст. || [[Вусце (Казянскі сельсавет)|Вусце]], [[Казянскі сельсавет]] || За 1 км на поўдзень ад вёскі, у лесе, злева ад дарогі на в. [[Казяны (Браслаўскі раён)|Казяны]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=144}} |- | 473 || [[Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу (Гаўрыланцы)|Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу]] || гістарычны || 1969 г. || [[Гаўрыланцы]], [[Слабодкаўскі сельсавет]] || Каля будынка праўлення калгаса || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 474 || [[Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу (Гірэйшы)|Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу]] || гістарычны || 1967 г. || [[Гірэйшы]], [[Дрысвяцкі сельсавет]] || Каля будынка канторы саўгаса || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 475 || [[Магіла ахвяр фашызму (Глыбоўшчына)|Магіла ахвяр фашызму]] || гістарычны || 1942—1943 гг. || [[Глыбоўшчына]], [[Друйскі сельсавет]] || За 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на беразе воз. [[Глыбоўшчына (возера)|Глыбоўшчына]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 476 || [[Курганны могільнік (Далёкія)|Курганны могільнік]] || археалагічны || 8—11 ст. || [[Далёкія (Браслаўскі раён)|Далёкія]], цэнтр [[Далёкаўскі сельсавет|сельсавета]] || За 1 км на паўночны захад ад вёскі ў пералеску і на полі, каля дарогі ў в. [[Даўборы]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 477 || [[Помнік Кліменту Яфрэмавічу Варашылаву (Далёкія)|Помнік Варашылаву Кліменту Яфрэмавічу]] || гістарычны || 1973 г. || [[Далёкія (Браслаўскі раён)|Далёкія]], цэнтр [[Далёкаўскі сельсавет|сельсавета]] || Каля будынка праўлення калгаса || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 478 || [[Помнік землякам (Далёкія)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1972 г. || [[Далёкія (Браслаўскі раён)|Далёкія]], цэнтр [[Далёкаўскі сельсавет|сельсавета]] || Каля Дома культуры || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 479 || [[Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу (Далёкія)|Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу]] || гістарычны || 1967 г. || [[Далёкія (Браслаўскі раён)|Далёкія]], цэнтр [[Далёкаўскі сельсавет|сельсавета]] || Каля будынка праўлення калгаса || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 480 || [[Станіславаўскі касцёл (Далёкія)|Станіславаўскі касцёл]] || архітэктурны || 1-я палавіна 20 ст. || [[Далёкія (Браслаўскі раён)|Далёкія]], цэнтр [[Далёкаўскі сельсавет|сельсавета]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 481 || [[Помнік землякам (Дзеткавіцы)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1970 г. || [[Дзеткавіцы]], [[Друйскі сельсавет]] || Каля школы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=145}} |- | 482 || [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Друя)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] || гістарычны || 1944 г. (падзея), 1948 г. (помнік) || [[Друя]] || У цэнтры пасёлка, у скверы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=146}} |- | 483 || [[Троіцкі касцёл і кляштар бернардзінцаў (Друя)|Кляштар бернардзінцаў]]:<br>* касцёл<br>* жылы корпус<br>* брама з агароджай || архітэктурны || 1643—1646 гг., 18 ст. || [[Друя]] || У паўночнай частцы пасёлка, на высокім беразе р. [[Заходняя Дзвіна]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=146}} |- | 484 || [[Магіла ахвяр фашызму (Друя)|Магіла ахвяр фашызму]] || гістарычны || 1942—1943 гг. (падзея), 1962 г. (помнік) || [[Друя]] || На правым беразе р. [[Друйка (рака)|Друйка]], на тэрыторыі сядзібы (вул. Браслаўская, 5) || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=146}} |- | 485 || [[Месца бою 1812 года (Друя)|Месца бою 1812 года]] || гістарычны || 1812 г. (падзея), 1962 г. (помнік) || [[Друя]] || На заходняй ускраіне Друі, злева ад дарогі на [[Браслаў]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=146}} |- | 486 || [[Друйскі парк|Парк]] || архітэктурны || 18 ст. || [[Друя]] || На левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]], уздоўж галоўнай вуліцы пасёлка || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=146}} |- | 487 || [[Дрысвяцкі замак|Замчышча]] || археалагічны || 11—18 ст. || [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], цэнтр [[Дрысвяцкі сельсавет|сельсавета]] || На востраве воз. [[Дрысвяты (возера)|Дрысвяты]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=146—147}} |- | 488 || [[Петрапаўлаўскі касцёл (Дрысвяты)|Петрапаўлаўскі касцёл]] || архітэктурны || 1929 г. || [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], цэнтр [[Дрысвяцкі сельсавет|сельсавета]]|| У паўночнай частцы вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=147}} |- | 489 || [[Петрапаўлаўская царква (Дрысвяты)|Царква]] || архітэктурны || 1908 г. || [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], цэнтр [[Дрысвяцкі сельсавет|сельсавета]]|| На паўднёвай ускраіне вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=147—148}} |- | 490 || [[Месца базіравання Відзаўскага падпольнага райкома КП(б)Б і штабоў партызанскіх брыгад «Спартак», «За Радзіму»|Месца базіравання Відзаўскага падпольнага райкома КП(б)Б і штабоў партызанскіх брыгад «Спартак», «За Радзіму»]] || гістарычны || 1943—1944 гг. (падзея), 1964 г. (помнік) || [[Дуброўка (Казянскі сельсавет)|Дуброўка]], [[Казянскі сельсавет]] || За 0,5 км на поўнач ад вёскі, у [[Казянскі лес|Казянскім лесе]]|| {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=147—148}} |- | 491 || [[Помнік землякам (Дуброўка)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1974 г. || [[Дуброўка (Казянскі сельсавет)|Дуброўка]], [[Казянскі сельсавет]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=148}} |- | 492 || [[Гарадзішча (Жвірблі)|Гарадзішча]] || археалагічны || — || Жвірблі, [[Зарацкі сельсавет]] || Мясцовая назва Піля. На заходняй ускраіне вёскі, на высокім пагорку || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=148}} |- | 493 || [[Помнік землякам (Ждэгелі)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1972 г. || [[Ждэгелі]], [[Відзаўскі сельсавет|Відзскі сельсавет]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=148}} |- | 494 || [[Помнік землякам (Завер’е)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1967 г. || [[Завер’е]], [[Слабодкаўскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Слабодкаўскі сельсавет]]|| У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=148}} |- | 495 || [[Зазонаўскае гарадзішча|Гарадзішча]] || археалагічны || 7 ст. да н.э. — 4 ст. н.э. || [[Зазоны]], [[Зарацкі сельсавет]] || Мясцовая назва Замак. На высокім круглым пагорку, каля паўночна-ўсходняй ускраіны вёскі, злева ад дарогі [[Браслаў]] — [[Даўгаўпілс]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=148}} |- | 496 || [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Замошша)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]] || гістарычны || 1972 г. || [[Замошша (Ахрэмаўскі сельсавет)|Замошша]], [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмавецкі сельсавет]] || На школьным двары || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=148}} |- | 497 || [[Гарадзішча і курганны могільнік (Замошша)|Гарадзішча і курганны могільнік]] || археалагічны || 6 ст. да н.э. — 3 ст. н.э. (гарадзішча) || [[Замошша (Ахрэмаўскі сельсавет)|Замошша]], [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмавецкі сельсавет]] || На заходняй ускраіне вёскі паміж азёрамі [[Шылава (возера)|Шылава]] і [[Замошша (возера)|Замошша]] (гарадзішча). За 1 км на паўднёвы захад ад вёскі, у лесе (могільнік) || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=148—149}} |- | 498 || [[Магіла ахвяр фашызму (Замошша)|Магіла ахвяр фашызму]] || гістарычны || 1942 г. (падзея), 1974 г. (помнік) || [[Замошша (Ахрэмаўскі сельсавет)|Замошша]], [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмавецкі сельсавет]] || За 2 км на поўдзень ад вёскі, ва ўрочышчы Рэпаўшчына || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=149}} |- | 499 || [[Месца базіравання Браслаўскага падпольнага райкома КП(б)Б і партызанскай брыгады імя Г. К. Жукава|Месца базіравання Браслаўскага падпольнага райкома КП(б)Б і партызанскай брыгады імя Г. К. Жукава]] || гістарычны || 1943—1944 гг. (падзея), 1960 г. (помнік) || [[Замошша (Ахрэмаўскі сельсавет)|Замошша]], [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмавецкі сельсавет]] || За 6 км на захад ад вёскі, у Казянскім лесе (падзея), на паўднёвай ускраіне вёскі (помнік) || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=149}} |- | 500 || [[Помнік Вользе Канстанцінаўне Максімовіч|Помнік Максімовіч Вользе Канстанцінаўне]] || гістарычны || 1975 г. || [[Замошша (Ахрэмаўскі сельсавет)|Замошша]], [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмавецкі сельсавет]] || Каля будынка школы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=149}} |- | 501 || [[Брацкая магіла савецкіх воінаў (Зарачча)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] || гістарычны || 1944 г. (падзея), 1964 г. (помнік) || [[Зарачча (Браслаўскі раён)|Зарачча]], цэнтр [[Зарацкі сельсавет|сельсавета]] || Каля будынка выканкома сельсавета || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=149}} |- | 502 || [[Вадзяны млын (Зарачча)|Вадзяны млын]] || архітэктурны || канец 18 — 1-я палавіна 19 ст. || [[Зарачча (Браслаўскі раён)|Зарачча]], цэнтр [[Зарацкі сельсавет|сельсавета]] || У цэнтральнай частцы вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=149—150}} |- | 503 || [[Вяночны двор (Іказнь)|Вяночны двор]]:<br>* хата<br>* сенцы<br>* хлявы || архітэктурны || 1909 г. || [[Іказнь (аграгарадок)|Іказнь]], [[Цяцеркаўскі сельсавет]] || Сядзіба Н. А. Ажгінь || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=150}} |- | 504 || [[Іказненскі замак|Замчышча]] || археалагічны, гістарычны || 16 ст. || [[Іказнь (аграгарадок)|Іказнь]], [[Цяцеркаўскі сельсавет]]|| На востраве воз. [[Іказнь (возера)|Іказнь]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=150—151}} |- | 505 || [[Свята-Мікалаеўская царква (Іказнь)|Мікалаеўская царква]] || архітэктурны || 1905 г. || [[Іказнь (аграгарадок)|Іказнь]], [[Цяцеркаўскі сельсавет]]|| У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=151}} |- | 506 || [[Брацкая магіла партызан (Казяны)|Брацкая магіла партызан]] || гістарычны, мастацкі || 1944 г. (падзея), 1969 г. (помнік) || [[Казяны (Браслаўскі раён)|Казяны]], цэнтр [[Казянскі сельсавет|сельсавета]] || У скверы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=151}} |- | 507 || [[Магіла ахвяр фашызму (Казяны)|Магіла ахвяр фашызму]] || гістарычны || 1942—1943 гг. (падзея), 1967 г. (помнік) || [[Казяны (Браслаўскі раён)|Казяны]], цэнтр [[Казянскі сельсавет|сельсавета]] || На ўсходняй ускраіне вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=151}} |- | 508 || [[Помнік землякам (Карасіна)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1981 г. || [[Карасіна (Браслаўскі раён)|Карасіна]], [[Мяжанскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Мяжанскі сельсавет]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=151}} |- | 509 || [[Царква (Кірыліна)|Царква]] || архітэктурны || пачатак 20 ст. || [[Кірыліна]], [[Друйскі сельсавет]] || На паўднёвай ускраіне вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=151}} |- | 510 || [[Курганны могільнік (Коўшынкі)|Курганны могільнік]] || археалагічны || — || [[Коўшынкі]], [[Казянскі сельсавет]] || За 0,5 км на поўнач ад вёскі, каля дарогі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=152}} |- | 511 || [[Лабэцкія|Месца спаленай вёскі]] || гістарычны || 1943 г. || Лабэцкія (не існуе), [[Опсаўскі сельсавет]] || За 3 км на поўдзень ад в. [[Пагошча (аграгарадок)|Пагошча]]|| {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=152}} |- | 512 || [[Гарадзішча (Літоўшчына)|Гарадзішча]] || археалагічны || 6 ст. да н.э. — 3 ст. н.э. || [[Літоўшчына (Браслаўскі раён)|Літоўшчына]], [[Слабодкаўскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Слабодкаўскі сельсавет]]|| Мясцовая назва Татарская Гара. За 2 км на захад ад вёскі, за 100 м ад хутара [[Татараўшчына]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=152}} |- | 513 || [[Гарадзішча (Лукшы)|Гарадзішча]] || археалагічны || 5 ст. да н.э. — 3 ст. н.э. || [[Лукшы (Браслаўскі раён)|Лукшы]], [[Плюскі сельсавет]] || За 0,8 км на захад ад вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=152}} |- | 514 || [[Гарадзішча і курганны могільнік (Майшулі)|Гарадзішча, курганны могільнік]] || археалагічны || 6—11 ст. (могільнік) || [[Майшулі]], [[Зарацкі сельсавет]] || За 0,3 км на ўсход ад вёскі, ва ўрочышчы Рацкі Бор (гарадзішча). За 0,5 км на поўдзень ад гарадзішча (могільнік) || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=152}} |- | 515 || [[Маскавіцкае гарадзішча|Гарадзішча]] || археалагічны || 11—13 ст. || [[Маскавічы]], [[Слабодкаўскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Слабодкаўскі сельсавет]]|| За 0,3 км на поўдзень ад вёскі, на беразе воз. [[Дзерба]]|| {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=152—153}} |- | 516 || [[Свята-Пакроўская царква (Мінкавічы)|Пакроўская царква]] || архітэктурны || пачатак 20 ст. || [[Мінкавічы (Браслаўскі раён)|Мінкавічы]], [[Дрысвяцкі сельсавет]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=153}} |- | 517 || [[Касцёл Маці Боскай Анёльскай (Мяжаны)|Касцёл Маці Боскай Анёльскай]] || архітэктурны || пачатак 20 ст. || [[Мяжаны]], цэнтр [[Мяжанскі сельсавет (Браслаўскі раён)|сельсавета]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=153}} |- | 518 || [[Помнік землякам (Опліса 1)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1972 г. || [[Опліса 1|Опліса-1]], [[Друйскі сельсавет]] || Каля школы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=153}} |- | 519 || [[Брацкая магіла савецкага воіна і партызан (Опса)|Брацкая магіла савецкага воіна і партызан]] || гістарычны || 1944 г. (падзея), 1963 г. (помнік) || [[Опса (аграгарадок)|Опса]], цэнтр [[Опсаўскі сельсавет|сельсавета]] || На могілках || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=153}} |- | 520 || [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Опса)|Касцёл]] || архітэктурны || пачатак 20 ст. || [[Опса (аграгарадок)|Опса]], цэнтр [[Опсаўскі сельсавет|сельсавета]]|| У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=153}} |- | 521 || [[Курган Бессмяротнасці (Опса)|Курган Бессмяротнасці]] || гістарычны || 1963 г. || [[Опса (аграгарадок)|Опса]], цэнтр [[Опсаўскі сельсавет|сельсавета]]|| На могілках || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=153}} |- | 522 || [[Курганны могільнік (Опса)|Курганны могільнік]] || археалагічны || 8—11 ст. || [[Опса (аграгарадок)|Опса]], цэнтр [[Опсаўскі сельсавет|сельсавета]]|| За 3 км на поўдзень ад вёскі, злева ад дарогі ў [[Відзы]], у лесе || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=153}} |- | 523 || [[Помнік землякам (Опса)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1975 г. || [[Опса (аграгарадок)|Опса]], цэнтр [[Опсаўскі сельсавет|сельсавета]]|| У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=154}} |- | 524 || [[Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу (Опса)|Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу]] || гістарычны || 1964 г. || [[Опса (аграгарадок)|Опса]], цэнтр [[Опсаўскі сельсавет|сельсавета]]|| Каля школы-інтэрната || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=154}} |- | 525 || [[Сядзіба Плятэраў (Опса)|Сядзіба]]:<br>* сядзібны дом<br>* флігель<br>* гаспадарчыя пабудовы<br>* парк || архітэктурны || 1904 г. || [[Опса (аграгарадок)|Опса]], цэнтр [[Опсаўскі сельсавет|сельсавета]]|| За 2 км ад вёскі, на ўсходнім беразе воз. [[Опса (возера)|Опса]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=154}} |- | 526 || [[Магіла ахвяр фашызму (Пагошча)|Магіла ахвяр фашызму]] || гістарычны || 1943 г. (падзея), 1972 г. (помнік) || [[Пагошча (аграгарадок)|Пагошча]], [[Опсаўскі сельсавет]] || За 3 км на поўдзень ад в. Пагошча || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 527 || [[Помнік землякам (Пагошча)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1972 г. || [[Пагошча (аграгарадок)|Пагошча]], [[Опсаўскі сельсавет]]|| У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 528 || [[Троіцкі касцёл (Плюсы)|Касцёл]] || архітэктурны || пачатак 20 ст. || [[Плюсы (аграгарадок)|Плюсы]], цэнтр [[Плюскі сельсавет|сельсавета]] || На ўсходняй ускраіне вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 529 || [[Помнік Івану Мікітавічу Ваўчкову|Помнік Ваўчкову Івану Мікітавічу]] || гістарычны || 1976 г. || [[Плюсы (аграгарадок)|Плюсы]], цэнтр [[Плюскі сельсавет|сельсавета]]|| Каля школы || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 530 || [[Помнік землякам (Плюсы)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1971 г. || [[Плюсы (аграгарадок)|Плюсы]], цэнтр [[Плюскі сельсавет|сельсавета]]|| У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 531 || [[Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу (Плюсы)|Помнік Леніну Уладзіміру Ільічу]] || гістарычны || 1978 г. || [[Плюсы (аграгарадок)|Плюсы]], цэнтр [[Плюскі сельсавет|сельсавета]]|| Каля будынка выканкома сельсавета || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 532 || [[Гарадзішча (Пустошка)|Гарадзішча]] || археалагічны || — || [[Пустошка (Браслаўскі раён)|Пустошка]], [[Зарацкі сельсавет]] || Мясцовая назва Чортава Гара. На заходнім беразе воз. [[Струста (возера)|Струста]], каля дарогі [[Плюсы (аграгарадок)|Плюсы]] — [[Браслаў]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 533 || [[Гарадзішча (Рацюнкі)|Гарадзішча]] || археалагічны || 7 ст. да н.э. — 4 ст. н.э. || [[Рацюнкі]], [[Слабодкаўскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Слабодкаўскі сельсавет]]|| На паўднёвай ускраіне вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 534 || [[Рэпаўшчына (Браслаўскі раён)|Месца спаленай вёскі]] || гістарычны || 1942 г. || Рэпаўшчына (не існуе), [[Ахрэмаўскі сельсавет|Ахрэмавецкі сельсавет]] || За 2 км на поўдзень ад в. [[Замошша (Ахрэмаўскі сельсавет)|Замошша]] || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 535 || [[Гарадзішчы (Слабодка)|Гарадзішчы]] || археалагічны || 7 ст. да н.э. — 4 ст. н.э. || [[Слабодка (Слабодкаўскі сельсавет)|Слабодка]], цэнтр [[Слабодкаўскі сельсавет (Браслаўскі раён)|сельсавета]]|| За 0,8 км на паўднёвы захад ад вёскі (гарадзішча-1). За 0,5 км на паўночны захад ад гарадзішча-1 (гарадзішча-2) || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155}} |- | 536 || [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёл Сэрца Ісуса]] || архітэктурны || 1903 г. || [[Слабодка (Слабодкаўскі сельсавет)|Слабодка]], цэнтр [[Слабодкаўскі сельсавет (Браслаўскі раён)|сельсавета]]|| У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=155—156}} |- | 537 || [[Магіла ахвяр фашызму (Стаўрова)|Магіла ахвяр фашызму]] || гістарычны || 1943 г. (падзея), 1968 г. (помнік) || [[Стаўрова (Браслаўскі раён)|Стаўрова]], [[Казянскі сельсавет]] || За 2 км на поўнач ад в. Стаўрова || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=156}} |- | 538 || [[Магіла Рыгора Сяргеевіча Эфрона|Магіла Эфрона Рыгора Сяргеевіча]] || гістарычны || 1944 г. (падзея), 1957 г. (помнік) || [[Струнеўшчына]], [[Друйскі сельсавет]] || Каля магілкі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=156}} |- | 539 || [[Гарадзішча (Укля)|Гарадзішча]] || археалагічны || 7 ст. да н.э. — 4 ст. н.э. || [[Укля (вёска)|Укля]], [[Цяцеркаўскі сельсавет]] || За 1 км на поўнач ад вёскі на беразе воз. [[Укля (возера)|Укля]], ва ўрочышчы Тарылава || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=156}} |- | 540 || [[Курганны могільнік (Укля)|Курганны могільнік]] || археалагічны || 11—12 ст. || [[Укля (вёска)|Укля]], [[Цяцеркаўскі сельсавет]] || За 2 км на паўночны ўсход ад вёскі, ва ўрочышчы Валатоўкі, на ўскраіне лесу || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=156}} |- | 541 || [[Помнік землякам (Цяцеркі)|Помнік землякам]] || гістарычны || 1972 г. || [[Цяцеркі]], цэнтр [[Цяцеркаўскі сельсавет|сельсавета]] || У цэнтры вёскі || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=156}} |- | 542 || [[Гарадзішча (Шавуры)|Гарадзішча]] || археалагічны || 7 ст. да н.э. — 4 ст. н.э. || [[Шавуры (Браслаўскі раён)|Шавуры]], [[Слабодкаўскі сельсавет (Браслаўскі раён)|Слабодкаўскі сельсавет]]|| За 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на высокім і доўгім пагорку || {{sfn|Збор помнікаў|1985|с=156}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Віцебская|ref=Збор помнікаў}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-02}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Браслаўскага раёна]] gh8qqpo14hmpuznujiq7xwln3deyr3v 0 811990 5174823 5174229 2026-08-03T08:19:51Z Autumndancer 168015 5174823 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шадурскі}} {{Асоба | род дзейнасці = [[філосаф]] }}'''Станіслаў Шадурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stanisław Szadurski'', [[1726]] - [[1789]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[філосаф]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Прадстаўнік хрысціянскага [[Асветніцтва]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/en/documents/134906|title=Шадурскі Станіслаў - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-01}}</ref><ref name=":0">[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 358.</ref><ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 329.</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 749-750.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 790.</ref> == Біяграфія == Сын Яна Францішка і Караліны [[Гільзены (род)|Гільзен]]. Сваякі па матчынай лініі — ваявода мінскі [[Ян Аўгуст Гільцэн|Ян Аўгуст Гільзен]] і смаленскі біскуп [[Ежы Мікалай Гільзен]]. Брат кашталяна інфлянцкага Яна Шадурскага. Скончыў езуіцкую школу ў [[Даўгаўпілс|Дынабургу]], а пазней, хутчэй за ўсё, вучыўся [[Віленскі ўніверсітэт|ў Віленскай акадэміі]]. 29 лістапада 1744 уступіў у ордэн езуітаў. У 1744-44 вучыўся ў віленскім [[Навіцыят|навіцыяце]] езуітаў. З 1746 года да 1748 года вывучаў філасофію ў Віленскай акадэміі пад кіраўніцтвам Станіслава Растоўскага. Пасля пажару ў Акадэміі завяршыў вучобу [[Орша|ў Оршы]]. Дзякуючы падтрымцы свайго дзядзькі па матчынай лініі[[Ян Аўгуст Гільцэн|, Яна Аўгуста Гільзена,]] працягнуў вывучэнне [[Тэалогія|тэалогіі]], [[Матэматыка|матэматыкі]] і прыродазнаўчых навук [[Варшава|у Варшаве]] і [[Парыж|Парыжы]]. Па вяртанні ў 1756-57 гадах адбыў трэццюю прабацыю, то бок, вывучаў ордэнскае права і езуіцкую духоўнасць. З 1757 года выкладаў філасофію, фізіку, гісторыю і геаграфію ў новаадкрытым езуіцкім ''Collegium Nobilium'' у Варшаве. З 1759 года выкладаў у езуіцкай школе [[Навагрудак|ў Навагрудку]], дзе выкладаў поўны трохгадовы курс філасофіі для езуіцкіх клірыкаў. У 1762 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі і вольных навук у Віленскім універсітэце. У 1765-66 гадах выкладаў маральную тэалогію і кананічнае права ў Віленскіай акадэміі, пасля чаго атрымаў ступень доктара кананічнага права. У 1766-68 быў казнадзеем пры [[Касцёл Святых Янаў|касцёле святых Янаў у Вільні]]. Пазней выкладаў у езуіцкіх школах [[Гродна|у Гродне]] (1768-70) і [[Бранева|Браневе]] (1770-71). Апошнія гады да роспуску ордэна езуітаў у 1773 годзе правёў у Дынабургу, шмат часу праводзячы ў маёнтках Хільзенаў і Шадурскіх . Звестак пра апошнія гады яго жыцця мала. У 1775 годзе прэтэндаваў на гадавую пенсію ад [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]]. == Філасофскія погляды == Першую сваю працу (''Positiones ex philosophia mentis et sensuum, 1758'') выдаў у Варшаве, дзе даказваў, што філасофія можа быць карыснай і прыемнай. Галоўныя яго працы паўсталі ў наваградскі перыяд: ''Disputatio philosophica menstrua (1760)'' і ''Principia ratiocinandi variis dialogis atque exercitationibus (1760),'' у якой размоўнай мовай у форме дыялогу паміж студэнтамі [[Логіка|логікі]] тлумачыліся прынцыпы пазнання. Паводле Шадурскага, у тэорыі пазнання неабходна гарманічна спалучаць [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізм]] і [[эмпірызм]], а галоўным крытэрыем ісціны павінна быць відавочнасць; пры гэтым ён не адмаўляў ролю гістарычных аўтарытэтаў і веры. У наступных працах звярнуўся да філасофіі прыроды. Як прыхільнік [[Эклектыка|эклектычнай філасофіі]] лічыў магчымым карыстацца рознымі філасофскімі сістэмамі і запазычваць з іх тое, што яму ўяўлялася дакладным і не выклікала сумнення. У вырашэнні праблем суадносінаў матэрыі і свядомасці падзяляў дуалізм [[Рэнэ Дэкарт|Рэнэ Дэкарта]], адначасова спрабаваў аб'яднаць яго вучэнне аб прыроджаных ідэях са [[Схаластыка|схаластычным]] палажэннем аб інтэлектуальным пазнанні. <ref name=":0" /> Быў адкрыты да новых філасофскіх тэндэнцый і лозунгаў Асветніцтва, імкнуўся да таго, каб традыцыйную навуку Касцёла зрабіць прывабнай для моладзі. Памкненне да асучаснівання схаластычнай філасофіі дазваляе залічыць Шадурскага да накірунка хрысціянскага Асветніцтва. == Працы == * ''Positiones ex philosophia mentis et sensuum'', Варшава,1758 * ''Disputatio philosophica menstrua'', Вільня, 1760 * ''Principia ratiocinandi variis dialogis atque exercitationibus'', 1760 * ''Scita philosophica ex physica generali'', 1761 * ''Scita philosophica ex physica particulari'', 1762 * ''Scita philosophica'', 1762 == Літаратура == * ''Bargiel Franciszek''. Stanislaw Szadurski SJ (1726–1789). Stanisław Szadurski, SJ, (1726-1789), przedstawiciel uwspółcześnionej filozofii scholastycznej. Krakow: Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego, 1978. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шадурскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Шадурскія]] [[Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1789 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1726 годзе]] [[Катэгорыя:Езуіты]] 9a71st55276xs3ck7643b5ma4jbwqff 5174872 5174823 2026-08-03T11:28:26Z Aliaksei Lastouski 75892 5174872 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шадурскі}} {{Асоба | род дзейнасці = [[філосаф]] }}'''Станіслаў Шадурскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Stanisław Szadurski'', [[1726]] - [[1789]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[філосаф]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Прадстаўнік хрысціянскага [[Асветніцтва]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/en/documents/134906|title=Шадурскі Станіслаў - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-01}}</ref><ref name=":0">[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 358.</ref><ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 329.</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 749-750.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 790.</ref> == Біяграфія == Сын Яна Францішка і Караліны [[Гільзены (род)|Гільзен]]. Сваякі па матчынай лініі — ваявода мінскі [[Ян Аўгуст Гільцэн|Ян Аўгуст Гільзен]] і смаленскі біскуп [[Ежы Мікалай Гільзен]]. Брат кашталяна інфлянцкага Яна Шадурскага. Скончыў езуіцкую школу ў [[Даўгаўпілс|Дынабургу]], а пазней, хутчэй за ўсё, вучыўся [[Віленскі ўніверсітэт|ў Віленскай акадэміі]]. 29 лістапада 1744 уступіў у ордэн езуітаў. У 1744-44 вучыўся ў віленскім [[Навіцыят|навіцыяце]] езуітаў. З 1746 года да 1748 года вывучаў філасофію ў Віленскай акадэміі пад кіраўніцтвам Станіслава Растоўскага. Пасля пажару ў Акадэміі завяршыў вучобу [[Орша|ў Оршы]]. Дзякуючы падтрымцы свайго дзядзькі па матчынай лініі[[Ян Аўгуст Гільцэн|, Яна Аўгуста Гільзена,]] працягнуў вывучэнне [[Тэалогія|тэалогіі]], [[Матэматыка|матэматыкі]] і прыродазнаўчых навук [[Варшава|у Варшаве]] і [[Парыж|Парыжы]]. Па вяртанні ў 1756-57 гадах адбыў трэццюю прабацыю, то бок, вывучаў ордэнскае права і езуіцкую духоўнасць. З 1757 года выкладаў філасофію, фізіку, гісторыю і геаграфію ў новаадкрытым езуіцкім ''Collegium Nobilium'' у Варшаве. З 1759 года выкладаў у езуіцкай школе [[Навагрудак|ў Навагрудку]], дзе выкладаў поўны трохгадовы курс філасофіі для езуіцкіх клірыкаў. У 1762 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі і вольных навук у Віленскім універсітэце. У 1765-66 гадах выкладаў маральную тэалогію і кананічнае права ў Віленскіай акадэміі, пасля чаго атрымаў ступень доктара кананічнага права. У 1766-68 быў казнадзеем пры [[Касцёл Святых Янаў|касцёле святых Янаў у Вільні]]. Пазней выкладаў у езуіцкіх школах [[Гродна|у Гродне]] (1768-70) і [[Бранева|Браневе]] (1770-71). Апошнія гады да роспуску ордэна езуітаў у 1773 годзе правёў у Дынабургу, шмат часу праводзячы ў маёнтках Хільзенаў і Шадурскіх . Звестак пра апошнія гады яго жыцця мала. У 1775 годзе прэтэндаваў на гадавую пенсію ад [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]]. == Філасофскія погляды == Першую сваю працу (''Positiones ex philosophia mentis et sensuum, 1758'') выдаў у Варшаве, дзе даказваў, што філасофія можа быць карыснай і прыемнай. Галоўныя яго працы паўсталі ў наваградскі перыяд: ''Disputatio philosophica menstrua (1760)'' і ''Principia ratiocinandi variis dialogis atque exercitationibus (1760),'' у якой размоўнай мовай у форме дыялогу паміж студэнтамі [[Логіка|логікі]] тлумачыліся прынцыпы пазнання. Паводле Шадурскага, у тэорыі пазнання неабходна гарманічна спалучаць [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізм]] і [[эмпірызм]], а галоўным крытэрыем ісціны павінна быць відавочнасць; пры гэтым ён не адмаўляў ролю гістарычных аўтарытэтаў і веры. У наступных працах звярнуўся да філасофіі прыроды. Як прыхільнік [[Эклектыка|эклектычнай філасофіі]] лічыў магчымым карыстацца рознымі філасофскімі сістэмамі і запазычваць з іх тое, што яму ўяўлялася дакладным і не выклікала сумнення. У вырашэнні праблем суадносінаў матэрыі і свядомасці падзяляў дуалізм [[Рэнэ Дэкарт|Рэнэ Дэкарта]], адначасова спрабаваў аб'яднаць яго вучэнне аб прыроджаных ідэях са [[Схаластыка|схаластычным]] палажэннем аб інтэлектуальным пазнанні. <ref name=":0" /> Быў адкрыты да новых філасофскіх тэндэнцый і лозунгаў Асветніцтва, імкнуўся да таго, каб традыцыйную навуку Касцёла зрабіць прывабнай для моладзі. Памкненне да асучаснівання схаластычнай філасофіі дазваляе залічыць Шадурскага да накірунка хрысціянскага Асветніцтва. == Працы == * ''Positiones ex philosophia mentis et sensuum'', Варшава,1758 * ''Disputatio philosophica menstrua'', Вільня, 1760 * ''Principia ratiocinandi variis dialogis atque exercitationibus'', 1760 * ''Scita philosophica ex physica generali'', 1761 * ''Scita philosophica ex physica particulari'', 1762 * ''Scita philosophica'', 1762 == Літаратура == * ''Bargiel Franciszek''. Stanislaw Szadurski SJ (1726–1789). Stanisław Szadurski, SJ, (1726-1789), przedstawiciel uwspółcześnionej filozofii scholastycznej. Krakow: Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego, 1978. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Шадурскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Шадурскія]] [[Катэгорыя:Лацінамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1789 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1726 годзе]] [[Катэгорыя:Езуіты]] <references /> [[Катэгорыя:Філосафы]] [[Катэгорыя:Схаластыка]] qmhutanmjti8az4b5ixl2ec9qxffa4p 0 811992 5174509 5174227 2026-08-02T12:38:00Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5174509 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Іосіф Іпалітавіч Равіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Иосиф Ипполитович Равич'', сапраўднае імя - '''Мойша Гіршовіч''', [[4 красавіка]] [[1822]], [[Слуцк]] - [[9 верасня]] [[1875]], [[Санкт-Пецярбург]]) - вучоны-[[ветэрынар]], адзін з арганізатараў ветэрынарнай адукацыі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[ардынарны прафесар]] Імператарскай медыка-хірургічнай акадэміі.<ref>[https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/9754/Bel_vuchon_managraf2018.pdf?sequence=1&isAllowed=y Беларускія вучоныя, даследчыкі і вынаходнікі ў галіне тэхнічных і натуральных навук (другая палова XVII – першая чвэрць XX ст.) / В. Я. Бездзель, В. М. Хаданёнак. – Віцебск, 2018. – С. 82-83.]</ref><ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 531.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%98%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Равич, Иосиф Ипполитович — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-08-01}}</ref> == Біяграфія == Паходзіў з беднай яўрэйскай сям'і. У 1846 г. паступіў на ветэрынарнае аддзяленне Імператарскай медыка-хірургічнай акадэміі, якую паспяхова скончыў у 1850 г. са званнем ветэрынарнага ўрача. Быў прызначаны ветэрынарам у рэзервовую брыгаду 3-й лёгкай кавалерыйскай дывізіі, але неўзабаве яго перавялі ў [[Гродзенскі гусарскі полк]]. У 1851 г. пераведзены ветэрынарным урачом у Уланскі полк. На вайсковай службе меў магчымасць назіраць як масавыя паўсядзённыя, так і самыя цікавыя праявы хвароб жывёл, у першую чаргу коней. Затым быў прыкамандзіраваны да ветэрынарнай клінікі Медыка-Хірургічнай акадэміі для здачы экзамена на ступень магістра ветэрынарных навук, што ён паспяхова і выканаў у бліжэйшыя месяцы. Але з-за [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] (1853–1856 гг.) толькі 20 лютага 1856 г. пасля абароны дысертацыі “''О распознавании и лечении ревматических болезней у лошадей''”<ref>{{Артыкул|спасылка=http://hdl.handle.net/10062/5638|аўтар=Иосиф Ипполитович Равич|загаловак=Рассуждение о распознавании и лечении ревматических болезней у лошадей, написанное для получения степени магистра ветеринарных наук|год=1856|мова=Russian|выданне=|выдавецтва=Дерпт : Шюнман и К. Маттисен}}</ref> саветам Дэрпцкага Ветэрынарнага інстытута быў прызнаны магістрам навук. У 1859 г. атрымаў званне прыват-дацэнта ў Медыка-хірургічнай акадэміі. У 1860 г. Іосіф Іпалітавіч быў накіраваны на 2 гады за мяжу для ўдасканалення сваіх ведаў. Апроч таго ён займаўся адмысловымі прадметамі ў Берлінскай ветэрынарнай школе, наведаў Парыж, Штутгарт. У 1864 г. абраны экстраардынарным прафесарам, а 8 красавіка 1867 г. – ардынарным прафесарам. У 1872 г. Іосіф Іпалітавіч быў прызначаны загадчыкам ветэрынарнага аддзялення Медыка-хірургічнай Акадэміі. Дабіўся пераўтварэння аддзялення на наступны год у Ветэрынарны інстытут пры акадэміі. Істотна былі перагледжаны навучальныя планы, праграмы ветэрынарных дысцыплін былі грунтоўна пашыраны і абапіраліся на самыя апошнія дасягненні біялогіі. Патрабаваў фундаментальных ведаў у біялогіі для будучых ветэрынараў, адначасова вучоны ставіў пытанне аб выдзяленні ветэрынарыі з медыцыны і незалежным яе развіцці. Унёс у працэс навучання істотнае новаўвядзенне, якое раней не выкарыстоўвалася ў навучальным працэсе – яго лекцыі суправаджаліся доследамі над жывёламі, дэманстрацыяй пад мікраскопам аб'ектаў, атрыманых з пашкоджаных тканін жывёл, і іншымі практычнымі прыёмамі, якія ўзмацнялі нагляднасць тэарэтычнага матэрыялу.<ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/349001/1/%D0%A8%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%92_8_24-077-086.pdf <nowiki>Шимукович, С. Ф. Медицина и ветеринария как сферы образовательных и научных интересов уроженцев белорусских земель в XIX – начале XX века // «Долгий ХІХ век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории : сб. науч. тр. Вып. 8 / редкол.: И. А. Марзалюк (пред.) [и др.]. – Минск : РИВШ, 2024. – С. 77-86.</nowiki>]</ref> На працягу 1864–1871 г. ён быў старшынёй таварыства ветэрынарных урачоў Санкт-Пецярбурга.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-professionalnaya-obschestvennaya-organizatsiya-rossiyskih-veterinarnyh-vrachey/pdf ''Шарпило Валерий Георгиевич''. Первая профессиональная общественная организация российских ветеринарных врачей // Российский ветеринарный журнал. 2017. №4.]</ref> Заснаваў і быў першым кіраўніком часопіса “''Архив Ветеринарных наук''”. Прыцягваўся ўрадам для аказання дапамогі губерням, якія пакутавалі ад эпізаатычных хвароб, быў членам Ветэрынарнага камітэта пры Міністэрстве ўнутраных спраў, прыцягваўся як эксперт Ваенным міністэрствам і Міністэрствам дзяржаўных маёмасцяў у справе арганізацыі прафілактычных прышчэпак жывёлы ад чумы. Годна прадстаўляў вучоны Расійскую імперыю на шматлікіх міжнародных з'ездах і ў ініцыятывах, у прыватнасці, як член міжнароднай Камісіі па складанні санітарных правілаў для гандлю жывёлай (1875). Галоўныя навуковыя працы: «''Агульная зоапаталогія''» (1861), «''Курс вучэння пра павальныя i заразныя хваробы свойскай жывёлы''», «''Поўны курс іпалогіі»'' i інш. Яго працы абапіраліся на ўласны эмпірычны вопыт і ўлічвалі найноўшыя дасягненні сусветнай ветэрынарнай навукі, Сфармаваў асноўныя падыходы да падрыхтоўкі ветэрынараў на аснове сучасных для таго часу тэарэтычных ведаў у біялогіі і з апорай на назапашаны практычны вопыт у лячэнні хатніх жывёл.<ref>[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_48006700_50732858.pdf <nowiki>Шимукович, С.Ф. Уроженцы белорусских земель в развитии сельскохозяйственной науки Российской империи в XIX – начале XX века / С.Ф. Шимукович // Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX – начало XX в.): доклады Междунар. науч. конф., Минск, 23 сент. 2021 г. / НАНБ, Белорус. с-х. б-ка им. И.С. Лупиновича, Ин-т истории; редкол.: Ю.О. Каракулько (отв. ред.) [и др.]. – Минск: ИВЦ Минфина, 2021. – С. 201–223.</nowiki>]</ref> Памёр 9 верасня 1875 г. і быў пахаваны на Выбаргскіх каталіцкіх могілках Санкт-Пецярбурга. Зараз на магіле ўсталяваны бронзавы бюст. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-02}} {{DEFAULTSORT:Равіч Іосіф Іпалітавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Выбаргскіх могілках]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 9 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1822 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 красавіка]] iblouh5hvkfh8ppox38d3ownnzmvxju 0 811993 5174508 5174244 2026-08-02T12:37:56Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5174508 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Дора Бэйрак''', Байрак (у дзявоцтве: '''Каплан''', [[23 студзеня]] [[1895]], [[Бабруйск]] — [[24 красавіка]] [[1994]], [[Санта-Моніка]]) — [[Ідыш|яўрэйская]] [[паэтэса]]. == Біяграфія == З рабочай сям’і. У 1913 эмігравала, жыла ў [[Бостан]]е, скончыла тут пачатковую і сярэднюю школу. Жыла ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Друкавалася ў «Каліфорнер шрыфтн» і нью-ёркскіх «Моргн фрайгайт», «Ідышэ култур», «Замлунген». Удзельнічала ў стварэнні незалежнай газеты «Free Venice Beachhead» (1968). Выйшлі 2 кнігі яе вершаў. * Ліхт ун шотн (Los Angeles, 1961), 180 ст. — Святло і цені * Гезанген фун дзі тэг ([[Тэль-Авіў]], 1977), 168 pp. — Песні дзён Падпісвалася на англійскай мове Dora Bayrack. Выйшла замуж за Ёсіфа Далевіча, другі раз за Тэадора Бэйрака, нарадзіла дзяцей: Сэма, Полін, Роберта, Джыні, Вольгу, Эндзі, мела ўнукаў. == Памяць == У Лос-Анджэлесе ў раёне [[Веніс]] на пляжы ёсць мурал з яе вершамі. == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/5314/Beyrek-Dora Beyrek Dora] * [https://www.grconnect.com/murals/html/p8150204.html] * [https://venicebeachhead.org/2008/11/05/meet-the-venetians-who-have-served-on-the-beachhead-collective-during-the-past-40-years/] * [https://www.dreamstime.com/graffiti-poem-along-boardwalk-venice-beach-ca-usa-june-wall-painting-titled-uenice-jewish-faith-dora-bayrack-image220559799] {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-02}} {{DEFAULTSORT:Бэйрак Дора}} [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]][[Катэгорыя:Паэты ЗША]] 1ufxvprx4uju4ryczuzqh6viyl5v8kv 0 811998 5174512 2026-08-02T12:44:32Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Яна Райніса |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводскі раё...» 5174512 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яна Райніса |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шарыкі |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]] |індэкс = 220107<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 572 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яна Райніса''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1965 г. у гонар [[Райніс|латышскага паэта і грамадскага дзеяча]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Ідзе ад [[Вуліца Ванеева (Мінск)|вуліцы Ванеева]] паралельна [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскаму праспекту]], перасякае [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцу Васняцова]] і завяршаецца не даходзячы да [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вуліцы Пляханава]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 карце Яндэкс]</ref>. == Славутасці == * Д.1 — СШ № 98 (будынак 1964-65 гг.); * Д.1Д — гандлёвы цэнтр забудовы 1988-89 гг; * Д.2 — д/с № 72 (1968 г. забудовы); * Д.6 — царква, семінарыя і рэлігійнае аб'яднанне [[Баптызм|баптыстаў]]<ref> Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 архітэктурнай базы Рphotobuildings] </ref>; * [[Сляпянская водная сістэма]]; * [[Парк імя Чынгіза Айтматава]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/880 Вуліца Яна Райніса на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/rajnisa Вуліца Яна Райніса ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 Вуліца Яна Райніса ў архітэктурнай базе Рphotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa Фотаграфіі вуліцы на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 32cy3scq0genm192ybobz32oje8endj 5174564 5174512 2026-08-02T15:10:45Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Славутасці */ 5174564 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яна Райніса |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шарыкі |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]] |індэкс = 220107<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 572 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яна Райніса''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1965 г. у гонар [[Райніс|латышскага паэта і грамадскага дзеяча]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Ідзе ад [[Вуліца Ванеева (Мінск)|вуліцы Ванеева]] паралельна [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскаму праспекту]], перасякае [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцу Васняцова]] і завяршаецца не даходзячы да [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вуліцы Пляханава]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 карце Яндэкс]</ref>. == Славутасці == * Д. 1 — СШ № 98 (будынак 1964-65 гг.); * Д. 1Д — гандлёвы цэнтр забудовы 1988-89 гг., архітэктар [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М.С. Навумаў]]; * Д. 2 — д/с № 72 (1968 г. забудовы, архітэктары [[Ігар Іванавіч Есьман|І.І. Есьман]] і Н.І. Шпігельман); * Д. 6 — царква, семінарыя і рэлігійнае аб'яднанне [[Баптызм|баптыстаў]]<ref> Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 архітэктурнай базы Рphotobuildings] </ref>; * [[Сляпянская водная сістэма]]; * [[Парк імя Чынгіза Айтматава]]. == Цікавыя факты == * Латвійскі эмігрант, атрымаўшы палітычны прытулак у Беларусі, адзін са сваіх палемічных артыкулаў супраць [[Дэкамунізацыя|палітыкі дэкамунізацыі]] ў [[Латвія|Латвіі]] пачаў з ухвалення ушанавання памяці Яна Райніса і іншых [[Латышы|латышоў]] ў тапонімах Мінска<ref>Юрий Алексеев. [https://mlyn.by/07062025/uliczy-latyshskih-geroev-v-minske-pochemu-belarus-pomnit-a-latviya-zabyla/ Рижские названия в Минске: почему Беларусь помнит, а Латвия забыла?] // [[Мінская праўда]], 07.06.25</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/880 Вуліца Яна Райніса на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/rajnisa Вуліца Яна Райніса ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 Вуліца Яна Райніса ў архітэктурнай базе Рphotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa Фотаграфіі вуліцы на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] hy7a4htfztk2ztl6kutkeuzfeyqhjh0 5174565 5174564 2026-08-02T15:13:23Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Цікавыя факты */ 5174565 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яна Райніса |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шарыкі |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]] |індэкс = 220107<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 572 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яна Райніса''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1965 г. у гонар [[Райніс|латышскага паэта і грамадскага дзеяча]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Ідзе ад [[Вуліца Ванеева (Мінск)|вуліцы Ванеева]] паралельна [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскаму праспекту]], перасякае [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцу Васняцова]] і завяршаецца не даходзячы да [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вуліцы Пляханава]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 карце Яндэкс]</ref>. == Славутасці == * Д. 1 — СШ № 98 (будынак 1964-65 гг.); * Д. 1Д — гандлёвы цэнтр забудовы 1988-89 гг., архітэктар [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М.С. Навумаў]]; * Д. 2 — д/с № 72 (1968 г. забудовы, архітэктары [[Ігар Іванавіч Есьман|І.І. Есьман]] і Н.І. Шпігельман); * Д. 6 — царква, семінарыя і рэлігійнае аб'яднанне [[Баптызм|баптыстаў]]<ref> Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 архітэктурнай базы Рphotobuildings] </ref>; * [[Сляпянская водная сістэма]]; * [[Парк імя Чынгіза Айтматава]]. == Цікавыя факты == * Латвійскі эмігрант Юрый Аляксееў, які атрымаў палітычны прытулак у Беларусі, адзін са сваіх палемічных артыкулаў супраць [[Дэкамунізацыя|палітыкі дэкамунізацыі]] ў [[Латвія|Латвіі]] пачаў з ухвалення ушанавання памяці Яна Райніса і іншых [[Латышы|латышоў]] ў тапонімах Мінска<ref>Юрий Алексеев. [https://mlyn.by/07062025/uliczy-latyshskih-geroev-v-minske-pochemu-belarus-pomnit-a-latviya-zabyla/ Рижские названия в Минске: почему Беларусь помнит, а Латвия забыла?] // [[Мінская праўда]], 07.06.25</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/880 Вуліца Яна Райніса на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/rajnisa Вуліца Яна Райніса ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 Вуліца Яна Райніса ў архітэктурнай базе Рphotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa Фотаграфіі вуліцы на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 3rosaq04oft3ziyroltwspzos39mayx 5174566 5174565 2026-08-02T15:16:15Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Славутасці */ 5174566 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Яна Райніса |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Шарыкі |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]] |індэкс = 220107<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 572 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Яна Райніса''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў 1965 г. у гонар [[Райніс|латышскага паэта і грамадскага дзеяча]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Ідзе ад [[Вуліца Ванеева (Мінск)|вуліцы Ванеева]] паралельна [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскаму праспекту]], перасякае [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцу Васняцова]] і завяршаецца не даходзячы да [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вуліцы Пляханава]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326270/?ll=27.617788%2C53.874019&z=15.6 карце Яндэкс]</ref>. == Славутасці == * Д. 1 — СШ № 98 (будынак 1964-65 гг.); * Д. 1Д — гандлёвы цэнтр забудовы 1988-89 гг., архітэктар [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М.С. Навумаў]]; * Д. 2 — д/с № 72 (1968 г. забудовы, архітэктары [[Ігар Іванавіч Есьман|І.І. Есьман]] і Н.І. Шпігельман); * Д. 2А — магазін (1975 г. забудовы, архітэктар [[Міхаіл Фёдаравіч Ткачук|М.Ф. Ткачук]]); * Д. 6 — царква, семінарыя і рэлігійнае аб'яднанне [[Баптызм|ЕХБ]]<ref> Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 архітэктурнай базы Рphotobuildings] </ref>; * [[Сляпянская водная сістэма]]; * [[Парк імя Чынгіза Айтматава]]. == Цікавыя факты == * Латвійскі эмігрант Юрый Аляксееў, які атрымаў палітычны прытулак у Беларусі, адзін са сваіх палемічных артыкулаў супраць [[Дэкамунізацыя|палітыкі дэкамунізацыі]] ў [[Латвія|Латвіі]] пачаў з ухвалення ушанавання памяці Яна Райніса і іншых [[Латышы|латышоў]] ў тапонімах Мінска<ref>Юрий Алексеев. [https://mlyn.by/07062025/uliczy-latyshskih-geroev-v-minske-pochemu-belarus-pomnit-a-latviya-zabyla/ Рижские названия в Минске: почему Беларусь помнит, а Латвия забыла?] // [[Мінская праўда]], 07.06.25</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/880 Вуліца Яна Райніса на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/rajnisa Вуліца Яна Райніса ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=1223 Вуліца Яна Райніса ў архітэктурнай базе Рphotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/96-ulitsa-jana-rajnisa Фотаграфіі вуліцы на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] ruyba9ckkfvhescwgr1qgesnfogb5ai 0 811999 5174513 2026-08-02T12:58:17Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79529612|Walery Wacław Wołodźko]]» 5174513 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданім '''''Wacław Koszczyc,''''' [[1831]], [[Мінская губерня]] - [[8 красавіка]] [[1904]], Львоў) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у Пецярбургу. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў Кіеве навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі Кіеўскага ўніверсітэта, далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 у Мінску. На пачатку паўстання 1863—64 гадоў перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе ён пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, а адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. Быў адным з заснавальнікаў Канфедэрацыі польскай нацыі і Саюза польскай нацыі. Памёр у галечы. Пахаваны на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках у Львове]]. Быў аўтарам шматлікіх раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў паўстання. Творы Яго даследаванні «Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.» (1891), «Пярун» прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «Успаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], Б.Свентажэцкі, С.Ляскоўскі, А.Трусаў i інш. У рукапісе засталася яго праца «Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «Вернутыя да сапраўднай веры» (1877), «Выбраннікі ле­су» (1881—82), «Вяшчунскія ваенныя паходні» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «3 літоўскай пушчы» (1877), у якіх апісаў падзеі 1831 i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы Канстанціна Каліноўскага, Рамуальда Траўгута. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 5yizvcpmlgziv9h7z6n56lzutykna9u 5174514 5174513 2026-08-02T13:05:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5174514 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданім '''''Wacław Koszczyc,''''' [[1831]], [[Мінская губерня]] - [[8 красавіка]] [[1904]], Львоў) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у Пецярбургу. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў Кіеве навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі Кіеўскага ўніверсітэта, далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 у Мінску. На пачатку паўстання 1863—64 гадоў перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе ён пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, а адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. Быў адным з заснавальнікаў Канфедэрацыі польскай нацыі і Саюза польскай нацыі. Памёр у галечы. Пахаваны на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках у Львове]]. Быў аўтарам шматлікіх раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў паўстання. == Творы == Яго даследаванні «Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.» (1891), «Пярун» прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «Успаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], Б.Свентажэцкі, С.Ляскоўскі, А.Трусаў i інш. У рукапісе засталася яго праца «Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «Вернутыя да сапраўднай веры» (1877), «Выбраннікі ле­су» (1881—82), «Вяшчунскія ваенныя паходні» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «3 літоўскай пушчы» (1877), у якіх апісаў падзеі 1831 i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы Канстанціна Каліноўскага, Рамуальда Траўгута. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян. == Публікацыі == Koszczyc Wacław, Wschód. Ze Stambułu do Angory , „Gazeta Narodowa” 1873, nr 140-303. Koszczyc Wacław, Wspomnienia z powstania województwa mińskiego z roku 1863, [w:] Polska w walce, wyd. Antoni Giller, t. 1, Kraków 1875, s. 183- 315. Koszczyc Wacław, Z wędrówek po Anatolii. Szkice i opowiadania „Tydzień Literacko-Artystyczny, Naukowy i Społeczny” 1875, nr 10-20. Koszczyc Wacław, Praca Syzyfa. Powieść, „Gazeta Narodowa” 1876, nr 155-267, Lwów 1877. Koszczyc Wacław, Z puszczy. Szkice i obrazki litewskie. I Nawrócona , „Gazeta Narodowa” 1877, nr 260-296. Koszczyc Wacław, Wybrańcy losu. Powieść „Dziennik Poznański” 1880-1881, nr 3-23. Koszczyc Wacław, Ład Boży. Obrazek z życia tureckiego, „Kłosy” 1881, nr 838-861. Koszczyc Wacław, Gwiazda przewodnia. Obraz na tle życia wschodniego, „Ateneum” 1883, t. 3-4. Koszczyc Wacław, Krwawy dorobek. Powieść z życia albańskomacedońskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, t. 2, nr 27-44. Koszczyc Wacław, Szermierz przeznaczenia, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 46-133. Koszczyc Wacław, Ucieczka. Opowiadanie historyczne, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 214-216. Koszczyc Wacław, Źródła ruchu 1863 r. i akademicy kijowscy, „Gazeta Narodowa” 1884, nr 9-10, 14-17, 53, 55, 57. Koszczyc Wacław, Z tajemnic Wschodu. Obrazki i szkice „Wędrowiec” 1885, nr 1-9, 33-40, wyd. osobne Warszawa 1886. Koszczyc Wacław, Obrazki macedońskie „Życie” [Warszawa] 1887, nr 23-30. Koszczyc Wacław, Wieś dla wsi, Lwów 1888. Koszczyc Wacław, Zygmunt Sierakowski, naczelny wódz Żmudzi w r. 1863, Lwów 1891. Koszczyc Wacław, Wici wyroczne. Powieść historyczna na tle powstania styczniowego, t. 1-2. Lwów 1898. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Валодзька Вацлаў Валеры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 0bm45ndrfdjj5l1zp7arvlid8q6ktnl 5174520 5174514 2026-08-02T13:28:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5174520 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданім '''''Wacław Koszczyc,''''' [[1831]], [[Мінская губерня]] - [[8 красавіка]] [[1904]], [[Львоў]]) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у Пецярбургу. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў [[Кіеў|Кіеве]] навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]], далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 у Мінску. На пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 гадоў]] перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе ён пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, а адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. Быў адным з заснавальнікаў Канфедэрацыі польскай нацыі і Саюза польскай нацыі. Памёр у галечы. Пахаваны на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках у Львове]]. Быў аўтарам шматлікіх раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў паўстання. == Творы == Яго даследаванні «Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.» (1891), «Пярун» прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «Успаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], Б.Свентажэцкі, С.Ляскоўскі, А.Трусаў i інш. У рукапісе засталася яго праца «Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «Вернутыя да сапраўднай веры» (1877), «Выбраннікі ле­су» (1881—82), «Вяшчунскія ваенныя паходні» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «3 літоўскай пушчы» (1877), у якіх апісаў падзеі 1831 i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы Канстанціна Каліноўскага, Рамуальда Траўгута. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян. == Публікацыі == Koszczyc Wacław, Wschód. Ze Stambułu do Angory , „Gazeta Narodowa” 1873, nr 140-303. Koszczyc Wacław, Wspomnienia z powstania województwa mińskiego z roku 1863, [w:] [https://polona2.pl/item/polska-w-walce-zbior-wspomnien-i-pamietnikow-z-dziejow-naszego-wyjarzmiania-t-2,MTUxMTY1NDc/8/#info:metadata Polska w walce, wyd. Antoni Giller, t. 1, Kraków 1875], s. 183- 315. Koszczyc Wacław, Z wędrówek po Anatolii. Szkice i opowiadania „Tydzień Literacko-Artystyczny, Naukowy i Społeczny” 1875, nr 10-20. Koszczyc Wacław, Praca Syzyfa. Powieść, „Gazeta Narodowa” 1876, nr 155-267, Lwów 1877. Koszczyc Wacław, Z puszczy. Szkice i obrazki litewskie. I Nawrócona , „Gazeta Narodowa” 1877, nr 260-296. Koszczyc Wacław, Wybrańcy losu. Powieść „Dziennik Poznański” 1880-1881, nr 3-23. Koszczyc Wacław, Ład Boży. Obrazek z życia tureckiego, „Kłosy” 1881, nr 838-861. Koszczyc Wacław, Gwiazda przewodnia. Obraz na tle życia wschodniego, „Ateneum” 1883, t. 3-4. Koszczyc Wacław, Krwawy dorobek. Powieść z życia albańskomacedońskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, t. 2, nr 27-44. Koszczyc Wacław, Szermierz przeznaczenia, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 46-133. Koszczyc Wacław, Ucieczka. Opowiadanie historyczne, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 214-216. Koszczyc Wacław, Źródła ruchu 1863 r. i akademicy kijowscy, „Gazeta Narodowa” 1884, nr 9-10, 14-17, 53, 55, 57. Koszczyc Wacław, Z tajemnic Wschodu. Obrazki i szkice „Wędrowiec” 1885, nr 1-9, 33-40, wyd. osobne Warszawa 1886. Koszczyc Wacław, Obrazki macedońskie „Życie” [Warszawa] 1887, nr 23-30. Koszczyc Wacław, Wieś dla wsi, Lwów 1888. Koszczyc Wacław, Zygmunt Sierakowski, naczelny wódz Żmudzi w r. 1863, Lwów 1891. Koszczyc Wacław, Wici wyroczne. Powieść historyczna na tle powstania styczniowego, t. 1-2. Lwów 1898. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Валодзька Вацлаў Валеры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Інжынеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] inuc7t9qhvxet0aweqw3y73gn2pnlds 5174525 5174520 2026-08-02T13:53:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5174525 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданімы '''''Wacław Koszczyc,''''' '''''Sahi-Bey''''', [[1831]], [[Мінская губерня]] - [[8 красавіка]] [[1904]], [[Львоў]]) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]].<ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – C. 380.</ref><ref>[http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/kps_2016_27_34.pdf Obsulewicz-Niewińska, Beata. Walery Wołodźko (Sahi-bej) i akademicy kijowscy. ''Київські полоністичні студії'', 2016, 368-381.]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у Пецярбургу. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў [[Кіеў|Кіеве]] навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]], далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 у Мінску. На пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 гадоў]] перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе ён пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, а адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. Быў адным з заснавальнікаў Канфедэрацыі польскай нацыі і Саюза польскай нацыі. Памёр у галечы. Пахаваны на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках у Львове]]. Быў аўтарам шматлікіх раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў паўстання. == Творы == Яго даследаванні «Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.» (1891), «Пярун» прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «Успаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], Б.Свентажэцкі, С.Ляскоўскі, А.Трусаў i інш. У рукапісе засталася яго праца «Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «Вернутыя да сапраўднай веры» (1877), «Выбраннікі ле­су» (1881—82), «Вяшчунскія ваенныя паходні» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «3 літоўскай пушчы» (1877), у якіх апісаў падзеі 1831 i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы Канстанціна Каліноўскага, Рамуальда Траўгута. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян. == Публікацыі == Koszczyc Wacław, Wschód. Ze Stambułu do Angory , „Gazeta Narodowa” 1873, nr 140-303; [https://polona.pl/preview/f422b107-8b3d-430b-98e6-f403f7185361 Lwów 1874]. Koszczyc Wacław, Wspomnienia z powstania województwa mińskiego z roku 1863, [w:] [https://polona2.pl/item/polska-w-walce-zbior-wspomnien-i-pamietnikow-z-dziejow-naszego-wyjarzmiania-t-2,MTUxMTY1NDc/8/#info:metadata Polska w walce, wyd. Antoni Giller, t. 1, Kraków 1875], s. 183- 315. Koszczyc Wacław, Z wędrówek po Anatolii. Szkice i opowiadania „Tydzień Literacko-Artystyczny, Naukowy i Społeczny” 1875, nr 10-20. Koszczyc Wacław, Praca Syzyfa. Powieść, „Gazeta Narodowa” 1876, nr 155-267, [https://polona.pl/preview/5e431eba-8c28-4c1d-b866-e5e32baadfe7 Lwów 1877]. Koszczyc Wacław, Z puszczy. Szkice i obrazki litewskie. I Nawrócona , „Gazeta Narodowa” 1877, nr 260-296. Koszczyc Wacław, Wybrańcy losu. Powieść „Dziennik Poznański” 1880-1881, nr 3-23. [https://polona.pl/preview/b1ad8e75-cbb6-48c4-bbaa-15cfcd666551 Lwow 1882] Sahi-Bey, Ład Boży. Obrazek z życia tureckiego, „Kłosy” 1881, nr 838-861; [https://polona.pl/preview/ab5a5df1-6cc9-4019-ad15-f3f88b756013 Lwów 1882]. Koszczyc Wacław, Gwiazda przewodnia. Obraz na tle życia wschodniego, „Ateneum” 1883, t. 3-4; [https://polona.pl/preview/10989d97-7432-45fa-a222-45337402ed13 Lwów 1884]. Sahi-Bey, Krwawy dorobek. Powieść z życia albańskomacedońskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, t. 2, nr 27-44; [https://claude.ai/chat/3852ec29-bc8e-416c-83aa-f8d888206baa Warszawa 1884]. [https://polona.pl/preview/01a039dc-5869-48d1-8e23-56b86fec1199 Koszczyc Wacław, Szermierz przeznaczenia, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 46-133.] Koszczyc Wacław, Ucieczka. Opowiadanie historyczne, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 214-216. Koszczyc Wacław, Źródła ruchu 1863 r. i akademicy kijowscy, „Gazeta Narodowa” 1884, nr 9-10, 14-17, 53, 55, 57. Sahi-Bey, Z tajemnic Wschodu. Obrazki i szkice „Wędrowiec” 1885, nr 1-9, 33-40, [https://polona.pl/item-view/70a2d653-6d27-4e29-8c9a-8325286a3e25?page=2 wyd. osobne Warszawa 1886]. Koszczyc Wacław, Obrazki macedońskie „Życie” [Warszawa] 1887, nr 23-30. [https://polona.pl/preview/ad60921f-33ca-4345-b1f9-def0c82607f0 Koszczyc Wacław, Wieś dla wsi, Lwów 1888.] [https://polona.pl/preview/515d3586-6376-4224-8dec-002ce9dc42c3 Koszczyc Wacław, Zygmunt Sierakowski, naczelny wódz Żmudzi w r. 1863, Lwów 1891.] Koszczyc Wacław, Wici wyroczne. Powieść historyczna na tle powstania styczniowego, [https://polona.pl/preview/3153b75f-d042-4eed-8b8e-a8c4dc80699d t. 1], [https://polona.pl/preview/a683358e-fd33-466b-8410-117636f1ed68 t. 2]. Lwów 1898. [https://polona.pl/preview/aa2c9a46-06df-4b94-aba8-4b3168753b22 Ruch narodowy w roku 1877: konfederacja narodu polskiego 1876 r. Chicago, 1899.] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Валодзька Вацлаў Валеры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Інжынеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] d6z06tchmrwpvd7ksqjix19kna8p8i0 5174528 5174525 2026-08-02T14:00:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5174528 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Portret Wacława Wołodźko, pseud. Sahi-bej.jpg|thumb|]] }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданімы '''''Wacław Koszczyc,''''' '''''Sahi-Bey''''', [[1831]], [[Мінская губерня]] - [[8 красавіка]] [[1904]], [[Львоў]]) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]].<ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – C. 380.</ref><ref>[http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/kps_2016_27_34.pdf Obsulewicz-Niewińska, Beata. Walery Wołodźko (Sahi-bej) i akademicy kijowscy. ''Київські полоністичні студії'', 2016, 368-381.]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у Пецярбургу. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў [[Кіеў|Кіеве]] навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]], далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 у Мінску. На пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 гадоў]] перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе ён пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, а адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. Быў адным з заснавальнікаў Канфедэрацыі польскай нацыі і Саюза польскай нацыі. Памёр у галечы. Пахаваны на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках у Львове]]. Быў аўтарам шматлікіх раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў паўстання. == Творы == Яго даследаванні «Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.» (1891), «Пярун» прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «Успаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], Б.Свентажэцкі, С.Ляскоўскі, А.Трусаў i інш. У рукапісе засталася яго праца «Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «Вернутыя да сапраўднай веры» (1877), «Выбраннікі ле­су» (1881—82), «Вяшчунскія ваенныя паходні» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «3 літоўскай пушчы» (1877), у якіх апісаў падзеі 1831 i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы Канстанціна Каліноўскага, Рамуальда Траўгута. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян. == Публікацыі == Koszczyc Wacław, Wschód. Ze Stambułu do Angory , „Gazeta Narodowa” 1873, nr 140-303; [https://polona.pl/preview/f422b107-8b3d-430b-98e6-f403f7185361 Lwów 1874]. Koszczyc Wacław, Wspomnienia z powstania województwa mińskiego z roku 1863, [w:] [https://polona2.pl/item/polska-w-walce-zbior-wspomnien-i-pamietnikow-z-dziejow-naszego-wyjarzmiania-t-2,MTUxMTY1NDc/8/#info:metadata Polska w walce, wyd. Antoni Giller, t. 1, Kraków 1875], s. 183- 315. Koszczyc Wacław, Z wędrówek po Anatolii. Szkice i opowiadania „Tydzień Literacko-Artystyczny, Naukowy i Społeczny” 1875, nr 10-20. Koszczyc Wacław, Praca Syzyfa. Powieść, „Gazeta Narodowa” 1876, nr 155-267, [https://polona.pl/preview/5e431eba-8c28-4c1d-b866-e5e32baadfe7 Lwów 1877]. Koszczyc Wacław, Z puszczy. Szkice i obrazki litewskie. I Nawrócona , „Gazeta Narodowa” 1877, nr 260-296. Koszczyc Wacław, Wybrańcy losu. Powieść „Dziennik Poznański” 1880-1881, nr 3-23. [https://polona.pl/preview/b1ad8e75-cbb6-48c4-bbaa-15cfcd666551 Lwow 1882] Sahi-Bey, Ład Boży. Obrazek z życia tureckiego, „Kłosy” 1881, nr 838-861; [https://polona.pl/preview/ab5a5df1-6cc9-4019-ad15-f3f88b756013 Lwów 1882]. Koszczyc Wacław, Gwiazda przewodnia. Obraz na tle życia wschodniego, „Ateneum” 1883, t. 3-4; [https://polona.pl/preview/10989d97-7432-45fa-a222-45337402ed13 Lwów 1884]. Sahi-Bey, Krwawy dorobek. Powieść z życia albańskomacedońskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, t. 2, nr 27-44; [https://claude.ai/chat/3852ec29-bc8e-416c-83aa-f8d888206baa Warszawa 1884]. [https://polona.pl/preview/01a039dc-5869-48d1-8e23-56b86fec1199 Koszczyc Wacław, Szermierz przeznaczenia, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 46-133.] Koszczyc Wacław, Ucieczka. Opowiadanie historyczne, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 214-216. Koszczyc Wacław, Źródła ruchu 1863 r. i akademicy kijowscy, „Gazeta Narodowa” 1884, nr 9-10, 14-17, 53, 55, 57. Sahi-Bey, Z tajemnic Wschodu. Obrazki i szkice „Wędrowiec” 1885, nr 1-9, 33-40, [https://polona.pl/item-view/70a2d653-6d27-4e29-8c9a-8325286a3e25?page=2 wyd. osobne Warszawa 1886]. Koszczyc Wacław, Obrazki macedońskie „Życie” [Warszawa] 1887, nr 23-30. [https://polona.pl/preview/ad60921f-33ca-4345-b1f9-def0c82607f0 Koszczyc Wacław, Wieś dla wsi, Lwów 1888.] [https://polona.pl/preview/515d3586-6376-4224-8dec-002ce9dc42c3 Koszczyc Wacław, Zygmunt Sierakowski, naczelny wódz Żmudzi w r. 1863, Lwów 1891.] Koszczyc Wacław, Wici wyroczne. Powieść historyczna na tle powstania styczniowego, [https://polona.pl/preview/3153b75f-d042-4eed-8b8e-a8c4dc80699d t. 1], [https://polona.pl/preview/a683358e-fd33-466b-8410-117636f1ed68 t. 2]. Lwów 1898. [https://polona.pl/preview/aa2c9a46-06df-4b94-aba8-4b3168753b22 Ruch narodowy w roku 1877: konfederacja narodu polskiego 1876 r. Chicago, 1899.] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Валодзька Вацлаў Валеры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Інжынеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] t8rwj9spvzasrxpkxbj5jbrslt219mt 5174788 5174528 2026-08-03T07:29:29Z Autumndancer 168015 5174788 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Валодзька}} {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Portret Wacława Wołodźko, pseud. Sahi-bej.jpg|thumb|]] }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданімы '''''Wacław Koszczyc,''''' '''''Sahi-Bey''''', [[1831]], [[Мінская губерня]] - [[8 красавіка]] [[1904]], [[Львоў]]) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]].<ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – C. 380.</ref><ref>[http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/kps_2016_27_34.pdf Obsulewicz-Niewińska, Beata. Walery Wołodźko (Sahi-bej) i akademicy kijowscy. ''Київські полоністичні студії'', 2016, 368-381.]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у Пецярбургу. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў [[Кіеў|Кіеве]] навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]], далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 у Мінску. На пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 гадоў]] перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе ён пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, а адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. Быў адным з заснавальнікаў Канфедэрацыі польскай нацыі і Саюза польскай нацыі. Памёр у галечы. Пахаваны на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках у Львове]]. Быў аўтарам шматлікіх раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў паўстання. == Творы == Яго даследаванні «Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.» (1891), «Пярун» прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «Успаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], Б.Свентажэцкі, С.Ляскоўскі, А.Трусаў i інш. У рукапісе засталася яго праца «Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «Вернутыя да сапраўднай веры» (1877), «Выбраннікі ле­су» (1881—82), «Вяшчунскія ваенныя паходні» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «3 літоўскай пушчы» (1877), у якіх апісаў падзеі 1831 i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы Канстанціна Каліноўскага, Рамуальда Траўгута. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян. == Публікацыі == Koszczyc Wacław, Wschód. Ze Stambułu do Angory , „Gazeta Narodowa” 1873, nr 140-303; [https://polona.pl/preview/f422b107-8b3d-430b-98e6-f403f7185361 Lwów 1874]. Koszczyc Wacław, Wspomnienia z powstania województwa mińskiego z roku 1863, [w:] [https://polona2.pl/item/polska-w-walce-zbior-wspomnien-i-pamietnikow-z-dziejow-naszego-wyjarzmiania-t-2,MTUxMTY1NDc/8/#info:metadata Polska w walce, wyd. Antoni Giller, t. 1, Kraków 1875], s. 183- 315. Koszczyc Wacław, Z wędrówek po Anatolii. Szkice i opowiadania „Tydzień Literacko-Artystyczny, Naukowy i Społeczny” 1875, nr 10-20. Koszczyc Wacław, Praca Syzyfa. Powieść, „Gazeta Narodowa” 1876, nr 155-267, [https://polona.pl/preview/5e431eba-8c28-4c1d-b866-e5e32baadfe7 Lwów 1877]. Koszczyc Wacław, Z puszczy. Szkice i obrazki litewskie. I Nawrócona , „Gazeta Narodowa” 1877, nr 260-296. Koszczyc Wacław, Wybrańcy losu. Powieść „Dziennik Poznański” 1880-1881, nr 3-23. [https://polona.pl/preview/b1ad8e75-cbb6-48c4-bbaa-15cfcd666551 Lwow 1882] Sahi-Bey, Ład Boży. Obrazek z życia tureckiego, „Kłosy” 1881, nr 838-861; [https://polona.pl/preview/ab5a5df1-6cc9-4019-ad15-f3f88b756013 Lwów 1882]. Koszczyc Wacław, Gwiazda przewodnia. Obraz na tle życia wschodniego, „Ateneum” 1883, t. 3-4; [https://polona.pl/preview/10989d97-7432-45fa-a222-45337402ed13 Lwów 1884]. Sahi-Bey, Krwawy dorobek. Powieść z życia albańskomacedońskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, t. 2, nr 27-44; [https://claude.ai/chat/3852ec29-bc8e-416c-83aa-f8d888206baa Warszawa 1884]. [https://polona.pl/preview/01a039dc-5869-48d1-8e23-56b86fec1199 Koszczyc Wacław, Szermierz przeznaczenia, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 46-133.] Koszczyc Wacław, Ucieczka. Opowiadanie historyczne, „Gazeta Narodowa” 1883, nr 214-216. Koszczyc Wacław, Źródła ruchu 1863 r. i akademicy kijowscy, „Gazeta Narodowa” 1884, nr 9-10, 14-17, 53, 55, 57. Sahi-Bey, Z tajemnic Wschodu. Obrazki i szkice „Wędrowiec” 1885, nr 1-9, 33-40, [https://polona.pl/item-view/70a2d653-6d27-4e29-8c9a-8325286a3e25?page=2 wyd. osobne Warszawa 1886]. Koszczyc Wacław, Obrazki macedońskie „Życie” [Warszawa] 1887, nr 23-30. [https://polona.pl/preview/ad60921f-33ca-4345-b1f9-def0c82607f0 Koszczyc Wacław, Wieś dla wsi, Lwów 1888.] [https://polona.pl/preview/515d3586-6376-4224-8dec-002ce9dc42c3 Koszczyc Wacław, Zygmunt Sierakowski, naczelny wódz Żmudzi w r. 1863, Lwów 1891.] Koszczyc Wacław, Wici wyroczne. Powieść historyczna na tle powstania styczniowego, [https://polona.pl/preview/3153b75f-d042-4eed-8b8e-a8c4dc80699d t. 1], [https://polona.pl/preview/a683358e-fd33-466b-8410-117636f1ed68 t. 2]. Lwów 1898. [https://polona.pl/preview/aa2c9a46-06df-4b94-aba8-4b3168753b22 Ruch narodowy w roku 1877: konfederacja narodu polskiego 1876 r. Chicago, 1899.] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Валодзька Вацлаў Валеры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Інжынеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] doo67h9refg9z22iktzxr3k8lmz6soq 5174831 5174788 2026-08-03T08:29:02Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя, пунктуацыя, дапаўненне 5174831 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Валодзька}} {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Portret Wacława Wołodźko, pseud. Sahi-bej.jpg|thumb|]] }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданімы '''''Wacław Koszczyc,''''' '''''Sahi-Bey''''', [[1831]], [[Мінская губерня]] — [[8 красавіка]] [[1904]], [[Львоў]]) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]].<ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — C. 380.</ref><ref>[http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/kps_2016_27_34.pdf Obsulewicz-Niewińska, Beata. Walery Wołodźko (Sahi-bej) i akademicy kijowscy. ''Київські полоністичні студії'', 2016, 368—381.]</ref> Аўтар раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1831 годзе ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у [[Пецярбург]]у. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў [[Кіеў|Кіеве]] навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]], далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 года — у Мінску. На пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. Быў адным з заснавальнікаў Канфедэрацыі польскай нацыі і Саюза польскай нацыі. Памёр у галечы. Пахаваны ў Львове на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках]]. == Творы == Яго даследаванні «Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.» (1891), «Пярун» прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «Успаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], Б.Свентажэцкі, С.Ляскоўскі, А.Трусаў i інш. У рукапісе засталася яго праца «Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «Вернутыя да сапраўднай веры» (1877), «Выбраннікі ле­су» (1881—82), «Вяшчунскія ваенныя паходні» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «3 літоўскай пушчы» (1877), у якіх апісаў падзеі 1831 i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы Канстанціна Каліноўскага, Рамуальда Траўгута. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян. == Публікацыі == * Koszczyc Wacław, Wschód. Ze Stambułu do Angory, «Gazeta Narodowa» 1873, nr 140—303; [https://polona.pl/preview/f422b107-8b3d-430b-98e6-f403f7185361 Lwów 1874]. * Koszczyc Wacław, Wspomnienia z powstania województwa mińskiego z roku 1863, [w:] [https://polona2.pl/item/polska-w-walce-zbior-wspomnien-i-pamietnikow-z-dziejow-naszego-wyjarzmiania-t-2,MTUxMTY1NDc/8/#info:metadata Polska w walce, wyd. Antoni Giller, t. 1, Kraków 1875], s. 183—315. * Koszczyc Wacław, Z wędrówek po Anatolii. Szkice i opowiadania «Tydzień Literacko-Artystyczny, Naukowy i Społeczny» 1875, nr 10-20. * Koszczyc Wacław, Praca Syzyfa. Powieść, «Gazeta Narodowa» 1876, nr 155—267, [https://polona.pl/preview/5e431eba-8c28-4c1d-b866-e5e32baadfe7 Lwów 1877]. * Koszczyc Wacław, Z puszczy. Szkice i obrazki litewskie. I Nawrócona, «Gazeta Narodowa» 1877, nr 260—296. * Koszczyc Wacław, Wybrańcy losu. Powieść «Dziennik Poznański» 1880—1881, nr 3-23. [https://polona.pl/preview/b1ad8e75-cbb6-48c4-bbaa-15cfcd666551 Lwow 1882] * Sahi-Bey, Ład Boży. Obrazek z życia tureckiego, «Kłosy» 1881, nr 838—861; [https://polona.pl/preview/ab5a5df1-6cc9-4019-ad15-f3f88b756013 Lwów 1882]. * Koszczyc Wacław, Gwiazda przewodnia. Obraz na tle życia wschodniego, «Ateneum» 1883, t. 3-4; [https://polona.pl/preview/10989d97-7432-45fa-a222-45337402ed13 Lwów 1884]. * Sahi-Bey, Krwawy dorobek. Powieść z życia albańskomacedońskiego, «Tygodnik Ilustrowany» 1883, t. 2, nr 27-44; [https://claude.ai/chat/3852ec29-bc8e-416c-83aa-f8d888206baa Warszawa 1884]. * [https://polona.pl/preview/01a039dc-5869-48d1-8e23-56b86fec1199 Koszczyc Wacław, Szermierz przeznaczenia, «Gazeta Narodowa» 1883, nr 46-133.] * Koszczyc Wacław, Ucieczka. Opowiadanie historyczne, «Gazeta Narodowa» 1883, nr 214—216. * Koszczyc Wacław, Źródła ruchu 1863 r. i akademicy kijowscy, «Gazeta Narodowa» 1884, nr 9-10, 14-17, 53, 55, 57. * Sahi-Bey, Z tajemnic Wschodu. Obrazki i szkice «Wędrowiec» 1885, nr 1-9, 33-40, [https://polona.pl/item-view/70a2d653-6d27-4e29-8c9a-8325286a3e25?page=2 wyd. osobne Warszawa 1886]. * Koszczyc Wacław, Obrazki macedońskie «Życie» [Warszawa] 1887, nr 23-30. * [https://polona.pl/preview/ad60921f-33ca-4345-b1f9-def0c82607f0 Koszczyc Wacław, Wieś dla wsi, Lwów 1888.] * [https://polona.pl/preview/515d3586-6376-4224-8dec-002ce9dc42c3 Koszczyc Wacław, Zygmunt Sierakowski, naczelny wódz Żmudzi w r. 1863, Lwów 1891.] * Koszczyc Wacław, Wici wyroczne. Powieść historyczna na tle powstania styczniowego, [https://polona.pl/preview/3153b75f-d042-4eed-8b8e-a8c4dc80699d t. 1], [https://polona.pl/preview/a683358e-fd33-466b-8410-117636f1ed68 t. 2]. Lwów 1898. * [https://polona.pl/preview/aa2c9a46-06df-4b94-aba8-4b3168753b22 Ruch narodowy w roku 1877: konfederacja narodu polskiego 1876 r. Chicago, 1899.] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валодзька Вацлаў Валеры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Інжынеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] ja1co50dqtflcdkj2tlai13w7xdwst5 5174836 5174831 2026-08-03T09:07:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5174836 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Валодзька}} {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Portret Wacława Wołodźko, pseud. Sahi-bej.jpg|thumb|]] }}'''Вацлаў Валеры Валодзька ('''[[Польская мова|пол.]] ''Walery Wacław Wołodźko,'' псеўданімы '''''Wacław Koszczyc,''''' '''''Sahi-Bey''''', [[1831]], [[Мінская губерня]] — [[8 красавіка]] [[1904]], [[Львоў]]) — паўстанец, палітычны дзеяч і [[інжынер]].<ref name=":0">Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — C. 380.</ref><ref name=":1">[http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/kps_2016_27_34.pdf Obsulewicz-Niewińska, Beata. Walery Wołodźko (Sahi-bej) i akademicy kijowscy. ''Київські полоністичні студії'', 2016, 368—381.]</ref> Аўтар раманаў, апавяданняў і мемуараў часоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1831 годзе ў Мінскай губерні. Вышэйшую ваенную адукацыю атрымаў у [[Пецярбург]]у. Служыў капітан-інжынерам у расійскай арміі. У 1856 годзе ў [[Кіеў|Кіеве]] навязаў стасункі са студэнтамі-канспіратарамі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]], далучыўся да Трайняцкага звязу (пра што пакінуў успаміны). 3 канца 1862 года — у Мінску. На пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] перайшоў на бок паўстанцаў, удзельнічаў у баях на Міншчыне. Пасля паразы паўстання адправіўся ў [[Турцыя|Турцыю]], дзе пражыў сем гадоў пад імём Сагі-Бея і працаваў дарожным і маставым інжынерам. У 1870 годзе пасяліўся ў Львове. Супрацоўнічаў з [[Галічына|галіцкімі]] і варшаўскімі часопісамі, адначасова актыўна ўдзельнічаў у незалежніцкім падполлі. У сакавіку 1876 стаў адным з заснавальнікаў антырасійскай вайскова-палітычнай арганізацыі Канфедэрацыя польскай нацыі, але з-за неасцярожных паводзінаў і заклікаў да арганізацыі паўстання ў падтрымку Турцыі быў выключаны з арганізацыі ў чэрвені 1877 года. Праводзіў агітацыю сярод львоўскіх рамеснікаў, таксама заклікаў далучыцца да Польскага легіёну ў Турцыі. Пад канец жыцця пакутваў ад маніі пераследу, памёр у галечы. Пахаваны ў Львове на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках]].<ref name=":1" /> == Творчасць == Яго даследаванні «''Зыгмунд Серакоўскі — вярхоўны галоўнакамандуючы Жмудзі ў 1863 г.''» (1891), «''Пярун, апошнія атрады на Літве ў паўстанні 1863-64 гадоў''» (без года выдання) прысвечаны падзеям на Беларусі i ў Літве ў час паўстання. Найбольшую каштоўнасць маюць яго «У''спаміны з паўстання ў Мінскім ваяводстве ў 1863 годзе''» (1875), у якіх паказана дзейнасць Мінскай паўстанцкай арганізацыі, характарызуюцца кіраўнікі i ўдзельнікі паўстання [[Карнэль Пялікша]], [[Баляслаў Часлававіч Свентаржэцкі|Баляслаў Свентажэцкі]], [[Станіслаў Ляскоўскі]], [[Антон Трусаў]] i інш. У рукапісе засталася яго праца «''Паўстанне ў Магілёўскай губерні ў 1863 годзе''». Пад псеўданімам Вацлаў Кошчыц апублікаваў гістарычныя раманы i аповесці: «''Вернутыя да сапраўднай веры''» (1877), «''Выбраннікі ле­су''» (1881—82), «''Вяшчунскія ваенныя паходні''» (1898), «паляўнічыя» апавяданні «''3 літоўскай пушчы''» (1877), у якіх апісаў падзеі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1831]] i 1863 на Беларусі i ў Літве, адносіны да ix сялян (некаторыя героі гавораць на беларускай мове), намаляваў вобразы [[Кастусь Каліноўскі|Канстанціна Каліноўскага]], [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]]. Пад псеўданімам Сагі-бея выдаў дарожныя нататкі «Усход. Ca Стамбула ў Анкару» (1874), «3 вандровак па Анатоліі» (1875), раман «Крывавы набытак» (1884), прысвеча­ны вызваленчай барацьбе албанскага i македонскага народаў супраць турэцкага панавання. У раманах i аповесцях «Сізіфава праца» (1877), «Змагар лёсу» (1883), «Веска для вёскі» (1888) i іншых выкрываў згодніцтва буйной шляхты, заклікаў палепшыць жыццё сялян.<ref name=":0" /> == Публікацыі == * Koszczyc Wacław, Wschód. Ze Stambułu do Angory, «Gazeta Narodowa» 1873, nr 140—303; [https://polona.pl/preview/f422b107-8b3d-430b-98e6-f403f7185361 Lwów 1874]. * Koszczyc Wacław, Wspomnienia z powstania województwa mińskiego z roku 1863, [w:] [https://polona2.pl/item/polska-w-walce-zbior-wspomnien-i-pamietnikow-z-dziejow-naszego-wyjarzmiania-t-2,MTUxMTY1NDc/8/#info:metadata Polska w walce, wyd. Antoni Giller, t. 1, Kraków 1875], s. 183—315. * Koszczyc Wacław, Z wędrówek po Anatolii. Szkice i opowiadania, «Tydzień Literacko-Artystyczny, Naukowy i Społeczny» 1875, nr 10-20. * Koszczyc Wacław, Praca Syzyfa. Powieść, «Gazeta Narodowa» 1876, nr 155—267, [https://polona.pl/preview/5e431eba-8c28-4c1d-b866-e5e32baadfe7 Lwów 1877]. * Koszczyc Wacław, Z puszczy. Szkice i obrazki litewskie. I Nawrócona, «Gazeta Narodowa» 1877, nr 260—296. * Koszczyc Wacław, "Piorun": ostatnie oddziały na Litwie w powstaniu 1863/4 r.: z własnych opowiadań "Pioruna" * Koszczyc Wacław, Wybrańcy losu. Powieść «Dziennik Poznański» 1880—1881, nr 3-23. [https://polona.pl/preview/b1ad8e75-cbb6-48c4-bbaa-15cfcd666551 Lwow 1882] * Sahi-Bey, Ład Boży. Obrazek z życia tureckiego, «Kłosy» 1881, nr 838—861; [https://polona.pl/preview/ab5a5df1-6cc9-4019-ad15-f3f88b756013 Lwów 1882]. * Koszczyc Wacław, Gwiazda przewodnia. Obraz na tle życia wschodniego, «Ateneum» 1883, t. 3-4; [https://polona.pl/preview/10989d97-7432-45fa-a222-45337402ed13 Lwów 1884]. * Sahi-Bey, Krwawy dorobek. Powieść z życia albańskomacedońskiego, «Tygodnik Ilustrowany» 1883, t. 2, nr 27-44; [https://claude.ai/chat/3852ec29-bc8e-416c-83aa-f8d888206baa Warszawa 1884]. * [https://polona.pl/preview/01a039dc-5869-48d1-8e23-56b86fec1199 Koszczyc Wacław, Szermierz przeznaczenia, «Gazeta Narodowa» 1883, nr 46-133.] * Koszczyc Wacław, Ucieczka. Opowiadanie historyczne, «Gazeta Narodowa» 1883, nr 214—216. * Koszczyc Wacław, Źródła ruchu 1863 r. i akademicy kijowscy, «Gazeta Narodowa» 1884, nr 9-10, 14-17, 53, 55, 57. * Sahi-Bey, Z tajemnic Wschodu. Obrazki i szkice «Wędrowiec» 1885, nr 1-9, 33-40, [https://polona.pl/item-view/70a2d653-6d27-4e29-8c9a-8325286a3e25?page=2 wyd. osobne Warszawa 1886]. * Koszczyc Wacław, Obrazki macedońskie «Życie» [Warszawa] 1887, nr 23-30. * [https://polona.pl/preview/ad60921f-33ca-4345-b1f9-def0c82607f0 Koszczyc Wacław, Wieś dla wsi, Lwów 1888.] * [https://polona.pl/preview/515d3586-6376-4224-8dec-002ce9dc42c3 Koszczyc Wacław, Zygmunt Sierakowski, naczelny wódz Żmudzi w r. 1863, Lwów 1891.] * Koszczyc Wacław, Wici wyroczne. Powieść historyczna na tle powstania styczniowego, [https://polona.pl/preview/3153b75f-d042-4eed-8b8e-a8c4dc80699d t. 1], [https://polona.pl/preview/a683358e-fd33-466b-8410-117636f1ed68 t. 2]. Lwów 1898. * [https://polona.pl/preview/aa2c9a46-06df-4b94-aba8-4b3168753b22 Były Konfederat. Ruch narodowy w roku 1877: konfederacja narodu polskiego 1876 r. Chicago, 1899.] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валодзька Вацлаў Валеры}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Інжынеры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] 1idpf6scaemwwevmw3bh5xow5quless 10 812000 5174540 2026-08-02T14:31:17Z Ciepiersia 162280 новы 5174540 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> 2l91pc2mi7hrwn7cylx4tngkmhtxmsv 5174567 5174540 2026-08-02T15:17:47Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174567 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> czsqbrau68d05a6dgkakz89q5d98bcr 5174570 5174567 2026-08-02T15:26:14Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174570 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> 1utteinlmgcrx5agtjsemfpu1g26o5z 5174571 5174570 2026-08-02T15:29:32Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174571 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> k1b69kro2sluu5bcr4c7mrj201yuc1e 5174574 5174571 2026-08-02T15:31:56Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174574 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> 1wkrp0fx5q6ko5d4f5j3onjrou5dl0w 5174576 5174574 2026-08-02T15:43:44Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174576 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> kpngze1vbytsh2roc424huvyk300hud 5174577 5174576 2026-08-02T15:49:27Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174577 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Горан||uk|Горно}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> e9z5cpouo68gu1ysomwqjw6m1hysgxb 5174591 5174577 2026-08-02T16:18:01Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5174591 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Гартаванне||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскач|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Горан||uk|Горно}} * [[Долата]] * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} * [[Клешчы]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * {{нп3|Мяхі (кавальства)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Прабойнік|||Pritchel}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> 5fz2jp28wnocnyuwtiu34d5oue0d4zz 0 812001 5174569 2026-08-02T15:24:11Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «{{Палітык}} '''Эліяху Добкін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — яўрэйскі [[палітычны дзеяч]], заснавальнік Ізраіля, [[Публіцыстыка|публіцыст]]. == Біяграфія == Бацька быў [[Сіянізм|сіяністам]], членам [[Бней-Машэ]], дэлегатам [[Сіянісцкія кангрэсы|кангрэсаў]]. Добкін вучыўся ў [...» 5174569 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Эліяху Добкін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — яўрэйскі [[палітычны дзеяч]], заснавальнік Ізраіля, [[Публіцыстыка|публіцыст]]. == Біяграфія == Бацька быў [[Сіянізм|сіяністам]], членам [[Бней-Машэ]], дэлегатам [[Сіянісцкія кангрэсы|кангрэсаў]]. Добкін вучыўся ў [[хедар]]ах, у бабруйскай [[Гімназія|гімназіі]], на юрыста ў [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскім універсітэце]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкай рэвалюцыі]] выехаў у Польшчу. У 1921—1931 гг. сакратар міжнароднага цэнтра [[Гехалуц]], адначасна працаваў у Таварыстве падтрымкі імігрантаў ([[HIAS]]) і Таварыстве пашырэння працы ([[ORT]]). У 1932 годзе зрабіў алію, абраны членам [[Гістадрут|працоўнай федэрацыі]], загадчык у ёй цэнтра аліі. Дэлегат кангрэсаў. У 1933 годзе — член выканаўчага камітэта, загадчык аддзела аліі ў Яўрэйскім агенцтве. Адзін з падпісантаў [[Дэкларацыя незалежнасці Ізраіля|дэкларацыі незалежнасці]] Ізраіля. Пісаў на іўрыце, таксама выступаў у [[Варшава|варшаўскіх]] газетах на [[ідыш]]ы: Дос ворт (1933—1934), Дос нае ворт (1935—1937), Бафраюнг, Арбэтэр штымэ (1934—1939), Геатыд (у дадатку). На ідышы выдаў брашуру «Развіццё» (Дзі антвіклунг; 1932). == Бібліяграфія == * Га-алія вега-гацала бішэнот га-шоа (Іерусалім, 1945) — Алія і выратаванне ў час халакосту == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/5629/Dobkin-Eliyahu_1898-1976 Dobkin Eliyahu] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Добкін Эліяху}} [[Катэгорыя:Палітыкі Ізраіля]][[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы]][[Катэгорыя:Яўрэйскія публіцысты (ідыш)]] 5xr90cwwzoheu39dsvh79zo22qx91o0 5174573 5174569 2026-08-02T15:31:34Z Ілля Касакоў 21245 5174573 wikitext text/x-wiki {{Палітык |Выява=Eliyahu Dobkin David Ben Gurion1947.jpg |Апісанне выявы=на малюнку справа}} '''Эліяху Добкін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — яўрэйскі [[палітычны дзеяч]], заснавальнік Ізраіля, [[Публіцыстыка|публіцыст]]. == Біяграфія == Бацька быў [[Сіянізм|сіяністам]], членам [[Бней-Машэ]], дэлегатам [[Сіянісцкія кангрэсы|кангрэсаў]]. Добкін вучыўся ў [[хедар]]ах, у бабруйскай [[Гімназія|гімназіі]], на юрыста ў [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскім універсітэце]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкай рэвалюцыі]] выехаў у Польшчу. У 1921—1931 гг. сакратар міжнароднага цэнтра [[Гехалуц]], адначасна працаваў у Таварыстве падтрымкі імігрантаў ([[HIAS]]) і Таварыстве пашырэння працы ([[ORT]]). У 1932 годзе зрабіў алію, абраны членам [[Гістадрут|працоўнай федэрацыі]], загадчык у ёй цэнтра аліі. Дэлегат кангрэсаў. У 1933 годзе — член выканаўчага камітэта, загадчык аддзела аліі ў Яўрэйскім агенцтве. Адзін з падпісантаў [[Дэкларацыя незалежнасці Ізраіля|дэкларацыі незалежнасці]] Ізраіля. Пісаў на іўрыце, таксама выступаў у [[Варшава|варшаўскіх]] газетах на [[ідыш]]ы: Дос ворт (1933—1934), Дос нае ворт (1935—1937), Бафраюнг, Арбэтэр штымэ (1934—1939), Геатыд (у дадатку). На ідышы выдаў брашуру «Развіццё» (Дзі антвіклунг; 1932). == Бібліяграфія == * Га-алія вега-гацала бішэнот га-шоа (Іерусалім, 1945) — Алія і выратаванне ў час халакосту == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/5629/Dobkin-Eliyahu_1898-1976 Dobkin Eliyahu] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Добкін Эліяху}} [[Катэгорыя:Палітыкі Ізраіля]][[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы]][[Катэгорыя:Яўрэйскія публіцысты (ідыш)]] pzhue5v7gwz83sq1d6x9ww9vykqh03w 5174830 5174573 2026-08-03T08:28:33Z DobryBrat 5701 афармленне, удакладненне 5174830 wikitext text/x-wiki {{Палітык |Выява=Eliyahu Dobkin David Ben Gurion1947.jpg |Апісанне выявы=на малюнку справа}} '''Эліяху Добкін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — яўрэйскі [[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]]. Адзін з падпісантаў [[Дэкларацыя незалежнасці Ізраіля|дэкларацыі незалежнасці]] Ізраіля. == Біяграфія == Бацька быў [[Сіянізм|сіяністам]], членам [[Бней-Машэ]], дэлегатам [[Сіянісцкія кангрэсы|кангрэсаў]]. Добкін вучыўся ў [[хедар]]ах, у бабруйскай [[Гімназія|гімназіі]], на юрыста ў [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскім універсітэце]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкай рэвалюцыі]] выехаў у Польшчу. У 1921—1931 гг. сакратар міжнароднага цэнтра [[Гехалуц]], адначасна працаваў у Таварыстве падтрымкі імігрантаў ([[HIAS]]) і Таварыстве пашырэння працы ([[ORT]]). У 1932 годзе зрабіў алію, абраны членам [[Гістадрут|працоўнай федэрацыі]], загадчык у ёй цэнтра аліі. Дэлегат кангрэсаў. У 1933 годзе — член выканаўчага камітэта, загадчык аддзела аліі ў Яўрэйскім агенцтве. Пісаў на іўрыце, таксама выступаў у [[Варшава|варшаўскіх]] газетах на [[ідыш]]ы: Дос ворт (1933—1934), Дос нае ворт (1935—1937), Бафраюнг, Арбэтэр штымэ (1934—1939), Геатыд (у дадатку). На ідышы выдаў брашуру «Развіццё» (Дзі антвіклунг; 1932). == Бібліяграфія == * Га-алія вега-гацала бішэнот га-шоа (Іерусалім, 1945) — Алія і выратаванне ў час халакосту == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/5629/Dobkin-Eliyahu_1898-1976 Dobkin Eliyahu] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Добкін Эліяху}} [[Катэгорыя:Палітыкі Ізраіля]][[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы]][[Катэгорыя:Яўрэйскія публіцысты (ідыш)]] 12ajc3v1xg244d2p6rv6gwj8fed0gnb 0 812002 5174585 2026-08-02T16:06:22Z Orange-kun 11716 символ появится в юникоде 19, код присвоен https://www.unicode.org/L2/L2026/26093.htm 5174585 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі рубель]] 1gv65om83l9nfbuj7emwyxyj754s711 5174589 5174585 2026-08-02T16:11:45Z Orange-kun 11716 Мэта перасылкі зменена з [[Беларускі рубель]] на [[Беларускі рубель#Знак беларускага рубля]] 5174589 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі рубель#Знак беларускага рубля]] gbaxum2b247iflejymok4h1soigqa7h 0 812003 5174586 2026-08-02T16:09:06Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' -- беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. З 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ). Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў...» 5174586 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' -- беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. З 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ). Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ -- С. Ф. Палановіч (кіраўнік), В. Л. Солнцэ, Б. С. Шульман, С. А. Хлебародава, Ю. М. Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, С. І. Вантух, В. Н. Сівалобаў, М. Я. Элькінд. -- распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузована аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомы як аўтапоезд "Перабудова"), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП "Нацыянальны дызайн-цэнтр" (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналоніям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае «Унітрак»», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам , аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайна.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. – Витебск : УО «ВГТУ», 2024. – 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- - С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № 12, 1986. * Клуб пищевиков в Минске (2013) * Кинотеатр "Пролетарий" (2014) * Большой государственный театр БССР в Минске (2015) * Первое здание БПИ в Минске: 1930–1935 гг. (2016) * Жутяев Ю. Гараж автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. – URL: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma (дата обращения: 26.03.2026). f5tinv881ze21lnyfznnvp91enlpj6i 5174594 5174586 2026-08-02T16:21:14Z M.L.Bot 261 5174594 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' -- беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. З 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ). Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ -- [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), Віктар Сонца, Барыс Шульман, С. А. Хлебародава, Ю. М. Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд -- распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузована аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомы як аўтапоезд "Перабудова"), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП "Нацыянальны дызайн-цэнтр" (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналоніям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае «Унітрак»», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам , аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайна.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. – Витебск : УО «ВГТУ», 2024. – 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- - С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № 12, 1986. * Клуб пищевиков в Минске (2013) * Кинотеатр "Пролетарий" (2014) * Большой государственный театр БССР в Минске (2015) * Первое здание БПИ в Минске: 1930–1935 гг. (2016) * Жутяев Ю. Гараж автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. – URL: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma (дата обращения: 26.03.2026). fh5iewkhyrpb8nulb957z68ehmz7kyh 5174603 5174594 2026-08-02T16:46:00Z M.L.Bot 261 5174603 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' -- беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. З 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ). Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ -- [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), Віктар Сонца, Барыс Шульман, С. А. Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд -- распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд "Перабудова"), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП "Нацыянальны дызайн-цэнтр" (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналоніям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае «Унітрак»», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам , аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайна.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. – Витебск : УО «ВГТУ», 2024. – 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- - С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> У 2010-я гады займаўся гісторыяй архітэктуры, публікаваўся ў прафесійным часопісе «Архитектура и строительство» і перыядычных выданнях. * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № 12, 1986. * Клуб пищевиков в Минске (2013) * Кинотеатр "Пролетарий" (2014) * Большой государственный театр БССР в Минске (2015) * Первое здание БПИ в Минске: 1930–1935 гг. (2016) * Жутяев Ю. Гараж автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. – URL: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma (дата обращения: 26.03.2026). 2qj6e7yv25s2cjytlwr061tbadesz9n 5174612 5174603 2026-08-02T17:21:10Z M.L.Bot 261 5174612 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' -- беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. З 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ). Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ -- [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), Віктар Сонца, Барыс Шульман, С. А. Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд -- распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд "Перабудова"), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП "Нацыянальны дызайн-цэнтр" (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналоніям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае «Унітрак»», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам , аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайна.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. – Витебск : УО «ВГТУ», 2024. – 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- - С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> У 2010-я гады займаўся гісторыяй архітэктуры, у прыватнасці мінскім канструктывізмам 1920–1930-х гадоў, публікаваўся ў прафесійным часопісе «Архитектура и строительство» і перыядычных выданнях. * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № 12, 1986. * Жутяев, Ю. Н. Пять веков минского моста на лавах [Электронный ресурс] / Ю. Н. Жутяев // Вечерний Минск. – 2016. – 10 ноября. – Режим доступа: <nowiki>http://www.vminsk.by/news/26/56017/</nowiki>. – Дата доступа: 14.11.2016. * Жутяев Ю. Клуб пищевиков в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство / гл. ред. П.П. Ткачик. – 2013. – № 3. – С.86-88. * Жутяев, Ю. Кинотеатр "Пролетарий" / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси / гл. ред. В.И. Мартинович ; учредитель "СтройМедиаПроект", белорусское республиканское унитарное предприятие (Минск). – 2015. – № 2. – С. 60-62. * Большой государственный театр БССР в Минске (2015) * Жутяев Ю. Первое здание БПИ в Минске: 1930-1935 гг. / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси. – 2016. – № 5. – С. 60-61. * Жутяев Ю. Гараж автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. – URL: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma (дата обращения: 26.03.2026). 8eos2i2qtqheab1l12rzbkoydnje9as 5174618 5174612 2026-08-02T17:51:03Z M.L.Bot 261 5174618 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' — беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. Прынамсі з 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ). Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ — [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), Віктар Сонца, Барыс Шульман, С. А. Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд — распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд «Перабудова»), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП «Нацыянальны дызайн-цэнтр» (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае „Унітрак“», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам, аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайну.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. — Витебск : УО «ВГТУ», 2024. — 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- — С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> У 2010-я гады займаўся гісторыяй архітэктуры, у прыватнасці мінскім канструктывізмам 1920-1930-х гадоў, публікаваўся ў прафесійным часопісе «Архитектура и строительство» і перыядычных выданнях. Энтузіяст гісторыі флота і суднабудаўніцтва, у тым ліку ў Беларусі, суднамадэліст.<ref>{{Cite web|url=https://morsouyz.by/schastlivogo-plavaniya|title=СЧАСТЛИВОГО ПЛАВАНИЯ! {{!}} Белорусский союз военных моряков|website=morsouyz.by|access-date=2026-08-02}}</ref> == Бібліяграфія == * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № 12, 1986. * Жутяев Ю. «Темные крамы» Козьмодемьяновской улицы // «Вечерний Минск» № 77 (11338), 9.04.2007. * Жутяев Ю. Клуб пищевиков в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство / гл. ред. П. П. Ткачик. — 2013. — № 3. — С.86-88. * Жутяев, Ю. Кинотеатр «Пролетарий» / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси / гл. ред. В. И. Мартинович; учредитель «СтройМедиаПроект», белорусское республиканское унитарное предприятие (Минск). — 2015. — № 2. — С. 60-62. * Жутяев Ю. Большой государственный театр БССР в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2015. — 5 сентября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/bolshoy-gosudarstvennyy-teatr-bssr-v-minske</nowiki> — Дата доступа: 02.08.2026. * Жутяев Ю. Первое здание БПИ в Минске: 1930—1935 гг. / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси. — 2016. — № 5. — С. 60-61. * Жутяев, Ю. Н. Пять веков минского моста на лавах [Электронный ресурс] / Ю. Н. Жутяев // Вечерний Минск. — 2016. — 10 ноября. — Режим доступа: <nowiki>http://www.vminsk.by/news/26/56017/</nowiki>.14.11.2016. * Жутяев Ю. Гараж Автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2016. — 19 ноября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma — Дата доступа: 26.03.2026. * Жутяев, Ю. Н. 100-мм плаворудие типа ДБ. (проект 165) / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 1999. — Вып. 19. — С. 64. * Жутяев Ю. Н. Болиндеры в десантной операции у Южной Озерейки / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2000. — Вып. 23. * Жутяев Ю. Н. Реактивные пусковые установки 8-М-8 на малых охотниках Черноморского флота (1942—1943 годы) // Гангут. — 2000. — Вып. 25. * Жутяев Ю. Н. Кричевская верфь. // Гангут. — 2011. — Вып. 61. — С. 3—17. * ''Жутяев Ю''.Н. Прамы Российского флота // Гангут. Сб. ст. СПб., 2012. Вып. 69. С. 3-28. * Жутяев Ю. Н., Кузнецов Л. А. Строились на реках Беларуси // Гангут. — 2019. — Вып. 113 * Корабли Российского императорского флота, 1892—1917 гг.: Энциклопедия / [Сост. А. Я. Алешкевич и др.]; Под общ. ред. А. Е. Тараса. — Мн.: ООО «Харвест», 2000. — 333, [2] с., [36] с. ил.: ил.; 30 см. — (Библиотека военной истории) . — Сост. также: Жутяев Ю. Н., Тарас А. Е. — Библиогр.: с. 326 (14 назв.). — Указ. назв. кораблей и судов: с. 327—334. — <nowiki>ISBN 985-433-888-6</nowiki> (в пер.): Б. ц., 11000 экз. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 6u8m0uzao00uqy0oezvkuak0ozv001k 5174630 5174618 2026-08-02T18:20:12Z M.L.Bot 261 /* Бібліяграфія */ 5174630 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' — беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. Прынамсі з 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ). Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ — [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), [[Віктар Сонца]], Б. Шульман, Святлана Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд — распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд «Перабудова»), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Таксама ў 1988 годзе суаўтар праекта грузавога мотаролера «Муравей 2М-01» з закрытай кабінай. Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП «Нацыянальны дызайн-цэнтр» (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае „Унітрак“», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам, аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайну.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. — Витебск : УО «ВГТУ», 2024. — 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- — С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> У 2010-я гады займаўся гісторыяй архітэктуры, у прыватнасці мінскім канструктывізмам 1920-1930-х гадоў, публікаваўся ў прафесійным часопісе «Архитектура и строительство» і перыядычных выданнях. Энтузіяст гісторыі флота і суднабудаўніцтва, у тым ліку ў Беларусі, суднамадэліст.<ref>{{Cite web|url=https://morsouyz.by/schastlivogo-plavaniya|title=СЧАСТЛИВОГО ПЛАВАНИЯ! {{!}} Белорусский союз военных моряков|website=morsouyz.by|access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://klub32rumba.tilda.ws/muz|title=Музейная экспозиция|website=klub32rumba.tilda.ws|access-date=2026-08-02}}</ref> == Бібліяграфія == * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № [https://science.totalarch.com/magazine/technical_aesthetics/ta_1986_12.pdf 12, 1986]. * Жутяев Ю. «Темные крамы» Козьмодемьяновской улицы // «Вечерний Минск» № 77 (11338), 9.04.2007. * Жутяев Ю. Клуб пищевиков в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство / гл. ред. П. П. Ткачик. — 2013. — № 3. — С.86-88. * Жутяев, Ю. Кинотеатр «Пролетарий» / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси / гл. ред. В. И. Мартинович; учредитель «СтройМедиаПроект», белорусское республиканское унитарное предприятие (Минск). — 2015. — № 2. — С. 60-62. * Жутяев Ю. Большой государственный театр БССР в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2015. — 5 сентября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/bolshoy-gosudarstvennyy-teatr-bssr-v-minske</nowiki> — Дата доступа: 02.08.2026. * Жутяев Ю. Первое здание БПИ в Минске: 1930—1935 гг. / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси. — 2016. — № 5. — С. 60-61. * Жутяев, Ю. Н. Пять веков минского моста на лавах [Электронный ресурс] / Ю. Н. Жутяев // Вечерний Минск. — 2016. — 10 ноября. — Режим доступа: <nowiki>http://www.vminsk.by/news/26/56017/</nowiki>.14.11.2016. * Жутяев Ю. Гараж Автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2016. — 19 ноября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma — Дата доступа: 26.03.2026. * Жутяев, Ю. Н. 100-мм плаворудие типа ДБ. (проект 165) / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 1999. — Вып. 19. — С. 64. * Жутяев Ю. Н. Болиндеры в десантной операции у Южной Озерейки / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2000. — Вып. 23. * Жутяев Ю. Н. Реактивные пусковые установки 8-М-8 на малых охотниках Черноморского флота (1942—1943 годы) // Гангут. — 2000. — Вып. 25. * Жутяева Ю. Н. Камели в российском судостроении / Ю. Н. Жутяев // Гангут. -- 2007. -- Вып. 44. * Жутяев Ю. Н. Кричевская верфь. // Гангут. — 2011. — Вып. 61. — С. 3—17. * ''Жутяев Ю''.Н. Прамы Российского флота // Гангут. Сб. ст. СПб., 2012. Вып. 69. С. 3-28. * Жутяев Ю. Н., Кузнецов Л. А. Строились на реках Беларуси // Гангут. — 2019. — Вып. 113 * Корабли Российского императорского флота, 1892—1917 гг.: Энциклопедия / [Сост. А. Я. Алешкевич и др.]; Под общ. ред. А. Е. Тараса. — Мн.: ООО «Харвест», 2000. — 333, [2] с., [36] с. ил.: ил.; 30 см. — (Библиотека военной истории) . — Сост. также: Жутяев Ю. Н., Тарас А. Е. — Библиогр.: с. 326 (14 назв.). — Указ. назв. кораблей и судов: с. 327—334. — <nowiki>ISBN 985-433-888-6</nowiki> (в пер.): Б. ц., 11000 экз. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 8rhqrypg1ok2lbkf18xxwbi51x19bhe 5174632 5174630 2026-08-02T18:26:06Z M.L.Bot 261 5174632 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' — беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. Прынамсі з 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ), у 1976-1986 гадах -- мастак-канструктар. Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ — [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), [[Віктар Сонца]], Б. Шульман, Святлана Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд — распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд «Перабудова»), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Таксама ў 1988 годзе суаўтар праекта грузавога мотаролера «Муравей 2М-01» з закрытай кабінай. Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП «Нацыянальны дызайн-цэнтр» (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае „Унітрак“», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам, аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайну.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. — Витебск : УО «ВГТУ», 2024. — 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- — С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> У 2010-я гады займаўся гісторыяй архітэктуры, у прыватнасці мінскім канструктывізмам 1920-1930-х гадоў, публікаваўся ў прафесійным часопісе «Архитектура и строительство» і перыядычных выданнях. Энтузіяст гісторыі флота і суднабудаўніцтва, у тым ліку ў Беларусі, суднамадэліст.<ref>{{Cite web|url=https://morsouyz.by/schastlivogo-plavaniya|title=СЧАСТЛИВОГО ПЛАВАНИЯ! {{!}} Белорусский союз военных моряков|website=morsouyz.by|access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://klub32rumba.tilda.ws/muz|title=Музейная экспозиция|website=klub32rumba.tilda.ws|access-date=2026-08-02}}</ref> == Бібліяграфія == * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № [https://science.totalarch.com/magazine/technical_aesthetics/ta_1986_12.pdf 12, 1986]. * Жутяев Ю. «Темные крамы» Козьмодемьяновской улицы // «Вечерний Минск» № 77 (11338), 9.04.2007. * Жутяев Ю. Клуб пищевиков в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство / гл. ред. П. П. Ткачик. — 2013. — № 3. — С.86-88. * Жутяев, Ю. Кинотеатр «Пролетарий» / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси / гл. ред. В. И. Мартинович; учредитель «СтройМедиаПроект», белорусское республиканское унитарное предприятие (Минск). — 2015. — № 2. — С. 60-62. * Жутяев Ю. Большой государственный театр БССР в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2015. — 5 сентября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/bolshoy-gosudarstvennyy-teatr-bssr-v-minske</nowiki> — Дата доступа: 02.08.2026. * Жутяев Ю. Первое здание БПИ в Минске: 1930—1935 гг. / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси. — 2016. — № 5. — С. 60-61. * Жутяев, Ю. Н. Пять веков минского моста на лавах [Электронный ресурс] / Ю. Н. Жутяев // Вечерний Минск. — 2016. — 10 ноября. — Режим доступа: <nowiki>http://www.vminsk.by/news/26/56017/</nowiki>.14.11.2016. * Жутяев Ю. Гараж Автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2016. — 19 ноября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma — Дата доступа: 26.03.2026. * Жутяев, Ю. Н. 100-мм плаворудие типа ДБ. (проект 165) / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 1999. — Вып. 19. — С. 64. * Жутяев Ю. Н. Болиндеры в десантной операции у Южной Озерейки / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2000. — Вып. 23. * Жутяев Ю. Н. Реактивные пусковые установки 8-М-8 на малых охотниках Черноморского флота (1942—1943 годы) // Гангут. — 2000. — Вып. 25. * Жутяева Ю. Н. Камели в российском судостроении / Ю. Н. Жутяев // Гангут. -- 2007. -- Вып. 44. * Жутяев Ю. Н. Кричевская верфь. // Гангут. — 2011. — Вып. 61. — С. 3—17. * ''Жутяев Ю''.Н. Прамы Российского флота // Гангут. Сб. ст. СПб., 2012. Вып. 69. С. 3-28. * Жутяев Ю. Н., Кузнецов Л. А. Строились на реках Беларуси // Гангут. — 2019. — Вып. 113 * Корабли Российского императорского флота, 1892—1917 гг.: Энциклопедия / [Сост. А. Я. Алешкевич и др.]; Под общ. ред. А. Е. Тараса. — Мн.: ООО «Харвест», 2000. — 333, [2] с., [36] с. ил.: ил.; 30 см. — (Библиотека военной истории) . — Сост. также: Жутяев Ю. Н., Тарас А. Е. — Библиогр.: с. 326 (14 назв.). — Указ. назв. кораблей и судов: с. 327—334. — <nowiki>ISBN 985-433-888-6</nowiki> (в пер.): Б. ц., 11000 экз. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} kmgpiuvrlmzub3qxcglyury0fzlzycz 5174633 5174632 2026-08-02T18:26:20Z M.L.Bot 261 5174633 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' — беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. Прынамсі з 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ), у 1976 і 1986 гадах -- мастак-канструктар. Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ — [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), [[Віктар Сонца]], Б. Шульман, Святлана Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд — распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд «Перабудова»), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>''.'' Таксама ў 1988 годзе суаўтар праекта грузавога мотаролера «Муравей 2М-01» з закрытай кабінай. Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП «Нацыянальны дызайн-цэнтр» (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае „Унітрак“», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам, аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайну.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. — Витебск : УО «ВГТУ», 2024. — 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- — С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02}}</ref> У 2010-я гады займаўся гісторыяй архітэктуры, у прыватнасці мінскім канструктывізмам 1920-1930-х гадоў, публікаваўся ў прафесійным часопісе «Архитектура и строительство» і перыядычных выданнях. Энтузіяст гісторыі флота і суднабудаўніцтва, у тым ліку ў Беларусі, суднамадэліст.<ref>{{Cite web|url=https://morsouyz.by/schastlivogo-plavaniya|title=СЧАСТЛИВОГО ПЛАВАНИЯ! {{!}} Белорусский союз военных моряков|website=morsouyz.by|access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://klub32rumba.tilda.ws/muz|title=Музейная экспозиция|website=klub32rumba.tilda.ws|access-date=2026-08-02}}</ref> == Бібліяграфія == * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № [https://science.totalarch.com/magazine/technical_aesthetics/ta_1986_12.pdf 12, 1986]. * Жутяев Ю. «Темные крамы» Козьмодемьяновской улицы // «Вечерний Минск» № 77 (11338), 9.04.2007. * Жутяев Ю. Клуб пищевиков в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство / гл. ред. П. П. Ткачик. — 2013. — № 3. — С.86-88. * Жутяев, Ю. Кинотеатр «Пролетарий» / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси / гл. ред. В. И. Мартинович; учредитель «СтройМедиаПроект», белорусское республиканское унитарное предприятие (Минск). — 2015. — № 2. — С. 60-62. * Жутяев Ю. Большой государственный театр БССР в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2015. — 5 сентября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/bolshoy-gosudarstvennyy-teatr-bssr-v-minske</nowiki> — Дата доступа: 02.08.2026. * Жутяев Ю. Первое здание БПИ в Минске: 1930—1935 гг. / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси. — 2016. — № 5. — С. 60-61. * Жутяев, Ю. Н. Пять веков минского моста на лавах [Электронный ресурс] / Ю. Н. Жутяев // Вечерний Минск. — 2016. — 10 ноября. — Режим доступа: <nowiki>http://www.vminsk.by/news/26/56017/</nowiki>.14.11.2016. * Жутяев Ю. Гараж Автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2016. — 19 ноября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma — Дата доступа: 26.03.2026. * Жутяев, Ю. Н. 100-мм плаворудие типа ДБ. (проект 165) / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 1999. — Вып. 19. — С. 64. * Жутяев Ю. Н. Болиндеры в десантной операции у Южной Озерейки / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2000. — Вып. 23. * Жутяев Ю. Н. Реактивные пусковые установки 8-М-8 на малых охотниках Черноморского флота (1942—1943 годы) // Гангут. — 2000. — Вып. 25. * Жутяева Ю. Н. Камели в российском судостроении / Ю. Н. Жутяев // Гангут. -- 2007. -- Вып. 44. * Жутяев Ю. Н. Кричевская верфь. // Гангут. — 2011. — Вып. 61. — С. 3—17. * ''Жутяев Ю''.Н. Прамы Российского флота // Гангут. Сб. ст. СПб., 2012. Вып. 69. С. 3-28. * Жутяев Ю. Н., Кузнецов Л. А. Строились на реках Беларуси // Гангут. — 2019. — Вып. 113 * Корабли Российского императорского флота, 1892—1917 гг.: Энциклопедия / [Сост. А. Я. Алешкевич и др.]; Под общ. ред. А. Е. Тараса. — Мн.: ООО «Харвест», 2000. — 333, [2] с., [36] с. ил.: ил.; 30 см. — (Библиотека военной истории) . — Сост. также: Жутяев Ю. Н., Тарас А. Е. — Библиогр.: с. 326 (14 назв.). — Указ. назв. кораблей и судов: с. 327—334. — <nowiki>ISBN 985-433-888-6</nowiki> (в пер.): Б. ц., 11000 экз. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 37gzr8f0tehggxpb2nd9j7cv7libdax 5174638 5174633 2026-08-02T18:56:06Z M.L.Bot 261 5174638 wikitext text/x-wiki '''Юрый Мікалаевіч Жуцяеў''' — беларускі прамысловы дызайнер і гісторык архітэктуры. Прынамсі з 1970-х гадоў супрацоўнік Беларускага філіяла Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі (БФ УНДІТЭ), у 1976 і 1986 гадах — мастак-канструктар. Сярод іншага, у аўтарскім калектыве дызайнераў БФ УНДІТЭ — [[Станіслаў Паланевіч]] (кіраўнік), [[Віктар Сонца]], Б. Шульман, Святлана Хлебародава, Юрый Жуцяеў, Ю. С. Кокіна, Е. В. Бугакаў, Сяргей Вантух, Віктар Сівалобаў, Марк Элькінд — распрацаваў дызайнерскую частку праекта грузавога аўтамабіля [[МАЗ-2000]] (пазней вядомага як аўтапоезд «Перабудова»), упершыню паказанага на закрытай частцы выставы «Аўтадызайн-88» на ВДНГ СССР<ref>{{Cite web|url=https://tatlin.ru/articles/avtopoezd_perestrojka|title=Автопоезд «Перестройка»|website=tatlin.ru|access-date=2026-08-02}}</ref>. Таксама ў 1988 годзе суаўтар праекта грузавога мотаролера «Муравей 2М-01» з закрытай кабінай. Станам на студзень 1997 года, адзін з галоўных дызайнераў ДП «Нацыянальны дызайн-цэнтр» (пераемніка БФ УНДІТЭ) Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіям<ref>{{Cite web|url=http://levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d20072.html|title=О присуждении премий Совета Министров Республики Беларусь 1997 года в области дизайна Архив 2007|website=levonevski.net|access-date=2026-08-02}}</ref>. У 1997 годзе праект «Шасі ўніверсальнае трактарнае „Унітрак“», зроблены і заяўлены сумесна ВА «МТЗ» і Нацыянальным дызайн-цэнтрам, аўтарства Уладзіміра Каробкіна, Мікалая Іванчанкі, Уладзіміра Жаркевіча, Юрыя Жуцяева, Валерыя Разоўскага стаў другім з двух лаўрэатаў Прэміі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь у галіне дызайну.<ref>''Малин А. Г.'' [https://rep.vstu.by/bitstream/handle/123456789/18689/Ist_i_teor_dizaina_2024.pdf История и теория дизайна : конспект лекций] / А. Г. Малин. — Витебск : УО «ВГТУ», 2024. — 118 с. ISBN 978-985-481-769-9- — С. 94</ref> У 2000-я гады быў навуковым кіраўніком дыпломных праектаў прамысловых дызайнераў у Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (БДАМ)<ref>{{Cite web|url=https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|title=Designet.ru - Защиты промдизайнеров в Белорусской государственной академии искусств, часть 2 - Защиты и просмотры|website=www.designet.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250518132057/https://www.designet.ru/education/degreeshowsandreviews/?id=7823|archive-date=2025-18-05|access-date=2026-08-02|date=2006-07-23}}</ref>. Станам на ліпень 2008 года, выкладчык кафедры дызайну БДАМ<ref>''Ольга Жарина'' По Свислочи — на речном такси //Вечерний Минск. — 2008. — 10 июля.</ref>. У 2010-я гады займаўся гісторыяй архітэктуры, у прыватнасці мінскім канструктывізмам 1920-1930-х гадоў, публікаваўся ў прафесійным часопісе «Архитектура и строительство» і перыядычных выданнях. Энтузіяст гісторыі флота і суднабудаўніцтва, у тым ліку ў Беларусі, суднамадэліст.<ref>{{Cite web|url=https://morsouyz.by/schastlivogo-plavaniya|title=СЧАСТЛИВОГО ПЛАВАНИЯ! {{!}} Белорусский союз военных моряков|website=morsouyz.by|access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://klub32rumba.tilda.ws/muz|title=Музейная экспозиция|website=klub32rumba.tilda.ws|access-date=2026-08-02}}</ref> Аўтар шэрагу публікацый у папулярным часопісе ваенна-марской тэматыкі «Гангут». == Бібліяграфія == * Жутяев Ю. Н., Борель Б. А., Дикалов В. Е. Унифицированные тракторы // Техническая эстетика № 10, 1976. * Жутяев Ю. Н. Художественно-конструкторская разработка группы тракторов // Техническая эстетика № 11, 1980. * Жутяев Ю. Н., Фролов А. А. Дизайн-программа «Хлопкомаш»: цели и принципы // Техническая эстетика № [https://science.totalarch.com/magazine/technical_aesthetics/ta_1986_12.pdf 12, 1986]. * Жутяев Ю. «Темные крамы» Козьмодемьяновской улицы // «Вечерний Минск» № 77 (11338), 9.04.2007. * Жутяев Ю. Клуб пищевиков в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство / гл. ред. П. П. Ткачик. — 2013. — № 3. — С.86-88. * Жутяев, Ю. Кинотеатр «Пролетарий» / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси / гл. ред. В. И. Мартинович; учредитель «СтройМедиаПроект», белорусское республиканское унитарное предприятие (Минск). — 2015. — № 2. — С. 60-62. * Жутяев Ю. Большой государственный театр БССР в Минске / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2015. — 5 сентября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/bolshoy-gosudarstvennyy-teatr-bssr-v-minske</nowiki> — Дата доступа: 02.08.2026. * Жутяев Ю. Первое здание БПИ в Минске: 1930—1935 гг. / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство Беларуси. — 2016. — № 5. — С. 60-61. * Жутяев, Ю. Н. Пять веков минского моста на лавах [Электронный ресурс] / Ю. Н. Жутяев // Вечерний Минск. — 2016. — 10 ноября. — Режим доступа: <nowiki>http://www.vminsk.by/news/26/56017/</nowiki>.14.11.2016. * Жутяев Ю. Гараж Автодорожного техникума / Ю. Жутяев // Архитектура и строительство. — 2016. — 19 ноября. — Режим доступа: <nowiki>https://ais.by/article/garazh</nowiki> avtodorozhnogo-tehnikuma — Дата доступа: 26.03.2026. * Жутяев, Ю. Н. 100-мм плаворудие типа ДБ. (проект 165) / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 1999. — Вып. 19. — С. 64. * Жутяев Ю. Н. Болиндеры в десантной операции у Южной Озерейки / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2000. — Вып. 23. * Жутяев Ю. Н. Реактивные пусковые установки 8-М-8 на малых охотниках Черноморского флота (1942—1943 годы) // Гангут. — 2000. — Вып. 25. * Жутяева Ю. Н. Камели в российском судостроении / Ю. Н. Жутяев // Гангут. — 2007. — Вып. 44. * Жутяев Ю. Н. Кричевская верфь. // Гангут. — 2011. — Вып. 61. — С. 3—17. * ''Жутяев Ю''.Н. Прамы Российского флота // Гангут. Сб. ст. СПб., 2012. Вып. 69. С. 3-28. * Жутяев Ю. Н., Кузнецов Л. А. Строились на реках Беларуси // Гангут. — 2019. — Вып. 113 * Корабли Российского императорского флота, 1892—1917 гг.: Энциклопедия / [Сост. А. Я. Алешкевич и др.]; Под общ. ред. А. Е. Тараса. — Мн.: ООО «Харвест», 2000. — 333, [2] с., [36] с. ил.: ил.; 30 см. — (Библиотека военной истории) . — Сост. также: Жутяев Ю. Н., Тарас А. Е. — Библиогр.: с. 326 (14 назв.). — Указ. назв. кораблей и судов: с. 327—334. — <nowiki>ISBN 985-433-888-6</nowiki> (в пер.): Б. ц., 11000 экз. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 28z2m82smp0pi8xxesh921nbkze4vjx 0 812004 5174588 2026-08-02T16:11:02Z Orange-kun 11716 Перасылае да [[Беларускі рубель#Знак беларускага рубля]] 5174588 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі рубель#Знак беларускага рубля]] gbaxum2b247iflejymok4h1soigqa7h 0 812005 5174598 2026-08-02T16:33:06Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5174598 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[PlayStation 3]] 22hqx75hbv5pr2geqpr2apqlypdajvz 0 812006 5174599 2026-08-02T16:35:47Z Ciepiersia 162280 новы 5174599 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}} і выкоўванні з яго вырабаў гаспадарчага і ваеннага прыназначэння<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * Карыта з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] frh0qtmanvz6np47by2njygk42csowm 5174601 5174599 2026-08-02T16:37:39Z Ciepiersia 162280 /* Прылады і інструменты */ арфаграфія 5174601 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}} і выкоўванні з яго вырабаў гаспадарчага і ваеннага прыназначэння<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ck6xxr9u0x6agb3swyaqptz7kqi1jxv 5174609 5174601 2026-08-02T17:12:53Z Ciepiersia 162280 /* Прылады і інструменты */ дапаўненне 5174609 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}} і выкоўванні з яго вырабаў гаспадарчага і ваеннага прыназначэння<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] htshempk8by2lbzp6l1ylf4kxb7oh32 5174613 5174609 2026-08-02T17:29:33Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ дапаўненне 5174613 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}} і выкоўванні з яго вырабаў гаспадарчага і ваеннага прыназначэння<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] nfom6aow4hrj09av7mp07er6b1pxnw0 5174619 5174613 2026-08-02T17:52:07Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5174619 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}} і выкоўванні з яго вырабаў гаспадарчага і ваеннага прыназначэння<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] kjf1g4xwtf63nsii3pb2h85zf96ipac 5174625 5174619 2026-08-02T18:04:54Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5174625 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}} і выкоўванні з яго вырабаў гаспадарчага і ваеннага прыназначэння<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзb яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] lbip7qh65bkgfc6xns6km44213lki5l 5174627 5174625 2026-08-02T18:09:02Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5174627 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] rm2ilbm34mmnir462pwtrouok3e0elq 5174629 5174627 2026-08-02T18:18:33Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя працы */ дапаўненне 5174629 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == На Беларусі кавальства вядома з часоў жалезнага веку і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. У Сярэдневеччы кавальствам пераважна займаліся гарадскія рамеснікі, якія валодалі складанымі тэхналогіямі {{нп3|Гартаванне|загартоўкі|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыі]] і [[Зварка|зваркі]] жалеза. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], цёслы, долаты, скоблі, малаткі, прабойнікі, напільнікі), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння (рыбалоўныя кручкі, восці, брытвы, крэсівы, фібулы, спражкі, цвікі), рыштунак конніка і каня (цуглі, падковы, страмёны), зброя (наканечнікі коп’яў і стрэл). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] mo7zq2ahrm89631dgrdqffy3he8rq05 3 812007 5174642 2026-08-02T19:06:14Z Céréales Killer 47346 Céréales Killer перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:Europeismo]] у [[Размовы з удзельнікам:WikipedianFromEurope]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Europeismo|Europeismo]]» на «[[Special:CentralAuth/WikipedianFromEurope|WikipedianFromEurope]]» 5174642 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы з удзельнікам:WikipedianFromEurope]] 85o22oz10io7dqm451d7mq27llhqmom 0 812008 5174669 2026-08-02T21:39:10Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Але́г Міха́йлавіч Судако́ў''' (таксама вядомы як '''Мана́гер'''; нар. {{ДН|4|5|1962}}, [[Навасібірск]]) — расійскі рок-музыкант, паэт, мастак-калажыст і публіцыст. Першы дырэктар, часовы вакаліст (у 1988 годзе) і сааўтар некалькіх тэкстаў гурта «Гражда...» 5174669 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Але́г Міха́йлавіч Судако́ў''' (таксама вядомы як '''Мана́гер'''; нар. {{ДН|4|5|1962}}, [[Навасібірск]]) — расійскі рок-музыкант, паэт, мастак-калажыст і публіцыст. Першы дырэктар, часовы вакаліст (у 1988 годзе) і сааўтар некалькіх тэкстаў гурта «[[Гражданская оборона]]» (1987—1988), сузаснавальнік сайд-праекта «[[Коммунизм]]». Лідар рок-гурта «[[Манагер и Родина]]». Вакаліст праекта «PLOTNIK МАНАГЕР» (2023). Адзін з прадстаўнікоў т. зв. «[[Сібірскі панк|сібірскага]] [[андэграўнд]]у» канца 1980-х — пачатку 1990-х. Сам Судакоў вызначае сябе «[[паэты-метафізікі|метафізічным паэтам]]»<ref>{{кніга|загаловак=Русский рок. Малая энциклопедия. — ЛЕАН|частка=СУДАКОВ ОЛЕГ (Манагер)|год=2001|аўтар=|мова=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Nov2000/manager.html |title=Из рецензии на альбом группы «Родина» — «Быть живым» |access-date=2013-10-12 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014005026/http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Nov2000/manager.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110820134911/http://manager.lenin.ru/ Афіцыйны сайт гурта «Манагер и Родина»] * [http://drugoynsk.ru/ljudi-muzyki/item/36-byt-zhivym-intervju-s-olegom-managerom-sudakovym.html Інтэрв'ю Манагера для сайта «Другой NSK» (лістапад 2008 г.)] {{ВС}} [[Катэгорыя:Рок-музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Расіі]] sv56mskor43k1ztsq6azp5961nrgkpv 5174670 5174669 2026-08-02T21:39:57Z Цімур 27525 5174670 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Але́г Міха́йлавіч Судако́ў''' (таксама вядомы як '''Мана́гер'''; нар. {{ДН|4|5|1962}}, [[Новасібірск]]) — расійскі рок-музыкант, паэт, мастак-калажыст і публіцыст. Першы дырэктар, часовы вакаліст (у 1988 годзе) і сааўтар некалькіх тэкстаў гурта «[[Гражданская оборона]]» (1987—1988), сузаснавальнік сайд-праекта «[[Коммунизм]]». Лідар рок-гурта «[[Манагер и Родина]]». Вакаліст праекта «PLOTNIK МАНАГЕР» (2023). Адзін з прадстаўнікоў так званага «[[Сібірскі панк|сібірскага]] [[андэграўнд]]у» канца 1980-х — пачатку 1990-х. Сам Судакоў вызначае сябе «[[паэты-метафізікі|метафізічным паэтам]]»<ref>{{кніга|загаловак=Русский рок. Малая энциклопедия. — ЛЕАН|частка=СУДАКОВ ОЛЕГ (Манагер)|год=2001|аўтар=|мова=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Nov2000/manager.html |title=Из рецензии на альбом группы «Родина» — «Быть живым» |access-date=2013-10-12 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014005026/http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Nov2000/manager.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110820134911/http://manager.lenin.ru/ Афіцыйны сайт гурта «Манагер и Родина»] * [http://drugoynsk.ru/ljudi-muzyki/item/36-byt-zhivym-intervju-s-olegom-managerom-sudakovym.html Інтэрв'ю Манагера для сайта «Другой NSK» (лістапад 2008 г.)] {{ВС}} [[Катэгорыя:Рок-музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Расіі]] t9a7lz5pgq2n6m4jkmewz0wvy7r33xq 2 812009 5174681 2026-08-02T22:43:22Z Superpes15 97711 Superpes15 перанёс старонку [[Удзельнік:Duntsov]] у [[Удзельнік:Бананчик]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Duntsov|Duntsov]]» на «[[Special:CentralAuth/Бананчик|Бананчик]]» 5174681 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Удзельнік:Бананчик]] o4g4tw3jzc13uhpmkq14myvfl14es0q 3 812010 5174682 2026-08-02T22:43:22Z Superpes15 97711 Superpes15 перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:Duntsov]] у [[Размовы з удзельнікам:Бананчик]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/Duntsov|Duntsov]]» на «[[Special:CentralAuth/Бананчик|Бананчик]]» 5174682 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы з удзельнікам:Бананчик]] 0e0gzcyitr9nfnwqzhp58r33h7n7z3h 0 812011 5174684 2026-08-02T22:49:15Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «'''Цыля Дропкіна''', Цыпойра Левіна-Дропкіна ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Ідыш|яўрэйская]] паэтэса. Бацька Ёйсіф-Ёна Левін гандляваў лесам, рана памёр ад туберкулёзу. Цылю з меншай сястрой Сіпай гадавала маці Фэйга, яна паходзіла з вядомага роду Галадзец, мела мас...» 5174684 wikitext text/x-wiki '''Цыля Дропкіна''', Цыпойра Левіна-Дропкіна ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Ідыш|яўрэйская]] паэтэса. Бацька Ёйсіф-Ёна Левін гандляваў лесам, рана памёр ад туберкулёзу. Цылю з меншай сястрой Сіпай гадавала маці Фэйга, яна паходзіла з вядомага роду Галадзец, мела мастацкі густ, вучыла дачок свецкім ведам. Да 8 гадоў вучылася з [[Рэбецын|рабініхай]], потым у рускай школе, у [[навазыбкаў]]скай гімназіі (ці бабруйскай). У 10 год напісала першыя [[верш]]ы, па-руску. У 17 год паехала вучыцца ў [[Кіеў]], пакахала [[Уры Гнесін]]а, але разам быць яны не маглі праз яго хваробу, [[сухоты]]. Пад яго ўплывам піша зноў. Ейны верш «Пацалунак» у перакладзе на іўрыт ёсць у яго кнізе, выдадзенай пасмяротна. Разам з ім яна ездзіла ў [[Варшава|Варшаву]] і жыла там некалькі месяцаў, давала заняткі, а ў студзені 1908 года была дома ў Бабруйску. У 1909 годзе выйшла замуж за [[Бунд|бундаўца]] Самуіла-Шмаю Дропкіна, нарадзіла сына, у лютым 1910 года муж мусіў уцякаць ад паліцэйскага праследавання ў ЗША, праз 2 гады яна з дзіцем выехала к яму. Жыла ў Нью-Ёрку. Тут нарадзіліся яшчэ 5 дзяцей — Джон (нар. 1910), Эстар (нар. 1913), Ліліян (нар. 1917), Генры (нар. 1921), Ева (нар. 1926), дачка Тамара памерла немаўлём. Тут яна знаёміцца з пісьменнікамі, з 1917-18 года піша на ідышы, перакладае свае ранейшыя вершы. Дэбютуе ў 1920 годзе на старонках «Інзіх» і «Дзі нае вэлт», творы з’яўляліся ў іншых [[Мадэрнізм|мадэрнісцкіх]] выданнях, у больш агульных «[[Форвэрц]]» і «[[Цукунфт]]». Яе падтрымлівалі [[Аўром Лесін|Лесін]] і многія іншыя. Ёй належыць проза: [[Апавяданне|апавяданні]] і [[раман]] «Два пачуцці». У 1935 выйшла яе адзіная кніга, вершы «Гарачы вецер». У 1943 годзе па смерці мужа напісала яго біяграфію. У старасці малявала [[Акварэль|акварэллю]] і [[Алейныя фарбы|алейнымі фарбамі]], вучылася ў [[Art Students League]]. Апошні друкаваны твор з’явіўся ў красавіку 1953 года. Дзеці выдалі яе зборнік пад трохі іншай назвай «Вецер здалёку», дапоўнены вершамі і малюнкамі (1959). == Цікавыя факты == * Адзін верш захаваўся не ў рукапісе, а на [[Аўдыя|аўдыязапісе]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Hellerstein, Kathryn and Anita Norich. «[https://jwa.org/encyclopedia/article/dropkin-celia Celia Dropkin].» Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women. 30 June 2025. Jewish Women’s Archive * [https://congressforjewishculture.org/people/5489/Drapkin-Tsilye_1888-1956 Drapkin Tsilye] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дропкіна Цыля}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]][[Катэгорыя:Паэты на ідыш]][[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]][[Катэгорыя:Паэты ЗША]][[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] 8udvnqgqkzuudcj59cltc42l7dms8lu 5174834 5174684 2026-08-03T09:01:56Z Ілля Касакоў 21245 5174834 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dropkin-Celia-1.jpg|180px|thumb]] '''Цыля Дропкіна''', Цыпойра Левіна-Дропкіна ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Ідыш|яўрэйская]] паэтэса. Бацька Ёйсіф-Ёна Левін гандляваў лесам, рана памёр ад туберкулёзу. Цылю з меншай сястрой Сіпай гадавала маці Фэйга, яна паходзіла з вядомага роду Галадзец, мела мастацкі густ, вучыла дачок свецкім ведам. Да 8 гадоў вучылася з [[Рэбецын|рабініхай]], потым у рускай школе, у [[навазыбкаў]]скай гімназіі (ці бабруйскай). У 10 год напісала першыя [[верш]]ы, па-руску. У 17 год паехала вучыцца ў [[Кіеў]], пакахала [[Уры Гнесін]]а, але разам быць яны не маглі праз яго хваробу, [[сухоты]]. Пад яго ўплывам піша зноў. Ейны верш «Пацалунак» у перакладзе на іўрыт ёсць у яго кнізе, выдадзенай пасмяротна. Разам з ім яна ездзіла ў [[Варшава|Варшаву]] і жыла там некалькі месяцаў, давала заняткі, а ў студзені 1908 года была дома ў Бабруйску. У 1909 годзе выйшла замуж за [[Бунд|бундаўца]] Самуіла-Шмаю Дропкіна, нарадзіла сына, у лютым 1910 года муж мусіў уцякаць ад паліцэйскага праследавання ў ЗША, праз 2 гады яна з дзіцем выехала к яму. Жыла ў Нью-Ёрку. Тут нарадзіліся яшчэ 5 дзяцей — Джон (нар. 1910), Эстар (нар. 1913), Ліліян (нар. 1917), Генры (нар. 1921), Ева (нар. 1926), дачка Тамара памерла немаўлём. Тут яна знаёміцца з пісьменнікамі, з 1917-18 года піша на ідышы, перакладае свае ранейшыя вершы. Дэбютуе ў 1920 годзе на старонках «Інзіх» і «Дзі нае вэлт», творы з’яўляліся ў іншых [[Мадэрнізм|мадэрнісцкіх]] выданнях, у больш агульных «[[Форвэрц]]» і «[[Цукунфт]]». Яе падтрымлівалі [[Аўром Лесін|Лесін]] і многія іншыя. Ёй належыць проза: [[Апавяданне|апавяданні]] і [[раман]] «Два пачуцці». У 1935 выйшла яе адзіная кніга, вершы «Гарачы вецер». У 1943 годзе па смерці мужа напісала яго біяграфію. У старасці малявала [[Акварэль|акварэллю]] і [[Алейныя фарбы|алейнымі фарбамі]], вучылася ў [[Art Students League]]. Апошні друкаваны твор з’явіўся ў красавіку 1953 года. Дзеці выдалі яе зборнік пад трохі іншай назвай «Вецер здалёку», дапоўнены вершамі і малюнкамі (1959). == Цікавыя факты == * Адзін верш захаваўся не ў рукапісе, а на [[Аўдыя|аўдыязапісе]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Hellerstein, Kathryn and Anita Norich. «[https://jwa.org/encyclopedia/article/dropkin-celia Celia Dropkin].» Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women. 30 June 2025. Jewish Women’s Archive * [https://congressforjewishculture.org/people/5489/Drapkin-Tsilye_1888-1956 Drapkin Tsilye] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дропкіна Цыля}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]][[Катэгорыя:Паэты на ідыш]][[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]][[Катэгорыя:Паэты ЗША]][[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] 2ovloivckqubj2eh00caszdmfz22gvw 5174838 5174834 2026-08-03T09:12:18Z Ілля Касакоў 21245 5174838 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dropkin-Celia-1.jpg|180px|thumb]] '''Цыля Дропкіна''', Цыпойра Левіна-Дропкіна (Драбкіна; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Ідыш|яўрэйская]] паэтэса. Бацька Ёйсіф-Ёна Левін гандляваў лесам, рана памёр ад туберкулёзу. Цылю з меншай сястрой Сімай гадавала маці Фэйга, яна паходзіла з вядомага роду Галадзец, мела мастацкі густ, вучыла дачок свецкім ведам. Да 8 гадоў вучылася з [[Рэбецын|рабініхай]], потым у рускай школе, у [[навазыбкаў]]скай гімназіі (ці бабруйскай). У 10 год напісала першыя [[верш]]ы, па-руску. У 17 год паехала вучыцца ў [[Кіеў]], пакахала [[Уры Гнесін]]а, але разам быць яны не маглі праз яго хваробу, [[сухоты]]. Пад яго ўплывам піша зноў. Ейны верш «Пацалунак» у перакладзе на іўрыт ёсць у яго кнізе, выдадзенай пасмяротна. Разам з ім яна ездзіла ў [[Варшава|Варшаву]] і жыла там некалькі месяцаў, давала заняткі, а ў студзені 1908 года была дома ў Бабруйску. У 1909 годзе выйшла замуж за [[Бунд|бундаўца]] Самуіла-Шмаю Дропкіна (ён быў ураджэнцам [[Гомель|Гомеля]]), нарадзіла сына, у лютым 1910 года муж мусіў уцякаць ад паліцэйскага праследавання ў ЗША, праз 2 гады яна з дзіцем выехала к яму. Жыла ў Нью-Ёрку. Тут нарадзіліся яшчэ 5 дзяцей — Джон (нар. 1910), Эстар (нар. 1913), Ліліян (нар. 1917), Генры (нар. 1921), Ева (нар. 1926), дачка Тамара памерла немаўлём. Тут яна знаёміцца з пісьменнікамі, з 1917-18 года піша на ідышы, перакладае свае ранейшыя вершы. Дэбютуе ў 1920 годзе на старонках «Інзіх» і «Дзі нае вэлт», творы з’яўляліся ў іншых [[Мадэрнізм|мадэрнісцкіх]] выданнях, у больш агульных «[[Форвэрц]]» і «[[Цукунфт]]». Яе падтрымлівалі [[Аўром Лесін|Лесін]] і многія іншыя. Ёй належыць проза: [[Апавяданне|апавяданні]] і [[раман]] «Два пачуцці». У 1935 выйшла яе адзіная кніга, вершы «Гарачы вецер». У 1943 годзе па смерці мужа напісала яго біяграфію. У старасці малявала [[Акварэль|акварэллю]] і [[Алейныя фарбы|алейнымі фарбамі]], вучылася ў [[Art Students League]]. Апошні друкаваны твор з’явіўся ў красавіку 1953 года. Дзеці выдалі яе зборнік пад трохі іншай назвай «Вецер здалёку», дапоўнены вершамі і малюнкамі (1959). == Цікавыя факты == * Адзін верш захаваўся не ў рукапісе, а на [[Аўдыя|аўдыязапісе]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Hellerstein, Kathryn and Anita Norich. «[https://jwa.org/encyclopedia/article/dropkin-celia Celia Dropkin].» Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women. 30 June 2025. Jewish Women’s Archive * [https://congressforjewishculture.org/people/5489/Drapkin-Tsilye_1888-1956 Drapkin Tsilye] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дропкіна Цыля}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]][[Катэгорыя:Паэты на ідыш]][[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]][[Катэгорыя:Паэты ЗША]][[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] djx41uaow3vwffykoouhcrac0et179z 0 812012 5174737 2026-08-03T06:05:13Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пажарная бяспека''' — стан аб’ектаў, таксама навакольнага асяроддзя, пры якім адсутнічае імавернасць узнікнення і развіцця [[пажар]]у. Забяспечваецца сістэмамі прадухілення пажару (Пажарная прафілактыка), комплексам мерапрыемстваў па арганізацыі п...» 5174737 wikitext text/x-wiki '''Пажарная бяспека''' — стан аб’ектаў, таксама навакольнага асяроддзя, пры якім адсутнічае імавернасць узнікнення і развіцця [[пажар]]у. Забяспечваецца сістэмамі прадухілення пажару (Пажарная прафілактыка), комплексам мерапрыемстваў па арганізацыі пажарнай аховы, навучанні насельніцтва правілам пажарнай бяспекі і інш. Мінімальная імавернасць узнікнення пажару дасягаецца прадухіленнем утварэння гаручага асяроддзя і крыніцы загарання ў ім. Проціпажарная ахова дасягаецца абмежаваннем распаўсюджвання пажару, своечасовымі апавяшчэннем насельніцтва, эвакуацыяй людзей з аб’ектаў узгарання. Пры гэтым выкарыстоўваюцца сродкі калектыўнай і індывідуальнай аховы, процідымнай аховы, пажаратушэння, тэхнічныя элементы збудаванняў (лесвічныя клеткі, проціпажарныя сцены, ліфты, аварыйныя люкі і інш.). [[Катэгорыя:Пажарная бяспека]] qq0s8sm59h1ti9yvf7fj1845uvqyei7 5174739 5174737 2026-08-03T06:06:41Z Autumndancer 168015 5174739 wikitext text/x-wiki '''Пажарная бяспека''' — стан аб’ектаў, таксама навакольнага асяроддзя, пры якім адсутнічае імавернасць узнікнення і развіцця [[пажар]]у. Забяспечваецца сістэмамі прадухілення пажару (Пажарная прафілактыка), комплексам мерапрыемстваў па арганізацыі пажарнай аховы, навучанні насельніцтва правілам пажарнай бяспекі і інш. Мінімальная імавернасць узнікнення пажару дасягаецца прадухіленнем утварэння гаручага асяроддзя і крыніцы загарання ў ім. Проціпажарная ахова дасягаецца абмежаваннем распаўсюджвання пажару, своечасовымі апавяшчэннем насельніцтва, эвакуацыяй людзей з аб’ектаў узгарання. Пры гэтым выкарыстоўваюцца сродкі калектыўнай і індывідуальнай аховы, процідымнай аховы, пажаратушэння, тэхнічныя элементы збудаванняў (лесвічныя клеткі, проціпажарныя сцены, ліфты, аварыйныя люкі і інш.). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарная бяспека||}} [[Катэгорыя:Пажарная бяспека]] r9ezfgcxr0yi8xzwln5c56cu8rj8mef 0 812013 5174741 2026-08-03T06:14:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член Земскага сабора. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]....» 5174741 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член Земскага сабора. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння Балотнікава паўстання 1606—07. У 1606—10 гадах прыхільнік В.​І.​Шуйскага ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з К.Мініным стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] l5qgr4gsimd3l8smx622s12v0jxju7i 5174743 5174741 2026-08-03T06:16:11Z Autumndancer 168015 5174743 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член Земскага сабора. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння Балотнікава паўстання 1606—07. У 1606—10 гадах прыхільнік В.​І.​Шуйскага ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з К.Мініным стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] nm8es60l8y3eu9hhnk8wcuetp3b82cf 5174745 5174743 2026-08-03T06:16:52Z Autumndancer 168015 5174745 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член Земскага сабора. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння Балотнікава паўстання 1606—07. У 1606—10 гадах прыхільнік В.​І.​Шуйскага ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з К.Мініным стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] 37gzcd20vnabhfv7w7d1fl5i736uyk3 5174746 5174745 2026-08-03T06:17:35Z Autumndancer 168015 5174746 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член Земскага сабора. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння Балотнікава паўстання 1606—07. У 1606—10 гадах прыхільнік В.​І.​Шуйскага ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з К.Мініным стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] 6btz2j2bair4a0mvxfmbmi5i7tv7bnm 5174748 5174746 2026-08-03T06:18:40Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5174748 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння Балотнікава паўстання 1606—07. У 1606—10 гадах прыхільнік В.​І.​Шуйскага ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з К.Мініным стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] 6o7w347i8d52a3e84nfra71szfd16uw 5174749 5174748 2026-08-03T06:19:30Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5174749 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння [[Паўстанне Балотнікава|Балотнікава паўстання 1606—07 гадоў]]. У 1606—10 гадах прыхільнік В.​І.​Шуйскага ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з К.Мініным стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] kolcg9s65e3ebn45dmbtyb9tieq7m5d 5174750 5174749 2026-08-03T06:20:30Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5174750 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння [[Паўстанне Балотнікава|Балотнікава паўстання 1606—07 гадоў]]. У 1606—10 гадах прыхільнік [[Васіль Шуйскі|Васіля ​Шуйскага]] ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з К.Мініным стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] ml1kphkusdc3jvxqq2o60566a4k0adk 5174751 5174750 2026-08-03T06:21:11Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5174751 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння [[Паўстанне Балотнікава|Балотнікава паўстання 1606—07 гадоў]]. У 1606—10 гадах прыхільнік [[Васіль Шуйскі|Васіля ​Шуйскага]] ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з [[Кузьма Мінін|Кузьмой Мініным]] стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з Уладзіславам IV (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] esoo3ob1rqyb5s880gvycx5xo83ayj3 5174752 5174751 2026-08-03T06:23:34Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5174752 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння [[Паўстанне Балотнікава|Балотнікава паўстання 1606—07 гадоў]]. У 1606—10 гадах прыхільнік [[Васіль Шуйскі|Васіля ​Шуйскага]] ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з [[Кузьма Мінін|Кузьмой Мініным]] стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам IV]] (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены помнікі ў Маскве на Краснай плошчы (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] lhqcky1gecpm2mcmmpk3zdfee886f1p 5174753 5174752 2026-08-03T06:24:53Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5174753 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння [[Паўстанне Балотнікава|Балотнікава паўстання 1606—07 гадоў]]. У 1606—10 гадах прыхільнік [[Васіль Шуйскі|Васіля ​Шуйскага]] ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з [[Кузьма Мінін|Кузьмой Мініным]] стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам IV]] (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены [[помнік Мініну і Пажарскаму|помнік у Маскве на Краснай плошчы]] (1804—18, скульптар П.​Мартас) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] motn52tzgaedmd4akawqy4r4qqr6x7g 5174754 5174753 2026-08-03T06:25:36Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5174754 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі''' ({{lang-ru|Дми́трий Миха́йлович Пожа́рский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, князь, баярын (1613). == Біяграфія == З 1598 года страпчы і член [[Земскі сабор|Земскага сабора]]. З 1602 года стольнік пры двары [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Удзельнік задушэння [[Паўстанне Балотнікава|Балотнікава паўстання 1606—07 гадоў]]. У 1606—10 гадах прыхільнік [[Васіль Шуйскі|Васіля ​Шуйскага]] ў яго барацьбе з Ілжэдзмітрыем II. У пачатку 1610 года ваявода ў [[Зарайск]]у. Разам з [[Кузьма Мінін|Кузьмой Мініным]] стаў арганізатарам і кіраўніком Народнага апалчэння 1612, якое вызваліла Маскву ў час вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—18. У канцы 1612 — пачатку 1613 года Пажарскі (разам з Дз.​Ц.​Трубяцкім) узначальваў часовы ўрад. У 1615 годзе кіраваў баявымі дзеяннямі супраць А.Лісоўскага, удзельнічаў у адбіцці войск Рэчы Паспалітай на чале з [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам IV]] (1618). У 1628—30 гадах ваявода ў Ноўгарадзе, у 1633—34 гадах — 2-гі ваявода расійскай рэзервовай групы войск у [[Мажайск]]у. Узначальваў шэраг прыказаў. К.​Мініну і Пажарскаму пастаўлены [[помнік Мініну і Пажарскаму|помнік у Маскве на Краснай плошчы]] (1804—18, скульптар [[Іван Пятровіч Мартас|Іван ​Мартас]]) і ў Ніжнім Ноўгарадзе (1826, скульптар А.​І.​Мельнікаў). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажарскі Дзмітрый Міхайлавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пажарскі}} [[Катэгорыя:Баяры]] eximeif8lb2h5l6udq9dp4n377vnqpr 0 812014 5174742 2026-08-03T06:15:55Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі]] 5174742 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі]] 999mpavlknnp5nj2hbdxb4ijjmk1hlp 0 812015 5174757 2026-08-03T06:28:58Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пажаскі корпус]] у [[Пажскі корпус]]: паводле БЭ 5174757 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пажскі корпус]] i1hvu2i39h3r94qyks81hk0ou4t56wj 0 812016 5174762 2026-08-03T06:36:35Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Мазахізм]] 5174762 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мазахізм]] 97inwn3vhvurqyv7n8y6lj9zfdpzi2r 0 812017 5174763 2026-08-03T06:42:08Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пажыхарскае радовішча нафты''' — радовішча [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], каля в. [[Пажыхар]]. Размешчана ў Прыпяцкім нафтагазаносным басейне. Адкрыта ў 1987 годзе, распрацоўваецца з 1990 года. Паклады...» 5174763 wikitext text/x-wiki '''Пажыхарскае радовішча нафты''' — радовішча [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], каля в. [[Пажыхар]]. Размешчана ў Прыпяцкім нафтагазаносным басейне. Адкрыта ў 1987 годзе, распрацоўваецца з 1990 года. Паклады [[нафта|нафты]] плошчай 3,3 км² прымеркаваны да верхнедэвонскіх міжсалявых адкладаў паўночнай часткі Прыпяцкага прагіну ў межах цэнтральнай часткі Рэчыцка-Вішанскай зоны падняццяў. Глыбіня залягання нафтаноснага пакладу 2725—2820 м. Пароды-калектары трэшчынаватыя порава-кавернозныя вапнякі і даламіты. Нафта лёгкая, малавязкая, маласярністая, смалістая, парафіністая, з вялікай колькасцю светлых фракцый (40—45 %) і газанасычанасцю спадарожным газам (129—135 м³/т). Разведаныя запасы 1244 тыс. тон, перспектыўныя 710 тыс.т. imqajkdtqkb3dnk2wn8rak78l0kf3it 5174764 5174763 2026-08-03T06:43:44Z Autumndancer 168015 5174764 wikitext text/x-wiki '''Пажыхарскае радовішча нафты''' — радовішча [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], каля в. [[Пажыхар]]. Размешчана ў Прыпяцкім нафтагазаносным басейне. Адкрыта ў 1987 годзе, распрацоўваецца з 1990 года. Паклады [[нафта|нафты]] плошчай 3,3 км² прымеркаваны да верхнедэвонскіх міжсалявых адкладаў паўночнай часткі Прыпяцкага прагіну ў межах цэнтральнай часткі Рэчыцка-Вішанскай зоны падняццяў. Глыбіня залягання нафтаноснага пакладу 2725—2820 м. Пароды-калектары трэшчынаватыя порава-кавернозныя вапнякі і даламіты. Нафта лёгкая, малавязкая, маласярністая, смалістая, парафіністая, з вялікай колькасцю светлых фракцый (40—45 %) і газанасычанасцю спадарожным газам (129—135 м³/т). Разведаныя запасы 1244 тыс. тон, перспектыўныя 710 тыс.т. {{Карысныя выкапні Беларусі}} [[Катэгорыя:Нафтавыя радовішчы Беларусі]] ffmrmjluangaz10e5qlv3b615ldnbid 5174765 5174764 2026-08-03T06:44:22Z Autumndancer 168015 5174765 wikitext text/x-wiki '''Пажыхарскае радовішча нафты''' — радовішча [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], каля в. [[Пажыхар]]. Размешчана ў Прыпяцкім нафтагазаносным басейне. Адкрыта ў 1987 годзе, распрацоўваецца з 1990 года. Паклады [[нафта|нафты]] плошчай 3,3 км² прымеркаваны да верхнедэвонскіх міжсалявых адкладаў паўночнай часткі Прыпяцкага прагіну ў межах цэнтральнай часткі Рэчыцка-Вішанскай зоны падняццяў. Глыбіня залягання нафтаноснага пакладу 2725—2820 м. Пароды-калектары трэшчынаватыя порава-кавернозныя вапнякі і даламіты. Нафта лёгкая, малавязкая, маласярністая, смалістая, парафіністая, з вялікай колькасцю светлых фракцый (40—45 %) і газанасычанасцю спадарожным газам (129—135 м³/т). Разведаныя запасы 1244 тыс. тон, перспектыўныя 710 тыс.т. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажыхарскае радовішча нафты||}} {{Карысныя выкапні Беларусі}} [[Катэгорыя:Нафтавыя радовішчы Беларусі]] 5gummp6mw1supnaaw3f8gnvo8lgfbf6 0 812018 5174770 2026-08-03T06:50:47Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1365665297|The Maiden Heist]]» 5174770 wikitext text/x-wiki {{Фільм|прадзюсар={{Plainlist| * [[Bob Yari]] * [[Lori McCreary]] * [[Rob Paris (producer)|Rob Paris]] }}|мова=English}}'''''Амаль што ўдалы план'''''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://voka.tv/ru-RU/movies/amal-shto-udaly-plan|title=Амаль што ўдалы план|website=VOKA}}</ref> ({{Lang-en|The Maiden Heist}}) — амерыканскі [[Злачынства|крымінальны]] [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2009 года рэжысёра Пітэра Х'юіта па сцэнарыі Майкла ЛеС'ера, у галоўных ролях [[Морган Фрымэн|Морган Фрыман]], [[Крыстафер Уокен]], [[Уільям Мэйсі|Уільям Х. Мэйсі]] і [[Марша Гей Хардэн]].<ref>{{Cite web|url=http://www.realmovienews.com/news/1306|title=Freeman, Walken and Macy chase Lonely Maidens!}}</ref> == У ролях == * [[Морган Фрымэн|Морган Фрыман]] у ролі Чарльза Пітэрсана * [[Крыстафер Уокен]] у ролі Роджэра Барлоу * [[Уільям Мэйсі|Уільям Х. Мэйсі]] ў ролі Джорджа Маклендана * Марша Гей Хардэн у ролі Роўз * Брэкін Мэер у ролі галоднага мастака * Він Эверэт — дацэнт * Крысці Скот Кэшман — памочніца дырэктара музея * Энтані Кашыа — ахоўнік музея * Вікторыя Сір у ролі жанчыны, якая выгульвае пудзеля<ref>{{Cite web|url=http://www.wickedlocal.com/article/20090621/News/306219905/?Start=2|title=Beverly actress scores plum role|author=Gate, Bobby|date=June 21, 2009|publisher=Wicked Local ([[GateHouse Media]])}}</ref> * Дуглас Боўэн Флін у ролі дацкага абаронцы * Элісанджэла ДыАленкар у ролі наведвальніка музея * Ахмад Хархаш у ролі Васіма Хайла == Вытворчасць == Ён здымаўся пад рабочай назвай ''«Адзінокая дзяўчына» (''{{Lang-en|The Lonely Maiden}}'')''. Здымкі праводзіліся ў асноўным у [[Бостан|Бостане]], штат Масачусэтс, а некалькі сцэн былі зняты ў Вустэрскім мастацкім музеі ў горадзе [[Вустэр (Масачусетс)|Вустэр, штат Масачусeтс]].<ref>{{Cite web|url=https://www.worcesterart.org/|title=Worcester Art Museum|website=www.worcesterart.org}}</ref> Карціна ''«Адзінокая дзяўчына»'' была створана спецыяльна для фільма мастаком Джэрэмі Ліпкінгам .<ref>{{Cite web|url=https://www.artnews.com/art-news/news/planning-a-romantic-getaway-226/|title=Planning a Romantic Getaway|author=Wolff|first=Rachel|date=May 1, 2009}}</ref> Карціна з коткай і грэчаская скульптура таксама былі створаны спецыяльна. == Рэліз == Дэбют фільма адбыўся на Эдынбургскім міжнародным кінафестывалі 25 чэрвеня 2009 года<ref>{{Cite web|url=https://www.edfilmfest.org.uk/whats-on?src=cal&date=2009-06-25&per_page=15&page=2|title=Event List &#124; Edinburgh International Film Festival|website=www.edfilmfest.org.uk}}</ref>, а 27 кастрычніка 2009 года ён выйшаў на DVD. Фільм даступны на беларускай мове ў сервісе [[VOKA]]<ref name=":0" />. == Спасылкі == <references /> == Cпасылкі == * {{Imdb title|1107860}} * {{Rotten Tomatoes|maiden_heist}} {{Peter Hewitt}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя камедыі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Бостане]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] rmmeqzypo28ym9rc4346kp00iu7mlux 5174771 5174770 2026-08-03T06:52:06Z DzBar 156353 афармленне 5174771 wikitext text/x-wiki {{Фільм|прадзюсар={{Plainlist| * [[Bob Yari]] * [[Lori McCreary]] * [[Rob Paris (producer)|Rob Paris]] }}|мова=English}}'''''Амаль што ўдалы план'''''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://voka.tv/ru-RU/movies/amal-shto-udaly-plan|title=Амаль што ўдалы план|website=VOKA}}</ref> ({{Lang-en|The Maiden Heist}}) — амерыканскі [[Злачынства|крымінальны]] [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2009 года рэжысёра Пітэра Х’юіта па сцэнарыі Майкла ЛеС’ера, у галоўных ролях [[Морган Фрымэн|Морган Фрыман]], [[Крыстафер Уокен]], [[Уільям Мэйсі|Уільям Х. Мэйсі]] і [[Марша Гей Хардэн]].<ref>{{Cite web|url=http://www.realmovienews.com/news/1306|title=Freeman, Walken and Macy chase Lonely Maidens!}}</ref> == У ролях == * [[Морган Фрымэн|Морган Фрыман]] у ролі Чарльза Пітэрсана * [[Крыстафер Уокен]] у ролі Роджэра Барлоу * [[Уільям Мэйсі|Уільям Х. Мэйсі]] ў ролі Джорджа Маклендана * Марша Гей Хардэн у ролі Роўз * Брэкін Мэер у ролі галоднага мастака * Він Эверэт — дацэнт * Крысці Скот Кэшман — памочніца дырэктара музея * Энтані Кашыа — ахоўнік музея * Вікторыя Сір у ролі жанчыны, якая выгульвае пудзеля<ref>{{Cite web|url=http://www.wickedlocal.com/article/20090621/News/306219905/?Start=2|title=Beverly actress scores plum role|author=Gate, Bobby|date=June 21, 2009|publisher=Wicked Local ([[GateHouse Media]])}}</ref> * Дуглас Боўэн Флін у ролі дацкага абаронцы * Элісанджэла ДыАленкар у ролі наведвальніка музея * Ахмад Хархаш у ролі Васіма Хайла == Вытворчасць == Ён здымаўся пад рабочай назвай ''«Адзінокая дзяўчына» (''{{Lang-en|The Lonely Maiden}}'')''. Здымкі праводзіліся ў асноўным у [[Бостан]]е, штат Масачусэтс, а некалькі сцэн былі зняты ў Вустэрскім мастацкім музеі ў горадзе [[Вустэр (Масачусетс)|Вустэр, штат Масачусeтс]].<ref>{{Cite web|url=https://www.worcesterart.org/|title=Worcester Art Museum|website=www.worcesterart.org}}</ref> Карціна ''«Адзінокая дзяўчына»'' была створана спецыяльна для фільма мастаком Джэрэмі Ліпкінгам .<ref>{{Cite web|url=https://www.artnews.com/art-news/news/planning-a-romantic-getaway-226/|title=Planning a Romantic Getaway|author=Wolff|first=Rachel|date=May 1, 2009}}</ref> Карціна з коткай і грэчаская скульптура таксама былі створаны спецыяльна. == Рэліз == Дэбют фільма адбыўся на Эдынбургскім міжнародным кінафестывалі 25 чэрвеня 2009 года<ref>{{Cite web|url=https://www.edfilmfest.org.uk/whats-on?src=cal&date=2009-06-25&per_page=15&page=2|title=Event List &#124; Edinburgh International Film Festival|website=www.edfilmfest.org.uk}}</ref>, а 27 кастрычніка 2009 года ён выйшаў на DVD. Фільм даступны на беларускай мове ў сервісе [[VOKA]]<ref name=":0" />. == Спасылкі == {{заўвагі}} == Cпасылкі == * {{Imdb title|1107860}} * {{Rotten Tomatoes|maiden_heist}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя камедыі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Бостане]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] k3gyhe1oh0w8iv9mw1kyurn2dh9ohkf 0 812019 5174772 2026-08-03T06:54:08Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пажыццёвае ўтрыманне''' — у цывільным праве дагавор адчужэння жылога дома (кватэры) з умовай пажыццёвага ўтрымання яго ўладальніка. Паводле гэтага дагавора адзін бок (набытчык) абавязваецца прадаставіць другому боку, які з’яўляецца непрацаздольным...» 5174772 wikitext text/x-wiki '''Пажыццёвае ўтрыманне''' — у цывільным праве дагавор адчужэння жылога дома (кватэры) з умовай пажыццёвага ўтрымання яго ўладальніка. Паводле гэтага дагавора адзін бок (набытчык) абавязваецца прадаставіць другому боку, які з’яўляецца непрацаздольным па ўзросце або па стане здароўя (адчужальнік), пажыццёвае матэрыяльнае забеспячэнне ў натуры (у выглядзе жылля, харчавання, догляду і неабходнай дапамогі), а адчужальнік — перадаць ва ўласнасць набытчыка жылы дом (кватэру). Дагавор складаецца ў адпаведнасці з правіламі, выкладзенымі ў [[Грамадзянскі кодэкс Рэспублікі Беларусь|Цывільным кодэксе Рэспублікі Беларусь]]. Дагавор можа быць скасаваны па патрабаванні адчужальніка ў выпадку невыканання набытчыкам прынятых на сябе абавязацельстваў ці па патрабаванні набытчыка, калі яго матэрыяльнае становішча пагоршылася па незалежных ад яго абставінах і ён не можа прадаставіць адчужальніку абумоўленае ўтрыманне. [[Катэгорыя:Грамадзянска-прававыя дагаворы]] d3da4nku8vhbidkmu5dma0asgkc8c78 5174774 5174772 2026-08-03T06:54:47Z Autumndancer 168015 5174774 wikitext text/x-wiki '''Пажыццёвае ўтрыманне''' — у цывільным праве дагавор адчужэння жылога дома (кватэры) з умовай пажыццёвага ўтрымання яго ўладальніка. Паводле гэтага дагавора адзін бок (набытчык) абавязваецца прадаставіць другому боку, які з’яўляецца непрацаздольным па ўзросце або па стане здароўя (адчужальнік), пажыццёвае матэрыяльнае забеспячэнне ў натуры (у выглядзе жылля, харчавання, догляду і неабходнай дапамогі), а адчужальнік — перадаць ва ўласнасць набытчыка жылы дом (кватэру). Дагавор складаецца ў адпаведнасці з правіламі, выкладзенымі ў [[Грамадзянскі кодэкс Рэспублікі Беларусь|Цывільным кодэксе Рэспублікі Беларусь]]. Дагавор можа быць скасаваны па патрабаванні адчужальніка ў выпадку невыканання набытчыкам прынятых на сябе абавязацельстваў ці па патрабаванні набытчыка, калі яго матэрыяльнае становішча пагоршылася па незалежных ад яго абставінах і ён не можа прадаставіць адчужальніку абумоўленае ўтрыманне. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пажыццёвае ўтрыманне||}} [[Катэгорыя:Грамадзянска-прававыя дагаворы]] 6p5zmpvzvm1pcy1p9t21yp2h7mzc5sq 0 812020 5174775 2026-08-03T07:12:12Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пазіграфія''' — від ідэаграфічнага пісьма, зразумелага ўсім людзям. Напрыклад, нотнае пісьмо, арабскія лічбы і інш. Да пазіграфіі адносяцца таксама штучныя сістэмы перадачы думкі з дапамогай агульназразумелых знакаў (гл. Інтэрлінгвістыка, штучная м...» 5174775 wikitext text/x-wiki '''Пазіграфія''' — від ідэаграфічнага пісьма, зразумелага ўсім людзям. Напрыклад, нотнае пісьмо, арабскія лічбы і інш. Да пазіграфіі адносяцца таксама штучныя сістэмы перадачы думкі з дапамогай агульназразумелых знакаў (гл. Інтэрлінгвістыка, [[штучная мова|штучныя мовы]]). Адным з першых прапанаваў міжнароднае ідэаграфічнае пісьмо для запісу лагічных разважанняў Г.​Лейбніц («Аб мастацтве камбінаторыкі», 1666). У 2-й палове 20 ст. універсальны семантычны код быў распрацаваны на Беларусі В.​У.​Мартынавым. У межах інтэрлінгвістыкі пазіграфія першапачаткова разглядалася як штучная мова ў цэлым (не толькі пісьмо), як пазілалія — агульначалавечая мова, вынайдзеная людзьмі. У канцы 20 стагоддзя праблемы пазіграфіі па-новаму асэнсоўваюцца ў шматлікіх канцэпцыях «структуры прадстаўлення ведаў». [[Катэгорыя:Інтэрлінгвістыка]] jvbsnovuhegnq4fh5hsbbgao25x4519 5174776 5174775 2026-08-03T07:12:50Z Autumndancer 168015 5174776 wikitext text/x-wiki '''Пазіграфія''' — від ідэаграфічнага пісьма, зразумелага ўсім людзям. Напрыклад, нотнае пісьмо, арабскія лічбы і інш. Да пазіграфіі адносяцца таксама штучныя сістэмы перадачы думкі з дапамогай агульназразумелых знакаў (гл. Інтэрлінгвістыка, [[штучная мова|штучныя мовы]]). Адным з першых прапанаваў міжнароднае ідэаграфічнае пісьмо для запісу лагічных разважанняў Г.​Лейбніц («Аб мастацтве камбінаторыкі», 1666). У 2-й палове 20 ст. універсальны семантычны код быў распрацаваны на Беларусі В.​У.​Мартынавым. У межах інтэрлінгвістыкі пазіграфія першапачаткова разглядалася як штучная мова ў цэлым (не толькі пісьмо), як пазілалія — агульначалавечая мова, вынайдзеная людзьмі. У канцы 20 стагоддзя праблемы пазіграфіі па-новаму асэнсоўваюцца ў шматлікіх канцэпцыях «структуры прадстаўлення ведаў». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазіграфія||}} [[Катэгорыя:Інтэрлінгвістыка]] bzgiu2nze80wje2tedkit4plkkivpbe 0 812021 5174779 2026-08-03T07:23:36Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння Венскага кангрэса 1814—15 у заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815),...» 5174779 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння Венскага кангрэса 1814—15 у заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння паўстання 1830—31 аўтаномія Пазнанскага вялікага княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я г. (гл. «Культуркампф»). Насельніцтва княства прымала ўдзел у Пазнанскім паўстанні 1848 года, падтрымала паўстанне 1863—64, што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля 1-й сусветнай вайны ў выніку Пазнанскага паўстання 1918—19 і паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 увайшло ў склад адноўленай Польскай дзяржавы. [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] oga4ldbnob8zcd40he84fhx84dh5ywc 5174783 5174779 2026-08-03T07:24:53Z Autumndancer 168015 5174783 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння Венскага кангрэса 1814—15 у заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння паўстання 1830—31 аўтаномія Пазнанскага вялікага княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я г. (гл. «Культуркампф»). Насельніцтва княства прымала ўдзел у Пазнанскім паўстанні 1848 года, падтрымала паўстанне 1863—64, што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля 1-й сусветнай вайны ў выніку Пазнанскага паўстання 1918—19 і паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 увайшло ў склад адноўленай Польскай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] tn98vj46b5ivi57ug0wqt9ciqw2k0hs 5174784 5174783 2026-08-03T07:25:43Z Autumndancer 168015 5174784 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння паўстання 1830—31 аўтаномія Пазнанскага вялікага княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я г. (гл. «Культуркампф»). Насельніцтва княства прымала ўдзел у Пазнанскім паўстанні 1848 года, падтрымала паўстанне 1863—64, што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля 1-й сусветнай вайны ў выніку Пазнанскага паўстання 1918—19 і паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 увайшло ў склад адноўленай Польскай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] 87q338zk8csg1sxvw7uubwg2h2pjq3c 5174785 5174784 2026-08-03T07:26:53Z Autumndancer 168015 5174785 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння паўстання 1830—31 аўтаномія Пазнанскага вялікага княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я г. (гл. «Культуркампф»). Насельніцтва княства прымала ўдзел у Пазнанскім паўстанні 1848 года, падтрымала паўстанне 1863—64, што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку Пазнанскага паўстання 1918—19 і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай Польскай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] rwoitxd39sljhhxi32m1ndeed8vc1y5 5174786 5174785 2026-08-03T07:27:40Z Autumndancer 168015 5174786 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—31]] аўтаномія Пазнанскага вялікага княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я г. (гл. «Культуркампф»). Насельніцтва княства прымала ўдзел у Пазнанскім паўстанні 1848 года, падтрымала паўстанне 1863—64, што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку Пазнанскага паўстання 1918—19 і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай Польскай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] do62uftvosnuzetx4v7dsbo7lis1i0m 5174787 5174786 2026-08-03T07:28:18Z Autumndancer 168015 5174787 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—31]] аўтаномія Пазнанскага вялікага княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я г. (гл. «Культуркампф»). Насельніцтва княства прымала ўдзел у Пазнанскім паўстанні 1848 года, падтрымала [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—64]], што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку Пазнанскага паўстання 1918—19 і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай Польскай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] g1z4yjugjp8q2bv7gwr0mbcdlnvn2ut 5174859 5174787 2026-08-03T10:19:54Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Пазнанскае вялікае княства]] у [[Вялікае Княства Пазнанскае]]: Назва з памылкай правапісу: З вялікай літары пішуцца усе знамянальныя словы ў афіцыйных уласных назвах дзяржаў і іх аб’яднанняў. 5174787 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Пазнанскае вялікае княства''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да Прусіі. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—31]] аўтаномія Пазнанскага вялікага княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я г. (гл. «Культуркампф»). Насельніцтва княства прымала ўдзел у Пазнанскім паўстанні 1848 года, падтрымала [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—64]], што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку Пазнанскага паўстання 1918—19 і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай Польскай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] g1z4yjugjp8q2bv7gwr0mbcdlnvn2ut 5174861 5174859 2026-08-03T10:24:21Z Ueschar 151377 вікіфікацыя, афармленне 5174861 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава}} '''Вялікае Княства Пазнанскае''' — створана ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] ў заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], што адышло да [[Прусія|Прусіі]]. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—31]] аўтаномія княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я гады. Насельніцтва княства прымала ўдзел у [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскім паўстанні 1848]] года, падтрымала [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—64]], што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Пазнанскага паўстання 1918—19]] і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] 0v80wubcc2ebtdldx4dhkjm2m6eom3p 5174862 5174861 2026-08-03T10:27:52Z Ueschar 151377 вычытка 5174862 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Родны склон = Вялікага Княства Пазнанскага }} '''Вялікае Княства Пазнанскае''' — аўтаномнае княства ў складзе [[Прусія|Прусіі]], створанае ў 1815 годзе паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з заходніх частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]]. Плошча — 28,9 тыс. км², насельніцтва — каля 776 тыс. чал. (1815), больш за 1,5 млн чал (1871). Цэнтр — г. [[Познань]]. Падзялялася на 2 рэгенцтвы, мела пэўную аўтаномію ў складзе Прусіі. Прускага караля прадстаўляў намеснік (да 1831). Дарадчым органам быў правінцыяльны сейм. Пасля паражэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—31]] аўтаномія княства абмежавана, а ў 1849 годзе скасавана. Пачаўся працэс германізацыі, які ўзмацніўся ў 1880-я гады. Насельніцтва княства прымала ўдзел у [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскім паўстанні 1848]] года, падтрымала [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—64]], што выклікала ўзмацненне рэпрэсій прускіх улад. Пасля [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] ў выніку [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)|Пазнанскага паўстання 1918—19]] і паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] ўвайшло ў склад адноўленай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае вялікае княства||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] ibtgzkd25pv163ki5pudvigcbrhkk8s 0 812022 5174791 2026-08-03T07:30:13Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Віталь Альгімантавіч Йоцюс]] у [[Віталь Альгімантавіч Ёцюс]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5174791 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віталь Альгімантавіч Ёцюс]] e8l1ulg4nm1tsblm3tbxfghw17pwsr1 0 812023 5174794 2026-08-03T07:40:35Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пазнанскае паўстанне (1848)''' — польскае нацыянальна-вызваленчае паўстанне супраць прускага панавання, якое адбылося 20 сакавіка — 9 мая ў [[Пазнанскае вялікае княства|Пазнанскім вялікім княстве]]. Пасля атрымання звестак пра рэвалюцыйныя падзеі 1848 у Ф...» 5174794 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскае паўстанне (1848)''' — польскае нацыянальна-вызваленчае паўстанне супраць прускага панавання, якое адбылося 20 сакавіка — 9 мая ў [[Пазнанскае вялікае княства|Пазнанскім вялікім княстве]]. Пасля атрымання звестак пра рэвалюцыйныя падзеі 1848 у Францыі і Германіі 20 сакавіка ў г. [[Познань]] створаны Нацыянальны камітэт. Паўстанне было скіравана супраць праекта падзелу Пазнанскага княства і далучэння значнай яго часткі да Прусіі. Рух набыў форму напаўлегальнага захопу ўлады ў правінцыі. Нацыянальны камітэт стварыў тайны Нацыянальны ўрад (К.​Лібельт, Г.​Патвароўскі, В.​Стафанскі), кіраўніком паўстання 10 красавіка стаў Л.Мераслаўскі. Прускія ўлады, у парушэнне заключанага 11 красавіка ў Яраслаўцы пагаднення, якое легалізавала існаванне польскіх узброенных сіл (3 тыс. чал.), пачалі задушэнне паўстання. 29 красавіка прускія войскі разграмілі польскі атрад у Ксенжы. 30 красавіка паўстанцы атрымалі перамогу пад Мілославам, 2 мая — пад Вжэсняй-Саколавам. Аднак шляхта выступіла супраць працягу барацьбы, а спробы разгарнуць партызанскія дзеянні скончыліся беспаспяхова. 9 мая падпісана капітуляцыя. Разгром паўстання стаў першым поспехам контррэвалюцыі ў Еўропе ў 1848. [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] emt0lef1cfh7ahdiylh7nxqlezwdwmv 5174795 5174794 2026-08-03T07:41:51Z Autumndancer 168015 5174795 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскае паўстанне (1848)''' — польскае нацыянальна-вызваленчае паўстанне супраць прускага панавання, якое адбылося 20 сакавіка — 9 мая ў [[Пазнанскае вялікае княства|Пазнанскім вялікім княстве]]. Пасля атрымання звестак пра рэвалюцыйныя падзеі 1848 у Францыі і Германіі 20 сакавіка ў г. [[Познань]] створаны Нацыянальны камітэт. Паўстанне было скіравана супраць праекта падзелу Пазнанскага княства і далучэння значнай яго часткі да Прусіі. Рух набыў форму напаўлегальнага захопу ўлады ў правінцыі. Нацыянальны камітэт стварыў тайны Нацыянальны ўрад (К.​Лібельт, Г.​Патвароўскі, В.​Стафанскі), кіраўніком паўстання 10 красавіка стаў Л.Мераслаўскі. Прускія ўлады, у парушэнне заключанага 11 красавіка ў Яраслаўцы пагаднення, якое легалізавала існаванне польскіх узброенных сіл (3 тыс. чал.), пачалі задушэнне паўстання. 29 красавіка прускія войскі разграмілі польскі атрад у Ксенжы. 30 красавіка паўстанцы атрымалі перамогу пад Мілославам, 2 мая — пад Вжэсняй-Саколавам. Аднак шляхта выступіла супраць працягу барацьбы, а спробы разгарнуць партызанскія дзеянні скончыліся беспаспяхова. 9 мая падпісана капітуляцыя. Разгром паўстання стаў першым поспехам контррэвалюцыі ў Еўропе ў 1848. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае паўстанне||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] oqe5tp9vhcxyhmpwj70q7l2piy3iiro 5174796 5174795 2026-08-03T07:42:47Z Autumndancer 168015 5174796 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскае паўстанне (1848)''' — польскае нацыянальна-вызваленчае паўстанне супраць прускага панавання, якое адбылося 20 сакавіка — 9 мая ў [[Пазнанскае вялікае княства|Пазнанскім вялікім княстве]]. Пасля атрымання звестак пра рэвалюцыйныя падзеі 1848 у Францыі і Германіі 20 сакавіка ў г. [[Познань]] створаны Нацыянальны камітэт. Паўстанне было скіравана супраць праекта падзелу Пазнанскага княства і далучэння значнай яго часткі да Прусіі. Рух набыў форму напаўлегальнага захопу ўлады ў правінцыі. Нацыянальны камітэт стварыў тайны Нацыянальны ўрад (К.​Лібельт, Г.​Патвароўскі, В.​Стафанскі), кіраўніком паўстання 10 красавіка стаў [[Людвік Мераслаўскі]]. Прускія ўлады, у парушэнне заключанага 11 красавіка ў Яраслаўцы пагаднення, якое легалізавала існаванне польскіх узброенных сіл (3 тыс. чал.), пачалі задушэнне паўстання. 29 красавіка прускія войскі разграмілі польскі атрад у Ксенжы. 30 красавіка паўстанцы атрымалі перамогу пад Мілославам, 2 мая — пад Вжэсняй-Саколавам. Аднак шляхта выступіла супраць працягу барацьбы, а спробы разгарнуць партызанскія дзеянні скончыліся беспаспяхова. 9 мая падпісана капітуляцыя. Разгром паўстання стаў першым поспехам контррэвалюцыі ў Еўропе ў 1848. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае паўстанне||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] ku22q4l5j6v615ro0xaxvpsmr67l39x 5174797 5174796 2026-08-03T07:43:27Z Autumndancer 168015 5174797 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскае паўстанне (1848)''' — польскае нацыянальна-вызваленчае паўстанне супраць прускага панавання, якое адбылося 20 сакавіка — 9 мая ў [[Пазнанскае вялікае княства|Пазнанскім вялікім княстве]]. Пасля атрымання звестак пра рэвалюцыйныя падзеі 1848 у Францыі і Германіі 20 сакавіка ў г. [[Познань]] створаны Нацыянальны камітэт. Паўстанне было скіравана супраць праекта падзелу Пазнанскага княства і далучэння значнай яго часткі да Прусіі. Рух набыў форму напаўлегальнага захопу ўлады ў правінцыі. Нацыянальны камітэт стварыў тайны Нацыянальны ўрад ([[Караль ​Лібельт]], Г.​Патвароўскі, В.​Стафанскі), кіраўніком паўстання 10 красавіка стаў [[Людвік Мераслаўскі]]. Прускія ўлады, у парушэнне заключанага 11 красавіка ў Яраслаўцы пагаднення, якое легалізавала існаванне польскіх узброенных сіл (3 тыс. чал.), пачалі задушэнне паўстання. 29 красавіка прускія войскі разграмілі польскі атрад у Ксенжы. 30 красавіка паўстанцы атрымалі перамогу пад Мілославам, 2 мая — пад Вжэсняй-Саколавам. Аднак шляхта выступіла супраць працягу барацьбы, а спробы разгарнуць партызанскія дзеянні скончыліся беспаспяхова. 9 мая падпісана капітуляцыя. Разгром паўстання стаў першым поспехам контррэвалюцыі ў Еўропе ў 1848. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае паўстанне||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] fctbnzje413864guzd5woo0uwcnfmwf 5174857 5174797 2026-08-03T10:10:27Z StachLysy 62453 шаблон, катэгорыі 5174857 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскае паўстанне (1848)''' — польскае нацыянальна-вызваленчае паўстанне супраць прускага панавання, якое адбылося 20 сакавіка — 9 мая ў [[Пазнанскае вялікае княства|Пазнанскім вялікім княстве]]. Пасля атрымання звестак пра рэвалюцыйныя падзеі 1848 у Францыі і Германіі 20 сакавіка ў г. [[Познань]] створаны Нацыянальны камітэт. Паўстанне было скіравана супраць праекта падзелу Пазнанскага княства і далучэння значнай яго часткі да Прусіі. Рух набыў форму напаўлегальнага захопу ўлады ў правінцыі. Нацыянальны камітэт стварыў тайны Нацыянальны ўрад ([[Караль Лібельт]], Г.​Патвароўскі, В.​Стафанскі), кіраўніком паўстання 10 красавіка стаў [[Людвік Мераслаўскі]]. Прускія ўлады, у парушэнне заключанага 11 красавіка ў Яраслаўцы пагаднення, якое легалізавала існаванне польскіх узброенных сіл (3 тыс. чал.), пачалі задушэнне паўстання. 29 красавіка прускія войскі разграмілі польскі атрад у Ксенжы. 30 красавіка паўстанцы атрымалі перамогу пад Мілославам, 2 мая — пад Вжэсняй-Саколавам. Аднак шляхта выступіла супраць працягу барацьбы, а спробы разгарнуць партызанскія дзеянні скончыліся беспаспяхова. 9 мая падпісана капітуляцыя. Разгром паўстання стаў першым поспехам контррэвалюцыі ў Еўропе ў 1848. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскае паўстанне||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1848 года]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі 1848—1849 гадоў]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы]] 57x9wobij7yh82d4ani0xofcwkwdanc 0 812024 5174799 2026-08-03T07:44:12Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пазнаньскае паўстанне]] у [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)]] 5174799 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пазнанскае паўстанне (1918-19)]] ix17m2jnjrf0yxknsiy3rh3s2cnno4x 0 812025 5174802 2026-08-03T07:48:53Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пазнанскі зборнік''' — рукапісны помнік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] 16 ст. Узнік каля 1580 года, верагодна, на Навагрудчыне ў асяроддзі беларускай шляхты. Уключае творы старажытнай беларускай перакладной і арыгінальнай літаратуры, я...» 5174802 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскі зборнік''' — рукапісны помнік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] 16 ст. Узнік каля 1580 года, верагодна, на Навагрудчыне ў асяроддзі беларускай шляхты. Уключае творы старажытнай беларускай перакладной і арыгінальнай літаратуры, якіх не было ў іншых рукапісах. Сярод іх: «Аповесць пра Трышчана», «[[Аповесць пра Баву]]», «Гісторыя пра Атылу», «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» (поўная рэдакцыя). Пераклады рыцарскіх раманаў змешчаны пад агульным загалоўкам «Повесть о витязех с книг сэрбских, а звлаща о славном рыцэры Трысчане, о Анцалоте и о Бове и о иншых витезех добрых». Тэксты твораў адметныя багаццем і чысцінёй тагачаснай беларускай літаратурнай мовы. Пазнанскі зборнік выяўлены ў 1846 годзе В.​Бадзянскім. Даследаваны А.​Брукнерам. Беларускія аповесці зборніка ўпершыню апублікаваў у 1888 годзе А.​Весялоўскі, летапіс — у 1907 °C.​Пташыцкі. Помнік зберагаецца ў публічнай бібліятэцы імя Э.​Рачынскага ў [[Познань|Познані]] (Польшча). [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] 5cd7yz4199ixh94787su3tzzhd2jph5 5174803 5174802 2026-08-03T07:50:58Z Autumndancer 168015 5174803 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскі зборнік''' — рукапісны помнік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] 16 ст. Узнік каля 1580 года, верагодна, на Навагрудчыне ў асяроддзі беларускай шляхты. Уключае творы старажытнай беларускай перакладной і арыгінальнай літаратуры, якіх не было ў іншых рукапісах. Сярод іх: «Аповесць пра Трышчана», «[[Аповесць пра Баву]]», «Гісторыя пра Атылу», «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» (поўная рэдакцыя). Пераклады рыцарскіх раманаў змешчаны пад агульным загалоўкам «Повесть о витязех с книг сэрбских, а звлаща о славном рыцэры Трысчане, о Анцалоте и о Бове и о иншых витезех добрых». Тэксты твораў адметныя багаццем і чысцінёй тагачаснай беларускай літаратурнай мовы. Пазнанскі зборнік выяўлены ў 1846 годзе В.​Бадзянскім. Даследаваны [[Аляксандр Брукнер|Аляксандрам ​Брукнерам]]. Беларускія аповесці зборніка ўпершыню апублікаваў у 1888 годзе А.​Весялоўскі, летапіс — у 1907 годзе C.​Пташыцкі. Помнік зберагаецца ў публічнай бібліятэцы імя Э.​Рачынскага ў [[Познань|Познані]] (Польшча). [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] 9wtin7w828ty24z7n89o7j4hcykev8q 5174804 5174803 2026-08-03T07:52:56Z Autumndancer 168015 5174804 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскі зборнік''' — рукапісны помнік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] 16 ст. Узнік каля 1580 года, верагодна, на Навагрудчыне ў асяроддзі беларускай шляхты. Уключае творы старажытнай беларускай перакладной і арыгінальнай літаратуры, якіх не было ў іншых рукапісах. Сярод іх: «Аповесць пра Трышчана», «[[Аповесць пра Баву]]», «Гісторыя пра Атылу», «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» (поўная рэдакцыя). Пераклады рыцарскіх раманаў змешчаны пад агульным загалоўкам «Повесть о витязех с книг сэрбских, а звлаща о славном рыцэры Трысчане, о Анцалоте и о Бове и о иншых витезех добрых». Тэксты твораў адметныя багаццем і чысцінёй тагачаснай беларускай літаратурнай мовы. Пазнанскі зборнік выяўлены ў 1846 годзе [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам ​Бадзянскім]]. Даследаваны [[Аляксандр Брукнер|Аляксандрам ​Брукнерам]]. Беларускія аповесці зборніка ўпершыню апублікаваў у 1888 годзе А.​Весялоўскі, летапіс — у 1907 годзе C.​Пташыцкі. Помнік зберагаецца ў публічнай бібліятэцы імя Э.​Рачынскага ў [[Познань|Познані]] (Польшча). [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] 2xvu41sn7stahxan2m4iyzbh3iz9p2y 5174806 5174804 2026-08-03T07:53:57Z Autumndancer 168015 5174806 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскі зборнік''' — рукапісны помнік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] 16 ст. Узнік каля 1580 года, верагодна, на Навагрудчыне ў асяроддзі беларускай шляхты. Уключае творы старажытнай беларускай перакладной і арыгінальнай літаратуры, якіх не было ў іншых рукапісах. Сярод іх: «Аповесць пра Трышчана», «[[Аповесць пра Баву]]», «Гісторыя пра Атылу», «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» (поўная рэдакцыя). Пераклады рыцарскіх раманаў змешчаны пад агульным загалоўкам «Повесть о витязех с книг сэрбских, а звлаща о славном рыцэры Трысчане, о Анцалоте и о Бове и о иншых витезех добрых». Тэксты твораў адметныя багаццем і чысцінёй тагачаснай беларускай літаратурнай мовы. Пазнанскі зборнік выяўлены ў 1846 годзе [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам ​Бадзянскім]]. Даследаваны [[Аляксандр Брукнер|Аляксандрам ​Брукнерам]]. Беларускія аповесці зборніка ўпершыню апублікаваў у 1888 годзе [[Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі|Аляксандр ​Весялоўскі]], летапіс — у 1907 годзе C.​Пташыцкі. Помнік зберагаецца ў публічнай бібліятэцы імя Э.​Рачынскага ў [[Познань|Познані]] (Польшча). [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] nnby768ihbrhqthqrgwdnaet0tqwvcg 5174807 5174806 2026-08-03T07:54:43Z Autumndancer 168015 5174807 wikitext text/x-wiki '''Пазнанскі зборнік''' — рукапісны помнік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] 16 ст. Узнік каля 1580 года, верагодна, на Навагрудчыне ў асяроддзі беларускай шляхты. Уключае творы старажытнай беларускай перакладной і арыгінальнай літаратуры, якіх не было ў іншых рукапісах. Сярод іх: «Аповесць пра Трышчана», «[[Аповесць пра Баву]]», «Гісторыя пра Атылу», «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» (поўная рэдакцыя). Пераклады рыцарскіх раманаў змешчаны пад агульным загалоўкам «Повесть о витязех с книг сэрбских, а звлаща о славном рыцэры Трысчане, о Анцалоте и о Бове и о иншых витезех добрых». Тэксты твораў адметныя багаццем і чысцінёй тагачаснай беларускай літаратурнай мовы. Пазнанскі зборнік выяўлены ў 1846 годзе [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам ​Бадзянскім]]. Даследаваны [[Аляксандр Брукнер|Аляксандрам ​Брукнерам]]. Беларускія аповесці зборніка ўпершыню апублікаваў у 1888 годзе [[Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі|Аляксандр ​Весялоўскі]], летапіс — у 1907 годзе C.​Пташыцкі. Помнік зберагаецца ў публічнай бібліятэцы імя Э.​Рачынскага ў [[Познань|Познані]] (Польшча). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнанскі зборнік||}} [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] cbpjkpkd51yzch6uh1hu4xwic1d8gxp 0 812026 5174810 2026-08-03T08:03:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пазнякоў}} '''Іван Барысавіч Пазнякоў''' ({{ДН|1|7|1902}}, в. [[Хутаранка]], [[Гомельскі раён]] — {{ДС|5|10|1997}}) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў камуністычнага падполля і партызанскага руху на тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў Вяліка...» 5174810 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пазнякоў}} '''Іван Барысавіч Пазнякоў''' ({{ДН|1|7|1902}}, в. [[Хутаранка]], [[Гомельскі раён]] — {{ДС|5|10|1997}}) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў камуністычнага падполля і партызанскага руху на тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Біяграфія == Скончыў Вышэйшую школу партыйных арганізатараў пры ЦК ВКП(б) (1940). З 1931 года на партыйнай рабоце, з 1940 года — 1-ы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года на Заходнім, Цэнтральным, Бранскім і Калінінскім франтах, з лістапада 1942 года — сакратар Віцебскага падпольнага абкама КП(б)Б. Пасля вайны сакратар Віцебскага абкама, Аршанскага, Віцебскага гаркамаў КПБ. У 1960—71 гадах у апараце ЦК КПБ. Член ЦК КПБ у 1940—60. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1940—63 гадах. Адзін з аўтараў кнігі «Без лініі фронту» (2-е выданне, 1979). {{DEFAULTSORT:Пазнякоў}} 9zyuye8dcf96tdtq4tvku8c90sxe9v1 5174811 5174810 2026-08-03T08:04:36Z Autumndancer 168015 5174811 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пазнякоў}} '''Іван Барысавіч Пазнякоў''' ({{ДН|1|7|1902}}, в. [[Хутаранка]], [[Гомельскі раён]] — {{ДС|5|10|1997}}) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў камуністычнага падполля і партызанскага руху на тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Біяграфія == Скончыў Вышэйшую школу партыйных арганізатараў пры ЦК ВКП(б) (1940). З 1931 года на партыйнай рабоце, з 1940 года — 1-ы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года на Заходнім, Цэнтральным, Бранскім і Калінінскім франтах, з лістапада 1942 года — сакратар Віцебскага падпольнага абкама КП(б)Б. Пасля вайны сакратар Віцебскага абкама, Аршанскага, Віцебскага гаркамаў КПБ. У 1960—71 гадах у апараце ЦК КПБ. Член ЦК КПБ у 1940—60. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1940—63 гадах. Адзін з аўтараў кнігі «Без лініі фронту» (2-е выданне, 1979). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазнякоў Іван Барысавіч||}} {{DEFAULTSORT:Пазнякоў}} qtt8e8rhntamrcan6o6y8nh112qkn1l 0 812027 5174814 2026-08-03T08:12:09Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Арый Майсеевіч Пазоўскі''' () — расійскі [[дырыжор]]. [[Народны артыст СССР]] (1940). == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1904, клас Л.Аўэра). З 1905 года дырыжор у [[Мінск]]у, пазней у розных оперных тэатрах, у т. л. Оперным тэатры Зіміна ў Мас...» 5174814 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арый Майсеевіч Пазоўскі''' () — расійскі [[дырыжор]]. [[Народны артыст СССР]] (1940). == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1904, клас Л.Аўэра). З 1905 года дырыжор у [[Мінск]]у, пазней у розных оперных тэатрах, у т. л. Оперным тэатры Зіміна ў Маскве (1908—10), у петраградскім Народным доме (1916—18). У 1923—28 гадах (з перапынкам) дырыжор, у 1943—48 гадах мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве, у 1936—43 у Ленінградскім т-ры оперы і балета. Яго інтэрпрэтацыі рус. класічных опер адметныя тонкім густам і філіграннай апрацоўкай дэталей. Сярод пастановак у Ленінградскім тэатры; «Казка пра цара Салтана» М.​Рымскага-Корсакава (1937), «Кармэн» Ж.​Бізэ (1938), «Іван Сусанін» М.​Глінкі (1939), «Чарадзейка» П.​Чайкоўскага (1941), «Емяльян Пугачоў» М.​Каваля (1942), «Ноч перад Калядамі» Рымскага-Корсакава (1943); у Вялікім тэатры — «Фауст» Ш.​Гуно (1924), «Валькірыя» Р.​Вагнера (1925), «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага (1927), «Іван Сусанін» (1945). Аўтар кнігі «Запіскі дырыжора» (2-е выданне, 1968). [[Сталінская прэмія]] (1941, 1942, 1943). {{DEFAULTSORT:Пазоўскі}} [[Катэгорыя:Дырыжоры Расіі]] 6p3d9z8t7dpisbvw478viz6tm9xe7n4 5174816 5174814 2026-08-03T08:13:59Z Autumndancer 168015 5174816 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арый Майсеевіч Пазоўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[дырыжор]]. [[Народны артыст СССР]] (1940). == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1904, клас Л.Аўэра). З 1905 года дырыжор у [[Мінск]]у, пазней у розных оперных тэатрах, у т. л. Оперным тэатры Зіміна ў Маскве (1908—10), у петраградскім Народным доме (1916—18). У 1923—28 гадах (з перапынкам) дырыжор, у 1943—48 гадах мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве, у 1936—43 у Ленінградскім т-ры оперы і балета. Яго інтэрпрэтацыі рус. класічных опер адметныя тонкім густам і філіграннай апрацоўкай дэталей. Сярод пастановак у Ленінградскім тэатры; «Казка пра цара Салтана» М.​Рымскага-Корсакава (1937), «Кармэн» Ж.​Бізэ (1938), «Іван Сусанін» М.​Глінкі (1939), «Чарадзейка» П.​Чайкоўскага (1941), «Емяльян Пугачоў» М.​Каваля (1942), «Ноч перад Калядамі» Рымскага-Корсакава (1943); у Вялікім тэатры — «Фауст» Ш.​Гуно (1924), «Валькірыя» Р.​Вагнера (1925), «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага (1927), «Іван Сусанін» (1945). Аўтар кнігі «Запіскі дырыжора» (2-е выданне, 1968). [[Сталінская прэмія]] (1941, 1942, 1943). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пазоўскі}} [[Катэгорыя:Дырыжоры Расіі]] 3i6vlpyvsqrkb3k3uwdgukakdwgoogr 5174817 5174816 2026-08-03T08:14:48Z Autumndancer 168015 5174817 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арый Майсеевіч Пазоўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[дырыжор]]. [[Народны артыст СССР]] (1940). == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1904, клас Л.Аўэра). З 1905 года дырыжор у [[Мінск]]у, пазней у розных оперных тэатрах, у т. л. Оперным тэатры Зіміна ў Маскве (1908—10), у петраградскім Народным доме (1916—18). У 1923—28 гадах (з перапынкам) дырыжор, у 1943—48 гадах мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]] ў Маскве, у 1936—43 у Ленінградскім т-ры оперы і балета. Яго інтэрпрэтацыі рус. класічных опер адметныя тонкім густам і філіграннай апрацоўкай дэталей. Сярод пастановак у Ленінградскім тэатры; «Казка пра цара Салтана» М.​Рымскага-Корсакава (1937), «Кармэн» Ж.​Бізэ (1938), «Іван Сусанін» М.​Глінкі (1939), «Чарадзейка» П.​Чайкоўскага (1941), «Емяльян Пугачоў» М.​Каваля (1942), «Ноч перад Калядамі» Рымскага-Корсакава (1943); у Вялікім тэатры — «Фауст» Ш.​Гуно (1924), «Валькірыя» Р.​Вагнера (1925), «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага (1927), «Іван Сусанін» (1945). Аўтар кнігі «Запіскі дырыжора» (2-е выданне, 1968). [[Сталінская прэмія]] (1941, 1942, 1943). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазоўскі Арый Майсеевіч||}} {{DEFAULTSORT:Пазоўскі}} [[Катэгорыя:Дырыжоры Расіі]] ewb86oyzjviafbg75ujyxua97cuxplw 0 812028 5174818 2026-08-03T08:15:10Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] 5174818 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] otcqhsbk9vwjwpailcmhayvv3wyifdv 0 812029 5174819 2026-08-03T08:15:31Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] 5174819 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] otcqhsbk9vwjwpailcmhayvv3wyifdv 0 812030 5174820 2026-08-03T08:16:00Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] 5174820 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арый Майсеевіч Пазоўскі]] otcqhsbk9vwjwpailcmhayvv3wyifdv 0 812031 5174841 2026-08-03T09:28:12Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78436597|Jan Gottlieb Bloch]]» 5174841 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Ян Готліб Блох''' (нар. [[24 чэрвеня]] [[1836|1836 г.]] у [[Радам|Радаме]], пам. [[7 студзеня]] [[1902|1902 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык. Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], магчыма, найбольш прадстаўніком ужо сфарміраванай польскай буржуазіі. Пасля смерці яго апісвалі ''як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя.'' . == Вучоба і праца == Ён нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (1790-19 стагоддзе) і Фрыдрыха Ноймарка. Яго бацька паходзіў з [[Лёзна|Лёзна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года ён выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на паравым млыне, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]] . Займаючыся будаўніцтвам чыгункі, ён набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «<nowiki><i>Częstocice</i></nowiki>» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Вядомае суперніцтва з Леапольдам Кроненбергам (выдатным варшаўскім фінансістам яўрэйскага паходжання, братам цесця Блоха) не нанесла ніякай шкоды капіталу ці фінансаваму і сацыяльнаму становішчу Бліёха. Перайшоў у каталіцызм пасля 1872 года, бо ў 1871 годзе, як дэлегат Царкоўнага сінода, ён быў абраны ў сінадальны рэвізійны камітэт у сёмы раз запар. У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе ён набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак'' . Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. Статыстычныя працы Працамі  «Рускія  чыгункі...»  (1875)  і «Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «Фабрычная  прамысловасць  Царства Польскага  1871—1880»  (Варшава, 1881—84);  «Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах»  (СПб., 1890),  «Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім»  (Варшава,  1892),  «Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.»  (Парыж,  1900);  «Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У  яю  працах  шмат  звестак  пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца: Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць… Сіянізм З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Габрэйскага каланіяльнага банка. == Сямейныя адносіны == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічнай рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга ) , з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзаэфа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]] . У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі . Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў прыгожую стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1) . == Публікацыі == Пад яго кіраўніцтвам быў апублікаваны шырокі спектр публікацый на рускай мове: == Асаблівасці творчасці Яна Блоха == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] hk0gagii8nedayjcao6pg13fddenxn7 5174844 5174841 2026-08-03T09:34:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5174844 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Іван Станіслававіч Бліёх''' ([[Польская мова|пол]]. ''Jan Gottlieb Bloch'', рус. ''Иван Станиславович Блиох,'' [[24 чэрвеня]] [[1836|1836,]] [[Радам]] - [[7 студзеня]] [[1902|1902,]] [[Варшава]]) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык. Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя''.'' == Вучоба і праца == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з [[Лёзна|Лёзна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на паравым млыне, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]] . Займаючыся будаўніцтвам чыгункі, ён набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «<nowiki><i>Częstocice</i></nowiki>» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Вядомае суперніцтва з Леапольдам Кроненбергам (выдатным варшаўскім фінансістам яўрэйскага паходжання, братам цесця Блоха) не нанесла ніякай шкоды капіталу ці фінансаваму і сацыяльнаму становішчу Бліёха. Перайшоў у каталіцызм пасля 1872 года, бо ў 1871 годзе, як дэлегат Царкоўнага сінода, ён быў абраны ў сінадальны рэвізійны камітэт у сёмы раз запар. У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе ён набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак''. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. == Статыстычныя працы == Працамі  «Рускія  чыгункі...»  (1875)  і «Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «Фабрычная  прамысловасць  Царства Польскага  1871—1880»  (Варшава, 1881—84);  «Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах»  (СПб., 1890),  «Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім»  (Варшава,  1892),  «Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.»  (Парыж,  1900);  «Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У  яю  працах  шмат  звестак  пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца:<blockquote>Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…</blockquote>Сіянізм З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Габрэйскага каланіяльнага банка. == Сямейныя адносіны == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічнай рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга ) , з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзаэфа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]] . У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі . Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў прыгожую стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1) . == Публікацыі == * «Русские железные дороги», 1875 * «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875) * «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875) * «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876) * «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878). * «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877) * «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс * «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах» * «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6. * «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских» * «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900» == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бліёх Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 99sp644ugl6nzwa9myj52ml1pvqv92m 5174847 5174844 2026-08-03T09:38:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5174847 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Іван Станіслававіч Бліёх''' ([[Польская мова|пол]]. ''Jan Gottlieb Bloch'', рус. ''Иван Станиславович Блиох,'' [[24 чэрвеня]] [[1836|1836,]] [[Радам]] - [[7 студзеня]] [[1902|1902,]] [[Варшава]]) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык. Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя''.'' == Вучоба і праца == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з [[Лёзна|Лёзна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на паравым млыне, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]] . Займаючыся будаўніцтвам чыгункі, ён набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «<nowiki><i>Częstocice</i></nowiki>» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Вядомае суперніцтва з Леапольдам Кроненбергам (выдатным варшаўскім фінансістам яўрэйскага паходжання, братам цесця Блоха) не нанесла ніякай шкоды капіталу ці фінансаваму і сацыяльнаму становішчу Бліёха. Перайшоў у каталіцызм пасля 1872 года, бо ў 1871 годзе, як дэлегат Царкоўнага сінода, ён быў абраны ў сінадальны рэвізійны камітэт у сёмы раз запар. У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе ён набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак''. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. == Статыстычныя працы == Працамі  «Рускія  чыгункі...»  (1875)  і «Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «Фабрычная  прамысловасць  Царства Польскага  1871—1880»  (Варшава, 1881—84);  «Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах»  (СПб., 1890),  «Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім»  (Варшава,  1892),  «Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.»  (Парыж,  1900);  «Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У  яю  працах  шмат  звестак  пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца:<blockquote>Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…<ref>''Витте С. Ю.''&#x20;1849—1894: Детство. Царствования Александра II и Александра III, глава 7&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Воспоминания.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: Соцэкгиз, 1960.&#x20;— Т.&#x20;1.&#x20;— С.&#x20;115—120, 337—338, 358—359.&nbsp;</ref></blockquote> == Сіянізм == З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Яўрэйскага каланіяльнага банка. == Сямейныя адносіны == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічнай рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга ) , з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзаэфа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]] . У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі . Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў прыгожую стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1). == Літаратура == * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1908—1913. * {{ВТ-ВЭС|Блиох, Иван Станиславович|том=4|страницы=569—570}} * ''Волынец А.'' Пророки Великой войны * Гуренович М. А. Блиох (Блох) Иван Станиславович // Польский Петербург. Энциклопедия Польский Петербург. Энциклопедия * Бліёх Іван Станіслававіч // [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 191. == Публікацыі == * «Русские железные дороги», 1875 * «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875) * «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875) * «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876) * «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878). * «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877) * «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс * «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах» * «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6. * «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских» * «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900» == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бліёх Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] i02rli20lvkg5y0a98bsffgucwx9shf 5174849 5174847 2026-08-03T09:48:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5174849 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Іван Станіслававіч Бліёх''' ([[Польская мова|пол]]. ''Jan Gottlieb Bloch'', рус. ''Иван Станиславович Блиох,'' [[24 чэрвеня]] [[1836|1836,]] [[Радам]] - [[7 студзеня]] [[1902|1902,]] [[Варшава]]) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык. Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя''.'' == Вучоба і праца == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з [[Лешна (Польшча)|Лешна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на паравым млыне, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]] . Займаючыся будаўніцтвам чыгункі, ён набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «<nowiki><i>Częstocice</i></nowiki>» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Вядом Перайшоў у каталіцызм пасля 1872 года. У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе ён набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак''. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. == Статыстычныя працы == Працамі  «Рускія  чыгункі...»  (1875)  і «Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «Фабрычная  прамысловасць  Царства Польскага  1871—1880»  (Варшава, 1881—84);  «Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах»  (СПб., 1890),  «Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім»  (Варшава,  1892),  «Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.»  (Парыж,  1900);  «Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У  яю  працах  шмат  звестак  пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца:<blockquote>Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…<ref>''Витте С. Ю.''&#x20;1849—1894: Детство. Царствования Александра II и Александра III, глава 7&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Воспоминания.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: Соцэкгиз, 1960.&#x20;— Т.&#x20;1.&#x20;— С.&#x20;115—120, 337—338, 358—359.&nbsp;</ref></blockquote> == Сіянізм == З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Яўрэйскага каланіяльнага банка. == Сямейныя адносіны == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічнай рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга ) , з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзаэфа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]] . У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі . Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў прыгожую стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1). == Літаратура == * Бліёх Іван Станіслававіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 191. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1908—1913. * {{ВТ-ВЭС|Блиох, Иван Станиславович|том=4|страницы=569—570}} * [https://www.polskipetersburg.ru/search/simple?sPs%5B0%5D.tV=%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%85 Гуренович М. А. Блиох (Блох) Иван Станиславович] // Польский Петербург. Энциклопедия * ''Ильин С.В.'' Блиох Иван Станиславович // Экономическая история России с древнейших времен до 1917 г. Энциклопедия. Т. 1. М., 2008. С. 247-248. * ''Grodek Andrzej.'' Bloch Jan Gotlib // Polski slownik biograficzny. Т. 2. Krakow. S. 124-126. * Kapitalista, pacyfista, filantrop Jan Bloch (1836-1902) / pod red. Andrzeja Zora. Warszawa, 2014. * ''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa. == Публікацыі == * «Русские железные дороги», 1875 * «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875) * «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875) * «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876) * «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878). * «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877) * «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс * «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах» * «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6. * «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских» * «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900» == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бліёх Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] mi3xuwngc5597ifb5oegxxrhqk1u1j4 5174850 5174849 2026-08-03T09:52:56Z Aliaksei Lastouski 75892 5174850 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Іван Станіслававіч Бліёх''' ([[Польская мова|пол]]. ''Jan Gottlieb Bloch'', рус. ''Иван Станиславович Блиох,'' [[24 чэрвеня]] [[1836|1836,]] [[Радам]] - [[7 студзеня]] [[1902|1902,]] [[Варшава]]) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык. Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя''.'' == Вучоба і праца == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з [[Лешна (Польшча)|Лешна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на паравым млыне, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]] . Займаючыся будаўніцтвам чыгункі, ён набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «<nowiki><i>Częstocice</i></nowiki>» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Вядом Перайшоў у каталіцызм пасля 1872 года. У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе ён набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак''. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. == Статыстычныя працы == Працамі  «Рускія  чыгункі...»  (1875)  і «Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «Фабрычная  прамысловасць  Царства Польскага  1871—1880»  (Варшава, 1881—84);  «Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах»  (СПб., 1890),  «Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім»  (Варшава,  1892),  «Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.»  (Парыж,  1900);  «Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У  яю  працах  шмат  звестак  пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца:<blockquote>Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…<ref>''Витте С. Ю.''&#x20;1849—1894: Детство. Царствования Александра II и Александра III, глава 7&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Воспоминания.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: Соцэкгиз, 1960.&#x20;— Т.&#x20;1.&#x20;— С.&#x20;115—120, 337—338, 358—359.&nbsp;</ref></blockquote> == Сіянізм == З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Яўрэйскага каланіяльнага банка. Пацыфізм У творы «Будучая вайна ў тэхнічных, эканамічных і палітычных адносінах» (Т. 1–6, СПб.: тып. І.А. Ефрона, 1898) імкнуўся даказаць, што вайна паміж сучаснымі дзяржавамі-мілітарыстамі з'яўляецца бессэнсоўнай, і пачатак вайны прывядзе да спусташэння абодвух ваюючых бакоў. Апошнія гады жыцця прысвяціў прапагандзе пацыфісцкіх лозунгаў, друкуючы свае артыкулы ў часопісах, брашурах, а таксама выступаючы на ​​розных канферэнцыях сумесна з дзяржаўнымі дзеячамі і палітыкамі (у прыватнасці, на I Міжнароднай канферэнцыі Міра ў [[Гаага|Гаазе]] ў 1899). Апошняй яго справай была заснаванне Музея Вайны і Міра ў [[Люцэрн|Люцэрне]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], адкрытага толькі пасля яго смерці 7 чэрвеня 1902 г. (фармальна музей праіснаваў да 1919, а фактычна да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]). З'яўляўся першым польскім кандыдатам для [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі]] [[Нобелеўская прэмія міру|міру]] (але памёр, і не паспеў атрымаць, бо прэмія не прысуджаецца пасмяротна). == Сям'я == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічна-рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга ) , з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзаэфа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]] . У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі. Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1). == Літаратура == * Бліёх Іван Станіслававіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 191. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1908—1913. * {{ВТ-ВЭС|Блиох, Иван Станиславович|том=4|страницы=569—570}} * [https://www.polskipetersburg.ru/search/simple?sPs%5B0%5D.tV=%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%85 Гуренович М. А. Блиох (Блох) Иван Станиславович] // Польский Петербург. Энциклопедия * ''Ильин С.В.'' Блиох Иван Станиславович // Экономическая история России с древнейших времен до 1917 г. Энциклопедия. Т. 1. М., 2008. С. 247-248. * ''Grodek Andrzej.'' Bloch Jan Gotlib // Polski slownik biograficzny. Т. 2. Krakow. S. 124-126. * Kapitalista, pacyfista, filantrop Jan Bloch (1836-1902) / pod red. Andrzeja Zora. Warszawa, 2014. * ''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa. == Публікацыі == * «Русские железные дороги», 1875 * «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875) * «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875) * «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876) * «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878). * «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877) * «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс * «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах» * «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6. * «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских» * «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900» == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бліёх Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] jyn1qfv1at02c2d57yigy9plnm84noy 5174851 5174850 2026-08-03T09:57:20Z Aliaksei Lastouski 75892 5174851 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Іван Станіслававіч Бліёх''' ([[Польская мова|пол]]. ''Jan Gottlieb Bloch'', рус. ''Иван Станиславович Блиох,'' [[24 чэрвеня]] [[1836|1836,]] [[Радам]] - [[7 студзеня]] [[1902|1902,]] [[Варшава]]) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык.<ref>''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa.</ref> Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя''.'' == Вучоба і праца == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з [[Лешна (Польшча)|Лешна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на [[Паравы млын|паравым млын]]<nowiki/>е, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]]. Займаючыся будаўніцтвам чыгункі,набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «''Częstocice''» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Перайшоў у каталіцызм пасля 1872 года. У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак''. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. == Статыстычныя працы == Працамі  «''Рускія  чыгункі...''»  (1875)  і «''Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі''»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «''Фабрычная  прамысловасць Царства Польскага 1871—1880''»  (Варшава, 1881—84);  «''Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя''»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «''Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах''»  (СПб., 1890),  «''Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім''»  (Варшава,  1892),  «''Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.''»  (Парыж,  1900);  «''Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх''»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У яго працах шмат звестак пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца:<blockquote>Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…<ref>''Витте С. Ю.''&#x20;1849—1894: Детство. Царствования Александра II и Александра III, глава 7&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Воспоминания.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: Соцэкгиз, 1960.&#x20;— Т.&#x20;1.&#x20;— С.&#x20;115—120, 337—338, 358—359.&nbsp;</ref></blockquote> == Сіянізм == З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Яўрэйскага каланіяльнага банка. == Пацыфізм == У творы «''Будучая вайна ў тэхнічных, эканамічных і палітычных адносінах''» (Т. 1–6, СПб.: тып. І.А. Ефрона, 1898) імкнуўся даказаць, што вайна паміж сучаснымі дзяржавамі-мілітарыстамі з'яўляецца бессэнсоўнай, і пачатак вайны прывядзе да спусташэння абодвух ваюючых бакоў. Апошнія гады жыцця прысвяціў прапагандзе пацыфісцкіх лозунгаў, друкуючы свае артыкулы ў часопісах, брашурах, а таксама выступаючы на ​​розных канферэнцыях сумесна з дзяржаўнымі дзеячамі і палітыкамі (у прыватнасці, на I Міжнароднай канферэнцыі Міра ў [[Гаага|Гаазе]] ў 1899). Апошняй яго справай была заснаванне Музея Вайны і Міра ў [[Люцэрн|Люцэрне]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], адкрытага толькі пасля яго смерці 7 чэрвеня 1902 г. (фармальна музей праіснаваў да 1919, а фактычна да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]). З'яўляўся першым польскім кандыдатам для [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі]] [[Нобелеўская прэмія міру|міру]] (але памёр, і не паспеў атрымаць, бо прэмія не прысуджаецца пасмяротна). == Сям'я == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічна-рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга), з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзаэфа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]]. У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі. Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1). == Літаратура == * Бліёх Іван Станіслававіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 191. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1908—1913. * {{ВТ-ВЭС|Блиох, Иван Станиславович|том=4|страницы=569—570}} * [https://www.polskipetersburg.ru/search/simple?sPs%5B0%5D.tV=%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%85 Гуренович М. А. Блиох (Блох) Иван Станиславович] // Польский Петербург. Энциклопедия * ''Ильин С.В.'' Блиох Иван Станиславович // Экономическая история России с древнейших времен до 1917 г. Энциклопедия. Т. 1. М., 2008. С. 247-248. * ''Grodek Andrzej.'' Bloch Jan Gotlib // Polski slownik biograficzny. Т. 2. Krakow. S. 124-126. * Kapitalista, pacyfista, filantrop Jan Bloch (1836-1902) / pod red. Andrzeja Zora. Warszawa, 2014. * ''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa. == Публікацыі == * «Русские железные дороги», 1875 * «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875) * «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875) * «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876) * «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878). * «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877) * «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс * «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах» * «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6. * «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских» * «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900» == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бліёх Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] mrrwl5nvcn99hoknxhc39lsl05a0zvw 5174854 5174851 2026-08-03T10:08:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5174854 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Іван Станіслававіч Бліёх''' ([[Польская мова|пол]]. ''Jan Gottlieb Bloch'', рус. ''Иван Станиславович Блиох,'' [[24 чэрвеня]] [[1836|1836,]] [[Радам]] - [[7 студзеня]] [[1902|1902,]] [[Варшава]]) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык.<ref name=":0">''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa.</ref> Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя''.'' == Вучоба і праца == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з [[Лешна (Польшча)|Лешна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на [[Паравы млын|паравым млын]]<nowiki/>е, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]]. Займаючыся будаўніцтвам чыгункі,набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «''Częstocice''» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Застаецца незразумелым, ці перайшоў ён у каталіцызм.<ref name=":0" /> У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак''. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. == Статыстычныя працы == Працамі  «''Рускія  чыгункі...''»  (1875)  і «''Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі''»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «''Фабрычная  прамысловасць Царства Польскага 1871—1880''»  (Варшава, 1881—84);  «''Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя''»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «''Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах''»  (СПб., 1890),  «''Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім''»  (Варшава,  1892),  «''Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.''»  (Парыж,  1900);  «''Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх''»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У яго працах шмат звестак пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца:<blockquote>Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…<ref>''Витте С. Ю.''&#x20;1849—1894: Детство. Царствования Александра II и Александра III, глава 7&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Воспоминания.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: Соцэкгиз, 1960.&#x20;— Т.&#x20;1.&#x20;— С.&#x20;115—120, 337—338, 358—359.&nbsp;</ref></blockquote> == Сіянізм == З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Яўрэйскага каланіяльнага банка. == Пацыфізм == У творы «''Будучая вайна ў тэхнічных, эканамічных і палітычных адносінах''» (Т. 1–6, СПб.: тып. І.А. Ефрона, 1898) імкнуўся даказаць, што вайна паміж сучаснымі дзяржавамі-мілітарыстамі з'яўляецца бессэнсоўнай, і пачатак вайны прывядзе да спусташэння абодвух ваюючых бакоў. Апошнія гады жыцця прысвяціў прапагандзе пацыфісцкіх лозунгаў, друкуючы свае артыкулы ў часопісах, брашурах, а таксама выступаючы на ​​розных канферэнцыях сумесна з дзяржаўнымі дзеячамі і палітыкамі (у прыватнасці, на I Міжнароднай канферэнцыі Міра ў [[Гаага|Гаазе]] ў 1899). Апошняй яго справай была заснаванне Музея Вайны і Міра ў [[Люцэрн|Люцэрне]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], адкрытага толькі пасля яго смерці 7 чэрвеня 1902 г. (фармальна музей праіснаваў да 1919, а фактычна да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]). З'яўляўся першым польскім кандыдатам для [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі]] [[Нобелеўская прэмія міру|міру]], але памёр да разгляду намінацыі. == Сям'я == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічна-рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга), з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзаэфа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]]. У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне філантропіі. Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1). == Літаратура == * Бліёх Іван Станіслававіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 191. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1908—1913. * {{ВТ-ВЭС|Блиох, Иван Станиславович|том=4|страницы=569—570}} * [https://www.polskipetersburg.ru/search/simple?sPs%5B0%5D.tV=%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%85 Гуренович М. А. Блиох (Блох) Иван Станиславович] // Польский Петербург. Энциклопедия * ''Ильин С.В.'' Блиох Иван Станиславович // Экономическая история России с древнейших времен до 1917 г. Энциклопедия. Т. 1. М., 2008. С. 247-248. * ''Grodek Andrzej.'' Bloch Jan Gotlib // Polski slownik biograficzny. Т. 2. Krakow. S. 124-126. * Kapitalista, pacyfista, filantrop Jan Bloch (1836-1902) / pod red. Andrzeja Zora. Warszawa, 2014. * ''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa. == Публікацыі == * «Русские железные дороги», 1875 * «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875) * «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875) * «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876) * «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878). * «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877) * «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс * «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах» * «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6. * «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских» * «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900» == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бліёх Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 60g5yyjqc9hxpwophifjoo9ruuge06a 5174858 5174854 2026-08-03T10:17:33Z Aliaksei Lastouski 75892 5174858 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Jan Gotlib Bloch }} [[Файл:Bloch_POL_COA.svg|міні| Герб з моманту атрымання дваранства ў 1883 годзе]] [[Файл:Jan_Gotlib_Bloch_-_grób.jpg|міні|361x361пкс| Магіла Яна Готліба Блоха на Павонзкіх могілках]] '''Іван Станіслававіч Бліёх''' ([[Польская мова|пол]]. ''Jan Gottlieb Bloch'', [[Руская мова|рус]]. ''Иван Станиславович Блиох,'' [[24 чэрвеня]] [[1836|1836,]] [[Радам]] - [[7 студзеня]] [[1902|1902,]] [[Варшава]]) — польскі фінансіст і прамысловец, «кароль чыгунак», статыстык.<ref name=":0">''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa.</ref> Быў сімвалам эпохі сталага [[Капіталізм|капіталізму]], пасля смерці яго апісвалі як найвыдатнейшую і найцікавейшую фігуру ў фінансавым свеце Варшавы канца XIX стагоддзя, зорку першай велічыні польскай фінансавай эліты ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя''.'' == Вучоба і праца == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў сям'і Селіма (Саламона) і Фрыдэрыкі Нэймар. Яго бацька паходзіў з [[Лешна (Польшча)|Лешна,]] валодаў невялікай фабрыкай па фарбаванні тэкстылю, якая спачатку знаходзілася ў Радаме, а пазней у Варшаве. У Яна Готліба было восем братоў і сясцёр. Скончыў рэальную школу ў Варшаве. Каля 1851 года выехаў у Варшаву. Яму тады было пятнаццаць гадоў. Спачатку ён працаваў у варшаўскім банку пасыльным у Генрыка Цёпліца. Адначасова наведваў сярэднюю школу ў Варшаве. Пасля заканчэння працы ў банку працаваў ва ўпраўленні памешчыцкіх маёнткаў на Падоллі. У 1851 годзе адмовіўся ад [[Іўдаізм|іўдаізму]] і перайшоў у [[кальвінізм]]. Калі яму было 19 гадоў, паехаў працаваць у [[Санкт-Пецярбург]]. Спачатку працаваў там на [[Паравы млын|паравым млын]]<nowiki/>е, а потым пачаў будаваць чыгункі як прадпрымальнік, спачатку як субарэндатар, выконваючы будаўнічыя работы, звязаныя з [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка|лініяй Варшава-Пецярбург]], пабудаваў, сярод іншага, [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|чыгуначны вакзал у Санкт-Пецярбургу]]. Займаючыся будаўніцтвам чыгункі,набыў значны маёнтак, што дазволіла яму заснаваць уласны банк пасля вяртання ў Польшчу ў 1862 годзе. Але перад гэтым вырашыў на некаторы час паехаць за мяжу, вучыўся ў нямецкіх універсітэтах, з 1860 года некаторы час ва [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|ўніверсітэце Берліна]]. Пасля вяселля з Эміліяй, дачкой доктара Генрыка Кроненберга, Бліёх назаўсёды пасяліўся ў Варшаве, купіў цудоўны дом і заснаваў вялікую банкаўскую кантору. З 1864 года укладваў свой капітал у розныя прамысловыя прадпрыемствы, у тым ліку: у Варшаве ён купіў, перабудаваў і мадэрнізаваў паравы млын і пабудаваў механічную пякарню. Меў значную долю ў цукровай прамысловасці, купляў і мадэрнізаваў цукровыя заводы, у тым ліку: «''Częstocice''» ў Радамскім краі, «''Dobzelin''» у [[Кутна|Кутненскім краі]], [[Вэлыкы Жытын|''«Żytyń»'']] на [[Валынь|Валыні]]. Таксама эксплуатаваў лясы на Валыні. Зацікаўленасці Бліёха былі выключна шматграннымі, бо ён таксама стаў эканамістам і фінансістам. Яго банк, не самы буйны, але значны ў галіне, працаваў амаль паўстагоддзя. Застаецца незразумелым, ці перайшоў ён у каталіцызм.<ref name=":0" /> У 1875 годзе, ва ўзросце 39 гадоў, ён лічыўся выдатным экспертам па чыгуначных пытаннях, знаходзіўся на піку сваёй кар'еры, прадпрымаў смелыя ініцыятывы шматграннага характару і дасягаў найвялікшых поспехаў. У 1883 годзе набыў зямельны маёнтак плошчай 30 влокаў [[Лэнчна|у Лэнчне]] на Любліншчыне (менавіта там, недалёка [[Люблін|ад Любліна]], праз амаль 100 гадоў быў створаны новы вугальны басейн, але, наколькі нам вядома, Бліёх не ведаў пра вугальныя пласты, інакш, верагодна, менавіта ён бы ініцыяваў будаўніцтва шахты). У той час гэта быў вялікі маёнтак, багаты на ўрадлівую глебу, а сам горад Лэнчна славіўся на паўднёвым усходзе Польшчы сваімі штогадовымі коннымі кірмашамі. Увесь час ён быў актыўным чыгуначным прадпрымальнікам, што было яго асноўнай дзейнасцю і дало яму красамоўную мянушку ''Караля чыгунак''. Жыццё і дзейнасць гэтага эканамічнага дзеяча і прадпрымальніка супала з часамі найвялікшага буму чыгуначнага будаўніцтва ў Расійскай імперыі. Будаўніцтва ў 1865 годзе жалезнай дарогі Фабрыка-Лодзь стала яго першай выдатнай магчымасцю ў Каралеўстве Польскім і першым крокам да галавакружнай кар'еры. Ён скарыстаўся гэтай магчымасцю. Ян Блох і іншыя сузаснавальнікі змаглі нядрэнна зарабіць, пабудаваўшы нават такую кароткую чыгуначную лінію, як Жалезная чыгунка Фабрычна-Лодзінскай чыгункі. З таго часу яго імя суправаджала амаль усе чыгуначныя ідэі і праекты ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]] на працягу апошніх 40 гадоў XIX стагоддзя, і будаўніцтва Лодзь-Фабрыканскай чыгункі не стала выключэннем. Наступным важным крокам у яго кар'еры стала стварэнне Паўднёва-Заходняй чыгуначнай кампаніі пасля набыцця большай часткі акцый Брэсцкай-Кіеўскай, Брэсцкай-Граеўскай і Адэскай чыгунак. У 1882 годзе ён атрымаў канцэсію на будаўніцтва чыгуначнай лініі Івангорад (цяпер [[Дэмблін]] ) — [[Дамброва Гурніча]], якая была завершана ў 1885 годзе. Гэтая чыгунка адыграла значную ролю ў эканамічным развіцці Каралеўства Польскага, спрыяючы прамысловаму адраджэнню [[Келецкая губерня|Кельцкай]] і [[Радамская губерня|Радамскай]] губерняў. Дзякуючы гэтым поспехам Блох стаў членам т. зв. навуковага камітэта пры Міністэрстве казначэйства, атрымаўшы званне [[Стацкі саветнік|дзяржаўнага дарадцы]] . Яго вельмі ўражвала, калі ў грамадстве да яго звярталіся як да генерала, і нездарма, бо яго тытул адпавядаў вайсковаму званню генерал-маёра. == Статыстычныя працы == Працамі  «''Рускія  чыгункі...''»  (1875)  і «''Уплыў  рускіх  чыгунак  на  эканамічны стан  Расіі''»  (т.  І—5,  1878)  паклаў  пачатак  развіццю  чыгуначнай  статыстыкі.  Аўтар прац  па  эканамічнайй  гісторыі,  эканоміцы прамысловасці  і  сельскай  гаспадаркі  Расіі: «''Фабрычная  прамысловасць Царства Польскага 1871—1880''»  (Варшава, 1881—84);  «''Фінансы  Расіі  XIX  стагоддзя''»  (т.  І—4,  СГІб.,  1882);  «''Меліярацыйны  крэдыт  і  стан  сельскай  гаспадаркі  ў  Расіі  і  замежных  краінах''»  (СПб., 1890),  «''Зямля  і  яе  запазычанасць  у  Царстве  Польскім''»  (Варшава,  1892),  «''Эканоміка-статыстычныя  працы  1875— 1900  гг.''»  (Парыж,  1900);  «''Параўнанне матэрыяльнага  і  духоўнага  дабрабыту губерняў  заходніх,  вялікарасійскіх  і ўсходніх''»  (т.  І—5,  з  атласам,  СПб., 1901).  У яго працах шмат звестак пра Беларусь. У мемуарах [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]] сцвярджаецца:<blockquote>Усе яго вучоныя працы пісаліся не ім, а пісаліся рознымі пісьменнікамі і спецыялістамі за грошы, якія ён ім плаціў. Сам жа Бліёх толькі складаў, і то з дапамогай сваіх супрацоўнікаў, праграму тых прац, якія ён прапаноўваў выдаваць…<ref>''Витте С. Ю.''&#x20;1849—1894: Детство. Царствования Александра II и Александра III, глава 7&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Воспоминания.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: Соцэкгиз, 1960.&#x20;— Т.&#x20;1.&#x20;— С.&#x20;115—120, 337—338, 358—359.&nbsp;</ref></blockquote> == Сіянізм == З 1897 года Бліёх удзельнічаў у працы Яўрэйскага каланізацыйнага таварыства (ЕКА) у Расіі і шчодра яго субсідаваў. Ён праявіў цікавасць да сіянізму і стаў сябрам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. Па просьбе Герцля ў 1899 годзе Бліёх дапамог дамагчыся дазволу ўладаў на свабодны продаж у Расіі акцый Яўрэйскага каланіяльнага банка. == Пацыфізм == У творы «''Будучая вайна ў тэхнічных, эканамічных і палітычных адносінах''» (Т. 1–6, СПб.: тып. І.А. Ефрона, 1898) імкнуўся даказаць, што вайна паміж сучаснымі дзяржавамі-мілітарыстамі з'яўляецца бессэнсоўнай, і пачатак вайны прывядзе да спусташэння абодвух ваюючых бакоў. Апошнія гады жыцця прысвяціў прапагандзе пацыфісцкіх лозунгаў, друкуючы свае артыкулы ў часопісах, брашурах, а таксама выступаючы на ​​розных канферэнцыях сумесна з дзяржаўнымі дзеячамі і палітыкамі (у прыватнасці, на I Міжнароднай канферэнцыі Міра ў [[Гаага|Гаазе]] ў 1899). Апошняй яго справай была заснаванне Музея Вайны і Міра ў [[Люцэрн|Люцэрне]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], адкрытага толькі пасля яго смерці 7 чэрвеня 1902 г. (фармальна музей праіснаваў да 1919, а фактычна да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]). З'яўляўся першым польскім кандыдатам для [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі]] [[Нобелеўская прэмія міру|міру]], але памёр да разгляду намінацыі. == Сям'я == З 12 лістапада 1883 года Ян Блох насіў дваранскі тытул з гербам Блох . 30 жніўня 1862 года ў Евангелічна-рэфармацкай царкве ў Варшаве ён ажаніўся з Эміліяй Кроненберг (1845-1921, дачкой Генрыка Анджэя Кроненберга), з якой у яго было пяцёра дзяцей: * Марыя Катажына (пам. 1926), жонка Юзафа Касцельскага, паэта і палітыка, маці пісьменніка Ўладзіслава Аўгуста Касцельскага . * Генрык Ян (нар. 1866, спадчыннік маёнтка Лэнчна), * Аляксандра Эмілія, жонка [[Юзаф Вейсенгоф|Юзафа Вейсэнгофа]], паэта і празаіка, * Эмілія, жонка Ксаверыя Галынскага, капітана гвардыі расійскай арміі, а пазней Міхала Ардэнгі, * Яніна Марыя, жонка Казіміра Кастанецкага, прафесара анатоміі Ягелонскага ўніверсітэта. Дачка Яна Блоха, Эмілія, і Ксаверый Галынскі, былі бацькамі Яна Галынскага, прадпрымальніка, члена Сейма тры тэрміны запар (II–IV) у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]. У апошнія гады свайго жыцця Ян Блох быў надзвычай актыўным у галіне [[Філантроп|філантропіі]]. Пры жыцці ён уклаў значныя сумы грошай у розныя грамадскія ініцыятывы, і ў сваім завяшчанні пакінуў на іх вялікія сумы грошай (да 400 000 рублёў, або 2,666 мільёна польскіх злотых). Адзіны сын Яна Блоха, Генрык, не пераняў бацьку, не працягнуў яго кар'еру, задаволіўся пасадай умерана заможнага землеўладальніка (хаця і ажаніўся з графіняй Ізабэлай Вадзінскай), кіраваў сямейным маёнткам у Лэнчне, утрымліваў стайню скаковых коней і не адыгрываў значнай ролі ў эканамічным жыцці. Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (участак 181-3/4-1). == Літаратура == * Бліёх Іван Станіслававіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 191. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона&#x20;: в 86&#x20;т. (82&#x20;т. и 4&#x20;доп.).&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Блиох, Иван Станиславович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1908—1913. * {{ВТ-ВЭС|Блиох, Иван Станиславович|том=4|страницы=569—570}} * [https://www.polskipetersburg.ru/search/simple?sPs%5B0%5D.tV=%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%85 Гуренович М. А. Блиох (Блох) Иван Станиславович] // Польский Петербург. Энциклопедия * ''Ильин С.В.'' Блиох Иван Станиславович // Экономическая история России с древнейших времен до 1917 г. Энциклопедия. Т. 1. М., 2008. С. 247-248. * ''Grodek Andrzej.'' Bloch Jan Gotlib // Polski slownik biograficzny. Т. 2. Krakow. S. 124-126. * Kapitalista, pacyfista, filantrop Jan Bloch (1836-1902) / pod red. Andrzeja Zora. Warszawa, 2014. * ''Zor Andrzej.'' [http://bloch.org.pl/images/pliki/Szkic.pdf Jan Gottlieb Bloch. Szkic biograficzny] // Fundacja im. Jana Blocha. Warszawa. == Публікацыі == * «Русские железные дороги», 1875 * «Труды комиссии по учреждению железнодорожных пенсионных касс» (СПб., 1875) * «Calculs servant de base pour des Caisses de Retraites» (Варшава, 1875) * «Исследование по вопросам, относящимся к производству, торговле и передвижению скота и скотских продуктов в России и за границей» (1876) * «Влияние железных дорог на экономическое состояние России» (5 томов, с графическим атласом, СПб., 1878). * «О взимании русскими железными дорогами провозных плат в металлической валюте» (1877) * «Финансы России XIX столетия» (4 тома, 1882) на сайте Руниверс * «О сельскохозяйственном мелиорационном кредите в России и иностранных государствах» * «Будущая война и её экономические последствия» (6 томов и 1 том картограмм). Том 1. Том 2. Том 3. Том 4. Том 6. * «Сравнение материального и нравственного благосостояния губерний западных, великороссийских и привислинских» * «Les ouvrages statistico-economiques 1875—1900» == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Бліёх Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Радаме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] <references /> [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі]] [[Катэгорыя:Банкіры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Статыстыка]] [[Катэгорыя:Пацыфізм]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Чыгункі Расійскай імперыі]] 2mf9pz0rzg8cqzzjwsx0r77mycmfr1g 10 812032 5174848 2026-08-03T09:41:35Z Ueschar 151377 Абнаўленне дакументацыі 5174848 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Шаблон для стварэння зносак, якія не спасылаюцца на літаратуру і іншыя крыніцы, напрыклад для заўваг або каментарыяў. Працуе ў спалучэнні з {{ш|notelist}}. {{TOC right}} == Ужыванне == : {{tc|Заўвага|''тэкст заўвагі''{{optp|1=name=''імя зноскі''|2=group=''група''}}}} Прыклад, : <pre>Тэкст з заўвагамі{{Заўвага|1-я заўвага}}, аформленымі як зноскі{{Заўвага|яшчэ адна заўвага}}.</pre> : Тэкст з заўвагамі{{Заўвага|1-я заўвага}}, аформленымі як зноскі{{Заўвага|яшчэ адна заўвага}}. Шаблон прадвызначана нумаруе заўвагі арабскімі лічбамі, але задаўшы параметр <code>group</code> можна нумараваць зноскі лацінскімі або грэчаскімі літарамі, рымскімі лічбамі. Прыклад, : <pre>Зноскі можна пазначаць грэчаскімі літарамі{{Заўвага|group=lower-greek|во гэтак}}.</pre> : Зноскі можна пазначаць грэчаскімі літарамі{{Заўвага|group=lower-greek|во гэтак}}. Каб ужываць адну зноску не раз, карыстайцеся параметрам <code>name</code>. Прыклад, : <pre>Каментуемы тэкст{{Заўвага|name=a|паўторная зноска заўвагі}}, пазней заўвагу можна паўтарыць{{Заўвага|name=a}}.</pre> : Каментуемы тэкст{{Заўвага|name=a|паўторная зноска заўвагі}}, пазней заўвагу можна паўтарыць{{Заўвага|name=a}}. Самі каментарыі і заўвагі паказваюцца шаблонам {{t|notelist}}. Калі ў зносках была зададзена група <code>group</code>, то шаблону {{t|notelist}} трэба задаць тую ж групу. Прыклад: <pre>{{notelist}}</pre> {{notelist}} <pre>{{notelist|group=lower-greek}}</pre> {{notelist|group=lower-greek}} Звычайна пералік заўваг ставяць у раздзеле «Заўвагі» да зносак на літаратуру і крыніцы: <pre> == Заўвагі == {{notelist}} == Зноскі == {{зноскі}} </pre> == Параметры для груп == Параметр {{para|group}} задаецца наступнымі выразамі: * <code>lower-alpha</code> — нумарацыя малымі лацінскімі літарамі; * <code>upper-alpha</code> — нумарацыя вялікімі лацінскімі літарамі; * <code>lower-roman</code> — нумарацыя рымскімі лічбамі (малымі); * <code>upper-roman</code> — нумарацыя рымскімі лічбамі (вялікімі); * <code>lower-greek</code> — нумарацыя малымі грэчаскімі літарамі. == Прыклады == {{markup|title=Радковыя літары |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist}} }} {{markup|title=Рымскія лічбы |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist|group=lower-roman}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{notelist|group=lower-roman}} }} {{markup|title=Паўторныя заўвагі |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|name=fn1}}. {{notelist}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|name=fn1}}. {{notelist}} }} oeorhkyefzu3zj3t2y3z8qlgabcy916 5174852 5174848 2026-08-03T09:57:50Z Ueschar 151377 Дадаў TemplateData 5174852 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Шаблон для стварэння заўваг і каментарыяў, якія не з'яўляюцца спасылкамі на літаратуру або іншыя крыніцы. Заўвагі выводзяцца асобным спісам з дапамогай шаблона {{ш|Notelist}}. {{TOC right}} == Ужыванне == : {{tc|Заўвага|''тэкст заўвагі''{{optp|1=name=''назва заўвагі''|2=group=''група''}}}} Напрыклад: <pre> Тэкст з заўвагай{{Заўвага|Тэкст заўвагі}}. </pre> Тэкст з заўвагай{{Заўвага|Тэкст заўвагі}}. Прадвызначана заўвагі нумаруюцца арабскімі лічбамі. З дапамогай параметра {{para|group}} можна выкарыстоўваць лацінскія або грэчаскія літары, а таксама рымскія лічбы. Напрыклад: <pre> Заўвагу можна пазначыць грэчаскай літарай{{Заўвага|group=lower-greek|Тэкст заўвагі}}. </pre> Заўвагу можна пазначыць грэчаскай літарай{{Заўвага|group=lower-greek|Тэкст заўвагі}}. === Паўторнае выкарыстанне заўвагі === Калі на адну і тую ж заўвагу трэба спаслацца некалькі разоў, ёй задаюць назву з дапамогай параметра {{para|name}}. Напрыклад: <pre> Першае сцвярджэнне{{Заўвага|name=a|Тэкст паўторнай заўвагі}}, а пазней на тую ж заўвагу можна спаслацца яшчэ раз{{Заўвага|name=a}}. </pre> Першае сцвярджэнне{{Заўвага|name=a|Тэкст паўторнай заўвагі}}, а пазней на тую ж заўвагу можна спаслацца яшчэ раз{{Заўвага|name=a}}. == Вывад заўваг == Спіс заўваг выводзіцца шаблонам {{ш|Заўвагі}}: <pre> {{Заўвагі}} </pre> {{Заўвагі}} Калі пры стварэнні заўвагі быў зададзены параметр {{para|group}}, тую ж групу трэба задаць і шаблону {{ш|Заўвагі}}: <pre> {{Заўвагі|group=lower-greek}} </pre> {{Заўвагі|group=lower-greek}} Звычайна спіс заўваг размяшчаюць у асобным раздзеле перад зноскамі на літаратуру і іншыя крыніцы: <pre> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Зноскі == {{Зноскі}} </pre> == Параметры груп == Параметр {{para|group}} можа мець наступныя значэнні: * <code>lower-alpha</code> — малыя лацінскія літары; * <code>upper-alpha</code> — вялікія лацінскія літары; * <code>lower-roman</code> — малыя рымскія лічбы; * <code>upper-roman</code> — вялікія рымскія лічбы; * <code>lower-greek</code> — малыя грэчаскія літары. == Прыклады == {{markup|title=Арабскія лічбы |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі}} }} {{markup|title=Рымскія лічбы |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі|group=lower-roman}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі|group=lower-roman}} }} {{markup|title=Паўторная заўвага |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|name=fn1}}. {{Заўвагі}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|name=fn1}}. {{Заўвагі}} }} == TemplateData == <templatedata> { "description": "Стварае тэкставую заўвагу або каментарый. Спіс заўваг выводзіцца асобна з дапамогай шаблона «Notelist».", "params": { "1": { "label": "Тэкст заўвагі", "description": "Тэкст заўвагі або каментарыя.", "type": "content", "suggested": true, "aliases": [ "reference" ] }, "name": { "label": "Назва заўвагі", "description": "Унутраная назва заўвагі. Выкарыстоўваецца, калі на адну і тую ж заўвагу трэба спаслацца некалькі разоў.", "type": "string" }, "group": { "label": "Група", "description": "Спосаб пазначэння заўваг. Звычайна параметр пакідаюць пустым, каб выкарыстоўваць стандартную нумарацыю.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "lower-alpha", "upper-alpha", "lower-roman", "upper-roman", "lower-greek" ] } }, "paramOrder": [ "1", "name", "group" ], "format": "inline" } </templatedata> eekygdf60e5n644uf3k71jwe5swn8wk 5174855 5174852 2026-08-03T10:08:31Z Ueschar 151377 5174855 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Шаблон для стварэння заўваг і каментарыяў, якія не з'яўляюцца спасылкамі на літаратуру або іншыя крыніцы. Заўвагі выводзяцца асобным спісам з дапамогай шаблона {{ш|Notelist}}. {{TOC right}} == Ужыванне == : {{tc|Заўвага|''тэкст заўвагі''{{optp|1=name=''назва заўвагі''|2=group=''група''}}}} Напрыклад: <pre> Тэкст з заўвагай{{Заўвага|Тэкст заўвагі}}. </pre> Тэкст з заўвагай{{Заўвага|Тэкст заўвагі}}. Прадвызначана заўвагі нумаруюцца арабскімі лічбамі. З дапамогай параметра {{para|group}} можна выкарыстоўваць лацінскія або грэчаскія літары, а таксама рымскія лічбы. Напрыклад: <pre> Заўвагу можна пазначыць грэчаскай літарай{{Заўвага|group=lower-greek|Тэкст заўвагі}}. </pre> Заўвагу можна пазначыць грэчаскай літарай{{Заўвага|group=lower-greek|Тэкст заўвагі}}. === Паўторнае выкарыстанне заўвагі === Калі на адну і тую ж заўвагу трэба спаслацца некалькі разоў, ёй задаюць назву з дапамогай параметра {{para|name}}. Напрыклад: <pre> Першае сцвярджэнне{{Заўвага|name=a|Тэкст паўторнай заўвагі}}, а пазней на тую ж заўвагу можна спаслацца яшчэ раз{{Заўвага|name=a}}. </pre> Першае сцвярджэнне{{Заўвага|name=a|Тэкст паўторнай заўвагі}}, а пазней на тую ж заўвагу можна спаслацца яшчэ раз{{Заўвага|name=a}}. == Вывад заўваг == Спіс заўваг выводзіцца шаблонам {{ш|Заўвагі}}: <pre> {{Заўвагі}} </pre> {{Заўвагі}} Калі пры стварэнні заўвагі быў зададзены параметр {{para|group}}, тую ж групу трэба задаць і шаблону {{ш|Заўвагі}}: <pre> {{Заўвагі|group=lower-greek}} </pre> {{Заўвагі|group=lower-greek}} Звычайна спіс заўваг размяшчаюць у асобным раздзеле перад зноскамі на літаратуру і іншыя крыніцы: <pre> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Зноскі == {{Зноскі}} </pre> == Параметры груп == Параметр {{para|group}} можа мець наступныя значэнні: * <code>lower-alpha</code> — малыя лацінскія літары; * <code>upper-alpha</code> — вялікія лацінскія літары; * <code>lower-roman</code> — малыя рымскія лічбы; * <code>upper-roman</code> — вялікія рымскія лічбы; * <code>lower-greek</code> — малыя грэчаскія літары. == Прыклады == {{markup|title=Арабскія лічбы |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі}} }} {{markup|title=Рымскія лічбы |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі|group=lower-roman}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|group=lower-roman|Тэкст заўвагі 3}}. {{Заўвагі|group=lower-roman}} }} {{markup|title=Паўторная заўвага |<nowiki>Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|name=fn1}}. {{Заўвагі}} </nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet{{Заўвага|name=fn1|Тэкст заўвагі 1}}. Consectetur adipisicing elit{{Заўвага|Тэкст заўвагі 2}}. Sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua{{Заўвага|name=fn1}}. {{Заўвагі}} }} lu54rtmxv10kveecrejguoone9q9y2e 0 812033 5174860 2026-08-03T10:19:54Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Пазнанскае вялікае княства]] у [[Вялікае Княства Пазнанскае]]: Назва з памылкай правапісу: З вялікай літары пішуцца усе знамянальныя словы ў афіцыйных уласных назвах дзяржаў і іх аб’яднанняў. 5174860 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вялікае Княства Пазнанскае]] 2qyffsh14dz6fp0zss7dx8c2devau7q 0 812034 5174863 2026-08-03T10:28:18Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/151311884|Подобедов, Иван Корнилович]]» 5174863 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = }}'''Іван Карнілавіч (Карлавіч) Падабедаў''' ([[1799]], [[Шклоў]] —{{OldStyleDate4|29.11.1860}}, [[Санкт-Пецярбург]] ) - прыгонны музыкант аркестра [[Шклоўскі кадэцкі корпус|Шклоўскага кадэцкага корпуса]], выдатны расійскі [[віяланчэліст]], педагог. [[Файл:Подобедов_И.К._"Милый_друг._кадриль".pdf|міні|Кадриль "Милый друг", сочинение И. К. Подобедова, 1851 г.]] == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1799|1799 годзе]] ў [[Шклоў|Шклове]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў сям'і прыгоннага музыканта Карнілы (Карла ) Падабедава<ref>''Капилов А. Л.'' Скрипка белорусская. — {{Мн.}}, 1982. — С. 34.</ref>, які граў у прыгонным тэатры [[Сямён Гаўрылавіч Зорыч|Сямёна Зорыча]] і займаўся музыкай з выхаванцамі Шклоўскага кадэцкага корпуса . Пасля смерці Зорыча ў 1799 годзе і падзелу яго маёнтка паміж спадчыннікамі корпусныя музыкі перайшлі да брата Зорыча Давіда Неранчыча, а іх сем'і перайшлі да пляменніка Зорыча венгерскага шляхціча Арсенія Чарнаевіча. Фінансавыя справы Зорыча ў апошнія гады яго жыцця знаходзіліся ў поўным расстройстве, з прычыны чаго пасля яго смерці над яго маёнткам была ўстаноўлена апека, а кадэцкі корпус разам з музыкантамі быў узяты ў казну і пераведзены спачатку ў Гродна, а затым у Маскву. Большасць музыкаў пры гэтым была пераўтворана ў прыслугу. Захаваўся ліст Неранчыча да [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Гаўрылы]] [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Дзяржавіна]], які кіраваў маёнткам Зорыча ў перыяд апякунства, з просьбай не аддаваць былых музыкаў у рэкруты, але далейшы лёс шклоўскіх музыкаў не вядомы. У выніку гэтых падзей Іван Падабедаў яшчэ ў маленстве разам са старэйшым братам Міхаілам быў разлучаны з бацькам і перайшоў у спадчыну да Арсенія Чарнаевіча, які, заўважыўшы музычныя здольнасці братоў, распарадзіўся навучаць іх гульні на музычных інструментах: Міхаіла - на скрыпцы, а Івана - на віяланчэлі. У 1824 годзе Міхаіл атрымаў вольную і пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе стаў адным з лепшых скрыпачоў прыдворнага аркестра, але да 1835 года цалкам страціўшы зрок, быў змушаны пакінуць службу і ў 1837 году сканаў. У сакавіку 1827 года ўслед за старэйшым братам атрымаў вольную і Іван Падабедаў. Ён таксама пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]] і ў чэрвені 1827 года паступіў музыкам у Дырэкцыю імператарскіх тэатраў на службу, якая доўжылася на працягу 33 гадоў, амаль да самай смерці. У 1828 годзе Падабедаў ажаніўся з Кацярынай Гаўрылаўнай Шувалавай, сястрой вядомага ў той час артыста і спевака Мацвея Гаўрылавіча Шувалава. У шлюбе нарадзіліся дзве дачкі і два сыны. Аб высокім узроўні выканальніцкага майстэрства Падабедава да моманту яго прыезду ў Пецярбург кажа той факт, што ён выконваў першыя партыі віяланчэлі ўжо з пачатку сваёй службы ў аркестры. У 1831 годзе ён і афіцыйна атрымаў прызначэнне на пасаду 1-га віяланчэліста-саліста, а ў 1833 годзе быў зацверджаны на гэтай пасадзе «з вызваленнем ад абрання іншага роду жыцця». З 1843 гуляў таксама першым альтыстам у аркестры пецярбургскай нямецкай драматычнай трупы. Адначасова выкладаў музыку ў [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Санкт-Пецярбургскім Тэатральным вучылішчы]] (1836—1849 гг.), Другім (1839—1858 гг.) і Паўлоўскім (1849—1860 гг.) кадэцкіх карпусах . Шэраг вучняў Падабедава (Ф. Русо, П. Пясоцкі, В. Зайцаў) у далейшым таксама гралі ў Імператарскім аркестры. У Падабедава з 12 гадоў пачаў вучыцца ігры на скрыпцы і віяланчэлі Г. П. Кандрацьеў. Некаторай папулярнасцю карысталася танцавальная музыка, якую Падабедаў складаў для фартэпіяна. Разнастайнасць музычнай дзейнасці Падабедава шмат у чым тлумачыцца яго пошукамі дадатковых заробкаў з мэтай даць добрую адукацыю дзецям. І гэта яму ўдалося. У 1857 годзе старэйшы з яго сыноў Іван скончыў [[Юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] па разрадзе камеральных навук, а ў 1859 іншы яго сын Мікалай скончыў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Медыка-хірургічную акадэмію]] . Абедзве дачкі Івана Карніловіча скончылі тэатральную вучэльню і сталі досыць вядомымі акторкамі. З 1840 года Іван Карніловіч быў правадзейным членам, а затым і адным з дырэктараў Санкт-Пецярбургскага філарманічнага таварыства . У 1849 годзе Іван Карніловіч быў узведзены ў [[Ганаровыя грамадзяне|патомнае ганаровае грамадзянства]]. У ліпені 1860 года з-за цяжкай хваробы (рак) быў вымушаны пакінуць службу ў аркестры і{{OldStyleDate3|29.11.1860}} сканаў. Падрабязныя звесткі аб асаблівасцях гульні Івана Падабедава не дайшлі да нашага часу, але захаваліся пахвальныя водгукі аб яго выканальніцкім майстэрстве і таленце. == Сям'я == Ажаніўся з Кацярынай Гаўрылаўнай Шувалавай (1807—18.11.1888) — харыстка пецярбургскай опернай трупы, сястра акцёра Мацвея Шувалава Іх дзеці: * Падабедава, Надзея Іванаўна (Падабедава 1-я; 1830—1893) — актрыса [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] * Падабедаў, Іван Іванавіч (1835—25.11.1907 ) — у 1857 годзе кандыдатам скончыў юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па разрадзе камеральных навук <ref>{{Cite web|url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003583244?page=635|title=Императорский С.Петербургский университет в течение первых пятидесяти лет его существования. — {{СПб.}} : в Тип. В. Безобразова, 1870. — CIII.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250217134735/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003583244%3Fpage%3D635|archive-date=2025-02-17|access-date=2025-02-17|url-status=live}}</ref> ; з 12 красавіка 1881 года — [[Правадзейны стацкі саветнік|сапраўдны стацкі саветнік]], чыноўнік Міністэрства ўнутраных спраў * Падабедаў, Мікалай Іванавіч' (1836-12.07.1899) - ваенны ўрач; у 1859 годзе скончыў Медыка-хірургічную акадэмію ; з 12 красавіка 1881 года — сапраўдны стацкі саветнік , удзельнік [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]] , старшы ўрач Лейб-гвардыі Маскоўскага палка ;{{ЮК|24 октября}} 1865 года [[калежскі асэсар]] Н. І. Падабедаў ажаніўся з дачкой купца 1-й гільдыі, Ганнай Анісімаўнай Какушкінай ** Іх старэйшы сын: Веньямін (07.10.1866 —1905) — ваенны ўрач, [[калежскі саветнік]], удзельнік [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайны 1904—1905 гг.]] , старэйшы лекар на браняносцы « Сісой Вялікі», загінуў у [[Цусімская бітва|Цусімскай бітве]] . * Нільская, Кацярына Іванаўна (Падабедава 2-я; 1839—1883) — актрыса Александрынскага тэатра. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Шаблон «Вонкавыя спасылкі» пусты]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Альтысты Расіі]] [[Катэгорыя:Альтысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1860 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 11 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шклове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1799 годзе]] rud4bkpg8wx8avobf9kezukatmc6vdz 5174864 5174863 2026-08-03T10:29:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5174864 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = }}'''Іван Карнілавіч (Карлавіч) Падабедаў''' ([[1799]], [[Шклоў]] —{{OldStyleDate4|29.11.1860}}, [[Санкт-Пецярбург]]) - прыгонны музыкант аркестра [[Шклоўскі кадэцкі корпус|Шклоўскага кадэцкага корпуса]], выдатны расійскі [[віяланчэліст]], педагог. [[Файл:Подобедов_И.К._"Милый_друг._кадриль".pdf|міні|Кадриль "Милый друг", сочинение И. К. Подобедова, 1851 г.]] == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1799|1799 годзе]] ў [[Шклоў|Шклове]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў сям'і прыгоннага музыканта Карнілы (Карла ) Падабедава<ref>''Капилов А. Л.'' Скрипка белорусская. — {{Мн.}}, 1982. — С. 34.</ref>, які граў у прыгонным тэатры [[Сямён Гаўрылавіч Зорыч|Сямёна Зорыча]] і займаўся музыкай з выхаванцамі Шклоўскага кадэцкага корпуса . Пасля смерці Зорыча ў 1799 годзе і падзелу яго маёнтка паміж спадчыннікамі корпусныя музыкі перайшлі да брата Зорыча Давіда Неранчыча, а іх сем'і перайшлі да пляменніка Зорыча венгерскага шляхціча Арсенія Чарнаевіча. Фінансавыя справы Зорыча ў апошнія гады яго жыцця знаходзіліся ў поўным расстройстве, з прычыны чаго пасля яго смерці над яго маёнткам была ўстаноўлена апека, а кадэцкі корпус разам з музыкантамі быў узяты ў казну і пераведзены спачатку ў Гродна, а затым у Маскву. Большасць музыкаў пры гэтым была пераўтворана ў прыслугу. Захаваўся ліст Неранчыча да [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Гаўрылы]] [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Дзяржавіна]], які кіраваў маёнткам Зорыча ў перыяд апякунства, з просьбай не аддаваць былых музыкаў у рэкруты, але далейшы лёс шклоўскіх музыкаў не вядомы. У выніку гэтых падзей Іван Падабедаў яшчэ ў маленстве разам са старэйшым братам Міхаілам быў разлучаны з бацькам і перайшоў у спадчыну да Арсенія Чарнаевіча, які, заўважыўшы музычныя здольнасці братоў, распарадзіўся навучаць іх гульні на музычных інструментах: Міхаіла - на скрыпцы, а Івана - на віяланчэлі. У 1824 годзе Міхаіл атрымаў вольную і пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе стаў адным з лепшых скрыпачоў прыдворнага аркестра, але да 1835 года цалкам страціўшы зрок, быў змушаны пакінуць службу і ў 1837 году сканаў. У сакавіку 1827 года ўслед за старэйшым братам атрымаў вольную і Іван Падабедаў. Ён таксама пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]] і ў чэрвені 1827 года паступіў музыкам у Дырэкцыю імператарскіх тэатраў на службу, якая доўжылася на працягу 33 гадоў, амаль да самай смерці. У 1828 годзе Падабедаў ажаніўся з Кацярынай Гаўрылаўнай Шувалавай, сястрой вядомага ў той час артыста і спевака Мацвея Гаўрылавіча Шувалава. У шлюбе нарадзіліся дзве дачкі і два сыны. Аб высокім узроўні выканальніцкага майстэрства Падабедава да моманту яго прыезду ў Пецярбург кажа той факт, што ён выконваў першыя партыі віяланчэлі ўжо з пачатку сваёй службы ў аркестры. У 1831 годзе ён і афіцыйна атрымаў прызначэнне на пасаду 1-га віяланчэліста-саліста, а ў 1833 годзе быў зацверджаны на гэтай пасадзе «з вызваленнем ад абрання іншага роду жыцця». З 1843 гуляў таксама першым альтыстам у аркестры пецярбургскай нямецкай драматычнай трупы. Адначасова выкладаў музыку ў [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Санкт-Пецярбургскім Тэатральным вучылішчы]] (1836—1849 гг.), Другім (1839—1858 гг.) і Паўлоўскім (1849—1860 гг.) кадэцкіх карпусах . Шэраг вучняў Падабедава (Ф. Русо, П. Пясоцкі, В. Зайцаў) у далейшым таксама гралі ў Імператарскім аркестры. У Падабедава з 12 гадоў пачаў вучыцца ігры на скрыпцы і віяланчэлі Г. П. Кандрацьеў. Некаторай папулярнасцю карысталася танцавальная музыка, якую Падабедаў складаў для фартэпіяна. Разнастайнасць музычнай дзейнасці Падабедава шмат у чым тлумачыцца яго пошукамі дадатковых заробкаў з мэтай даць добрую адукацыю дзецям. І гэта яму ўдалося. У 1857 годзе старэйшы з яго сыноў Іван скончыў [[Юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] па разрадзе камеральных навук, а ў 1859 іншы яго сын Мікалай скончыў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Медыка-хірургічную акадэмію]] . Абедзве дачкі Івана Карніловіча скончылі тэатральную вучэльню і сталі досыць вядомымі акторкамі. З 1840 года Іван Карніловіч быў правадзейным членам, а затым і адным з дырэктараў Санкт-Пецярбургскага філарманічнага таварыства . У 1849 годзе Іван Карніловіч быў узведзены ў [[Ганаровыя грамадзяне|патомнае ганаровае грамадзянства]]. У ліпені 1860 года з-за цяжкай хваробы (рак) быў вымушаны пакінуць службу ў аркестры і{{OldStyleDate3|29.11.1860}} сканаў. Падрабязныя звесткі аб асаблівасцях гульні Івана Падабедава не дайшлі да нашага часу, але захаваліся пахвальныя водгукі аб яго выканальніцкім майстэрстве і таленце. == Сям'я == Ажаніўся з Кацярынай Гаўрылаўнай Шувалавай (1807—18.11.1888) — харыстка пецярбургскай опернай трупы, сястра акцёра Мацвея Шувалава Іх дзеці: * Падабедава, Надзея Іванаўна (Падабедава 1-я; 1830—1893) — актрыса [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] * Падабедаў, Іван Іванавіч (1835—25.11.1907 ) — у 1857 годзе кандыдатам скончыў юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па разрадзе камеральных навук <ref>{{Cite web|url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003583244?page=635|title=Императорский С.Петербургский университет в течение первых пятидесяти лет его существования. — {{СПб.}} : в Тип. В. Безобразова, 1870. — CIII.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250217134735/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003583244%3Fpage%3D635|archive-date=2025-02-17|access-date=2025-02-17|url-status=live}}</ref> ; з 12 красавіка 1881 года — [[Правадзейны стацкі саветнік|сапраўдны стацкі саветнік]], чыноўнік Міністэрства ўнутраных спраў * Падабедаў, Мікалай Іванавіч' (1836-12.07.1899) - ваенны ўрач; у 1859 годзе скончыў Медыка-хірургічную акадэмію ; з 12 красавіка 1881 года — сапраўдны стацкі саветнік , удзельнік [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]] , старшы ўрач Лейб-гвардыі Маскоўскага палка ;{{ЮК|24 октября}} 1865 года [[калежскі асэсар]] Н. І. Падабедаў ажаніўся з дачкой купца 1-й гільдыі, Ганнай Анісімаўнай Какушкінай ** Іх старэйшы сын: Веньямін (07.10.1866 —1905) — ваенны ўрач, [[калежскі саветнік]], удзельнік [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайны 1904—1905 гг.]] , старэйшы лекар на браняносцы « Сісой Вялікі», загінуў у [[Цусімская бітва|Цусімскай бітве]] . * Нільская, Кацярына Іванаўна (Падабедава 2-я; 1839—1883) — актрыса Александрынскага тэатра. {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Падабедаў Іван Карнілавіч}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Шаблон «Вонкавыя спасылкі» пусты]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Альтысты Расіі]] [[Катэгорыя:Альтысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1860 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 11 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шклове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1799 годзе]] rmau3scpmo0ob8zxyxlj6kljosfxw2t 5174865 5174864 2026-08-03T10:32:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5174865 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = }}'''Іван Карнілавіч (Карлавіч) Падабедаў''' ([[1799]], [[Шклоў]] —{{OldStyleDate4|29.11.1860}}, [[Санкт-Пецярбург]]) - прыгонны музыкант аркестра [[Шклоўскі кадэцкі корпус|Шклоўскага кадэцкага корпуса]], выдатны расійскі [[віяланчэліст]], педагог. [[Файл:Подобедов_И.К._"Милый_друг._кадриль".pdf|міні|Кадриль "Милый друг", сочинение И. К. Подобедова, 1851 г.]] == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1799|1799 годзе]] ў [[Шклоў|Шклове]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў сям'і прыгоннага музыканта Карнілы (Карла ) Падабедава<ref>''Капилов А. Л.'' Скрипка белорусская. — {{Мн.}}, 1982. — С. 34.</ref>, які граў у прыгонным тэатры [[Сямён Гаўрылавіч Зорыч|Сямёна Зорыча]] і займаўся музыкай з выхаванцамі Шклоўскага кадэцкага корпуса . Пасля смерці Зорыча ў 1799 годзе і падзелу яго маёнтка паміж спадчыннікамі корпусныя музыкі перайшлі да брата Зорыча Давіда Неранчыча, а іх сем'і перайшлі да пляменніка Зорыча венгерскага шляхціча Арсенія Чарнаевіча. Фінансавыя справы Зорыча ў апошнія гады яго жыцця знаходзіліся ў поўным расстройстве, з прычыны чаго пасля яго смерці над яго маёнткам была ўстаноўлена апека, а кадэцкі корпус разам з музыкантамі быў узяты ў казну і пераведзены спачатку ў Гродна, а затым у Маскву. Большасць музыкаў пры гэтым была пераўтворана ў прыслугу. Захаваўся ліст Неранчыча да [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Гаўрылы]] [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Дзяржавіна]], які кіраваў маёнткам Зорыча ў перыяд апякунства, з просьбай не аддаваць былых музыкаў у рэкруты, але далейшы лёс шклоўскіх музыкаў не вядомы. У выніку гэтых падзей Іван Падабедаў яшчэ ў маленстве разам са старэйшым братам Міхаілам быў разлучаны з бацькам і перайшоў у спадчыну да Арсенія Чарнаевіча, які, заўважыўшы музычныя здольнасці братоў, распарадзіўся навучаць іх гульні на музычных інструментах: Міхаіла - на скрыпцы, а Івана - на віяланчэлі. У 1824 годзе Міхаіл атрымаў вольную і пераехаў у Санкт-Пецярбург, дзе стаў адным з лепшых скрыпачоў прыдворнага аркестра, але да 1835 года цалкам страціўшы зрок, быў змушаны пакінуць службу і ў 1837 году сканаў. У сакавіку 1827 года ўслед за старэйшым братам атрымаў вольную і Іван Падабедаў. Ён таксама пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]] і ў чэрвені 1827 года паступіў музыкам у Дырэкцыю імператарскіх тэатраў на службу, якая доўжылася на працягу 33 гадоў, амаль да самай смерці. У 1828 годзе Падабедаў ажаніўся з Кацярынай Гаўрылаўнай Шувалавай, сястрой вядомага ў той час артыста і спевака Мацвея Гаўрылавіча Шувалава. У шлюбе нарадзіліся дзве дачкі і два сыны. Аб высокім узроўні выканальніцкага майстэрства Падабедава да моманту яго прыезду ў Пецярбург кажа той факт, што ён выконваў першыя партыі віяланчэлі ўжо з пачатку сваёй службы ў аркестры. У 1831 годзе ён і афіцыйна атрымаў прызначэнне на пасаду 1-га віяланчэліста-саліста, а ў 1833 годзе быў зацверджаны на гэтай пасадзе «з вызваленнем ад абрання іншага роду жыцця». З 1843 гуляў таксама першым альтыстам у аркестры пецярбургскай нямецкай драматычнай трупы. Адначасова выкладаў музыку ў [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Санкт-Пецярбургскім Тэатральным вучылішчы]] (1836—1849 гг.), Другім (1839—1858 гг.) і Паўлоўскім (1849—1860 гг.) кадэцкіх карпусах . Шэраг вучняў Падабедава (Ф. Русо, П. Пясоцкі, В. Зайцаў) у далейшым таксама гралі ў Імператарскім аркестры. У Падабедава з 12 гадоў пачаў вучыцца ігры на скрыпцы і віяланчэлі Г. П. Кандрацьеў. Некаторай папулярнасцю карысталася танцавальная музыка, якую Падабедаў складаў для фартэпіяна. Разнастайнасць музычнай дзейнасці Падабедава шмат у чым тлумачыцца яго пошукамі дадатковых заробкаў з мэтай даць добрую адукацыю дзецям. І гэта яму ўдалося. У 1857 годзе старэйшы з яго сыноў Іван скончыў [[Юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] па разрадзе камеральных навук, а ў 1859 іншы яго сын Мікалай скончыў [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Медыка-хірургічную акадэмію]] . Абедзве дачкі Івана Карніловіча скончылі тэатральную вучэльню і сталі досыць вядомымі акторкамі. З 1840 года Іван Карніловіч быў правадзейным членам, а затым і адным з дырэктараў Санкт-Пецярбургскага філарманічнага таварыства . У 1849 годзе Іван Карніловіч быў узведзены ў [[Ганаровыя грамадзяне|патомнае ганаровае грамадзянства]]. У ліпені 1860 года з-за цяжкай хваробы (рак) быў вымушаны пакінуць службу ў аркестры і{{OldStyleDate3|29.11.1860}} сканаў. Падрабязныя звесткі аб асаблівасцях гульні Івана Падабедава не дайшлі да нашага часу, але захаваліся пахвальныя водгукі аб яго выканальніцкім майстэрстве і таленце. == Сям'я == Ажаніўся з Кацярынай Гаўрылаўнай Шувалавай (1807—18.11.1888) — харыстка пецярбургскай опернай трупы, сястра акцёра Мацвея Шувалава Іх дзеці: * Падабедава, Надзея Іванаўна (Падабедава 1-я; 1830—1893) — актрыса [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] * Падабедаў, Іван Іванавіч (1835—25.11.1907) — у 1857 годзе кандыдатам скончыў юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па разрадзе камеральных навук <ref>{{Cite web|url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003583244?page=635|title=Императорский С.Петербургский университет в течение первых пятидесяти лет его существования. — {{СПб.}} : в Тип. В. Безобразова, 1870. — CIII.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250217134735/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003583244%3Fpage%3D635|archive-date=2025-02-17|access-date=2025-02-17|url-status=live}}</ref>; з 12 красавіка 1881 года — [[Правадзейны стацкі саветнік|сапраўдны стацкі саветнік]], чыноўнік Міністэрства ўнутраных спраў * Падабедаў, Мікалай Іванавіч' (1836-12.07.1899) - ваенны ўрач; у 1859 годзе скончыў Медыка-хірургічную акадэмію ; з 12 красавіка 1881 года — сапраўдны стацкі саветнік , удзельнік [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]] , старшы ўрач Лейб-гвардыі Маскоўскага палка ;{{ЮК|24 октября}} 1865 года [[калежскі асэсар]] Н. І. Падабедаў ажаніўся з дачкой купца 1-й гільдыі, Ганнай Анісімаўнай Какушкінай ** Іх старэйшы сын: Веньямін (07.10.1866 —1905) — ваенны ўрач, [[калежскі саветнік]], удзельнік [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайны 1904—1905 гг.]] , старэйшы лекар на браняносцы « Сісой Вялікі», загінуў у [[Цусімская бітва|Цусімскай бітве]] . * Нільская, Кацярына Іванаўна (Падабедава 2-я; 1839—1883) — актрыса Александрынскага тэатра. == Літаратура == ** ''Гинзбург Л. С.'' История виолончельного искусства. — {{М.}}: Музгиз, 1957. — Кн. 2. — С. 144—147. ** ''Александров К.'' Белорусская артистическая династия // Неман. — 1981. — № 5. ** ''Капилов А. Л.'' Скрипка белорусская. — Минск, 1982. — С. 33—36. ** Іван Карнілавіч Падабедаў // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5т. — {{Мн.}}, 1987. — Т. 4. — С. 132. ** Падабедаў Іван Карнілавіч // Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Гал. рэд. Б. I. Сачанка. — {{Мн.}}: БелЭн, 1995. — С. 486. ** ''Капилов А. Л., Ахвердова Е. И.'' Музыкальная культура Беларуси XIX — начала XX веков. — Минск: Институт современных знаний, 2000. — С. 26—29. ** ''Петровская И. Ф.'' Музыкальный Петербург, 1801—1917: Энциклопедический словарь-исследование. — {{СПб.}}: Композитор, 2010. — Кн. 2. — Т. 11. — С. 223. * {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Падабедаў Іван Карнілавіч}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Шаблон «Вонкавыя спасылкі» пусты]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Альтысты Расіі]] [[Катэгорыя:Альтысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1860 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 11 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шклове]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1799 годзе]] 341i1c3gcj26jve4n0ahdh9xq13rafz 0 812035 5174874 2026-08-03T11:33:29Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пазырыкскія курганы''' — група вялікіх курганоў (магілы родавых ці племянных правадыроў) ва ўрочышчы Пазырык на правым беразе р. Вялікі Улаган у Рэспубліцы Алтай ([[Расія]]). Даследаваліся ў 1929, 1947—49 гадах. У Пазырыкскіх курганах выяўлены прамавугольны...» 5174874 wikitext text/x-wiki '''Пазырыкскія курганы''' — група вялікіх курганоў (магілы родавых ці племянных правадыроў) ва ўрочышчы Пазырык на правым беразе р. Вялікі Улаган у Рэспубліцы Алтай ([[Расія]]). Даследаваліся ў 1929, 1947—49 гадах. У Пазырыкскіх курганах выяўлены прамавугольныя ямы глыбінёй да 4 м і плошчай каля 50 м², у якіх стаялі пахавальныя камеры (зрубы з бярвення) вышынёй да 2 м. Дзякуючы значнай вышыні Пазырыка, асаблівасці клімату і канструкцыі курганоў пад імі ўзнікла шматгадовая мерзлата, якая забяспечыла добрую захаванасць пахавальнага інвентару і бальзаміраваных нябожчыкаў (мужчына мангалоід, мужчына і жанчына еўрапеоіднага тыпу, мужчынскія целы пакрыты татуіроўкай). Захаваліся вырабы з дрэва, тканін, лямцу, футра і скуры, у т. л. ворсавы [[дыван]], танюткія шарсцяныя тканіны, а таксама вышытыя кітайскія шаўковыя тканіны. Шматлікія творы мастацтва выкананы ў т.зв. звярыным стылі. [[Катэгорыя:Скіфскае мастацтва]] 8htpv55f7fkz3xrsosvxjihaahakxmt 5174876 5174874 2026-08-03T11:35:36Z Autumndancer 168015 5174876 wikitext text/x-wiki '''Пазырыкскія курганы''' — група вялікіх [[курган]]оў (магілы родавых ці племянных правадыроў) ва ўрочышчы Пазырык на правым беразе р. [[Вялікі Улаган]] у [[Рэспубліка Алтай|Рэспубліцы Алтай]] ([[Расія]]). Даследаваліся ў 1929, 1947—49 гадах. У Пазырыкскіх курганах выяўлены прамавугольныя ямы глыбінёй да 4 м і плошчай каля 50 м², у якіх стаялі пахавальныя камеры (зрубы з бярвення) вышынёй да 2 м. Дзякуючы значнай вышыні Пазырыка, асаблівасці клімату і канструкцыі курганоў пад імі ўзнікла шматгадовая мерзлата, якая забяспечыла добрую захаванасць пахавальнага інвентару і бальзаміраваных нябожчыкаў (мужчына мангалоід, мужчына і жанчына еўрапеоіднага тыпу, мужчынскія целы пакрыты татуіроўкай). Захаваліся вырабы з дрэва, тканін, лямцу, футра і скуры, у т. л. ворсавы [[дыван]], танюткія шарсцяныя тканіны, а таксама вышытыя кітайскія шаўковыя тканіны. Шматлікія творы мастацтва выкананы ў т.зв. звярыным стылі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазырыкскія курганы||}} [[Катэгорыя:Скіфскае мастацтва]] f7uq49rqt8utvtq2xp12m9ah0iy84v0 5174880 5174876 2026-08-03T11:46:45Z Autumndancer 168015 5174880 wikitext text/x-wiki '''Пазырыкскія курганы''' — група вялікіх [[курган]]оў (магілы родавых ці племянных правадыроў) ва ўрочышчы Пазырык на правым беразе р. [[Вялікі Улаган]] у [[Рэспубліка Алтай|Рэспубліцы Алтай]] ([[Расія]]). Даследаваліся ў 1929, 1947—49 гадах археолагам [[Міхаіл Пятровіч Гразноў|Міхаілам Гразновым]]. У Пазырыкскіх курганах выяўлены прамавугольныя ямы глыбінёй да 4 м і плошчай каля 50 м², у якіх стаялі пахавальныя камеры (зрубы з бярвення) вышынёй да 2 м. Дзякуючы значнай вышыні Пазырыка, асаблівасці клімату і канструкцыі курганоў пад імі ўзнікла шматгадовая мерзлата, якая забяспечыла добрую захаванасць пахавальнага інвентару і бальзаміраваных нябожчыкаў (мужчына мангалоід, мужчына і жанчына еўрапеоіднага тыпу, мужчынскія целы пакрыты татуіроўкай). Захаваліся вырабы з дрэва, тканін, лямцу, футра і скуры, у т. л. ворсавы [[дыван]], танюткія шарсцяныя тканіны, а таксама вышытыя кітайскія шаўковыя тканіны. Шматлікія творы мастацтва выкананы ў т.зв. звярыным стылі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пазырыкскія курганы||}} [[Катэгорыя:Скіфскае мастацтва]] gpt5bcvuonrkd9ssjvzu9etq493e47m 0 812036 5174875 2026-08-03T11:34:24Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Пазырыкскія курганы]] 5174875 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пазырыкскія курганы]] pxgsncwzvuq6olo6ma7cs9qtaykpyt5 0 812037 5174881 2026-08-03T11:51:49Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Гразноў}} {{Асоба}} '''Міхаі́л Пятро́віч Гразно́ў''' ({{lang-ru|Михаи́л Петро́вич Грязно́в}}) — расійскі гісторык, [[археолаг]], антраполаг. Доктар гістарычных навук (1945), прафесар, заслужаны работнік навук РСФСР. == Біяграфія == 29 лістапада 1933 года Гразноў,...» 5174881 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гразноў}} {{Асоба}} '''Міхаі́л Пятро́віч Гразно́ў''' ({{lang-ru|Михаи́л Петро́вич Грязно́в}}) — расійскі гісторык, [[археолаг]], антраполаг. Доктар гістарычных навук (1945), прафесар, заслужаны работнік навук РСФСР. == Біяграфія == 29 лістапада 1933 года Гразноў, як і многія яго калегіі, у тым ліку Цеплавухаў, быў арыштаваны па справе «Расійскай нацыянальнай партыі» («Справе славістаў»). Прыгавораны да трох гадоў ссылкі ў Вятку. У 1936 годзе — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела гісторыі Кіраўскага краявога музея. Пасля вяртання ў Ленінград у 1937 годзе працаваў у [[Эрмітаж]]ы, з 1938 па 1945 год загадчык Сібірскага аддзялення Аддзела дакласавага таварыства. У час вайны Гразноў жыў у эвакуацыі ў [[Свярдлоўск]]у, дзе пры садзейнічанні С. В. Кісялёва абараніў кандыдацкую дысертацыю «Пахавання эпохі бронзы ў Заходнім Казахстане» (студзень 1945 года), а ўслед за ёй — доктарскую «Пазырык. Пахаванні племяннога правадыра на Алтаі» (чэрвень таго ж года). Пасля заканчэння вайны зноў вярнуўся ў Ленінград, працаваў у Эрмітажы і Інстытуце гісторыі матэрыяльнай культуры (загадчык сектара Сярэдняй Азіі і Каўказа). У 1956 годзе вучонага рэабілітавалі. Гразноў да канца жыцця працягваў актыўна займацца навукай, ездзіў у экспедыцыі. У 1971—1974 гадах вёў раскопкі кургана Аржан (VIII—VII стст. да н. э.) у Тыве, выступіў з гіпотэзай пра азіяцкае паходжанне скіфскай культуры. Усебакова даследаваў дзейнасць, культуру і гаспадарчы лад жыцця качэўнікаў на тэрыторыі сучаснага Казахстана, Сярэдняй Азіі і Заходняй Сібіры ў эпоху бронзы, гісторыі сакаў, масагетаў і усуняў. {{DEFAULTSORT:Гразноў Міхаіл Пятровіч}} [[Катэгорыя:Археолагіі Расіі]] kb5n2qme8k385ysjcnrzsw5yuc7wuhw 5174882 5174881 2026-08-03T11:52:38Z Autumndancer 168015 5174882 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гразноў}} {{Асоба}} '''Міхаі́л Пятро́віч Гразно́ў''' ({{lang-ru|Михаи́л Петро́вич Грязно́в}}) — расійскі гісторык, [[археолаг]], антраполаг. Доктар гістарычных навук (1945), прафесар, заслужаны работнік навук РСФСР. == Біяграфія == 29 лістапада 1933 года Гразноў, як і многія яго калегіі, у тым ліку Цеплавухаў, быў арыштаваны па справе «Расійскай нацыянальнай партыі» («Справе славістаў»). Прыгавораны да трох гадоў ссылкі ў Вятку. У 1936 годзе — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела гісторыі Кіраўскага краявога музея. Пасля вяртання ў Ленінград у 1937 годзе працаваў у [[Эрмітаж]]ы, з 1938 па 1945 год загадчык Сібірскага аддзялення Аддзела дакласавага таварыства. У час вайны Гразноў жыў у эвакуацыі ў [[Свярдлоўск]]у, дзе пры садзейнічанні С. В. Кісялёва абараніў кандыдацкую дысертацыю «Пахавання эпохі бронзы ў Заходнім Казахстане» (студзень 1945 года), а ўслед за ёй — доктарскую «Пазырык. Пахаванні племяннога правадыра на Алтаі» (чэрвень таго ж года). Пасля заканчэння вайны зноў вярнуўся ў Ленінград, працаваў у Эрмітажы і Інстытуце гісторыі матэрыяльнай культуры (загадчык сектара Сярэдняй Азіі і Каўказа). У 1956 годзе вучонага рэабілітавалі. Гразноў да канца жыцця працягваў актыўна займацца навукай, ездзіў у экспедыцыі. У 1971—1974 гадах вёў раскопкі кургана Аржан (VIII—VII стст. да н. э.) у Тыве, выступіў з гіпотэзай пра азіяцкае паходжанне скіфскай культуры. Усебакова даследаваў дзейнасць, культуру і гаспадарчы лад жыцця качэўнікаў на тэрыторыі сучаснага Казахстана, Сярэдняй Азіі і Заходняй Сібіры ў эпоху бронзы, гісторыі сакаў, масагетаў і усуняў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гразноў Міхаіл Пятровіч}} [[Катэгорыя:Археолагіі Расіі]] 2wo2asdmrercziz1vtfb44iy6a7ijla 5174883 5174882 2026-08-03T11:53:38Z Autumndancer 168015 5174883 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гразноў}} {{Асоба}} '''Міхаі́л Пятро́віч Гразно́ў''' ({{lang-ru|Михаи́л Петро́вич Грязно́в}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі гісторык, [[археолаг]], антраполаг. Доктар гістарычных навук (1945), прафесар, заслужаны работнік навук РСФСР. == Біяграфія == 29 лістапада 1933 года Гразноў, як і многія яго калегіі, у тым ліку Цеплавухаў, быў арыштаваны па справе «Расійскай нацыянальнай партыі» («Справе славістаў»). Прыгавораны да трох гадоў ссылкі ў Вятку. У 1936 годзе — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела гісторыі Кіраўскага краявога музея. Пасля вяртання ў Ленінград у 1937 годзе працаваў у [[Эрмітаж]]ы, з 1938 па 1945 год загадчык Сібірскага аддзялення Аддзела дакласавага таварыства. У час вайны Гразноў жыў у эвакуацыі ў [[Свярдлоўск]]у, дзе пры садзейнічанні С. В. Кісялёва абараніў кандыдацкую дысертацыю «Пахавання эпохі бронзы ў Заходнім Казахстане» (студзень 1945 года), а ўслед за ёй — доктарскую «Пазырык. Пахаванні племяннога правадыра на Алтаі» (чэрвень таго ж года). Пасля заканчэння вайны зноў вярнуўся ў Ленінград, працаваў у Эрмітажы і Інстытуце гісторыі матэрыяльнай культуры (загадчык сектара Сярэдняй Азіі і Каўказа). У 1956 годзе вучонага рэабілітавалі. Гразноў да канца жыцця працягваў актыўна займацца навукай, ездзіў у экспедыцыі. У 1971—1974 гадах вёў раскопкі кургана Аржан (VIII—VII стст. да н. э.) у Тыве, выступіў з гіпотэзай пра азіяцкае паходжанне скіфскай культуры. Усебакова даследаваў дзейнасць, культуру і гаспадарчы лад жыцця качэўнікаў на тэрыторыі сучаснага Казахстана, Сярэдняй Азіі і Заходняй Сібіры ў эпоху бронзы, гісторыі сакаў, масагетаў і усуняў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гразноў Міхаіл Пятровіч}} [[Катэгорыя:Археолагіі Расіі]] ayccyotkybpgsryzg1iyocn530ycj06